भारतीय दर्शन

**भारतीय दर्शन** (Indian Philosophy) दक्षिण एसियाया उपमहाद्वीपय् विकसित जूगु प्राचीन दार्शनिक परम्परा खः। थ्व दर्शनं जीवनया अर्थ, आत्मा, परमात्मा, व मोक्षया बारे चिन्तन याइ। थुकियात मुख्यतया 'आस्तिक' व 'नास्तिक' या निगू तःधंगु पुचलय् बाये फइ।

[alt=Painting of Adi Shankara|thumb| [आदि शंकर|आदि शंकरं अद्वैत वेदान्तया एकवादी दृष्टिकोण विकास यानादिल गुकिलिं विशिष्ट सत्ताया बहुलताया अस्तित्व छगू भ्रम ख धका धयादिल ।]]
भारतीय दर्शनया छगू विशिष्टता थ्व ख कि थुकिलि यथार्थया प्रकृतिया अन्वेषण, ज्ञानय् थ्यनेगु लँपुत व निर्वाणय् गथे यानाः थ्यनेगु धइगु आध्यात्मिक न्ह्यसःयात एकीकृत यानातःगु दु ।  ईसापूर्व ९००या आसपास वेद दयेकीगु इलय् थ्व शुरु जूगु खः । वेद हिन्दू धर्मया आधारभूत धर्मग्रन्थ खःसा थुकिलि स्वयं व अन्तिम यथार्थया दथुइ स्वापूया विषयया लिसें आत्माया विगतया कर्मया आधारय् गथे यानाः पुनर्जन्म जुइ धइगु न्ह्यसःया चिन्तन जुइ ।  थ्व ईलय् बुद्ध धर्म व जैन धर्म थें न्याःगु गैर-वैदिक शिक्षाया नं उदय जुल।  बुद्ध धर्मया पलिस्था गौतम बुद्धं  (५६३–४८३ ईसापूर्व) यानादिल, गुम्हेस्यां स्थायी आत्माया वैदिक विचारयात चुनौती बियादिल व दुःखं मुक्त जुइगु लँपु प्रस्ताव यानादिल । जैन धर्मया पलिस्था महावीर (५९९–५२७ ईसापूर्व) नं यानादिल, गुम्हेस्यां अहिंसाया नापं सकल जीवनया सम्मानयात नं बः बियादिल। 

वयां लिपाया शास्त्रीय काल करिब २०० ईसापूर्वय् न्ह्याःगु खः  व थुकिया विशेषता हिन्दू धर्मया ६गु रूढिवादी परम्परा न्याय, वैशेषिक, साँख्य, योग, मीमांसा व वेदान्तया उदय ख।  थ्व ईले लिपा अद्वैत वेदान्तया पाठया विकास जुल। थ्व इलय् आदि शंकरं ( c. ७०० –७५० ई.) सकतां छगू हे खः व यक्व विशिष्ट वस्तुं दयाच्वंगु ब्रम्हाण्डया छाप छगू भ्रम खः धकाः धाल ।  थ्व स्वया भतिचा पाःगु दृष्टिकोण रामानुजं (१०१७–११३७ ई.) न्ह्यथनादिल,  गुम्हेस्यां विशिष्टाद्वैत वेदान्तया परम्पराया पलिस्था यानादिल व व्यक्तिगत वस्तुत हलिंया अन्तर्निहित सत्यया छगू पक्ष वा भागया रुपय् सत्य ख धकाः तर्क बियादिल।  वय्कलं भक्ति आन्दोलनयात नं लोकप्रिय यायेत ग्वाहालि यानादिल, गुकिलिं आध्यात्मिक लँपुया रुपय् दैवीय प्रति भक्ति स्यनाबिल व भक्तिकाल ईसापूर्व १७गु निसें १८गु शताब्दी तक्क दयाच्वन।  आधुनिक ई करिब १८०० ई. निसें शुरु जुल व थुकिया विकास पश्चिमी चिन्तननापया अन्तरक्रियां जुल।  दार्शनिकतसें विविध दार्शनिक व धार्मिक शिक्षायात सामंजस्य यायेत ब्यापक व्यवस्था दयेकेगु कुतः यात । दसुया निंतिं स्वामी विवेकानन्द (ई. १८६३–१९०२) नं अद्वैत वेदान्तया शिक्षायात छ्यला फुक्क थीथी धर्म छगू हे दैवीयपाखे वनीगु लँपु खः धकाः तर्क यानादिल 

