open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
मिनेत

**मिनेत** (Minute, चिं: **min**) धइगु ईया छगू इकाइ खः। ईया अन्तर्राष्ट्रिय इकाइ प्रणाली (SI) य् सेकेन्द आधारभूत इकाइ जूसां मिनेतयात वैज्ञानिक व व्यावहारिक ज्याखँया निंतिं स्वीकार यानातःगु छगू गैर-SI इकाइ खः। थ्व ६० सेकेन्दया छगू मंकाः पुचः खः।

## ऐतिहासिक पृष्ठभूमि व नामकरण
"मिनेट" खँग्वः ल्याटिन खँग्वः 'पार्स मिनुता प्रिमा' (Pars minuta prima) पाखें वःगु खः, गुकिया अर्थ 'न्हापांगु चिधंगु ब्वः' (First small part) खः। ऐतिहासिक रूपं छ घौ ६० भागय् बायेबलय् १ मिनेत दयेकी।

## दासुज्या व गणना
मिनेतया स्वापू मेगु ईया इकाइत नाप थथे दु:

* १ मिनेत = ६० सेकेन्ड
* ६० मिनेत = १ घौ
* १,४४० मिनेत = १ दिं (२४ घौ)

## छ्यलाबुलाया ख्यलत
मिनेतया छ्यलाबुला न्हिथंया जीवनय् थी-थी कथं जुइ:

# **न्हिथंया ई:** मनूतय्सं थःगु न्हिथंया ज्याझ्वः, मुँज्या (Meetings), व यातायातया ई धलः (Schedule) मिले यायेत मिनेटया छ्यलाबुला याइ।
# **कुंया दासुज्या (Geometry):** ज्यामिति व भूगोलय् १ डिग्री या १/६० भागयात नं 'मिनेट' (Arcminute) धाइ। थ्व पृथ्वीया अक्षांश (Latitude) व देशान्तर (Longitude) मापनय् छ्यली।
# **उसाँय् व कासा:** मनूया नुगःया गति (Heart rate) व ताःहाकःगु ब्वाय्‌ज्या (Marathon) या रेकर्ड अक्सर प्रति मिनेटया आधारय् कायेगु जुइ।

## महत्त्व
आधुनिक वाणिज्य व उद्योगय् 'ई हे धन खः' (Time is money) धइगु मान्यता दु। उकिं ज्यासः (कलकारखाना)या उत्पादकत्व मापन यायेबलय् 'प्रति मिनेट उत्पादन' (Production per minute) यात छगू महत्वपूर्ण सूचक जूवंगु दु। सञ्चार प्रविधिइ इन्टरनेटया गति व डाटा आदानप्रदानया प्रभावकारिता नं मिनेट व सेकेन्डया सूक्ष्म गणनाय् निर्भर जुइ।

## लिधंसा
* Whitrow, G. J. (1989). *Time in History: Views of Time from Prehistory to the Present Day*.
* International Bureau of Weights and Measures (BIPM) - The International System of Units (SI) Brochure.
घौ

**घौ** (Hour, चिं: **h** वा **hr**) धइगु ईया इकाइ खः गुगु ६० मिनेत या मंकाः खः। थ्व अन्तर्राष्ट्रिय इकाइ प्रणाली (SI) या अङ्ग मजूसां वैज्ञानिक व व्यावहारिक रूपं हलिं न्यंकं ईया गणनाया निंतिं स्वीकार यानातःगु इकाइ खः। छगू सौर दिं (Solar day) यात २४ समान भागय् बायेबलय् छगू घौ दयेकी।

## ईया गणना व स्वापू
घौया मेगु इकाइत नाप थथे स्वापू दु:

* १ घौ = ६० मिनेत
* १ घौ = ३,६०० सेकेन्द
* २४ घौ = १ दिं (छगू अहोरात्र)

## ऐतिहासिक विकास
घौ बाय् घौछिया अवधारणा प्राचीन काल निसें न्ह्याःगु खः। 'घौ' खँग्वः संस्कृतया 'घटिका' वा 'घटी' पाखें वःगु खः। प्राचीन कालय् लः-घडी (Water clock) वा घः (Pitcher) छ्यलाः ई दायेगु जूगुलिं थुकियात 'घौ' धाल।

* **मिस्र व मेसोपोटामिया:** प्राचीन मिस्रवासीतय्सं सुर्द्यःया जः (Sundial) स्वयाः न्हियात १२ भागय् व बहनीयात १२ भागय् बायाः २४ घौया दिं दयेकूगु खः।

## छ्यलाबुला व महत्त्व
* **समय व्यवस्थापन:** ज्याया ई (Working hours), स्कूलया ई, व यात्राया ईब्यः घौछिया आधारय् दयेकीगु परम्परा दु।
* **वाणिज्य व उद्योग:** ज्याकुथिइ लजगामि/ज्यामि तय्त ज्याया घौ (Hourly rate) कथं ज्याला बीगु जुइ।
* **विज्ञान व खगोलशास्त्र:** पृथ्वीया परिक्रमा व ग्रहतयगु गति ल्या खायेबलय् घौयात छगू महत्वपूर्ण मापदण्ड कथं हनि।

## समय क्षेत्र (Time Zones)
हलिंयात २४ गू समय क्षेत्रय् बायातःगु दु। पृथ्वीं ३६० डिग्री चाहिलेत २४ घौ काइ, गुकिया अर्थ पृथ्वीं १ घौय् १५ डिग्री पार याइ। थ्व हे आधारय् हलिंया थी-थी देय्या ई (Time zone) पाःगु जुइ।

## ब्वनादिसँ
* Dohrn-van Rossum, Gerhard (1996). *History of the Hour: Clocks and Modern Temporal Orders*.
* International Bureau of Weights and Measures (BIPM) - Units outside the SI.
नगु पुचः

**नगु पुचः** (Constellation) धइगु अन्तरिक्षय् दूगु नगुतयगु छगू थन्याःगु पुचः खः गुकियात पृथ्वी पाखें स्वइबलय् छगू निश्चित आकार (दसु: पशु, मनू, वा पौराणिक पात्र) थें खनेदु। अन्तर्राष्ट्रिय खगोल संघ (IAU) नं आधिकारिक रूपं हलिं न्यंकं ८८ गू नगु पुचःतय्त मान्यता बियातःगु दु।

## उत्पत्ति व ऐतिहासिक महत्त्व
मनूजातिं प्राचीन काल निसें सर्गःया अध्ययन यायेत नगु पुचःतयगु ग्वहालि कायावयाच्वंगु दु:

# **दिशा निर्देश (Navigation):** समुद्री यात्री व मरुभूमिइ वनिपिं व्यापारितय्सं बहनी दिशा सीकेत नगु पुचःतय्यात छ्यलीगु खः। (दसु: 'सप्तर्षि' वा Ursa Major पाखें उत्तर दिशा सीकेगु)।
# **बुँज्या व मौसम:** प्राचीन कालय् नगु पुचःतयगु उदय व अस्त स्वयाः बुँज्या यायेगु ई व मौसमया अनुमान याइगु खः।
# **पौराणिक बाखं:** थी-थी सभ्यताय् (दसु: ग्रीक, रोमन, हिन्दु) नगु पुचःतय्यात थःथःगु द्यः व वीर पात्रतयगु बाखं नाप स्वानातःगु दइ।

## राशि व नगु पुचः (Zodiac Constellations)
सूर्यया वार्षिक मार्ग (Ecliptic) य् लाःगु १२ गू विशेष नगु पुचःतय्यात 'राशि' (Zodiac) धाइ। थ्व ज्योतिष शास्त्रय् तसकं नांजाः।

## वैज्ञानिक वास्तविकता
नगु पुचलय् खनेदुगु नगुत वास्तवय् छगू नाप मेगु सतिगु मजुसें पृथ्वी पाखें स्वइबलय् जक छथाय् खनेदुगु खः। थ्व नगुतयगु दूरी पृथ्वी स्वया यक्व जः-दँ (Light-years) पायेफु।

## नांजाःगु नगु पुचःत
* **सप्तर्षि (Ursa Major):** न्हेगु तःधंगु नगुत दूगु पुचः, गुकिं 'ग्रेट बियर' (Great Bear) या आकार दयेकी।
* **व्याध (Orion):** थ्व छगू 'सिकारी' (Hunter) या आकारय् खनेदु, गुकी आकाशया दकलय् जः दूगु नगुत मध्ये छगू 'लुवाः' (Sirius) सतिक दइ।
* **त्रिशंकु (Crux):** दक्षिणी गोलार्धय् खनेदुगु 'क्रस' आकारया नगु पुचः।

