open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
संस्कृत

**संस्कृत**  ।  **संस्कृतम्** (IPA: [ˈsɐ̃skr̩tɐm] ( शृणु)) जगतयाउ  अतिप्राचीन व समृद्ध शास्त्रीय भाषा ख। भारती, सुरभारती, अमरभारती, अमरवाणी, सुरवाणी, गीर्वाणवाणी, गीर्वाणी, देववाणी, देवभाषा, संस्कृतावाक्, दैवीवाक्, इत्यादि नामँ न प्रसिद्ध जु। थ्व भाय् इण्डोयोरोपियन् भाय् परिवारयागु इण्डोआर्यन् कचाय् ला:। थ्व भासय् हिन्दू धर्म, बुद्ध धर्म व जैन धर्मया यक्व धार्मिक ग्रन्थ च्वयातःगु दु।
thumb|right
संस्कृत भाषां च्वयात:गु लेख:-
सङ्गीतम् इत्येषा कला शब्दैः नादैः शक्त्या च सञ्चाल्यमाना सहजा क्रिया । भावः लयः मेलनं माधुर्यं च उत्तमसङ्गीतस्य मूलन्यासाः भवन्ति । सङ्गीतं मनसि उद्भूयमाना सहजा क्रिया । अतः केनापि नादेन विना अपि मनसि एव सङ्गीतस्य अनुभूतिं कर्तुं समर्थाः मानवाः । यदा एषा क्रिया शास्त्रीशैल्या वाद्यपरिकरैः विशेषकौशलेन प्रदर्शिता भवति तस्याः सङ्गीतकला इति व्यवहारः । सङ्गीतस्य मूलं वेदाः एव । ऋग्वेदादिषु मन्त्राः सस्वराः एव । सङ्गीतं तु स्वरेणनिबद्धम् एव । गानं तु मानवस्य भाषणम् इव स्वाभाविकं भवति । अतः मानवः कदारभ्य गातुम् आरब्धवान् इति निर्णयः दुस्साध्यः एव । किन्तु बहोः कालात् अनन्तरम् अस्य व्यवस्थितं रूपं प्राप्तम् अस्ति । यदा स्वरस्य लयस्य च व्यवस्थितं धारणं भवति तदा कलायाः प्रादुर्भावः भवति ।

## संस्कृत आख:
### मा आख:

## संस्कृत ग्रन्थ व ग्रन्थकार
अभिषेक नाटक - भास

अभिज्ञान शाकुन्तलम् - कालिदास

अविमारक - भास

अर्थशास्त्र - चाणक्य

अष्टाध्यायी - पाणिनि

आर्यभटीयम् - आर्यभट

आर्या-सप्तशती - गोवर्धनाचार्य

उरुभंग - भास

ऋतुसंहार - कालिदास

कर्णभार - भास

कादम्बरी - वाणभट्ट

कामसूत्र - वात्स्यायन

काव्यप्रकाश - मम्मट

काव्यमीमांसा - राजशेखर

कालविलास - क्षेमेन्द्र

किरातार्जुनीयम् - भारवि

कुमारसंभव - कालिदास

बृहत्कथा - गुणाढ्य

चण्डीशतक - वाणभट्ट

चरक संहिता - चरक

चारुदत्त भास

चौरपंचाशिका - बिल्हण

दशकुमारचरितम् - दण्डी

दूतघटोत्कच - भास

दूतवाक्य - भास

न्यायसूत्र - गौतम

नाट्यशास्त्र - भरतमुनि

पञ्चरात्र - भास

प्रतिमानाटकम् भास

प्रतिज्ञायौगंधरायण - भास

बृहद्यात्रा - वाराहमिहिर

ब्रह्मस्फुटसिद्धान्त - ब्रह्मगुप्त

ब्रह्मसूत्र - बादरायण

बालचरित्र - भास

मध्यमव्यायोग भास

मनुस्मृति - मनु

महाभारत - वेद व्यास

मालविकाग्निमित्र - कालिदास

मुकुटतादितक - वाणभट्ट

मेघदूत - कालिदास

मृच्छकटिकम् - शूद्रक

मिमांसा - जैमिनी

योगयात्रा - वाराहमिहिर

योगसूत्र - पतंजलि

रघुवंश - कालिदास

रसरत्नसमुच्चय - वाग्भट्ठ

रसमञ्जरी - शालिनाथ

रसरत्नसमुच्चय - वाग्भट्ठ

राजतरंगिणी - कल्हण

रामायण - महर्षि वाल्मीकि

व्याकरणमहाभाष्य - पतंजलि

वाक्यपदीय - भर्तृहरि

विक्रमोर्वशीय - कालिदास

वैशेषिकसूत्रम् - कणाद

स्वप्नवासवदत्तम - भास

समय-मातृका - क्षेमेन्द्र

साहित्य दर्पण - विश्वनाथ कविराज

सांख्यसूत्र - कपिलमुनि

सिद्धान्त शिरोमणि - 

हर्षचरित्र - वाणभट्ट

## स्वयादिसँ
* भाषा

पुचः:भाषा
तमिल भाषा

250px|thumbnail
**तमिल भाय** (தமிழ்) छगु द्रविडिय भाषा खः। थ्व भाय् तमिल जातियागु मनुतेसं अप्वयाना छ्येलि। वर्तमान हलिमय् दयाच्वँगु द्रविदियन भासय् थ्व भाय् दकलय् तःधंगु भाय् ख। 

## साहित्य
तमिलभासाया साहित्ययात थीथी कालखन्दय् बायेछिं। 
### संगमकाल
संगम साहित्य (तमिल भासय्: சங்க இலக்கியம், सङ्ग इलक्कियम्) प्राचीन तमिल साहित्यया छगू कालखण्ड ख। थ्व साहित्यया मू कालखण्ड करिब ३००इपू निसें ३००इसं तक दयाच्वन। थ्व साहित्यिक कालखण्डय् तमिल भासय् ४७३ चिनाखँमिं च्वयातःगु २३४१ चिनाखँ लूगु दु। थ्व ४७३चिनाखँमिइ १०२म्ह अज्ञात दु। [५] वर्तमानकालय् दूगु संगम साहित्यया अधिक भाग तृतीय संगम कालया रचना ख। दक्षिण भारतया प्राचीन इतिहास थुइकेतः थ्व साहित्यं ग्वहालि या। थ्व साहित्यय् साहित्यकालया स्वंगु राजवंशया नां वर्णन यानतःगु दु: चोल, चेर व पाण्ड्य। संगम साहित्य च्वमित पाण्ड्य शासकतेगु संरक्षणय् दयाच्वंगु तमिल चिनाखँमितेगु पुचः ख। कुल ३ संगमय् प्रथम संगम मदुराइस अगस्त्य ऋषिया अध्यक्षताय् जूगु ख। शिलप्पादिकारम्, जीवक चिन्तामणि, तोल्क्पियम्, मणिमेखले छुं महत्वपूर्ण संगम महाकाव्य ख। जुजु व सामान्ततेगु आश्रयाधीन सभाय् एकतृत जुइपिं चिनाखँमितेसं करिब १००० दँतक्क मदुराइया छथासय् वया संगम यासें चिनाखँ संकलन यायेगुलिं थ्व साहित्ययात 'संगम' धाःगु ख। थ्व साहित्यया छम्ह चिनाखँमि तिरूवल्लूवरया त्रिकुरल हलिमय् नांजाः व थ्व ग्रन्थयात मेमेगु भासय् नं भाय्‌हिला याःगु दु। संगम साहित्य धार्मिक मजुसें अबिलय्‌या तमिलमन्दःया मतिना, हताः, प्रशासन आदि विषयय् केन्द्रित जु। संगम साहित्यय् ३०,००० पंक्ति चिनाखँ दु। थ्व चिनाखँतेत २ता पुचलय् मुंकातःगु दु। थ्व निता पुचः पतिणेण्मेल्कणक्कु (பதினெண்மேல்கணக்கு) व पतिणेण्कील्कणक्कु (பதினெண்கீழ்கணக்கு)। पतिणेण्मेल्कणक्कुयात ऐट्टुत्तॊकै (எட்டுத்தொகை) व पत्तुप्पाट्टु (பத்துப்பாட்டு) धाःगु पुचलय् बायातःगु दु।

## तमिल लिपि
तमिल भाषा तमिल लिपिइ च्वैगु या। तमिल लिपि ब्राम्हि लिपिं बुयावःगु लिपि जूगुलिं थ्व लिपिइ ब्राह्मिया मेमेगु कचालिपिइ थें हे माःआखः व बाःआख दु। थ्व लिपि व देवनागरीया आखः थ्व कथं दु।
* अ - அ
* आ - ஆ
* इ -இ
* ई - ஈ
* उ - உ
* ऊ - ஊ
* ए - ஓ
* ऎ - எ
* ओ - ஓ
* औ -ஔ
* ऒ - ஒ
* - கஂ 
* क - க
* ख -க
* ग - க
* घ - க
* ङ - ஞ
* च - ச
* छ - ச
* ज - 
* झ
* ञ - ஞ
* ट - ட
* ठ - ட
* ड - 
* ढ - 
* ण - ண
* त - த
* थ - த
* द - 
* ध - 
* न - ந
* प - ப
* फ -ப
* ब - 
* भ - 
* म - ம
* य - ய
* र - ர
* व - வ
* श - ஸ
* ष - ஷ
* स - ஸ
* ह - ஹ

## स्वयादिसँ
* तमिलनाडु
* संगम साहित्य
* कुण्डलकेशी

पुचः:तमिल भाषा
खँग्वः

आखःतेगु अर्थपूर्ण मंकायात **खँग्वः** धाइ। खँग्वः भाषाया अर्थपूर्ण आधारभूत इकाइ ख। छुं खँग्वः जाना खँत्वा(phrase) दयावइ। छुं त्वहलय् खँ ल्हानाच्वंगु जुसा अन्याःगु त्वहया खँग्वःयात खँच्वः धाइ। खँग्वःयात झ्वलाक्क अर्थ नापं मुनातःगु सफूयात खँग्वःधुकू वा खँग्वःमुना धाइ। खँग्वः थी-थी कथंया जुइ। हलिमय् दूगु वा मदूगु छुं नं वस्तु वा विषयया निंतिं छ्यलिगु खँग्वःयात **नां** धाइ।
नां खँग्वःया पलेसा छ्यलीगु खँग्वःयात मंकाःनां धाइ। नां व मंकाःनांया लू थुइकाः उकिया गुण कनीगु खँग्वः ब्वाय्‌सु खः। नां व मंकाःनामं याइगु ज्यायात थुइकेगु खँग्वःयात यासु धाइ। यासुया गुणयात क्यनिगु खँग्वः क्रियाविशेषण ख। 