## मू ब्वथला

भारतीय दर्शनया परम्पराय् 'वेद' या प्रामाणिकतायात आधार कायेगु याइ:

### १. आस्तिक दर्शन (Orthodox Schools)
थ्व पुचलं वेदया प्रामाणिकतायात स्वीकार याइ। थुकियात 'षड्दर्शन' (खुगू दर्शन) धकाः नं नांजाः:
* **न्याय:** तर्क व तर्कशास्त्रय् आधारित।
* **वैशेषिक:** परमाणुवाद व पदार्थया वर्गीकरणय् आधारित।
* **सांख्य:** प्रकृति व पुरुष (चेतना) या द्वैतवादय् आधारित।
* **योग:** मन व म्हया नियन्त्रण पाखें समाधि थ्यनेगु पद्धति।
* **मीमांसा:** वेदया कर्मकाण्ड व धर्मया व्याख्या।
* **वेदान्त:** उपनिषदया सार, गुकिं ब्रह्म व आत्माया एकताय् जोड बी।

### २. नास्तिक दर्शन (Heterodox Schools)
थ्व पुचलं वेदया प्रामाणिकतायात स्वीकार मया::
* **चार्वाक:** भौतिकवाद (Materialism) गुकिं प्रत्यक्ष प्रमाणयात जक मानय् याइ।
* **जैन दर्शन:** अहिंसा, अनेकान्तवाद, व कर्मया सिद्धान्तय् आधारित।
* **[[बुद्ध धर्मया दर्शन|बौद्ध दर्शन]]:** प्यंगु आर्य सत्य, अष्टाङ्गिक मार्ग, व शून्यताया सिद्धान्त।

## मू सिद्धान्तत

भारतीय दर्शनय् छुं अजागु विचाःत दु गुकिया सकल ख्यलय् तःधंगु **प्रभाव** दु:
* **कर्म:** 'गुकथंया ज्या याइ, उकथंया हे फल कइ' धैगु विश्वास।
* **धर्म:** कर्तव्य, न्याय, व ब्रह्माण्डीय व्यवस्था।
* **मोक्ष/निर्वाण:** जन्म व मृत्युया चक्र (संसार) पाखें मुक्ति।
* **आत्मा:** शरीर स्वया पृथक छगू नित्य तत्व।

## हलिंय् प्रभाव

भारतीय दर्शनं हलिंया विचाः धाराय् तःधंगु **प्रभाव** लाकूगु दु:
# **पाश्चात्य दर्शन:** आर्थर शोपेनहावर, राल्फ वाल्डो इमर्सन, व फ्रेडरिक नित्शे थेंज्याःपिं दार्शनिकतय्सं उपनिषद व बौद्ध दर्शन पाखें प्रेरणा कयादिल।
# **मनोविज्ञान:** योग व ध्यान (Meditation) आःया आधुनिक मनोविज्ञान व मानसिक स्वास्थ्य क्षेत्रय् तसकं **नांजाः** जुया वयाच्वंगु दु।
# **अहिंसा:** महात्मा गान्धीया अहिंसाया विचाः, गुगु जैन व बौद्ध दर्शनय् आधारित खः, उकिं हलिंया राजनीतिक आन्दोलनय् तःधंगु परिवर्तन हल।

## लिधंसा

* Radhakrishnan, S. (1923). *Indian Philosophy*.
* Hiriyanna, M. (1932). *Outlines of Indian Philosophy*.