## लिधंसा
* Pasachoff, J. M. (2000). *A Field Guide to the Stars and Planets*.
* International Astronomical Union (IAU) - The Constellations.
संगीतया विधा

**संगीतया विधा** (Music Genre) धइगु संगीतयात उकिया शैली, प्रविधि, रूप, व उत्पत्तिया आधारय् ब्वथलीगु छगू मानक खः। संगीतया विधां छगू पुचःया म्ये वा धुनतयगु मंकाः विशेषतायात म्हसीकी, गुकिं यानाः न्येनामितेसं संगीत थुइकेत व कलाकारतय्त थःगु सिर्जना म्हसीकेत अःपुइकी।

## विधा निर्धारणया आधार
संगीतयात विधागत रूपं बायेत क्वय् बियातःगु तत्वत स्वयेगु याइ:

* **ताल व लय (Rhythm and Tempo):** संगीतया गति व उकिया तालया दयेका।
* **बाजं (Instrumentation):** थाइगु बाजंत(दसु: शास्त्रीय संगीतय् भायोलिन, रकय् इलेक्ट्रिक गिटार)।
* **गायन शैली (Vocal Style):** म्ये हालिगु पहः व सःया उतारचढाव।
* **सांस्कृतिक पृष्ठभूमि:** संगीत गुगु थाय् व ई पाखें उत्पत्ति जूगु खः।

## मू संगीत विधात
हलिं न्यंकं यक्व विधात दु, गुकी मध्ये छुं मुख्य थ्व कथं दु:
# **शास्त्रीय संगीत (Classical Music):** थ्व परम्परागत व नियमबद्ध संगीत खः। पाश्चात्य शास्त्रीय संगीतय् बाख (Bach) व मोजार्ट (Mozart) प्रसिद्ध दु सा, पूर्वीय शास्त्रीय संगीतय् राग व तालया महत्व दइ।
# **लोक संगीत (Folk Music):** छगू निश्चित समुदाय वा जातिया परम्परागत म्ये, गुगु पुस्ता दर पुस्ता म्वाःना वयाच्वंगु दइ।
# **पप संगीत (Pop Music):** "पपुलर" खँग्वः पाखें वःगु थ्व विधा तसकल हे लोकंह्वाःगु व व्यापक बजाः काइगु शैली खः।
# **रक (Rock):** इलेक्ट्रिक गिटार व ड्रम्सया तसःगु सः व विद्रोही भाव दूगु संगीत।
# **ज्याज (Jazz):** सुधार (Improvisation) व जटिल लयय् आधारित संगीत, गुगु २०गू शताब्दीया सुरुय् अफ्रिकी-अमेरिकी समुदाय पाखें न्ह्याःगु खः।
# **हिप-हप (Hip Hop):** लयबद्ध म्ये (Rap) व 'बिट मेकिङ' (Beatmaking) य् आधारित आधुनिक विधा।

## संगीत उद्योगय् महत्त्व
संगीत विधालं कला जक मखुसें आर्थिक वाणिज्यय् नं तःधंगु भूमिका म्हिती:
* **मार्केटिङ:** न्यनामितयगु रुचि कथं संगीत प्रचार यायेत।
* **डिजिटल प्लेटफर्म:** स्पोटिफाइ (Spotify) वा युट्युब थें च्वंगु माध्यमय् संगीत व्यवस्थित यायेत।
* **सांस्कृतिक पहिचान:** दसु नेपाल मण्डलया 'दाफा' वा 'चचा' संगीतं नेवाः समुदायया म्हसीका क्यनी।

## स्वयादिसँ
* Fabbri, Franco (1982). *A Theory of Musical Genres: Two Applications*.
* Moore, Allan F. (2001). *Rock: The Primary Text*.
म्येग्वः

**म्येया खँग्वः बाय् म्येग्वः** (Lyrics) धइगु म्ये हालिबलय् छ्यलिगु खँग्वः वा कवितात्मक रचना खः। थुकिं म्ये यात छगू निश्चित अर्थ, बाखं, वा भाव बी। म्येया खँग्वः च्वइम्ह मनूयात 'गीतकार' (Lyricist) धाइ।

## संरचना व तत्व (Elements)
बांलाःगु म्येया खँग्वलय् अक्सर क्वय् बियातःगु साहित्यिक तत्वत दइ:

* **लय व यमक (Rhyme and Rhythm):** खँग्वःतयगु अन्त्यय् सः नाप ज्वःगु (Rhyming) गुकिं म्येयात लयात्मक दयेकी।
* **छन्द (Meter):** खँग्वःतयगु मात्रा व गति गुकिं संगीतया ताल (Beat) नाप सामञ्जस्यता कायम याइ।
* **बिम्ब व प्रतीक (Imagery and Symbolism):** भावना प्वङ्केत छ्यलिगु विम्ब (दसु: 'स्वां' पाखें मतिना वा 'फय्' पाखें स्वतन्त्रता म्हसीकी)।

## म्येया खँग्वःया ऐतिहासिक विकास
* **प्राचीन काल:** पुलां म्येया खँग्वःत अक्सर मौखिक परम्परा (Oral tradition) पाखें वःगु खः। नेवाः संस्कृतिइ 'दाफा' व 'चचा' म्येया खँग्वःत लिपिबद्ध यानाः सुरक्षित यानातःगु दु।
* **साहित्यिक काल:** साहित्य या छगू विधाया रूपय् 'म्ये' विधा विकास जुल। थुकिं गद्य (Prose) व पद्य (Poetry) दथुया ताँया ज्या याइ।
* **आधुनिक काल:** आःया ईलय् म्येया खँग्वःत भावनाय् जक सीमित मजुसें सामाजिक विद्रोह, वाणिज्य , व राजनीतिक विचारधारा प्वङ्केगु सशक्त माध्यम जूगु दु।

## म्येया खँग्वः व प्रतिलिपि अधिकार (Copyright)
संगीत उद्योगय् म्येया खँग्वः छगू 'बौद्धिक सम्पत्ति' खः।
* **रोयल्टी (Royalty):** म्ये सार्वजनिक रूपं थाइबलय् वा मी बलय् गीतकारं थःगु खँग्वःया निंतिं आर्थिक लाभ कायेगु अधिकार दइ।
* **डिजिटल युग:** इन्टरनेट व म्ये स्ट्रिमिङ एप (Streaming apps) पाखें म्येया खँग्वःत हलिं न्यंकं याकनं थ्यनी, गुकिं सांगीतिक वाणिज्य य् तःधंगु टेवा ब्यु।

## ब्वनादिसँ
* Davis, Sheila (1985). *The Craft of Lyric Writing*.
* Citron, Stephen (2008). *Songwriting: A Complete Guide to the Craft*.

## लिधंसा
𑐥𑑂𑐰𑑃𑐴𑐾𑐮𑐵𑐐𑐵 𑐔𑑅𑐴𑑂𑐬𑐾

**𑐥𑑂𑐰𑑃𑐴𑐾𑐮𑐵𑐐𑐵 𑐔𑑅𑐴𑑂𑐬𑐾** 𑐣𑐾𑐥𑐵𑐮 𑐳𑐩𑑂𑐧𑐟𑐫𑐵 𑐕𑐣𑑂𑐴𑐸 𑐏। 𑐠𑑂𑐰 𑐡𑐶𑑄 𑐏𑐸𑐣𑐸 𑐖𑐹𑐐𑐸 𑐑𑐚𑐣𑐵 𑐠𑑂𑐰 𑐎𑐠𑑄 𑐡𑐸-

## 𑐑𑐚𑐣𑐵
## 𑐟𑐖𑐶𑐮𑐖𑐶
* 𑐮𑐿𑑄𑐔𑑅𑐴𑑂𑐬𑐾 𑐥𑐸𑐖𑐵
* 𑐳𑐎𑑂𑐰𑐫𑑂 𑐩𑐵𑐢𑐰𑐣𑐵𑐬𑐵𑐫𑐞 𑐧𑐖𑑂𑐬𑐫𑑀𑐐𑐶𑐣𑐷 𑐫𑑄𑐎𑐷𑐐𑐸 

## 𑐳𑑂𑐰𑐫𑐵𑐡𑐶𑐳𑑃
* 𑐣𑐾𑐥𑐵𑐮 𑐳𑐩𑑂𑐧𑐟

पुचः:𑐔𑑅𑐴𑑂𑐬𑐾
ल्यान्थानाइड

**ल्यान्थानाइड** (Lanthanide) धइगु तत्त्वमां (Periodic Table) य् परमाणु ल्या ५७ (ल्यान्थानम) निसें ७१ (लुटेटियम) तक दूगु १५ गू रासायनिक तत्वतयगु छगू पुचः खः। थ्व तत्वतयगु रासायनिक गुणत छगू नाप मेगु तसकं सतिगुलिं थुमित छगू हे पुचलय् तःगु ख। थुमित 'Rare Earth Elements' या छगू ब्वःया रूपय् नं म्हसीकी।