## स्वयादिसँ
* आखः
* लिपि
* च्वयेगु

पुचः:भाषा
च्वेगु

**च्वेगु** धाःगु थःगु नुगलय् वःगु खँयात आखःया माध्यमं कम्प्युतर, भ्वँ, ल्वहँ आदि थीथी माध्यमय् स्वथनिगु ज्या ख। च्वयेत लिपि छ्येलिगु या व थ्व माध्यमं थःगु खँ पिदनेत मनूयात भाषा व लिपिया ज्ञान दयाच्वनेमा। च्वयातःगु खँयात च्वखँ धाइ। हलिमय् थी-थी कथंया च्वखँत दु। 

## विधा
छुं च्वखँत थ्व कथं दु-
* वास्तविक
** च्वखँ (निबन्ध)
** बुखँ
** पौ (पत्राचार)
** हसना
** वैज्ञानिक च्वखँ
** रिपोर्त
** सूचं
** मालेज्याया लिच्वः (रिसर्च पेपर)
* साहित्यिक व काल्पनिक
** च्वखँ (निबन्ध)
** बाखँ
** चिनाखँ
*** काव्य (खण्डकाव्य, महाकाव्य)
** उपन्यास
** दबू प्याखँ (छधाः प्याखँ, निधाः प्याखँ आदि)
** समीक्षा
** समालोचना
 
## स्वयादिसँ
* साहित्य
वास्तुशास्त्र

**वास्तुशास्त्र** धाःगु प्राचीन दक्षिण एसियाली आर्किटेक्चर ख।

## स्वयादिसँ
*आर्किटेक्चर

पुचः:संस्कृति
ताँ

खुसि वा छुं नं कथंया अवरोधयात छीत वा पुलेत दयेकात:गु संरचनायात ताँ धाइ। ताँ अप्वः धया थें खुसि, खोंच बाय् लँ पार यायेत दयेकी। थौंकन्हय् अप्वः धइथें तःधंगु ताँ गसा ल्ह्ययेत दयेकी तर मनूतेसं द्वलंद्वः दँनिसें ताँ पार यानाः न्यासि वनाच्वंगु दु। राजमार्गया ओभरपास धाःगु ताँतसें छगू लँपुयात मेगु लँपुइ यंकी।

सैनिक ताँत पोर्टेबल जुइ, उकिं इमित छगू थासं माःगु थासय् अःपुक यंके फइ। थुकिं यानाः अप्वः धया थें नागरिक ताँ स्वयां सैन्य ताँ यक्व हे जटिल जुइ।

न्हापांगु मानव निर्मित ताँ सम्भवतः त्वाथलातःगु सिँ बाय् ल्वहंपाखें दयेकूगु जुइफु। छुं ल्वहँया ताँत द्वलंद्वः दँ तक दयाच्वंगु दु। लिपांगु शताब्दीइ तःधंगु ताँ अप्वः धया थें स्टील छ्यला दयेकूगु दु। इपिं उलि ताःई तक दयाच्वनि मखु। 

## प्रकार
thumb|ताँ

### परम्परागत
* बःता

### संरचनात्मक
* बीम ताँ 
* क्यान्टिलिभर ताँ
* आर्क ताँ 
* सस्पेन्सन ताँ
* केबलं ज्वनिगु ताँ

## स्वयादिसँ
* अभियान्त्रिकी

पुचः:संस्कृति
पुचः:विज्ञान
नकिं

न छ्यला दयेकातःगु किंयात **नकिं** धाइ। हलिंया दकलय् अप्व छ्यलिगु ज्याभलय् थ्व छता ख।  

## स्वयादिसँ
* ज्याभः

पुचः:ज्याभः
अस्वन ड्याम

**अस्वन द्याम** वा **अस्वन बपः** मिस्र देय्‌य् दूगु छगू बपः ख। 
## स्वयादिसँ
* बपः
कोलोजियम

thumb|400x400px|सनिलय् कोलोजियम
**कोलोजियम** or **कोलिसियम**, न्हापा **फ्लेभियन एम्पिथियटर** (ल्याटिन भाषा: *Amphitheatrum Flavium*, एम्पिथियट्रम फ्लेभियम इटालियानो *Anfiteatro Flavio* एन्फिएटाट्रो फ्लेभियो वा *Colosseo* कोलोसियो), रोमयु दथुइ दुगु छगु तधंगु रंगशाला ख। थ्व देकु बिले ५०,०००म्ह मनुत मुना च्वनेजीक देकुगु ख। थुकियु छ्येलेज्या ग्लेडियटरतेगु धेंधेंबल्ला व सार्वजनिक स्वेज्याय् यागु खने दु। थव रोमन फोरमयु पूर्वय् देकुगु ख व थुकिगु देकेज्या ७० निसें ७२ एडिय् जुजु भेस्पासियनयु ईले जुगु ख। रोमन साम्राज्ययु दक्ले तधंगु थ्व रंगशाला ८० एडिय् टाइटसयु ईले पूवन धाःसा थुकिलि डोमिसियनयु ईले परिमार्जन जुगु खने दु।

## लिधंसा


* 
* 


पुचः:संस्कृति
चीनयागु तधंगु पखा

**ग्रेत वाल अफ चाइना** वा **चीनया तःधंगु पःखाः** ऐतिहासिक उत्तरी चीनया सीमाय् पूर्व निसें पश्चिमतक्क दूगु छगू सामरिक दुर्ग श्रृङ्खला (फर्तिफिकेसन) ख। थ्व श्रृङ्खला चिनिया साम्राज्व चिनिया नगरतयेत उत्तरी हिंशात्मक मनुत नाप बचेयायेत दयेकूगु ख। थ्व पःखाः वा दुर्ग शृङ्खला थीती लोंह, अप्पा, चा, सिं, व मेमेगु वस्तु छ्यला दयेकातःगु ख। ७गु शताब्दी इपूइ हे आःया ग्रेत वाल दूगु थासय् थीथी थासय् पःखाः दयेकूगु इतिहास दु; थ्व पःखाःतयेत लिपा स्वाना तःधं, बल्लागु व संयुक्त यायेगु कुतलं आःया तःधंगु पःखाः दयावःगु ख। सिक्क नांजाःगु पःखाःया भाग २२०-२०६ ईपूइ सम्राट चिन शि हुआङया ईलय् निर्माण जुल। थ्व पःखाःया म्हो जक्क भाग ल्यं दनि। थ्व धुंका थ्व पःखाः ई-ईलय् हानं दयेकिगु, मर्मत यायेगु व बल्लाकेगु ज्या जुया हे च्वन। मिङ वंश कालय् आःया पःखाःया आपालं भाग दयेकूगु ख। 

थ्व पःखाःया मेमेगु ज्याय् सीमा निर्धारण नं छगू ख। थ्व पःखालं सिल्क रुतय् बनेज्या याइपिंके कर कायेगु, बनेज्या भिंकिगु व स्थानान्तरण नियन्त्रण यायेगु भूमिका नं म्हितु। नापं, ग्रेत वालया रक्षात्मक गुण वाच तावर, त्रुप बाराक, ग्यारिसन स्तेसन, मि व कुंया संकेत प्रणाली आदिं थुकियात परिवहन व रक्षात्मक निगुया हे मूलुखा नं दयेकल। 

## लिधंसा

## स्वयादिसँ
* चीन

पुचः:चीन
आइफेल टावर

thumbnail

आउइफेल टावर पेरिसया छगू नांजाःगु टावर ख।

पुचः:संस्कृति
डोम

thumb|300px|right|ताज महल
**डोम** धागु छुं धार्मिक देगतेगु च्वे दैगु चाकलागु छगु स्वरूप खः। 
## हलिमय् नां जागु डोमतः
* c. १२५० बि सि - Treasury of Atreus, Mycenae, युनान (a corbel dome).
* इ सं १२५ - प्यान्थियोन, रोम, ईटाली
* इ सं ५३७ - हजिया सोफिया, इस्तान्बुल, टर्की
* 691 - डोम अफ द रक, जेरुसालेम
* 1312 - Dome of Soltaniyeh, Iran.
* 1436 - The Duomo, Florence, Italy.
* 1502 - The Tempietto, Rome, Italy.
* 1557 - Suleiman Mosque, Istanbul, Turkey.
* 1574 - Selimiye Mosque, Edirne, Turkey.
* 1593 - St. Peter's Basilica, Rome, Italy.
* 1616 - The Blue Mosque, Istanbul, Turkey.
* 1653 - ताज महल, आगरा, भारत.
* 1659 - गोल गुम्बज, बिजापुर, कर्णाटक, भारत
* 1708 - Les Invalides, Paris, France.
* 1708 - St Paul's Cathedral, London, England.
* 1733 - Basilica ''Regina Montis Regalis'', Vicoforte, Italy.
* 1749 - The Radcliffe Camera, Oxford, England.
* 1858 - St Isaac's Cathedral, St Petersburg, Russia.
* 1850s - The United States Capitol, Washington, DC, USA.
* 1965 - The Astrodome, Houston, TX, USA.
* 1975 - The Louisiana Superdome, New Orleans, LA, USA.
* 1983 - BC Place Stadium, Vancouver, BC, Canada.
* 1989 - Stockholm Globe Arena - Ø 110 m
* 1989 - SkyDome aka Roger's Centre , Toronto, ON, Canada.
* 2000 - The Eden Project, Cornwall, UK.

पुचः:संस्कृति
एम्पायर स्टेट बिल्डिङ्ग

**एम्पायर स्टेट बिल्डिङ्ग** छगु १०२जाःगु स्काइस्क्रेपर ख। थ्व छेँ मिदताउन म्यानह्यातन, न्युयर्क सिटीइ फिफ्त एभेन्यु व ३४थ् स्ट्रिट, म्यानह्यातनया इन्तर्सेक्सनय् ला। थुकिया रुफ हाइत १,२५&nbsp;फिट (३८१&nbsp;मितर) दु धाःसा एन्तेना स्पाइर नापं थुकिया जाः १,४५४ फित (४४३.२ मितर) दु। थुकिया नां न्युयर्कया निकनेम एम्पायर स्टेटं वःगु ख। थ्व छेँ हलिंया दकले तजाःगु बिल्डिङ्गया रुपय् ४०दँ तक्क अर्थात थुकिया सन् १९३१स निर्माण निसें सन् १९७२या वर्ल्ड ट्रेड सेन्टरया नर्थ बिल्डिङ्गया निर्माणतक्क जुयाच्वन। सेप्टेम्बर ११या आक्रमण धुंका थ्व बिल्डिङ्ग हानं छक न्युयर्कया दकले तजाःगु बिल्डिङ्ग जुवन। तर वान वर्ल्द ट्रेड सेन्टरया निर्माण धुंका हानं छक थ्व बिल्डिङ्ग न्युयर्कया दकले तजाःगु बिल्डिङ्ग मजुल। एम्पायर स्टेट बिल्डिङ्ग आःया ईले निर्माण पूवनेधुंगु बिल्डिङ्गय् विलिस टावर, शिकागो व ट्रम्प टावर शिकागो धुंका संरा अमेरिकाया दकले तज्जाःगु बिल्डिङ्ग ख। 

## लिधंसा

पुचः:आर्किटेक्चर
पुचः:न्युयर्क सिटी
पुचः:स्काइस्क्रेपर
हाइया सोफिया

**हागिया सोफिया/हाइया सोफिया** (ग्रीक: Ἁγία Σοφία, 'दिव्य ज्ञान') टर्कीया इस्तानबुलय् दूगु छगू विश्व प्रसिद्ध ऐतिहासिक संरचना खः। थ्व भवन बिजन्तिन वास्तुकलाया उत्कृष्ट दसु खः अले थुकिया धार्मिक व राजनीतिक इतिहास तसकं जटिल व **प्रभावशाली** दु। थ्व भवन ६-गू शताब्दी निसें आः तक गिर्जाघर, मस्जिद, व संग्रहालयया रूपय् छ्यला वयाच्वंगु दु।

## ऐतिहासिक कालक्रम
हागिया सोफियाया इतिहासयात मुख्यतया स्वंगू कालखण्डय् बाये फइ:

# **बिजन्तिन काल (५३७–१४५३):** सम्राट जस्टिनियन न्हापांम्ह (Justinian I) या पालय् थ्व भवन छगू पूर्वी अर्थोडक्स क्याथेड्रलया रूपय् दयेकातःगु खः। करिब १,००० दँ तक थ्व हलिंया दकलय् तःधंगु गिर्जाघर खतः।
# **अटोम्यान काल (१४५३–१९३१):** कन्स्टान्टिनोपलया पतन धुंकाः सुल्तान मेहमद द्वितीयं थुकियात मस्जिदय् हिलाबिल। थ्व ईलय् थन मिनार (minarets), मिहराब, व इस्लामिक लिपि (calligraphy) तनाः थुकिया स्वरूपय् **प्रभाव** लाकल।
# **आधुनिक काल (१९३५–आः):** मुस्तफा कमाल अतातुर्कं थुकियात संग्रहालय (Museum) दयेकल, तर २०२० य् टर्की सरकारं थुकियात हाकनं मस्जिदया रूपय् सञ्चालन यायेगु निर्णय यात।

## वास्तुकलाया विशेषता
हागिया सोफिया थःगु क्रान्तिकारी इन्जिनियरिङया निंतिं **नांजाः**:

* **महान गुम्बज (The Great Dome):** थ्व भवनया मू गुम्बज ५५ मिटर स्वया तज्जाः, गुकिं दुने जःया भब्य वातावरण सिर्जना याइ।
* **पेन्डेन्टिभ (Pendentives):** चाकलाःगु गुम्बजयात प्यकुलाःगु आधारय् दिकेगु थ्व प्रविधि बिजन्तिन इन्जिनियरिङया तःधंगु सफलता खः।
* **मोज्याक (Mosaics):** भवनया दुने लुँ व मेमेगु रङया चिधंगु ल्वहँत छ्यलाः जिसस क्राइस्ट, मेरी, व सम्राटतयगु सजीव किपात (mosaics) दयेकातःगु दु।

## सांस्कृतिक व धार्मिक महत्त्व

हागिया सोफियाया इतिहासले हलिंया निगू तःधंगु धर्म, ईसाई व इस्लाम, दथुया द्वन्द्व व सह-अस्तित्वयात क्यनी। थ्व भवन युनेस्को (UNESCO) विश्व सम्पदा सूचीय् ला अले थ्व टर्कीया सार्वभौमसत्ता व सांस्कृतिक पहिचानया तःधंगु प्रतीक खः।

## लिधंसा

* Mainstone, Rowland J. (1988). *Hagia Sophia: Architecture, Structure and Liturgy of Justinian's Great Church*.
* Nelson, Robert S. (2004). *Hagia Sophia, 1850-1950: Holy Wisdom Modern Monument*.
वेस्तमिनिस्तर एब्बे

**वेस्तमिनिस्तर एब्बे** बेलायतया छगू ऐतिहासिक थाय् ख। 
## लिधंसा
गिजायागु पिरामिड

**गिजाया पिरामिडत** (Pyramids of Giza) इजिप्टया राजधानी कायरो सहरया सिथय् गिजा पठारय् लाःगु प्राचीन विश्वया दकलय् प्रभावशाली व रहस्यमय संरचनात खः। थ्व संरचनात प्राचीन इजिप्टया 'प्यंगू राजवंश' (Fourth Dynasty) या सम्राटतय्सं (Pharaohs) थःगु समाधिको रूपय् दयेकातःगु खः। थ्व हलिंया न्हेगू दकलय् पुलां आजू (Seven Wonders of the Ancient World) मध्ये आःतक अस्तित्वय् दुगु छगू जक संरचना खः।

## मू पिरामिडत
गिजा परिसरय् स्वंगू मुख्य पिरामिडत दु:

# **खूफुया महान पिरामिड (Great Pyramid of Khufu/Cheops):** थ्व दकलय् तःधंगु व पुलांगु पिरामिड खः। करिब ४,५०० दँ न्ह्यः दयेकातःगु थ्व संरचना ३,८०० दँ तक हलिंया दकलय् तज्जाःगु मानव-निर्मित संरचना खतः।
# **खफ्रेया पिरामिड (Pyramid of Khafre):** थ्व खूफुया काय् खफ्रेया निंतिं दयेकातःगु खः। थ्व तज्जाःगु थासय् लाःगुलिं खूफुया पिरामिड स्वया नं तज्जाः खनेदु। थुकिया च्वय् आः नं मूल 'लाइमस्टोन' (limestone) लेप खनेदु।
# **मेन्काउरेया पिरामिड (Pyramid of Menkaure):** थ्व स्वंगूमध्ये दकलय् चिधंगु पिरामिड खः।

## द ग्रेट स्फिंक्स (The Great Sphinx)
पिरामिड परिसरया लिक्क हे 'द ग्रेट स्फिंक्स' ला, गुगु छगू हे तःधंगु सख्वाल्वहं(limestone) पाखें दयेकातःगु मूर्ति खः। थुकिया ख्वाः मनूया (सम्भवतः सम्राट खफ्रेया) अले म्ह धुँया (lion) थें च्वं। थ्व प्राचीन इजिप्टया शक्ति व बुद्धिया प्रतीक मानय् याइ।

## वास्तुकला व निर्माण रहस्य
पिरामिडतयगु निर्माण विधिया खँय् आः नं अनुसन्धान जुयाच्वंगु दु, गुकिया छुं **नांजाः** खँत थ्व कथं दु:
* **शुद्धता:** पिरामिडया प्यंगू सिथ (sides) सटीक रूपं उत्तर, दक्षिण, पूर्व, व पश्चिम दिशा पाखे ला।
* **सामग्री:** महान पिरामिडय् करिब २३ लखः सख्वाःल्वहंया ब्लक छ्यलातःगु दु, गुकिया तौल औसतय् २.५ टन निसें १५ टन तक दु।
* **श्रम:** आधुनिक अनुसन्धान कथं थ्व दासय्सं मखुसें सः-स्युपिं दक्ष ज्यामितय्सं (skilled laborers) दयेकातःगु खः।

## सांस्कृतिक व हलिं प्रभाव

* **विश्व सम्पदा:** थ्व क्षेत्र युनेस्को (UNESCO) विश्व सम्पदा सूचीय् ला अले थुकिं इजिप्टया पर्यटन अर्थतन्त्रय् तःधंगु **प्रभाव** लाकूगु दु।
* **खगोल शास्त्र:** यक्व वैज्ञानिकतय्सं विश्वास याइ कि पिरामिडतयगु अवस्थिति आकाशया नक्षत्र (constellations) नाप स्वापू दु।

## लिधंसा

* Lehner, Mark (1997). *The Complete Pyramids*.
* Hawass, Zahi (2006). *Mountains of the Pharaohs*.
पार्थेनन

**पार्थेनन** () छगु प्राचीन ग्रीक देगः ख। थ्व एक्रोपोलिस, एथेन्स, ग्रीसय् ला। थ्व देगः यवन देवी एथेनायात देछानातःगु ख। एथेनायात मनुतयेसं एथेन्सया दुगुद्यः नालेगु या। थुकिया दयेकेज्या ४४७ बिसिइ एथेनियन साम्राज्यया शक्तिया चरमविन्दूइ न्ह्यथन। थ्व प्राचीन गीसया आःतक्क दयाच्वंगु दकले महत्त्वपूर्ण स्मारक ख। थुकियात आपालं डोरिक अर्डरया विकासया लिच्वःया रुपय् नालेगु या। थुकिलि ब्वयातःगु शिल्पकला प्राचीन यवनया कलाया उत्कृष्टया रुपय् छुं विज्ञतयेसं नालेगु या। पार्थेननयात प्राचीन यवन व एथेनियन लोकतन्त्रया चिरस्थायी चिंया रुपय् नं नालेगु या।  नापं, थुकियात हलिमया दकले उत्कृष्ट सांस्कृतिक धरोहरया रुपय् नं नालेगु या। ग्रीसया संस्कृति व पर्यटन मन्त्रालयं आया ईले थुकिया आंशिक पुनर्स्थापना व छुं स्यंगु भागया स्थापना व स्थिरताया निंतिं छगू ज्याझ्वः संकाच्वंगु दु।

## लिधंसा

## स्वयादिसँ
* प्राचीन यवन

पुचः:आर्किटेक्चर
ताज महल

thumb|300px|right|यमुनायु उत्तरी सिथे ताजमहल
thumb|300px|right|ताज महल
**ताज महल** (हिन्दी:ताज महल, उर्दू تاج محل )  भारतयु आग्रायु छगु समाधिछें ख। मुगल जुजु शाह जहाननं थ्व समाधिछें थगु कला मुम्ताज महलयु लुमन्तिय् देकेयात आदेश बियादीगु ख। १६३२य् देके न्ह्येथंगु थ्व भवन १६४८य् देके सिधल। थ्व भवन देकीम मू मनु सु ख धैगु खें आतक्क बादविवाद दु तर उस्ताद अहमद लाहौरी थ्व देकीम्ह मू मनु जुइफुगु खने दु। 
 
## लिधंसा




## स्वयादिसँ

* Asher, Catherine B. *Architecture of Mughal India* New Cambridge History of India I.4 (Cambridge University Press) 1992 ISBN 0-521-26728-5
* Bernier, Françoi' *Travels in the Moghul Empire A.D. 1657-1668* (Westminster: Archibald Constable & Co.) 1891 
* Carroll, David (1971). *The Taj Mahal*, Newsweek Books ISBN 0-88225-024-8
* Chaghtai, Muhammad Abdullah *Le Tadj Mahal d'Agra (Inde). Histoire et description* (Brussells: Editions de la Connaissance) 1938
* Copplestone, Trewin. (ed). (1963). *World architecture - An illustrated history.* Hamlyn, London.
* Gascoigne, Bamber (1971). *The Great Moguls*, Harper & Row
* Havel, E.B. (1913). *Indian Architecture: Its Psychology, Structure and History*, John Murray
* Kambo, Muhammad Salih *Amal-i-Salih or Shah Jahan Namah* Ed. Ghulam Yazdani (Calcutta: Baptist Mission Press) Vol.I 1923. Vol. II 1927
*
* Lahawri, 'Abd al-Hamid *Badshah Namah* Ed. Maulawis Kabir al-Din Ahmad and 'Abd al-Rahim under the superintendence of Major W.N. Lees. (Calcutta: College Press) Vol. I 1867 Vol. II  1868
* Lall, John (1992). *Taj Mahal*, Tiger International Press
* Rothfarb, Ed (1998). *In the Land of the Taj Mahal*, Henry Holt ISBN 0-8050-5299-2
* Saksena, Banarsi Prasad *History of Shahjahan of Dihli* (Allahabad: The Indian Press Ltd.) 1932 
* Stall, B (1995). *Agra and Fathepur Sikri*, Millennium
* Stierlin, Henri [editor] & Volwahsen, Andreas (1990). *Architecture of the World: Islamic India, Taschen*
* Tillitson, G.H.R. (1990). *Architectural Guide to Mughal India*, Chronicle Books