## ल्यान्थानाइड तत्वतय्गु धलः
थ्व पुचलय् लाःगु तत्वत थ्व कथं दु:

## मू विशेषतात
* **इलेक्ट्रोनिक विन्यास:** थ्व तत्वतयगु 'f-orbital' क्रमिक रूपं जायेका वनी, उकिं थुमित 'f-block' तत्व नं धाइ।
* **रुप:** थ्व फुक्कं तत्वत तुयूगु-वहः (Silvery-white) रंगया धातुत खः।
* **ल्यान्थानाइड संकुचन (Lanthanide Contraction):** परमाणु संख्या अप्वया वनेबलय् परमाणुया आकार (Atomic radius) क्रमिक रूपं चिधं जुया वनीगु छगू अजूचायापुगु विशेषता थुकिं क्यनी।

## आधुनिक प्रविधि व वाणिज्यय् महत्त्व
आधुनिक प्रविधि व वाणिज्य य् ल्यान्थानाइड तत्वतय्गु तःधंगु महत्त्व दु:

# **शक्तिशाली चुम्बक:** नियोडिमियम (Nd) छ्यलाः हलिंया दकलय् शक्तिशाली स्थायी चुम्बकत दयेकी, गुगु इलेक्ट्रिक कारया न्ह्यासा (Engine) व फय् टर्बाइनय् छ्यलि।
# **इलेक्ट्रोनिक्स:** स्मार्टफोन, ल्यापटप, व टिभीया स्क्रिनय् जः व रङ्ग हयेत थ्व तत्वत आवश्यक जुइ।
# **लेजर प्रविधि:** शल्यक्रिया व शल्यचिकित्सा क्यान्सर विज्ञानय् छ्यलिगु लेजर उपकरणय् 'नियोदाइमियम-याग' (Nd:YAG) लेजर छ्यलि।
# **स्वच्छ उर्जा:** नवीकरणीय उर्जा प्रविधिइ थ्व तत्वतय्गु यक्व ज्या दु।

## स्वयादिसँ
* तत्त्वमां

## ब्वनादिसँ
* Cotton, S. (2006). *Lanthanide and Actinide Chemistry*.
* Huang, C. H. (2010). *Rare Earth Coordination Chemistry: Fundamentals and Applications*.
जलशक्ति

जलशक्ति धाःगु लखं पिकायेफैगु उर्जाया मंका ख। थुकिलि लःया घट्ट निसें कयाः जलविद्युत उर्जा तक दुथ्याः।

## जलविद्युत
**जलविद्युत** धयागु लःया गतिं चाःहिलीगु जेनेरेटरं दयेकीगु विद्युत खः। थ्व अप्वः धया थें लःयात बाँधय् मुंकाः खुसियात आंशिक रुपं पनाः दयेकी। लः बांधं त्वतिबिले मुंकातःगु लःया दबाबं (सम्भावित ऊर्जा) लःयात पाइपं क्वय् यंकी गुकिलिं टर्बाइन संकि। थुकिं यानाः टर्बाइन चाःहिली, जेनेरेटर चाःहिली गुकिं बिजुलि पिकाइ। थुगु नविकरणीय ऊर्जा विधिं हलिंया खुब्वय् छब्व बिजुलि दयेकी । स्टीम इन्जिनया मि स्वयां थुकिं म्हो जक प्रदूषण पिकाइ । नर्वे व क्वेबेक थें जाःगु छुं थासय् अप्वः धया थें बिजुलि थुकथं हे दइ ।

बिजुली पिकाइगु थीथी बिधिया थः-थः हे फाइदा व बेफाइदा दु। अतः, अप्वः धया थें देसय् बिजुलि उत्पादन यायेगु यक्वं बिधि दु। दसुया निंतिं, जलविद्युत विधिया छुं फाइदा दु, व परमाणु ऊर्जाया तसकं पाःगु फाइदा दु। थौं, अप्व देय्तयेसं जलविद्युत ऊर्जायात प्राथमिकता बियातःगु दु वा प्राथमिकता बियातःगु मू विधिइ छगू दयेकातःगु दु। थ्व छगू नवीकरणीय ऊर्जा खः गुकिया अर्थ खः कि थुकियात हाकनं छ्यलेफइ व गुबलें नं फुइमखु।

### हलिंया मू जलविद्युत केन्द्र

## स्वयादिसँ
* प्रविधि

पुचः:प्रविधि
मचिकं

**मचिकं** (Kerosene) धइगु पेट्रोलियम (Crude oil) पाखें प्रशोधन यानाः लिकागु छगू प्रज्वलनशील हाइड्रोकार्बन ति पदार्थ खः। थ्व आपालं रङ्गहीन (Colourless) वा हल्का म्हासुसे च्वं अले थुकिया विशेष गन्ध दइ। थ्व मुख्यतया इन्धन, ताप, व जःया स्रोतया रूपय् छ्यलिगु याइ।

## उत्पादन प्रक्रिया (Production)
मट्टितेल पेत्रोलियमया कचिचिकं (Petroleum) यात Fractional Distillation विधि पाखें प्रशोधन यानाः लिकाई।

कचिकंयात तःधंगु भट्टीइ तच्वकं क्वाकेबिले १५०°C निसें २७५°C दथुइ मचिकं वाफ जुयाः पिहाँ वइ, गुकियात लिपा ख्वाउंकाः (Cooling) मुंकी। थुकिं दयावःगु कार्बनया झ्वः दूगु चिकं हे मचिकं ख। 

## मू छ्यलाबुला (Uses)
मचिकंया थीथी छ्यलाबुला दु:

# **विमान इन्धन (Jet Fuel):** आधुनिक विमान व रकेटय् छ्यलिगु 'Jet A-1' वा 'RP-1' इन्धन मचिकंया हे छगू परिष्कृत रूप खः। थ्व तसकं हे महत्वपूर्ण जुइ छाय्‌धाःसा थ्व तच्वगु तापक्रमय् नं स्थिर (Stable) जुइफु।
# **जः व ताप:** बिजुली मदूगु थासय् चिम्नी वा लालटिन (Kerosene lamp) च्याकाः जः कायेगु व स्तोभ भुतुलि नसा दयेकेत छ्यलाबुला जुइ।
# **विलायक (Solvent):** पेन्ट, ग्रीज, व मेगु चुलुगु पदार्थ यचुकेत 'सल्भेन्ट' कथं थ्व छ्यलि।
# **न्ह्यासा (Engine) सुरक्षा:** छुं विशेष मेसिनरी व न्ह्यासा यचुकेत/पिचुकेत व खतं (Rust) पनेत नं थुकिया ग्वाहालि काइ।

## रासायनिक व भौतिक विशेषता
* **छ्वइगु फुति (Flash Point):** मचिकंया फ्ल्यास पोइन्ट ३७°C निसें ६५°C दथुइ दइ, गुकिं यानाः थ्व पेट्रोल स्वया सुरक्षित (म्हो प्रज्वलनशील) जुइ।
* **घनत्व (Density):** थुकिया घनत्व लः स्वया म्हो (०.७८–०.८१ g/cm³) दइ।
* **अघुलनशीलता:** थ्व लः नाप ल्वाकज्याइ मखु।

## वातावरणीय व हलिं प्रभाव
मट्टितेल च्याइबलय् कार्बन मोनोअक्साइड व मेगु हानिकारक ग्यास पिहाँ वइ। तिनातःगु कोथाय् थुकिया छ्यलाबुला यायेबलय् अक्सिजनया अभाव जुयाः ज्यान वनेफूगु जोखिम दइ। औद्योगिक वाणिज्य य् थुकिया माग अप्वःसां नं आःया ईलय् थुकिं याइगु प्रदूषण पनेत 'बायो-केरोसिन' (Bio-kerosene) या अनुसन्धान जुयाच्वंगु दु।