## पिनेयागु स्वापूत
* Taj Mahal Facts And Myths
* The Taj Mahal Exclusive Gallery
* Explore the Taj Mahal Online virtual tour with 360° panoramas & downloadbale school assets
* Taj Mahal
* Taj Mahal in UNESCO List
*Photographs of Taj Mahal and other sites in Agra
* Chronology of events associated with the Taj Mahal based on 17th Century Sources
* Berger Foundation (''Fondation Berger'') French site displaying dozens of detailed photos of Taj Mahal
*Moonlight Garden and the Black Taj Myth
* Taj-Taj Mahal beauty beyond imagination
*'The Man Of Marble' - Outlook India
* Taj Mahal's 360° panorama photo & more 1 MB Download 11640 X 770 size Photo (Creative Commons).
*Taj Mahal Stamp

पुचः:वास्तुशास्त्र
पिरामिड

**पिरामिद** (यवन भाषा:πυραμίς" – *पिरामिस*}}

) छगू त्रिआयामिक संरचना ख। थ्व संरचना प्यता ख्वाः व जग स्वाना दयावै। थ्व संरचनाया प्यता ख्वाः स्वकुंलागु। थन्यागु प्यता ख्वाया छगू सिथ स्वाना प्यकुंलाःगु जग दयेकी धाःसा प्यपा ख्वाया जग स्वया ताःपाःगु प्यता कुं स्वाना पिरामिदया छ्यं ("एपेक्स") दयेकी। साधारण कथं छेँ दनेबिलय् दयेकिगु पिरामिदया जग प्यकुंलाइगु जुसां पिरामिदया जग स्वकुं, न्याकुं वा मेमेगु पोलिगोनल आकारया जुइफु। पिरामिदया जगया कुंया ल्याखं पिरामिदया ख्वा निर्धारण याइ। दसु- पिरामिदया आधार स्वकुंलाःसा पिरामिदय् जग त्वताः स्वपा ख्वाः दयाच्वनि। समानान्तर प्यकुंलाःगु पिरामिद दकलय् सामान्य पिरामिद ख। 

पिरामिदया संरचनाय् अप्व मात्रा (व अप्व तौल) बुंइ दयाच्वनि, 

व पिरामिदियन (pyramidion) च्वका दूगुलिं संरचनाया मात्रा व तौल च्व वं-वं म्हो जुयावनि। थ्व संरचनां तौलया वितरण अपुइकी व स्थायी स्मारक भौतिक संरचना दयेकेयात ग्वहालि याइ। थ्व संरचनाया स्थिरता व स्थायित्वया कारणं याना प्राचीनकालया यक्व पिरामिदाकारया संरचना थौं तक्क नं दयाच्वंगु दु।

परापूर्वकाल व प्राचीनकालया वर्तमानय् दयाच्वंगु व इतिहासय् वर्णन यानातःगु यक्व संरचना थ्व हे आकारय् दयेकातःगु खने दु। दशुर नेक्रोपोलिसया ह्यांगु पिरामिद व खुफुया महान पिरामिद थुकिया दसु ख। थ्व निगु हे संरचना प्राचीन मिस्रया स्मारक ख। थुकिलि खुफुया पिरामिद प्राचीनकालया ७गु आश्चर्यय् वर्तमानय् दयाच्वंगु छगू जक्क स्मारक नं ख। खुफुया पिरामिद पूर्ण रुपं चुनलोहं दयेकातःगु वास्तुशास्त्रीय उत्कृष्ट संरचना ख। थ्व संरचनाय् करिब १३,००,००० ब्लक दु गुकिया तौल २.५ निसें १५ टन तक्क दु। थ्व संरचना समथर प्यकुंलाय् आधारया दयेकातःगु व थ्व संरचनाया आधारया हाकः २३० मि (७५५ फित) व क्षेत्रफल १३ एकर दु। थुकिया प्यंगु ख्वालं प्यंगु कार्दिनल पोइन्त थिक्क रुपं स्व धाःसा थ्व पिरामिदया कोण ५२ दिग्री दु। थ्व पिरामिदया वास्तविक जा १४६.५ मितर (४८८ फित) दःसां वर्तमानय् थ्व पिरामिदया जा १३७ मि (वा ४५५ फित) जक्क दु। थ्व ९ मितर (३३ फित) जाया कमी थ्व पिरामिदया सेल्लागु चुनलोंहया खुइज्या व कायरोया छेँ व मस्जिद दयेकेयात थ्व पिरामिदया चुनलोंह प्वला यंकुगुलिं ख। अथेजुसां थ्व पिरामिद आःया ईले हलिमया हे दक्कले तज्जागु पिरामिद संरचना ख। आयतनया आधारय् हलिमया दक्कले तधंगु पिरामिद धाःसा चोलुलाया महान पिरामिद ख। थ्व पिरामिद मेक्सिकोया पुएब्लाय् ला। 

## लिधंसा

पुचः:संस्कृति
स्तम्भ

**स्तम्भ** (Tower) धागु छगु कथंयागु वास्तुकला खः। 

## वास्तुशास्त्र
वास्तुशास्त्रयागु कथं स्तम्भयागु ज्या सामरिक व सैन्य दृष्टिकोण खने दु। 

## सामाजिक ज्या

## आयागु अवस्था
## नाँजागु स्तम्भ
*अशोक स्तम्भ
*भीमसेन थापा स्तम्भ (धरहरा)
*कुतुंब मिनार
*आइफेल टावर

## पिनेयागु स्वापू
एनिमेसन

thumb
**एनिमेसन** धाःगु म्हो मात्राय् किपातेत झ्वलं केना निर्जीव किपा सं थे न्यागु भाव पिकाइगु ज्या ख। थथे यासें दयेकूगु संकिपायात एनिमेतेद संकिपा धाइ।  

## स्वयादिसँ
* संकिपा

पुचः:संकिपा
स:मदु संकिपा

(जर्मनी, १९२७)]]
**सःमदु संकिपा** धागु छगु प्रकारया संकिपा ख। थन्यागु संकिपाले रेकर्ड याना तगु सः, विशेष याना डायलग दैमखु।

संकिपायात सः नाप ल्वाकछ्याय्‌गु विचाः संकिपाति हे पुलांगु खः। तर प्राविधिक कारणं थ्व याय्‌ मछिंगुलिं १९२०या दशक स्वया न्ह्यया संकिपाले सः मदु।  

सं मदुगु युगया संकिपातेत गब्लें-गब्लें "एज अफ सिल्भर स्क्रिन" धका नं धाइ।

पुचः:संस्कृति
स्टुडियो व्यवस्था

**स्टुडियो व्यवस्था** संकिपा दयेकिगु छगू व्यवस्था ख। 

## स्वयादिसँ
* संकिपा

पुचः:संकिपा
टेलेभिजन

**टेलेभिजन** छगू प्रकारया यन्त्र ख। थ्व यन्त्रं तापाक्क सः व किपा प्रसारण यायेछिं।

## स्वयादिसँ
* प्रविधि

पुचः:संस्कृति
कम्प्याक्ट डिस्क

|1=A polycarbonate disc layer has the data encoded by using bumps.
 |2=A shiny layer reflects the laser.
 |3=A layer of lacquer protects the shiny layer.
 |4=Artwork is screen printed

**कम्प्याक्ट डिस्क (Compact disc)** (**CD**) छगू दिजितल अप्तिकल दिस्क ख गुकिलि देता स्वथनेछिं। 

## स्वयादिसँ
* कम्प्युटर

पुचः:सूचं स्वथनिगु भः
पुचः:कम्प्युटर
युरोपेली शास्त्रीय संगीत

[right|thumb|350px|युरोपेली शास्त्रीय संगीतया दकले विख्यात संगीतकारत। देपाः निसें जवःय्:<br>च्वेया पंक्ति – [एन्तोनियो भिभाल्दि, योहान सेबेस्चियन बाख, जर्ज फ्रिदेरिक हान्देल, वुल्फग्याङ्ग आमाद्युस मोजार्ट, लद्विग भान बिथोवेन; निगुगु पंक्ति – जिओआसिनो रोसिनि, फेलिक्स मेन्देलशन, फ्रेदेरिक चपलिन, रिचार्ड वाग्नर, गियुसेप्पे भर्दि; स्वंगुगु पंक्ति – योहान स्ट्रस २, योहानेस ब्राह्मस्, जर्जेस बिजेट, Pyotr Ilyich Tchaikovsky, Antonín Dvořák; क्वेया पंक्ति – एड्वार्ड ग्रेग, एड्वार्ड एल्गार, सेर्गेइ राख्मानिनोफ, जर्ज गर्शविन, Aram Khachaturian]]

**युरोपेली शास्त्रीय संगीत** छगू शास्त्रीय संगीत कला ख। थ्व पश्चिमी संस्कृतिया धार्मिक व धर्मनिरपेक्ष संगीतं उत्त्पत्ति जूगु वा उकिइ आधारित करिब ११गु शताब्दी निसें थौंतक्कया संगीतकला व संस्कृति ख।  थ्व संगीतया केन्द्रिय मापदण्ड करिब १५५० निसें १९००इ संहितावद्ध जुवन। थ्व कालयात कमन प्राक्टिस पिरियड धाइ। 

युरोपेली संगीतया मेमेगु संगीत स्वया पृथक पक्ष थ्व संगीतया १६गु शताब्दी निसें न्ह्यथंगु सांगीतिक संकेतन (musical notation) व्यवस्था ख। 
 
पाश्चात्य स्टाफ नोटेसनयात संगीतज्ञतयेसं संगीत प्रदर्शकयात पायेछि स्वरमान (Pitch),  सःगति (tempo) व मापक (meter), बीतः, थी-थी लय व संगीतया छगू भागयात पायेछि निष्पादन यायेत  छ्येलातःगु खनेदु। थुकिलिं इम्प्रोभाइजेसन व एद लिबितम *ad libitum* थें न्यागु सांगीतिक आलंकरणया संस्कृतियात म्हो जक्क थाय् ब्यु। थन्यागु संस्कृति गैह्र-युरोपेली शास्त्रीय संगीत, दसु भारतीय शास्त्रीय संगीत , जापानी शास्त्रीय संगीतय् व आधुनिक संगीतय् खनेदु। 