## ब्वनादिसँ
* Collins, C. D. (2007). *Implementing Phytoremediation of Petroleum Hydrocarbons*.
* American Petroleum Institute (API) - Kerosene Data Sheet.
इन्दो-इरानियन भाय्‌पुचः

thumb|हिन्द-युरोपेली भाषा परिवार दुने हिन्द-इरानी भाषाया ब्वथला
**हिन्द-इरानी भाषात, इन्दो-इरानियन भाषापुचः**, बाय् **हिन्द-इरानी भाषा**,   हिन्द-युरोपेली भाषा माचाछिया दकलय् तःधंगु कचा ख। थुकिलि ३०० स्वया अप्व भाषात दु,   हलिमय् करिब १.७ अर्ब मनूतेसं थ्व पुचःया भाय् ल्हाइ, गुकिलिं दक्षिण एसिया, पश्चिम एसिया व मध्य एसियाया छुं भागय् प्रधानता दु।

हिन्द-इरानी भाषायात स्वंगु मू कचाय् बायातःगु दु: हिन्द-आर्य, इरानी (वा **इरानीक**  ), व नुरिस्तानी भाषा । बदेशी भाषा भारो-इरानी कचा दुने अवर्गीकृत दु। दकलय् तःधंगु हिन्दु-इरानी भाषा हिन्दुस्तानी भाषा ख (गुगु लिपा हिन्दी व उर्दूइ विभाजित जुल )। 

हिन्द-इरानी भाषा दूगु थाय् युरोप ( रोमानी ) व काकेशस ( ओसेटियन, ताट, तालिश ) निसें मेसोपोटामिया व पूर्वी एनातोलिया ( कुर्दिश, जाजा ),    लेभान्त उत्तर अफ्रिका ( डोमारी )  व इरान पूर्वी पठार निसें पूर्वय् शिनशियाङ्ग (सारिकोली),  व आसाम (असमिया ), व दक्षिणय् श्रीलंका ( सिंहल ) व माल्दिभ्स ( माल्दिभियन ) तक्क दुथ्या; थुकिया कचात क्रमशः फिजी हिन्दी व क्यारिबियन हिन्दुस्तानी नापं ओसियानिया व क्यारिबियन तक्क न्यनाच्वंगु दु। थ्व त्वताः, उत्तरपश्चिमी युरोप, उत्तर अमेरिका, ओसियानिया, पूर्वी अफ्रिका, दक्षिण अफ्रिका, क्यारिबियन, व फारसी खाडीइ हिन्द-इरानी भाषीतेगु तःधंगु प्रवासी समुदाय दु।

## ब्वथला

*प्रोटो-भारोपेली भाषा (पुनर्निर्माण)
**प्रोटो-इन्दो-इरानी भाष (पुनर्निर्माण)
***प्रोटो-इरानियन भाषा (पुनर्निर्माण)
****'''इरानी भाषात"" (इरानी भाषात)
*****पूर्वी
*****पश्चिमी
***प्रोटो-नुरिस्तानी (पुनर्निर्माण)
**** "प्रोटो-इन्दो-आर्य (पुनर्निर्माण) 
****""इन्दो-आर्यन भाय्‌पुचः""
*****डार्दिक
*****उत्तरपश्चिमी
*****उत्तर
*****पश्चिमी
*****पूर्वी
*****दक्षिणी
***** चीनी–लहुल (अवर्गीकृत) 
***बदेशी (अवर्गीकृत) 
## लिधंसा

पुचः:भाषा
पूर्वी इरानी भाषात

**पूर्वी इरानी भाषात** प्रोटो-इरानी भासं बुयावःगु छगू भाषापुचः ख। 

## ब्वथला

*प्रोटो-इरानी
**पूर्वी इरानी भाषात
***उत्तरपूर्वी इरानी भाषा
****पुलां उत्तरपूर्वी इरानी
*****सिथो-सर्मतियन
******सिमेरियन (विलुप्त)
******पोन्टिक सिथियन (विलुप्त)
******सर्मतियन (विलुप्त)
*******अलानिक (विलुप्त)
********"ओसेटियन""
*********" आयरन ओसेटियन"
*********"दिगोर ओसेटियन""
**********"जासिक (विलुप्त)"
******स्किथो-खोटानीज (विलुप्त)
********[[तुम्शुक्से]] (विलुप्त)"
********कञ्चकी (विलुप्त)*
*******"[[खोतानी भाषा|खोतानी]]" "(लोप)"
******[[ख्वराजमियाँ भाषा|ख्वराजमियाँ]] / चोरस्मियाँ (विलुप्त) 
******[[सोग्दियन भाषा|सोग्दियान]] (विलुप्त)
*******"[[यघ्नोबी भाषा|यघ्नोबी]]"
***[[दक्षिणपूर्वी इरानी भाषाया धलः|दक्षिणपूर्वी इरानी भाषा]]]
****[[दक्षिणपूर्वी इरानी|पुरानो दक्षिणपूर्वी इरानी]]
*****[[अवेस्तान भाषा|अवेस्तान]] (विलुप्त) 
******[[पुलां अवेस्तान]] / गाथिक अवेस्तान (विलुप्त)
*******[[न्हू एवेस्तान]] / न्हू एवेस्तान (विलुप्त)
*****[[पख्तो|पुलां पख्तो]]
******[[पश्तो भाषा]]
*******"[[उत्तरी पश्तो]"
********"[[उत्तर पश्तो|उत्तर]] बोली"
********" [[युसुफजाई भाषिका]]"
*********"[[केन्द्रीय पश्तो]]"
*******"[[दक्षिणी पश्तो]]"
********"[[दक्षिणी पश्तो|दुर्रानी]] बोली"
**********बन्नुचि भाषिका * [[वानेत्सी|त्सलगा]]
*********"[[वजीरवोला]] भाषिका"
*********"[[मसिद्वोला भाषिका]]"
******" [[वानेत्सी]]"
*****[[ओरमुरी-पराची]]
******"[[ओरमुरी]"
******"[[पराची]]"
*****[[ब्याक्ट्रिया भाषा|ब्याक्ट्रिया]] (विलुप्त)
*****[[पामिर भाषा]]
*******" [[रुषणी]]"
********"[[बरतंगी भाषा|बर्तंगी]]"
*******""[[शुघ्नी भाषा|शुघ्नी]]"" / "*खुघ्नी**
********"[[खुफी भाषा|खुफी]]"
********"[[ओरोशोरी बोली|ओरोशोरी]]"
*********सारिकोली** / **ताशकोरघानी'''
******संगलेची-इश्काशिमी
*******साङलेची / जेबाकी
*******इश्काशिमी
******वाखी

## स्वयादिसँ
* भाषा

पुचः:भाषा
फुजियान

फुजियान चीनया छगू प्रान्त ख। फुजियान दक्षिणपूर्वी चीनय् लाःगू प्रान्त ख। फुजियनया उत्तरय् झेजियाङ, पश्चिमय् जियाङसी, दक्षिणय् ग्वाङदोङ व पूर्वय् ताइवान जलसन्धि ला। थुकिया राजधानी फुझोउ ख व जनसंख्याया ल्याखं दक्ले तःधंगु प्रान्त नगर क्वानझोउ ख। नापं मेमेगु नांजाःगु नगर बन्दरगाह नगर सियामेन व झाङझोउ ख। फुजियान भौगोलिक व सांस्कृतिक रुपं ताइवानया दकलय् लिक्कया प्रान्तया रुपय् ताइवान जलसन्धिया पश्चिमी तटय् ला। थ्व चीनया गृहयुद्धया लिच्वः खः । थ्व नापं, ऐतिहासिक फुजियानया छगू चिधंगु भाग ताइवानं प्रशासित याइ, गुकियात रोमानाइज यानाः फुचिएनया रुपय् हिलातःगु दु।