युरोपय् युरोपेली "शास्त्रीय संगीत" खँग्वःया छ्येला १९गु शताब्दीतक्क मजूगु खनेदु। थ्व ईले बाख निसें बिथोवेनतक्कया संगीतयात *सुवर्ण युग*या रुपय् नालेत थ्व खँग्वः छ्यलाहःगु ख। 
 

## इतिहास

### शास्त्रीय काल

पाश्चात्य संगीतया शास्त्रीय काल धाःगु करिब १७५० निसें १८२० तक्कया ई ख गुबलय् हेडन, मोजार्ट, बीथोभन व शुबर्ट दकलय् नांजाःपिं जीवित संगीतकार ख।

थ्व च्वसु १८गु शताब्दीया अन्त व १९गु शताब्दीया सुरुइ “शास्त्रीय संगीत”या बारेय् खः । खँग्वः “शास्त्रीय” प्रायः प्राचीन ग्रीस व रोमया कलायात संकेत यायेत छ्यली । थुकिया अर्थ तसकं नांजाःगु व सलंसः दँ लिपा लुमंकेगु गुगुं नं कलाया अर्थ नं वःगु दु । संगीतय् शास्त्रीय ई बारोक व रोमान्टिकवादया ईया दथुइ वइ ।

छुं कथं शास्त्रीय संगीत बारोक संगीतकारतय्गु संगीत स्वयां अप्वः धया थें सरल जुइ । आपालं ब्रोकन कर्ड छ्यला साधारण अकम्पनिमेन्त दुगु धुन दइ गुकियात “अल्बर्टी बास” धाइ। शास्त्रीय संगीतकारतय् निंतिं संगीतया फर्म तसकं महत्वपूर्ण जुइ। संगीतकारतेसं थःगु ज्या छगू धुन (थीम) तयाः न्ह्याकीगु व थ्व धुनयात थीथी कथं विकास याइगु जुइ। थ्व ज्याया निंतिं थीथी की तयेगु, फास्टं स्लो धुनय् हिलेगु, मेजरं माइनरय् हिलेगु वा माइनरं मेजरय् हिलेगु आदि ज्या जुइ।

right|thumb|343x343px|''मोजार्टया थ्व सोनाटाया उलेज्याय् अल्बर्टी बासया क्वय् छगू विशिष्ट शास्त्रीय धुन क्यनातःगु दु'' ।
संगीतय् शास्त्रीय कालया छुं नांजाःपिं संगीतकारत थथे दु-

* कार्ल फिलिप इमानुएल बाख (१७१४-१७८९)
* क्रिस्टोफ विलिबाल्ड ग्लुक (१७१४–१७८७)
* जोसेफ हेडन (१७३२–१८०९)
* लुइगी बोचेरिनि (१७४३–१८०५)
* मुजियो क्लेमेन्टि (१७५२–१८३२)
* वोल्फगांग अमाद्यूस मोजार्ट (१७५६–१७९१)
* जन लादिस्लाव दुसेक (१७६०–१८१२)
* लुडविग भ्यान बीथोभन (१७७०–१८२७)*
* फ्रान्ज शुबर्ट (१७९७–१८२८)*

बीथोभन व शुबर्ट क्लासिकल कालय् थःगु संगीत शुरुवात यात तर लिपा रोमान्टिक शैलीइ हिल।

## लिधंसा

पुचः:संगीत
ओपेरा

**ओपेरा** छगु प्रकारया कला विधा ख गुकिलि गायक व संगीतकारतयेसं थियात्रिकल दबूलिइ नाटकीय कला क्यनि। थ्व कला लिब्रेत्तो धाःगु पाठ व सांगीतिक स्कोर ल्वाकछ्याना क्यनिगु याइ।  ओपेरां नवाइगु थियटरया यक्व तत्त्व नालाकाःगु दु गथे कि अभिनय, थियात्रिकल सिनरी, विशेष परिस्थिति कथंया वसः व गब्लें-गब्लें प्याखं ओपेराय् छ्यलातःगु दै। ओपेराय मञ्चन साधारण कथं ओपेरा हाउसय् जुइ व मञ्चन जुइबिलय् अर्केस्त्रा वा मेमेगु सांगीतिक तुकदी नं नापं दै। 

ओपेरा पाश्चात्य शास्त्रीय संगीतया छगू भाग ख।  थ्व कला इतालिइ १६गु शताब्दीया अन्तय् (Jacopo Peri'या फ्लोरेन्सय् सन् १५९८स पिथंगु तनेधुंकुगु *[[Dafne]]* नाप) शुरु जुल। व याकनं हे युरोपय् मेमेगु थासय् फैले जुल। Schützनं जर्मनीइ, Lullyनं फ्रान्सय्, व Purcellनं इंग्ल्यान्दय् थःथःगु राष्ट्रिय ओपेरा परम्परा १७गु शताब्दीइ न्ह्यथनादिल। १८गु शताब्दीइ इतालियन ओपेरां युरोपया, फ्रान्स ब्याकं, आपालं भागय् थःगु प्रभुत्त्व दयेकल। थ्व बिलय् इतालियन ओपेरां विदेशी कम्पोजरत दसु Handelयात थःगु ओपेराय् तयेफत। ओपेरा सिरिया १७६०या दशक तक्क दकलय् अब्बल ओपेरा जुयाच्वन। थ्व दशकय् Gluckया थुकिया कृतिमताय् याःगु प्रतिकृया व वय्‌कःया ओपेरा "रिफर्म"नं थ्व पाना वन। वर्तमानया दकलय् नांजापिंय् छम्ह १८गु शताब्दीया ओपेराया मोजार्तं ओपेरा सिरियाय् थःगु ज्या न्ह्यथनादिल तर वय्‌कः थःगु इतालियन कमिक ओपेराया निंतिं नांजा विशेषयाना *[[फिगारोया इहिपा]] (Le Nozze Di Figaro), [[दन जियोभानी]] (Don Giovanni)*, *[[Così fan tutte]]*, व *[[जादुयी बांसुरी]] (Die Zauberflöte)* (जर्मन परम्पराया छगू कोसेलोंह)या निंतिं नांजा।  

१९गु शताब्दीया न्हापांगु तृतीयांशय् बेल कान्तो शैली तच्वल। थ्व बिलय् रोस्सिनी, Donizetti व बेलिनीतयेसं च्वयादिगु कला थौंतक्क मञ्चन या। थ्व ईलं ग्रान्द ओपेराया शुरुवात नं क्यन गुकिलि Auber व Meyerbeerया ज्या न्ह्यने वल। मध्य निसें लिपाया १९गु शताब्दी ओपेराया *सुवर्ण युग* ख। थ्व ईलय् वाग्नरं जर्मनीइ व भर्दीं इतालिइ थःगु ज्या दयेकादियाच्वन। ओपेराया लोकप्रियता इतालिया भेरिस्मो (verismo) काल व समकालीन फ्रेञ्च ओपेराया पुसिनि व स्त्रसया २०गु शताब्दीया कालखण्ड तक्क दयाच्वन। १९गु शताब्दीइ समकक्षी ओपेरा परम्परा पूवी युरोप, विशेष याना रुस व बोहेमियाय् नं पलिस्था जुल। २०गु शताब्दीइ थीथी आधुनिक शैलीया ओपेरा दसु atonality व serialism (Schoenberg व Berg), नियोक्लासिजम (Stravinsky), व मिनिमलिजम (Philip Glass व John Adams)या विकास जुल। रेकर्दिंग प्रविधिया विकास नापं इन्रिको Caruso थें न्यापिं गायकत ओपेरा प्रशंसक स्वया पिनेया ख्यलय् नं नांजाल। ओपेरा रेदियो व तेलेभिजनय् नं प्रशारण जुया नं वल। 

## लिधंसा

## स्वयादिसँ
* युरोपेली शास्त्रीय संगीत

पुचः:संस्कृति
लोक संगीत

लोकं येकुगु संगीतयात लोक संगीत (Folk Music) धाई। लोक संगीत मौखिक परम्पराया माध्यमं संचारित जुइ। २०गु शताब्दी स्वया न्ह्यः सामान्य मनूत आपालं आखः मस्युपिं जुयाच्वन व इमिसं म्ये लुमंकाः सयेकल। प्राथमिक रुपं, थ्व संगीत सफू वा रेकर्ड वा प्रसारण संचार माध्यमं लोकह्वाःगु संगीत मखु। छुं म्येहालामितेसं म्येया सफू छ्यला थःगु म्ये मुनाः विस्तार याःसां आपालं धाःसा न्यना-कनाया आधारय् हे थ्व संगीत लुमंकेगु/हालिगु जुइ। थन्याःगु संगीत अप्वः धया थें राष्ट्रिय संस्कृतिलिसे स्वापू दयाच्वनि। थ्व सांस्कृतिक रुपं विशेष जुइ व छगू विशेष लागा बाय् तजिलजिं आत्मसात यानातइ। आप्रवासी पुचःया सन्दर्भय् लोक संगीतं सामाजिक एकताया निंतिं छगू क्वातूगु स्वापू दयेकि व मेमेपिं दथुइ थःगु सांस्कृतिक पहिचांयात बः बीत ग्वहालि याइ। लोक संगीतं ऐतिहासिक व व्यक्तिगत घटनातेत लुमंकी। नापं, विशेष म्येत दँया चक्रय् हनेगु/हालिगु याइ। जन्मन्हि, इहिपा, व अन्तिम संस्कारयात नं म्ये दयाच्वनेफु, प्याखं व विशेष वसः पुनाः हालिगु चलन नं दयेफु। धार्मिक नखःचखःबलय् अप्वः धया थें लोक संगीत दयाच्वनि। थ्व ज्याझ्वलय् मंका कथं हालिगु संगीतं मस्त व गैरव्यावसायिक म्येहालामितय्त सार्वजनिक ख्यलय् ब्वति कायेगु चलन दयेकि, गुकिं संगीतया सौन्दर्य गुणलिसे स्वापू मदुगु भावनात्मक स्वापू दयेकी। थन्याःगु म्येत ताःहाकःगु ईया दुने, सामान्यतया यक्व पुस्ताया दुने, चलन कथं, न्ह्यब्वयाच्वंनि।

## दसु
### नेपाः
* थीथी नेवाः संगीत दसु सिनाज्या म्ये, राजमति म्ये, पानवति म्ये आदि। 

### अमेरिका
* ब्लुग्रास
* ब्लुज
* ज्याज
* हवाइयन संगीत

### भारत
*आन्ध्र प्रदेश: मदिगा दप्पू, माला जमिदिका
*असम: बिहूगीत, टोकरीगीत, कामरूपी लोकगीत, गोलपरिया लोकगीत
*छत्तीसगढ़: पण्डवानी
*बंगाल: बाऊल, भटियाली
*गुजरात : गरबा, दोहा
*कर्नाटक : भावगीते
*महाराष्ट्र : भावगीते, लावणी, पोवादा, भजन, कीर्तन, प्रवचन, भक्तिगीत, भरुद, गोन्धाल, ललित, अभंग, तुम्बादी
*ओड़ीसा : ओड़िसी, सम्भलपुरी
*पंजाब : महिया