जनसंख्यां मुख्यतः हान जाति दु धाःसा थ्व प्रान्त चीनया दकलय् सांस्कृतिक व भाषिक रुपं विविधता दूगु प्रान्तय् छगू ख। मिन चिनियाँ भाषा पुचःया भाय् थ्व प्रान्त दुने दकलय् अप्व ल्हाइगु या, गुकिलि उत्तरपूर्वी फुजियान प्रान्तया फुझोउ भाषिका व पूर्वी मिन व दक्षिणपूर्वी फुजियानया थी-थी दक्षिणी मिन व होकिएन भाषिका ला। निङदे प्रान्तया राजधानी फुझोउ व फुआन नापं जेजियाङ प्रान्तया काङनान काउन्टी स्तरया वेनझोउ प्रान्तया नगर उत्तरपूर्वी फुजियानया मिन डोङ भाषिक व सांस्कृतिक क्षेत्र दयेकिगु या। हक्का चिनिया भाय् फुजियानय् नं ल्हाइ। मिन भाषिका, हक्का, व मानक चिनियाँ भाषा थःथवय् थुइके मफफूगु भाय् खः। आप्रवासनया कारणं ताइवान, सिंगापुर, मलेसिया, इन्दोनेसिया व फिलिपिन्सया अप्व जातीय चिनियाँ जनसंख्यां दक्षिणी मिन (वा होकिएन) भाय् ल्हाइ।

## प्रशासनिक ब्वथला

## स्वयादिसँ
* चीन

पुचः:चीन
राजनीति शास्त्र

**राजनीति शास्त्र** (Political Science) धइगु सरकार, राज्य, शक्ति (Power), व राजनीतिक व्यवहारया वैज्ञानिक अध्ययन याइगु सामाजिक विज्ञानया छगू विधा खः। थुकिं शक्ति गथे प्राप्त जुइ, उकिया छ्यलाबुला गथे जुइ, व उकिं समाज व वाणिज्यय् गुकथं प्रभाव लाकी धइगु खँया विश्लेषण याइ।

## राजनीति शास्त्रया मू कचात
राजनीति शास्त्रया क्षेत्र तसकल हे व्यापक दु, गुकी मू रूपं क्वय् बियातःगु ख्यःत ला:

# **राजनीतिक सिद्धान्त (Political Theory):** थुकिं न्याय, स्वतन्त्रता, समानता, व लोकतन्त्र थेंज्याःगु आधारभूत अवधारणाया दार्शनिक अध्ययन याइ।
# **तुलनात्मक राजनीति (Comparative Politics):** थी-थी देय्या शासन व्यवस्था, संविधान, व राजनीतिक प्रक्रियाया तुलना यानाः उकिया बांलाःगु व मबांलाःगु पक्ष सीकेगु ज्या थुकिं याइ।
# **अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्ध (International Relations):** देय-देय दथुया स्वापू, कुटनीति (Diplomacy), द्वन्द्व, व वाणिज्य सम्बन्धी सन्धि सम्झौताया अध्ययन थुकिं याइ।
# **सार्वजनिक प्रशासन (Public Administration):** सरकारं कयातःगु नीति (Policy) व निर्णयतय्यात व्यावहारिक रूपं गथे लागू याइ धइगु खँ थुकिं क्यनी।

## शासन व्यवस्थाया प्रकार
ऐतिहासिक व आधुनिक कालखण्डय् थी-थी कथंया शासन पद्धति खनेदु:

* **लोकतन्त्र (Democracy):** जनतां थःगु प्रतिनिधि थःम्हं हे ल्ययेगु व्यवस्था।
* **राजतन्त्र (Monarchy):** छम्ह जुजु वा रानीया शासन जुइगु व्यवस्था।
* **अधिनायकवाद (Authoritarianism):** शक्ति छम्ह व्यक्ति वा छगू पुचःया ल्हातय् जक सीमित जुइगु व्यवस्था।

## राजनीति व अर्थतन्त्रया स्वापू
राजनीति व वाणिज्य (Economy) छगू हे सिक्काया निगू पाः थें खः। सरकारया राजनीतिक निर्णय (दसु: कर नीति, वैदेशिक लगानी) नं देयया उत्पादकत्व व आर्थिक स्वास्थ्य निर्धारण याइ। थुकियात 'राजनीतिक अर्थशास्त्र' (Political Economy) धाइ।

## राजनीति शास्त्रया महत्त्व
* **नागरिक सचेतना:** थुकिं मनूतय्यात थःगु अधिकार व कर्तव्य प्रति सचेत याकी।
* **नीति निर्माण:** समाजया विकासया निंतिं बांलाःगु योजना व कानून दयेकेत थुकिं वैज्ञानिक आधार प्रदान याइ।
* **शान्ति व व्यवस्था:** समाजय् जुइगु द्वन्द्व समाधान यानाः शान्तिपूर्ण सह-अस्तित्व कायम यायेत थुकिया अध्ययन आवश्यक दु।

## लिधंसा
* Heywood, Andrew (2013). *Politics*.
* Dahl, Robert A. (1991). *Modern Political Analysis*.
साम्राज्यवाद

**साम्राज्यवाद** (Imperialism) धइगु छगू देयं मेगु देय वा लागायात थःगु सैन्य शक्ति, कूटनीति, वा आर्थिक प्रभावया माध्यमं थःगु नियन्त्रणय् तयेगु नीति वा अभ्यास खः। थुकिया मू उद्देश्य थःगु राज्यया सीमा तःधंकेगु, मेगु थाय् या प्राकृतिक स्रोत साधन थःगु दुने लाकेगु, व थःगु सांस्कृतिक वा राजनीतिक विचारधारा लादे यायेगु जुइ।

## साम्राज्यवादया मू स्वरूपत
ऐतिहासिक व आधुनिक सन्दर्भय् साम्राज्यवाद थी-थी कथं खनेदयेफु:

# **औपनिवेशिक साम्राज्यवाद (Colonialism):** छगू शक्तिसाली राष्ट्रं मेगु देय्या भूभाग कब्जा यानाः अन थःगु प्रशासन व बस्ती निर्माण यायेगु (दसु: बेलायती साम्राज्यं भारतय् याःगु शासन)।
# **आर्थिक साम्राज्यवाद (Economic Imperialism):** प्रत्यक्ष रूपं शासन मयाःसां मेगु देय्या वाणिज्य , खानी, व उद्योगय् थःगु एकाधिकार कायम यायेगु। थुकियात आःया ईलय् 'नव-साम्राज्यवाद' (Neo-imperialism) नं धाइ।
# **सांस्कृतिक साम्राज्यवाद:** थःगु भाषा, धर्म, व जीवनशैली मेगु कमजोर समाज वा राष्ट्रय् प्रचार यानाः अनया मौलिक संस्कृति नष्ट यायेगु।

## कारक तत्वत (Causes)
साम्राज्यवाद न्ह्यायेगु छुं मू कारणत थ्व कथं दु:

* **आर्थिक लाभ:** औद्योगिक क्रान्ति धुंकाः कच्चा पदार्थ (Raw materials) व उत्पादन मियाः वैदेशिक वाणिज्य बढे यायेत न्हूगु बजारया आवश्यकता।
* **रणनीतिक महत्त्व:** सैन्य अड्डात दयेकेत व समुद्री व्यापारिक मार्ग (Trade routes) नियन्त्रण यायेत।
* **शक्ति प्रदर्शन:** हलिं न्यंकं थःगु देय्या 'प्रतिष्ठा' व 'शक्ति' क्यनेगु इच्छा।

## लिच्वः व प्रभाव (Consequences)
साम्राज्यवादं हलिंया इतिहासय् तःधंगु प्रभाव लाकातःगु दु:

# **शोषण (Exploitation):** उपनिवेश जूगु देय्या धन-सम्पत्ति व प्राकृतिक स्रोतया दोहन जुइ, गुकिं यानाः स्थानीय मनूत निर्धन जुइ।
# **द्वन्द्व:** सीमा विवाद व जातीय द्वन्द्व सिर्जना जुइ, गुगु आःतक नं यक्व अफ्रिकी व एसियाली देय्तय्सं भोग यानाच्वंगु दु।
# **आधुनिकीकरण:** छुं थासय् रेलमार्ग, आधुनिक शिक्षा, व सञ्चार प्रविधिया विकास नं साम्राज्यवादी शक्तितय्सं थःगु स्वार्थया निंतिं याःगु खनेदु।

## साम्राज्यवाद व नेपाल
नेपाल प्रत्यक्ष रूपं गबलें नं कोलोनी (Colony) मजुल। तर, बेलायती साम्राज्य नाप जूगु सुगौली सन्धि धुंकाः नेपालया राजनीतिक व आर्थिक वाणिज्य ख्यलय् साम्राज्यवादी प्रभाव लाःगु खनेदु।

## लिधंसा
* Said, Edward W. (1993). *Culture and Imperialism*.
* Hobson, J. A. (1902). *Imperialism: A Study*.
उपनिवेशवाद

**उपनिवेशवाद** (Colonialism) धइगु छगू शक्ति दूगु राष्ट्रं मेगु कमजोर राष्ट्र वा लागा कब्जा यानाः अन थःगु बस्ती (Colony) दयेकेगु, शासन सञ्चालन यायेगु, व अनया प्राकृतिक स्रोत साधनया दोहन यायेगु छगू राजनीतिक व आर्थिक अभ्यास खः। थ्व साम्राज्यवाद या छगू व्यावहारिक स्वरूप खः गन शासक राष्ट्रं (Metropole) शासित लागाया मनूत व सम्पत्तियात नियन्त्रण याइ।

## साम्राज्यवाद व उपनिवेशवाद दथुइ अन्तर
यद्यपि थ्व निगू खँग्वः आपालं छथाय् हे छ्यली, तर थुमिगु दथुइ छुं सूक्ष्म अन्तर दु:
* **साम्राज्यवाद:** थ्व छगू 'नीति' वा 'विचारधारा' खः गुकिं शक्ति व प्रभाव विस्तार यायेगु खँय् बः बी।
* **उपनिवेशवाद:** थ्व उगु नीतिया 'कार्यान्वयन' खः गन वास्तवय् हे अन वनाः च्वनेगु व प्रशासन सञ्चालन यायेगु ज्या जुइ।

## उपनिवेशवादया ताजि
# **च्वनामि उपनिवेशवाद (Settler Colonialism):** विदेशी मनूत मेगु थासय् वनाः स्थायी रूपं च्वनी अले स्थानीय मनूतय्त विस्थापित याइ।
# **शोषणकारी उपनिवेशवाद (Exploitation Colonialism):** मुख्यतया प्राकृतिक स्रोत साधन, कच्चा पदार्थ, व श्रमया दोहन यायेत याइगु शासन (दसु: भारतय् बेलायती शासन)।
# **आन्तरिक उपनिवेशवाद:** छगू हे देय् दुने छगू शक्तिसाली पुचलं मेगु अल्पसंख्यक वा कमजोर पुचःयात आर्थिक व राजनीतिक रूपं थःगु अधीनय् तयेगु बाय् विस्थापित यायेगु।

## आर्थिक प्रभाव व वाणिज्य
उपनिवेशवादया ल्युने आर्थिक स्वार्थ दइ। शासक राष्ट्रं उपनिवेशयात थथे छ्यलि:
* **कच्चा पदार्थया स्रोत:** खानी, बुँज्या, व जङ्गली स्रोत थःगु देयय् यंकेत।
* **बजार विस्तार:** थःगु देय्या कलकारखानां उत्पादन याःगु सामान मियाः उत्पादकत्व व नाफा बढे यायेत।
* **सस्तो श्रम:** स्थानीय मनूतय्त म्हो ज्यालाय् वा दास (Slave) या रूपय् ज्याय् ल्वयेत।

## सांस्कृतिक व सामाजिक प्रभाव
उपनिवेशवादं राजनीति जक मखुसें समाजया जग हे हिलाछ्वइ:
* **सांस्कृतिक प्रभुत्व:** स्थानीय भाषा, धर्म, व परम्परायात 'पिछडिएको, backward आदि' धकाः थःगु शिक्षा व संस्कृति लादे यायेगु ज्या।
* **सीमा निर्धारण:** उपनिवेशवादी तय्सं थःगु सुविधा कथं देय्या सीमा दयेकीगुलिं लिपा वनाः यक्व जातीय द्वन्द्व सिर्जना जुल।

## औपनिवेशीकरणया प्रतिकार (Decolonization)
२०गू शताब्दीया निगूगु हलिं हताः धुंकाः हलिं न्यंकं स्वतन्त्रता आन्दोलन न्ह्यात, गुकिं यानाः यक्व देय्तय्सं उपनिवेशवाद पाखें मुक्ति कायेत सफल जुल। थ्व प्रक्रियायात दि-कोलोनाइजेसन धाइ।

## ब्वनादिसँ
* Loomba, Ania (2005). *Colonialism/Postcolonialism*.
* Osterhammel, Jürgen (2005). *Colonialism: A Theoretical Overview*.
गोपनीयता

**गोपनीयता** (Privacy) धइगु छम्ह मनू वा पुचःया उगु अधिकार खः गुकिं यानाः वय्‌कपिंसं थःगु बारे जानकारी, निजी जीवन, व भौतिक क्षेत्रयात मेपिं पाखें अलग तयेफु। थ्व छगू आधारभूत मानव अधिकार खः, गुकिं व्यक्ति थःगु जीवनया निर्णय थःम्हं हे यायेगु 'स्वायत्तता' (Autonomy) प्रदान याइ।

## गोपनीयताया थी-थी आयाम (Dimensions)
आधुनिक समाजय् गोपनीयतायात प्यंगू मू ख्यलय् बाये फइ:

# **सूचनात्मक गोपनीयता (Informational Privacy):** थःगु व्यक्तिगत विवरण (दसु: हि-परीक्षणया प्रतिवेदन, बैंक विवरण, वा वाणिज्य सम्बन्धी गोप्य खँ) गथे व सुयात क्यनेगु धइगु नियन्त्रण।
# **शारीरिक गोपनीयता (Bodily Privacy):** मनूया म्हयात विना अनुमति मेपिंसं थिइगु वा परीक्षण यायेगु पाखें सुरक्षित तयेगु अधिकार।
# **स्थानिक गोपनीयता (Territorial Privacy):** थःगु निजी थाय् (छेँ वा ज्याकुथि) य् अनधिकृत प्रवेश पाखें सुरक्षित जुइगु अधिकार।
# **सञ्चार गोपनीयता (Communications Privacy):** फोन, इमेल, वा पौ (Letter) य् जुइगु खँ मेपिंसं मस्युंक गुप्त तयेगु अधिकार।

## डिजिटल युग व गोपनीयता
इन्टरनेटया विकासं गोपनीयताया अवधारणा न्हूगु चुनौती सिर्जना यानाब्युगु दु:

* **डाटा निगरानी (Surveillance):** तःधंगु टेक कम्पनी व सरकारतय्सं मनूतयगु अनलाइन व्यवहार निगरानी याइ, गुकिं उत्पादकत्व विकास यायेत ग्वाहालि याइ धकाः धायेसां व्यक्तिया गोपनियताय् आँच वयेफु।
* **सोशल मिडिया:** मनूतय्सं थःगु जीवनया खँ सार्वजनिक यायेगु झ्वलय् 'प्राइभेसी सेटिङ'य् ध्यन मबिबलय् व्यक्तिगत विवरण खुयाः (Identity Theft) जुइगु जोखिम दइ।
* **आर्टिफिसियल इन्टेलिजेन्स (AI):** एल्गोरिदमं मनूया रुचि व स्वभावया भविष्यवाणी याइ, गुकिं मनूया 'निजी निर्णय' या अधिकारय् प्रभाव लाकी।

## कानूनी प्रावधान (Legal Protections)
हलिं न्यंकं गोपनीयतायात सुरक्षित यायेत थी-थी कानूनत दयेकातःगु दु:
# **GDPR (General Data Protection Regulation):** युरोपेली संघया कानून गुकिं हलिं न्यंकंया डिजिटल वाणिज्य व डेटा सुरक्षाया मानक निर्धारण याइ।
# **अन्तर्राष्ट्रिय मानव अधिकार घोषणापत्र (UDHR):** थुकिया धारा १२ य् गोपनीयताया अधिकारयात स्पष्ट रूपं व्याख्या यानातःगु दु।

## महत्त्व
* **स्वतन्त्रता:** गोपनीयता मदुगु थासय् मनू स्वतन्त्र जुयाः बिचाः याये व ज्या याये फइमखु।
* **सुरक्षा:** थुकिं ब्ल्याकमेलिङ, ठगी, व सामाजिक भेदभाव पाखें रक्षा याइ।
* **मानसिक शान्ति:** निजी पल व भावना सुरक्षित दत धासा मनूया मानसिक उसाँय् बांलाइ।

## ब्वनादिसँ
* Solove, Daniel J. (2008). *Understanding Privacy*.
* Warren, S., & Brandeis, L. (1890). *The Right to Privacy*.
मलेय भाय्