## स्वयादिसँ
* तजिलजि
रीदम एन्ड ब्लुज्

**रीदम एन्ड ब्लुज्** छगु प्रकारयागु पाश्चात्य संगीत खः।
रक एन्ड रोल

**रक एन्ड रोल** छगू कथंया संगीत ख। थ्व संगीत ५० व ६०या दशकय् सिक्क हे चलेजुगु संगीत ख।
## बाजं
थ्व संगीतय् थाइगु बाजंत थ्व कथं दु-
*गितार 
*ड्रम
*अर्‍ग्यान (गब्लें गब्लें)
## प्रभाव
आधुनिक समाजय् थ्व संगीतया यक्व प्रभाव दु। थ्व संगीतं ल्याम्ह व ल्यासेतेत थगु हे संगीतया छगू न्हुगु अनुभूति बिल व संगीतय् छगू कथंया क्रान्ति हे हल। संगीतया ख्यःले वना सिक्क अप्व ध्येबा व नां देकिगु अवसर दैगुलिं यक्व ल्याम्ह ल्यासेत थ्व संगीतय् ज्यायायेत कुत यागु खने दु।

थ्व संगीतया विकास जुया लिपा रक, अल्टर्नेटिभ, पंक, हेभी मेटल आदि कथंया संगीत पिहां वल। 
## स्वयादिसँ
*एल्भिस प्रेस्ली
*द बिटल्स

पुचः:रक
पुचः:संस्कृति
ज्याज्

छगू प्रकारया अमेरिकी संगीत ख।

## स्वयादिसँ
* संगीत

पुचः:संस्कृति
पियानो

thumb|पियानो
पियानो छगू प्रकारया बाजं ख। 

## स्वयादिसँ
* बाजं

पुचः:बाजं
गितार

**गितार** छगू कथंया बाजं ख। थ्व बाजंया उत्त्पति स्पेनय् जूगु ख। थ्व बाजंय् खुपु वा प्यपु तार दै गुकियात थी-थी हाकःय् तिया मेगु ल्हाया पतिनं थाइगु या। 

## स्वयादिसँ
* बाजं

पुचः:बाजं
त्रम्पेत

**त्रम्पेत** छगू कंय् बाजं ख। थ्व बाजं आपालं शास्त्रीय ज्याज पुचलय् थायेगु या।  

## लिधंसा

पुचः:संस्कृति
पुचः:जलसेना संगीत
बेला

**बेला** व **बेलागः** वा **भायोलिन** छता तार बाजं ख। थुकिलि आपालं प्यपु तार दै गुकियात पर्फेक्त फिफ्तय् त्युन यानातःगु दै। थ्व बाजं भायोलिन परिवारया दकलय् चिधंगु व तच्वःगु-पिच दूगु बाजं ख। थ्व परिवारया मेमेगु बाजंलय् भायोला व शेलो थें न्यागु बाजं दु।  

थ्व बाजंयात अनौपचारिक रुपय् फिदल नं धाइगु या। भायोलिन धाःगु नां धाःस मध्य लातिनया खँग्वः *vitula* नं वःगु ख गुकिया अर्थ *तार दूगु बाजं* ख; थ्व हे खँग्वः जर्मनिक भाषातय्‌गु खँग्वः "fiddle"या नं स्रोत ख।  बेलाया युरोपय् प्राचीन इतिहास दुसां थुकिया आधुनिक रुप व गुण १६गु शताब्दीया इतालीइ दयावःगु ख। थ्व धुंका छुं परिमार्जन १८गु व १९गु शताब्दीइ नं जुल। 

## लिधंसा

## स्वयादिसँ
* बाजं
* अर्केस्त्रा

पुचः:बाजं
चेस

**चेस** निम्ह कासामिपिनिगु दथुइ म्हितिगु छगू बोर्ड कासा खः। थ्व छपा प्यकुंलाःगु बोर्डय् म्हितिगु या, गुकिया दुने तुयु व हाकुगु ६४गु चिधंगु प्यकुंला दइ। सकल झ्वः व थां ८गु प्यकुंला दइ। निम्हं कासामिं १६ग्व ग्वतिं कासा न्ह्यथनि: ८म्ह सिपाहिं, निम्ह सलः, निम्ह उंथ, निम्ह किसि, छम्ह लानि व छम्ह जुजु दइ।

कासाया आज्जु धयागु प्रत्येक कासामिं प्रतिद्वन्दिया जुजुयात चेकमेट यायेगु कुतः यायेगु खः। चेकमेट धयागु विरोधी जुजुयात ख्याच्वः ('चेक') खः गुकियात छुं नं चालं पने फइमखु। चेकमेट जुइबलय् चेकमेट जुयाच्वंम्ह कासामि बूइ, अले मेम्ह कासामि त्याइ।

कासाया झ्वलय् निम्ह प्रतिद्वन्द्वीं पाः कायाः ​​थःथःगु छग्वः ग्वतियात बोर्डया थीथी प्यकुंलाय् संकी। छम्ह कासामि ('तुयुगु') याके तुयु रंगया ग्वति दइ धाःसा मेम्ह कासामि ('हाकु') याके हाकुगु उंया ग्वति दइ। ग्वतितेत गथे यानाः न्ह्याकेगु व प्रतिद्वन्दिया ग्वतियात बोर्डं लिकायेगु बारे नियमत दु। तुयुगु खलःया कासामिं न्ह्याबलें न्हापां संकि। थ्व कारणं अप्व याना थ्व खँय् सहमति दु कि तुयुयात छुं भचा फाइदा दु, व टुर्नामेन्ट कासाय् तुयुं हाकु स्वया अप्व त्याकी।

## स्वयादिसँ
* कासा

पुचः:कासा
द्रम

**द्रम** छता पर्कसन बाजं वा मेम्ब्रेनोफोन ख। थ्व बाजं छता जक्क वा पुचलय् थाय्‌छिं। थीथी कथंया द्रमया पुचःयात द्रमसेत धाइ। थन्यागु द्रमसेत ज्याज, रक एन्द रोल, रक, रिदम एन्द ब्लुज, अल्तरनेतिभ आदि थीथी सांगीतिक विधाय् छ्यलिगु या। युरोपीय शास्त्रीय संगीतय् धाःसा द्रमसेत छ्यलातःगु मदु। 

## स्वयादिसँ
* बाजं

पुचः:बाजं
बाँसुरी

**बांसुरी** छगू प्रकारया फे बाजं ख। 

## स्वयादिसँ
* बाजं

पुचः:बाजं
जुडो

**जुदो बाय् जुडो** (जापानी भासय् 柔道) छगू आधुनिक जापानी मार्शल आर्ट व ओलम्पिक कासा ख। थ्व सन् १८८२इ जिगोरो कानो नं दयेकल। जुडो थौंकन्हय् हलिमय् दकलय् अन्तर्राष्ट्रिय रुपं प्रतिस्पर्धा जुइगु ज्याकेट रेस्लिङया रुप खः । "जुदो" खँग्वःया अर्थ "भद्र लँपु" (Gentle Way) खः। जुदो "ज्युजित्सु" (Jujutsu) पाखें विकास जूगु खः, तर कानों थुकिलि दुगु खतरनाक प्रविधित लिकानाः थुकियात सुरक्षित कासा व शिक्षाया माध्यम दयेकादिल। जुदोया मू उद्देश्य प्रतिद्वन्द्वीयात "बुइका वांछ्वइगु" (Throw), बँय् "पिन" (Pin) यायेगु, वा "जोइन्त लक" (Joint lock) व "चोक" (Choke) यानाः हार माने याकेगु खः। जुदोय् प्रहार (Striking) यायेगु अनुमति मदु। जुदोया मू सिद्धान्त "सेइर्योकु जेन्'यो" (Seiryoku Zen'yo - अधिकतम दक्षता) व "जिता क्योएइ" (Jita Kyoei - मंकाः कल्याण) खः। अर्थात, थःगु शक्तियात पाय्छि थासय् छ्यलेगु व सकसिगु भलाइ यायेगु। जुदो कासालिमिपिसं "जुदोगी" (Judogi) नांयागु तःफिगु वसः पुनी। जुदो सन् १९६४ निसें ओलम्पिक कासाय् दुथ्याःगु खः। जुदोय् अभ्यास याइपिंत "जुदोका" (Judoka) धाइ। थुकिलि "रान्दोरी" (Randori - स्वतन्त्र अभ्यास) व "काता" (Kata) या अभ्यास जुइ। जुदोया "दान" (Dan) प्रणाली वा "ब्ल्याक बेल्त" हलिम न्यंकं मार्सल आर्तय् बेल्त प्रणालीया स्रोत खः। जुदोय् प्रतिद्वन्द्वीयात "इप्पोन" (Ippon - पूर्ण अंक) कयाः त्याकेगु दकलय् बांलाःगु पहः खः। नेपालय् जुदो कासा तसकं सक्रिय दु व दक्षिण एसियाली कासाय् नेपालं बांलाःगु प्रदर्शन याना वयाच्वंगु दु।

जुडो पुलांगु मार्शल आर्ट, जुजुत्सु वा जु-जुत्सुं ब्वलंगु जुसां थःगु प्रशिक्षण विधि व ल्वापु प्रविधिइ तसकं वैज्ञानिक दु। जुजुत्सु छगू प्राचीन व घातक मार्शल आर्ट ख गुकिलि चोक, थ्रो, जोइन्ट लक, व स्ट्राइकयात छ्येलिगु या। जुजुत्सुया साधारण प्रविधि छ्यलाः कानों जुडो दयेकादिल । वय्कलं जुडो सयेकेगु झ्वलय् ग्यानापुगु छुं प्रविधियात जुडों लिकाना छ्वल, गुकिं यानाः ब्वनामितय् प्रतिरोधात्मक पहः सयेका कायेफत। छुं आधारभूत मुक्काय् ताइ-ओतोशी व दे-आशी-बराई ला। थुपिं जापानी भासं वःगु खँग्वः ख। जुडोय् निताजिया पद्धति दु : ग्राउन्डवर्क व फुटवर्क । निम्हं कासामित ख्यलय् दइबलय् ग्राउन्ड वर्क जुइ। सामान्यतया आक्रमणकारी च्वय् जुइगु व उके वा रक्षक क्वय् जुइगु या । फुटवर्क वा तुति ज्याय् निम्हं कासामिपिं थीथी चालय् म्याटया नापं न्ह्याः वनी। छकः छकः छम्ह कासामिं थः प्रतिद्वन्दियात बँय् वांछ्वइ। धेंधेंबल्लाः कासाय् कासामिपिं थःथवय् पूर्ण रुपं न्ह्याः वनी। छक्वः सुनां थः प्रतिद्वन्द्वीयात क्वय् वांछ्वयेधुंकाः २० सेकेन्द तक क्वयां-क्वय् तयेमाः मखुसा ल्याः ल्याःखाइ मखु। दकलय् अप्वः ल्याः दुम्ह मनुखं लुँ, वहः बाय् कास्य पदक त्याकी।