**मलेय भाय्** (Bahasa Melayu) धइगु अष्ट्रोनिसियन (Austronesian) भाय् परिवारया छगू प्रमुख भाय् खः। थ्व भाय् मुख्यतया मलेसिया, इन्डोनेसिया, ब्रुनाई, व सिंगापुरय् ल्हाइ। थ्व दक्षिण-पूर्व एसियाया छगू महत्वपूर्ण 'लिङ्गुवा फ्रान्का' (Lingua franca) खः, गुकिं शताब्दीयौंदेखि थ्व क्षेत्रया वाणिज्य व सञ्चारय् तःधंगु भूमिका म्हिताच्वंगु दु।

## भौगोलिक विस्तार व स्वरूप
मलेय भाय् थी-थी देय्या आधिकारिक भाय् खः, तर थुकियात छ्यलिगु तरिका व नां छुं पा:

* **मलेसिया:** थन थुकियात 'बहासा मलेसिया' (Bahasa Malaysia) धाइ।
* **इन्डोनेसिया:** थन थुकिया मानक स्वरूपयात 'इन्डोनेसियाली भाय्' (Bahasa Indonesia) धाइ, गुगु मलेय भाय्‌या हे छगू परिष्कृत रूप खः।
* **ब्रुनाई व सिंगापुर:** थन थुकियात 'बहासा मेलायु' धकाः म्हसीकी।

## लिपि (Writing Systems)
इतिहासय् मलेय भाय् च्वयेत थी-थी लिपि छ्यला वयाच्वंगु दु:
# **रुमी (Rumi):** थ्व ल्याटिन (Latin) लिपि खः, गुगु आःया ईलय् दकलय् अप्वः छ्यलिगु याइ।
# **जावी (Jawi):** थ्व अरबी लिपिइ आधारित लिपि खः, गुगु धार्मिक व परम्परागत ज्याखँय् आः नं छ्यलि।
# **पुलां लिपि:** इतिहासय् पल्लव व कावि लिपि नं छ्यलातःगु खनेदु।

## भाषिक विशेषता
* **व्याकरण:** मलेय भासय् 'विभक्ति' (Cases) व 'लिङ्ग' (Gender) या जटिल नियम मदु।
* **उपसर्ग व प्रत्यय (Affixes):** थ्व भासय्‌ खँग्वःया न्ह्यःने वा ल्युने 'Affixes' तनाः न्हूगु अर्थ दयेकीगु (Agglutinative) पद्धति दु।
* **संस्कृतया प्रभाव:** प्राचीन व्यापार व सांस्कृतिक स्वापूया कारणं मलेय भासय्‌ यक्व संस्कृत खँग्वःत दु (दसु: *Raja* - जुजु, *Syurga* - स्वर्ग, *Bhasa* - भाय्)।

## आर्थिक व सांस्कृतिक महत्त्व
हलिमिकरणया ईलय् मले भाय्‌या महत्त्व अझ अप्वःगु दु:
* **व्यापार:** दक्षिण-पूर्व एसियाली देय्तय्सं (ASEAN) मंकाः वाणिज्य न्ह्याकेत थ्व भाय्‌या छ्यलाबुला याइ।
* **साहित्य व संगीत:** थ्व भाय्‌या 'पान्तुन' (Pantun) धइगु चिनाखँपहः व 'मलेय पप' संगीत हलिं न्यंकं लोकंह्वाः।

## ब्वनादिसँ
* Adelaar, K. Alexander (2005). *The Austronesian Languages of Asia and Madagascar*.
* Sneddon, James (2003). *The Indonesian Language: Its History and Role in Modern Society*.
ब्वनेगु

**ब्वनेगु** धइगु लिपिबद्ध जूगु चिं व खँग्वःतय्‌त स्वयाः उकिया अर्थ थुइकेगु छगू जटिल संज्ञानात्मक (Cognitive) प्रक्रिया खः। थ्व सञ्चारया छगू माध्यम खः गुकिं मनूयात मेपिंसं च्वयातःगु बिचाः, ज्ञान, व बाखं थुइकेत ग्वाहालि याइ।

## ब्वनेगु प्रक्रिया
ब्वनेगु ज्याय् मिखा व मष्तिष्कया मंकाः ज्या दइ:
# **म्हसीका (Recognition):** मिखां आखः वा खँग्वःत स्वयेगु अले मष्तिष्कल्य् उकिया किपा छ्वयेगु।
# **सः-बोध (Phonological Coding):** आखःतय्त सः नाप स्वानाः थुइकेगु।
# **अर्थ-बोध (Comprehension):** खँग्वःत स्वानाः वइगु खँत्वाःया अर्थ व सन्दर्भ थुइकेगु।

## ब्वनेगु थी-थी विधित
मनूया आवश्यकता व ई कथं ब्वनेगु शैली फरक जुइफु:
* **स्किमिङ (Skimming):** च्वसुया मू खँ (Gist) जक सीकेत याकनं ब्वनेगु।
* **स्क्यानिङ (Scanning):** छगू निश्चित जानकारी (दसु: फोन नम्बर वा मिति) मालेत जक ब्वनेगु।
* **गहन अध्ययन (Intensive Reading):** च्वसुया प्रत्येक खँग्वः व भाव थुइकेत तसकं ध्यान बियाः ब्वनेगु।
* **विस्तृत ब्वनेगु (Extensive Reading):** मनोरञ्जन वा सामान्य जानकारीया निंतिं यक्व ल्याखय् सफू ब्वनेगु।

## ब्वनेगु ज्याया फाइदा
ब्वनेगु बानीं मनूया जीवनय् क्वय् बियातःगु सकारात्मक प्रभाव लाकी:

* **ज्ञान विस्तार:** थीथी ख्यःया न्हूगु जानकारी प्राप्त जुइ।
* **शब्दावली विकास:** न्हू-न्हूगु खँग्वः सयेकेत अःपुइ।
* **मानसिक स्वास्थ्य:** थुकिं एकाग्रता (Focus) बढे याइ अले तनाव (Stress) म्हो याइ।
* **सभ्यता संरक्षण:** हलिंया आपालं तजिलजि च्वयातःगु खँय् आधारित दु। 

## डिजिटल युग व ब्वनेगु बानी
प्रविधिया विकासं ब्वनेगु माध्यम हिउगु दु:
* **ई-बुक (E-books):** मोबाइल वा किन्डल (Kindle) थें च्वंगु ज्याभः पाखें ब्वनेगु।
* **अनलाइन च्वसु:** विकिपिडिया, ब्लग आदि पाखें याकनं जानकारी कायेगु।

## ब्वनादिसँ
* Wolf, Maryanne (2007). *Proust and the Squid: The Story and Science of the Reading Brain*.
* Smith, Frank (2004). *Understanding Reading*.
हान चिनियाँ जाति

**हान चिनियाँ जाति** (Han Chinese) धइगु हलिंया दकलय् तःधंगु जातीय पुचः (Ethnic group) खः। हलिंया कुल जनसंख्याया करिब १८% मनूत थ्व पुचलय् ला। थ्व पुचःया मू थाय् चीन (Mainland China) खः, अले हलिंया यक्व देय्तय्सं थुमिगु उपस्थिति दूगु थाय्यात 'चाइना टाउन' (Chinatown) धकाः म्हसीकी।

## ऐतिहासिक पृष्ठभूमि
हान चिनियाँ पुचःया नां प्राचीन चीनया **हान राजवंश** (Han Dynasty, २०६ BC – २२० AD) पाखें वःगु खः।

* **हुवाक्सिया (Huaxia):** हान राजवंश स्वया न्ह्यः थ्व जाति गुगु पूर्वज पाखें उत्पत्ति जुल, उमिगु मंकाः म्हसीकायात 'हुवाक्सिया' धाइ।
* **स्वर्ण युग:** हान राजवंशया ईयात चीनया इतिहासय् कला, विज्ञान, व राजनीति शास्त्र या स्वर्ण युग मानि। थ्व ईलय् हे 'हान' धइगु खँग्वः छगू जातिया पहिचां जूवन।

## भाषा व लिपि
हान चिनियाँतय्सं ल्हाइगु मू भाय् चिनियाँ (Sinitic languages) खः।

* **मन्दारिन (Mandarin):** थ्व दकलय् अप्वः ल्हाइगु आधिकारिक भाय् खः।
* **लिपि:** हलिंया मेमेगु भाय् थें आखः (Alphabets) मजुसें थुमिगु लिपि 'लोगोग्राम' (Logograms) खः, गन प्रत्येक किपा थें च्वंगु चिं (Character) या थःगु हे अर्थ दइ। थ्व किपातेत ब्वनेबले चिंतयगु अर्थ थुइकेमाः।