## स्वयादिसँ
*कासा
*मार्शल आर्ट

पुचः:संस्कृति
पुचः:मार्सल आर्ट
पुचः:कासा
ख्यः कासा

ख्यलय् म्हितिगु कासायात ख्यः कासा धाइ। छुं नांजाःगु ख्यः कासा थ्व कथं दु-
* फुटबल
* अमेरिकन फुटबल
* बेसबल
* रग्बी फूटबल
* ल्याक्रस (Lacrosse)
* क्रिकेट
* भलिबल

## स्वयादिसँ
*कासा

पुचः:कासा
अमेरिकन फुटबल

**अमेरिकन फुटबल** (अंग्रेजी: American football) ११म्ह कासामिया निगु खलतयेगु दथुइ म्हितिगु छगू लोकंह्वागु कासा ख। थ्व कासाय् निगु हे खलःया  उद्देश्य भकुंग्वारायात मेगु खलःया "ऍण्ड ज़ोन" (endzone, अंत क्षेत्र)य् थ्यंका अंक कायेगु ख। 

थ्व कासाय् बल दूगु खलं बल ज्वना ब्वहांवना वा थःगु खलःमितयेगु दथुइ बल वांछया थःगु प्रतिद्वन्दी खलःया एन्दजोनय् थ्यंकिगु कुतः याइ। छुंजुया बल दूगु खलःया सुं नं कासामिं बल ज्वना गोलया ध्वयात पार याःना प्रतिद्वन्दी एन्दजोनय् थ्यनि वा एन्दजोनया दुने दुम्ह थःगु खलमियात बल पास बिफःसा वा ख्यलय् गोलया ध्वया ल्युने दूगु निगु खम्बाया दथुलिं तुतिं प्यंका बल छ्वयेफःसा अथे यायेफःगु खलःयात अङ्क दै। बल मदूगु खलःया ज्या घ्वाना, क्वदयेका वा वांछगु बलयात ज्वना बल यायेत थःगु ल्हातय् तयेगु व प्रतिपक्षी खलःयात थःगु एन्दजोनय् वयेमबीगु ख। 

अमेरिकन फुटबल आपालं संयुक्त राज्य अमेरिका व क्यानाडाय् म्हितिगु या। थ्व कासायात व्यवसायिक स्तरं नियंत्रित यायेगु संस्था "न्यासनल फुटबल लीग" (National Football League, राष्ट्रीय फुटबल लीग) ख, गुकियात चिहाकलं  एनएफएल (NFL) धाइगु या। अमेरिकाय् थ्व कासाया निगु रुप दु, कलेज फुटबल व व्यवसायिक फुटबल। 

## लिधंसा

पुचः:कासा
अटो रेसिङ

**अटो रेसिंग** छगु कासा ख। थ्व कासाय् अटोमोबाइलया ब्वाकेगु धेधेबल्ला जुइ। 
[thumb|300px|right|छगु आधुनिक [फर्मुला वान कार: माइकल शुमाकरया फरारी २००५ युनाइटेड स्टेट्स ग्र्यान्ड प्रिय्]]

पुचः:संस्कृति
पुचः:कासा
फर्मुला वान

thumb|फर्मुला वान (1986)
**फर्मुला वान** छगु अटो रेसिङ धेधेबल्ला ख। थ्व धेधेबल्ला हलिमया दक्ले नांजागु धेधेबल्लाय् छगु ख।

## लिधंसा

## स्वयादिसँ
* कासा

पुचः:कासा
भ्वय्

**भ्वे** धाःगु छगू प्रकारया सांस्कृतिक ज्या ख। भ्वय्य् आपालं नयेगु, त्वनिगु, खँ ल्हायेगु, मनु नापलाइगु आदि ज्या जुइ। 

## स्वयादिसँ
* मनु
ब्याडमिन्टन

**ब्याडमिन्टन** छगू प्रकारया ख्यः कासा ख। 

## स्वयादिसँ
* कासा

पुचः:कासा
## खेल सामग्री
*ब्याडमिन्टन कोर्ट
*नेट
*सटक कर्क
*र्याकेट https://web.archive.org/web/20210925063703/https://www.badmintonbuys.com/best-badminton-racket-for-intermediate-players/
क्रिकेट

**क्रिकेट** छगु कासायागु नां ख। थ्व ११ - ११ कासामितेगु निगु पुचः तेगु दथुइ म्हिति। थ्व कासा ५०० दं न्ह्य इंगल्यांडय् न्ह्येथंगु ख। क्रिकेट म्हितिगु मू देय्‌त ख: अस्ट्रेलिया, इंग्ल्यांड, वेस्ट इंडीज, भारत, पाकिस्तान, बंगलादेश, श्रीलंका, दक्षिण अफ्रीका, न्यूजील्यांड, केन्या, क्यानाडा, जिम्बाब्वे।

## मू धेधेबल्ला
* विश्व कप
* एशिया कप

## मू कासामि

### भारत
* सचिन तेंदुलकर
* महेंद्र सिंह धोनी
* युवराज सिंह
* राहुल द्राविड
* सौरव गाँगुली
* इरफान पठान
* कपिल देव
* सुनील गावस्कर
* रवि शास्त्री
* दिलीप वेंगसरकर
* अनिल कुंबले
* अजीत अगरकर

### अस्ट्रेलिया
* सर डोनाल्ड ब्रेडमैन
* एलन बौर्डर
* स्टीव वौग
* मार्क वौग
* शेन वौर्न
* ग्लेन मैग्राथ
* डेनिस लिली
* इयान चैपल
* ग्रेग चैपल
* रिकी पोंटिंग
* जस्टिन लैंगर
* मैथ्यू हेडन

### पाकिस्तान
* वसीम अकरम
* इमरान ख़ान
* वकार युनुस
* जावेद मियाँदाद
* अब्दुल कादिर
* सक्लेन मुश्ताक
* मुश्ताक अहम़द
* इंज़माम उल हक
* युनुस खान
* मोहम्मद युसुफ

### श्रीलंका
* सनथ जयसूर्या
* हस़न तिलकरत्ने
* रमेश कालूवितरने
* महेला जयवर्धने
* अरविंद डिसिल्वा
* अर्जुन रणतुँगा
* मुथैया मुरलीधरन
* कुमार संगक्कारा
* उपुल थरंगा

### इंग्ल्यांड
* सर् ज्योफ्री बोइकट
* कोलिन काउड्रे
* इयान बथम
* डेविड गावर

### न्यूज़ील्यांड
* सर् रिचर्ड हैडली
* मार्टिन क्रो
* क्रिस क्रेन्स
* स्टीफन फ्लेमिंग

### द.अफ्रिका
* ग्राहम पोलक
* शन पोलक
* एलन डोनाल्ड
* हैन्सी क्रोनिये
* जैक कालिस

### वेस्टइंडीज
* विवियन रिचर्डस
* ब्रायन लारा
* सर गैरी सोबर्स
* डेसमंड हेंस
* गॉर्डन ग्रीनिज़

### Nepal
* Paras khadka
* Gyanendra malla
* Binod bhandari
* Shakti gauchan
* Basant regmi
* Binod das
* Sompal kami

## पिनेयागु स्वापू
http://www.icc-cricket.com

पुचः:कासा
फेन्सिङ्

**फेन्सिङ्** छगु कथंयागु कासा खः। थ्व कासा छगु ताहाकगु तरवार थें न्यागु साल्लुगु हतियार छ्येला म्हिति।
## इतिहास
## नियम
## पिनेयागु स्वापूत
फुटबल

**एसोसिएशन फुटबल** वा **फुटबल**  (अंग्रेजी: फुट: तुति, बल: भकुंग्वारा) वा **सकर** हलिमया दकले लोकंह्वागु कासाय् छगू ख। थ्व छगू पुचः कासा ख। थ्व कासाय् ११म्ह कासामिया निगु पुचःया दथुइ म्हितिगु या। आपालं थ्व कासा घाँय् वा कृतिम घाँय्या ख्यले म्हितिगु या। थ्व ख्यःया निगु सिथय् छगू गोल पोस्ट दइ। कासामितयेसं प्रतिद्वन्दी पुचःया पोस्टय् बल थ्वाना गोल यायेगु कुतः याइ। कासाय् [गोलरक्षक]] हे जक्क छम्ह थन्याम्ह कासामि जुइ सुनां बल नियन्त्रण यायेत थःगु ल्हा छ्येलेदु। पुचःया मेमेपिं कासामि आपालं बल थ्वायेयात थःगु तुति, म्ह वा छ्यं छ्येलिगु या। थ्व कासाय् निश्चित ईया अन्त्यय् अप्व गोल यायेफूगु पुचलं कासा त्याइ। 

## लिधंसा
गल्फ

**गल्फ** छगू कासा ख।

## स्वयादिसँ
* कासा

पुचः:कासा
रग्बी फूटबल

**रग्बी** (Rugby) धइगु छगू 'कन्ट्याक्ट' पुचः कासा खः, गुगु हलिं न्यंकं तसकल हे लोकंह्वाः। थ्व कासा खेँ आकारया बलया माध्यमं म्हिती। थुकी बलयात ल्हातं कयाः ब्वाँय् वनेगु, मेपिन्त पास बिइगु, व किक यानाः विपक्षीया 'गोल' क्षेत्रय् थ्यंकेगु कुतः जुइ। थ्व कासा थःगु कडा शारीरिक क्षमता, अनुशासन, व पुचःगत भावनाया निंतिं म्हसीकातःगु दु।

## इतिहास व उत्पत्ति
रग्बीया उत्पत्ति १९ औं शताब्दीया सुरुइ बेलायतया 'रग्बी स्कूल' (Rugby School) य् जूगु खः।

* **विलियम वेब एलिस:** बाखँं कथं सन् १८२३ य् फुटबल म्हिताच्वंबलय् विलियम वेब एलिस धाःम्ह मनूनं नियम पालन मयासें बल ल्हातं कयाः ब्वाँय् वन, गुकिं थ्व न्हुगु कासाया उत्पति जुल।
* **विभाजन:** सन् १८९५ य् रग्बी निगू मू कचाय् बायाः वन— रग्बी युनियन (Rugby Union) व रग्बी लिग (Rugby League)।

## कासाया नियम व विधा
# **रग्बी युनियन (Rugby Union):** थुकी प्रत्येक पुचलय् १५ म्ह कासामि दइ। थ्व विधा हलिं न्यंकं दकलय् अप्वः म्हितीगु रग्बी खः।
# **रग्बी सेभेन्स (Rugby Sevens):** थुकी प्रत्येक पुचलय् ७ म्ह जक कासामि दइ। थ्व कासा याकनं क्वचाइ। थ्व आः ओलम्पिक कासाय् नं समावेश दु।

## स्कोरिंग पद्धति
रग्बीइ अंक कायेगु थी-थी पहः दु:
* **ट्राई (Try):** विपक्षीया 'डेड बल' क्षेत्रय् बल बँय् थिइकेगु (५ वा ४ ल्या)।
* **कन्भर्जन (Conversion):** ट्राई धुंकाः गोलपोष्टया दथुं बल किक यानाः छ्वयेगु (२ ल्या)।
* **पेनाल्टी व ड्रप गोल:** कासाया झ्वलय् किक यानाः गोलपोष्टय् थ्यंकेगु (३ ल्या)।

## शारीरिक आवश्यकता व उपकरण
रग्बी म्हितेत कासामिया कोर व म्हया मेमेगु लाधी (Muscles) तसकल हे बल्लायेमाः। थ्व कासा ट्र्याक एण्ड फिल्ड थें हे ब्वाँय् न्ह्यायेगु गति व शक्तिया मंकाः रुप खः।

* **सुरक्षा उपकरण:** कासामितय्सं माउथगार्द (Mouthguard), हेडगेयर (Headgear), व सोल्डर प्याड (Shoulder pads) छ्यलि।
* **बल:** रग्बीया बल खेँ आकारया दइ, गुकिं यानाः थुकियात ल्हातं कयाः ब्वाँय् न्ह्यायेत व सन्तुलन तयेत अःपुइ।

## लोकंह्वाःगु देय्त
रग्बी आः युरोप स्वया पिने नं तसकल हे लोकंह्वाःगु दु। न्युजील्याण्ड (All Blacks), दक्षिण अफ्रिका (Springboks), व अष्ट्रेलिया थेंज्याःगु देय्तय्सं रग्बीइ हलिं न्यंकं थःगु वर्चस्व कायम यानातःगु दु।

## स्वयादिसँ
* World Rugby (Official Handbook).
* Richards, Huw (2007). *A Game for Hooligans: The History of Rugby Union*.
बास्केटबल

**बास्केटबल**  छगू पुचः कासा ख। थ्व कासाय् ५म्ह सक्रिय कासामिया निगु पुचलं प्रतिद्वन्द्वात्मक रुपय् छगू 10 फुट (3.048 मीटर) जाःगु घेरा  (*गोल* ) य्, संगठित नियमय् च्वना छगू भकुंग्वारा वांछ्वया अंक अर्जित यायेगु कुतः याइ। बास्केटबल, हलिमया दकले नांजाःगु व लोकंह्वागु कासाय् छगू ख। 
 

बलयात बास्केटया च्वं आर-पार वांछया (शूटिंग) अंक कायेगु या। कासा क्वचाइगु ईले अप्व अङ्क दूगु खलं कासा त्याइ। बलयात कोर्टय् ड्रिबल याना पुचमि दथुइ आदान-प्रदान याना न्ह्यःने यंकिगु जुइ। बाधित शारीरिक संपर्क (*[[फाउल]]* )यात  दंडित यायेगु जुइ व बलयात नियन्त्रण यायेगु नियम नं दु। 

समयनापं बास्केटबल विकास जुया शूटिंग, पासिंग व ड्रिब्लिंगया आम तेक्निक नापं  कासामिया स्थिति, व आक्रामक व रक्षात्मक संरचनातयेगु नं विकास जुल। साधारण रुपय् पुचःया दकले तःधिकःम्ह कासामि *सेंटर*  वा निगु *फरवर्ड*  पोजिसनय् छगूलिं म्हिति धाःसा चिःधिकपिं कासामि वा बल नियन्त्रणय् दक्ष कासामि गार्ड पोजिसनय् म्हिति। प्रतिस्पर्धी बास्केटबलयात  सावधानीं विनियमित याःगु खने दु, यदा-कदा म्हितेया निम्तिं यक्व हिलाहःगु रुपत विकशित जूगु दु। यक्व देशय् थ्व कासा सिक्क लोकंह्वा। 

प्रतिस्पर्धी बास्केटबल मुख्य रूपं छगू इनडोर कासा ख गुकियात बास्केटबल कोर्टय् म्हितिगु या। आउटडोर म्हितिगु म्हो विनियमित भिन्न रूपं नं प्रसिद्धि कया वयाच्वंगु दु। 

## लिधंसा

पुचः:संस्कृति
पुचः:कासा
टेनिस

**टेनिस** छगू प्रकारया ख्यः कासा ख। थ्व कासाय् छम्ह वा निम्हया पुचलं क्रमशः छम्ह वा निम्हया पुचःया प्रतिद्वन्दीनाप टेनिस कोर्टय् म्हिति। 

## स्वयादिसँ
* कासा

पुचः:कासा
वाटर पोलो

**वाटर पोलो** लखे म्हितिगु छगू पुचः कासा ख।

## स्वयादिसँ
* कासा

पुचः:कासा
फिफा वर्ल्ड कप

**फिफा वर्ल्ड कप** वा ** वर्ल्ड कप** छगू अन्तराष्ट्रिय एसोसियसन फुटबल धेँधेँबल्ला ख। थ्व धेँधेँबल्लाय् फिफाया सदस्य राष्ट्रया ल्याम्ह मिजं पुचलं ब्वति काइ। थ्व धेँधेँबल्ला सन् १९३० निसें सकल ४दँय् जुयाच्वंगु दु। सन् १९४२ व सन् १९४६इ धाःसा थ्व धेँधेँबल्ला लिपांगु हलिम हताःया कारणं जुइ मफुत। सन् २०१०य् जूगु धेँधेँबल्लाय् स्पेन त्याम्हि जुल।

## लिधंसा

पुचः:संस्कृति
कताँमरी

**कताँमरी** धाःगु मचातयेत म्हिति दयेकातःगु थी-थी कथंया न्ह्यब्वसा ख।

## स्वयादिसँ
* कासा

पुचः:संस्कृति
ईश्वर

**ईश्वर** धाःगु छगू धार्मिक विचाः ख। धर्म कथं ईश्वरया विवरण पा।
## स्वयादिसँ
*धर्म
नखः

**नखः** धागु मनुतेगु संस्कृतियागु छगु अंश खः। हलिमे थाय्-थासे थ-थगु चलन कथं थथगु नखतः जुयाच्वनि।
## ला
ला कथंया नखः थन स्वयादिसँ-
* कछला
* थिंला	
* पोहेला	
* सिल्ला	
* चिल्ला	
* चौला	
* बछला	
* तछला	
* दिल्ला	
* गुंला
* ञला
* कौला

पुचः:संस्कृति
ज्योतिषशास्त्र

मनूया जीवनय् नक्षत्रया थासं प्रभाव जुइ धाइगु विश्वास याइगु प्रथायात ज्योतिषशास्त्र धाइ। 

पुचः:ज्योतिष
अतिवाद

**अतिवाद** छगु विचा खः। थ्व विचारधाराय् मनुतेसं थगु विचायात जक्क खगु खनि व मेमेगु विचातेगु कदर याये फैमखु।

## लिधंसा

## स्वया दिसँ
### स्वापू दुगु च्वसु
* विचाः
*
### पिनेयागु स्वापूत
*
नुगःद्यः

**आत्मा** धाःगु छगू विचाः ख। 

पहिला शरिर ख, मात्र स्थुल शरिर/ उकि दुने मन, अन वहे मने दुने दै आत्मा .थो आत्मा गब्ले न सि मखु/ आत्मा धैगु छगु हन्स न ख/ आत्माया त सुन न थि फैमखु /थो अनुभुति यायगु ख. शरिरे आत्मान त्वोते धुन्की व स्युगु शरिर जुइ,

पुचः:संस्कृति
बहाइ धर्म

बहाइ धर्म छता धर्म ख। थ्व धर्मया छुं खँग्वःत-
* बाब
* बहाउलाह

पुचः:धर्म
भगवद्गीता

**भगवद्गीता** (साधारन भासय् "गीता") हिन्दू धर्मया महाभारतया अन्तर्गतया छगू भाग ख। गीताय् ७०० श्लोकय् भगवान श्रीकृष्णं अर्जुनयात उपदेश बियातःगु दु। 

## गीताया अध्याय
श्रीमद्भागवत् गीता अध्यायत थ्व कथं दु-
* अर्जुनविषादयोगः
* सांख्ययोगः
* कर्मयोगः
* ज्ञानकर्मसंन्यासयोगः
* कर्मसंन्यासयोगः
* आत्मसंयमयोगः
* ज्ञानविज्ञानयोगः
* अक्षरब्रह्मयोगः
* राजविद्याराजगुह्ययोगः
* विभूतियोगः
* विश्वरूपदर्शनयोगः
* भक्तियोगः
* क्षेत्रक्षेत्रज्ञविभागयोगः
* गुणत्रयविभागयोगः
* पुरुषोत्तमयोगः
* दैवासुरसंपद्विभागयोगः
* श्रद्धात्रयविभागयोगः
* मोक्षसंन्यासयोगः

## गीताया भाष्य
संस्कृत साहित्य परम्पराय् ग्रन्थया व्याख्या याना च्वःगु सफूयात भाष्य धाइ। भारतीय दार्शनिक परम्पराय् न्हूगु दर्शनयात स्वरूप बीतः स्वंगु ग्रन्थय्, भाष्य च्वसें, थःगु दृष्टिकोण स्पष्ट यायेमा। थ्व स्वंगु ग्रन्थय् भगवद्गीता, उपनिषद् व ब्रह्मसूत्र ला।
भगवद्गीताय् च्वयातःगु छुं भाष्य थ्व कथं दु-
* गीताभाष्य - आदि शंकराचार्य
* गीताभाष्य - रामानुज
* गूढार्थदीपिका टीका - मधुसूदन सरस्वती
* सुबोधिनी टीका -  श्रीधर स्वामी
* गीतारहस्य - बालगंगाधर तिलक
* अनासक्ति योग - महात्मा गांधी
* Essays on Gita - अरविन्द घोष
* ईश्वारार्जुन संवाद- परमहंस योगानन्द
* गीता-प्रवचन - विनोबा भावे
* गीता तत्व विवेचनी टीका - जयदयाल गोयन्दका
* भगवदगीता का सार- स्वामी क्रियानन्द
* गीता साधक संजीवनी (टीका)- स्वामी रामसुखदास

## लिधंसा

## स्वयादिसँ
* हिन्दू धर्म

पुचः:संस्कृति
ब्रह्मा

**ब्रह्मा** छम्ह हिन्दू द्यः ख।

## स्वयादिसँ
*हिन्दू धर्म
द्यःख्यालः

इश्वरया अस्तित्वय् विश्वास मयाइगु विचाःयात द्यःख्यालः धाइ। थ्व विचाःया व्यवहारिक छ्यलीपिंतः द्यःख्याः धाइ। द्यःख्यालः धैगु विचाःतयेगु छगू कुसा खँग्वः ख गुकिया दुने थी-थी कथंया विचाः सम्मिलित दु। 
thumbnail|right
## स्वयादिसँ
* धर्म
## पिनेयागु स्वापू
http://circlepad.com/atheism/Nepal_Basha

पुचः:विचाः
पुचः:धर्म