## सांस्कृतिक योगदान
हान चिनियाँ सभ्यतां हलिंयात यक्व महत्वपूर्ण आविष्कारत ब्युगु दु, गुकियात "प्यंगू तःधंगु आविष्कार" (Four Great Inventions) धाइ:
# **भ्वं:** थ्व चिनियाँ प्रविधिं हे हलिं न्यंकं च्वयेगु व ब्वनेगु संस्कृति विकास जुइत ग्वहालि यात।
# **कम्पास:** समुद्री यात्राया ईलय् थुकिं तःधंगु ग्वाहालि यात।
# **बारुद:** सैन्य शक्ति व हतियार निर्माणय् क्रान्ति हल।
# **छापाखाना (Printing):** सफू व ज्ञान प्रचार यायेत अःपु यात।

## अर्थव्यवस्था व वाणिज्य
ऐतिहासिक कालखण्डय् 'सिल्क रोड' (Silk Road) पाखें हान चिनियाँतय्सं हलिं न्यंकं वाणिज्य या विस्तार यात। आःया ईलय् नं हलिंया उत्पादकत्व व आपूर्ति झ्वलय् (Supply chain)  हान चिनियाँ समुदायया तःधंगु प्रभाव दु।

## सामाजिक संरचना
* **कन्फ्युसियसवाद (Confucianism):** थ्व विचारधारां परिवार, गुरु, व राज्य प्रति आदर यायेगु स्यनी, गुगु हान समाजया मेरुदण्ड खः।
* **नसा:** थुमिगु नसा-त्वँसा (Cuisine) हलिं न्यंकं लोकंह्वाः।

## ब्वनादिसँ
* Ebrey, Patricia Buckley (1996). *The Cambridge Illustrated History of China*.
* Wen, B., et al. (2004). *Genetic evidence supports a coherent group of Han Chinese*.
तपुलि

**तपुलि** (Hat) धइगु छ्यनय् पुइगु वसः खः। थ्व आपालं सूर्द्यया जः, चिकु, वा फय् पाखें छ्यंयात पनेत, धार्मिक वा सामाजिक मर्यादा क्यनेत, सुरक्षाया निंतिं, वा फेसनया निंतिं पुइगु याइ। इतिहासय् तपुलीं मनूया सामाजिक दर्जा व पेशा क्यनेगु ज्या नं याःगु खनेदु।

## तपुलिया ब्वः
छगू साधारण तपुलिइ क्वय् बियातःगु भागत दयेफु:

* **क्राउन (Crown):** तपुलिया च्वय्या भाग गुकिं छ्यंयात त्वपुइ।
* **ब्रिम (Brim):** तपुलीया प्यखें दूगु फुति वा पालि गुकिं मिखा व म्हयात सूर्द्यया जः पाखें रक्षा याइ।
* **ब्याण्ड (Band):** क्राउनया क्वे च्वंगु पेटी गुकिं तपुलीया आकार सुरक्षित तइ व सजावटया ज्या याइ।
* पुतु: तपुलियात थासय् तयेत छ्यलीगु पुतु
* न्ह्यायपं भुना: ख्वाउंगु थासय् न्ह्याय्पँयात तपुइगु भाग

## प्रकार व छ्यलाबुला
तपुलीया प्रकार उकिया छ्यलाबुला कथं पाः:

# **सांस्कृतिक व परम्परागत:**
#* **ख्वप तपुलि:** नेवाः व नेपामि संस्कृतिइ लोकंह्वाःगु हाकुगु तपुलि। थ्व नेवाः गौरवया प्रतीक खः।
#* **फेदोरा (Fedora):** पाश्चात्य फेसनय् लोकंह्वाःगु याउंसे च्वंगु तेँया तपुली।
# **सुरक्षात्मक तपुलि (Safety Hats):** सुरक्षाया निंतिं पुइगु तपुलि
#* **हेल्मेट (Helmet):** ल्वापु, निर्माण कार्य (Construction), वा सवारी सञ्चालन याइबलय् छ्यंयात चोट पाखें बचे यायेत।
#* **काउबोइ  ह्यात (Cowboy Hat):** तःधंगु ब्रिम दूगु तपुली गुकिं जः व वा पाखें कडा रक्षा याइ।
# **धार्मिक व औपचारिक:** थी-थी धर्मय् प्रार्थना याइबलय् वा विशेष उत्सवय् पुइगु तपुलित (दसु: 'मिटर' वा 'पगडी')।
# सोम्ब्रेरो: मेक्सिकन तःब्याःगु तपुलि

## ज्वलं
तपुलि दयेकेत थी-थी कथंया ज्वलं छ्यलि:
* **कपाय् (Cotton):** न्हिथं पुइगु क्याप (Cap) या निंतिं।
* **तेँ (Wool):** चिकुलाय् लुमुकेत।
* **सु (Straw):** ताःन्वेगु ईलय् सिचुकेत दयेकीगु तपुली।
* **छेंगू (Leather):** कडा व टिकाउ तपुलीया निंतिं।

## ब्वनादिसँ
* McDowell, Colin (1992). *Hats: Status, Style, and Glamour*.
* Snyder, Jeffrey B. (1997). *Stetson Hats and the John B. Stetson Company*.
ट्र्याक एण्ड फिल्ड

**ट्र्याक एण्ड फिल्ड** (Track and Field) धइगु एथलेटिक्स (Athletics) या छगू विधा खः, गुकी ब्वाँय् कासा(Running), तिंकासा (Jumping), व वांछयेकासा (Throwing) आदि कासात दुथ्याः। थ्व कासा मुख्यतया खेँ आकारया 'ट्र्याक' (Track) व उकिया दथुइ दूगु ख्यः 'फिल्ड' (Field) य् म्हिती। थ्व हलिंया दकलय् पुलां कासा मध्ये छगू खः, गुकिया इतिहास प्राचीन ओलम्पिक नाप स्वापू दु।

## कासाया ब्वथला
ट्र्याक एण्ड फिल्डयात स्वंगू मू ख्यलय् बाये फइ:

### १. ट्र्याक कासा (Track Events)
थ्व ब्वाँय् वनेगु कासात खः, गुकी हाकः कथं थी-थी विधा दइ:
* **चिहाकः (Sprints):** १०० मिटर, २०० मिटर, व ४०० मिटर।
* **दथुहाकः (Middle Distance):** ८०० मिटर व १५०० मिटर।
* **ताःहाक (Long Distance):** ५००० मिटर व १०,००० मिटर।
* **रिले (Relay):** ४x१०० मिटर व ४x४०० मिटर गन प्यम्ह ब्वाँय् कासामि छम्ह धुंका मेम्ह मंकाः ब्वाँय् वनि।
* **हर्डल्स (Hurdles):** ब्वाँय् वनिगु कासा गन लँय् पंगः (Obstacles) पार यायेमाः।

### २. ख्यः कासा (Field Events)
थ्व ख्यलय् जुइगु कासा खः, गुकी शक्ति व कौशलया आवश्यकता दइ:
* **तिंकासा (Jumping):**
** लङ जम्प (Long Jump) व ट्रिपल जम्प।
** हाइ जम्प (High Jump) व पोल भेल्ट (Pole Vault)।
* **वांछेगु कासा (Throwing):**
** सट पुट (Shot Put) -नःया ग्वारा वांछेगु कासा।
** ज्याभ्लिन थ्रो (Javelin Throw) - भाला (Spear) वांछेगु।
** डिस्कस थ्रो (Discus Throw) व ह्यामर थ्रो।

### ३. मंका कासा (Combined Events)
थुकिं कासामिया बहुआयामिक क्षमता परीक्षण याइ:
* **डेकाथलन (Decathlon):** मिजं तयगु निंतिं १० गू विधाया मंकाः कासा।
* **हेप्टाथलन (Heptathlon):** मिसा तयगु निंतिं ७ गू विधाया मंकाः कासा।

## उपकरण व पूर्वाधार
* **ट्र्याक:** आधुनिक ट्र्याक प्रायः ४०० मिटर घेराया दइ, गुकी 'सिन्थेटिक' ज्वलं छ्यलातःगु दइ। थुकिलिं कासामित चुलुइगु मात्रा म्हो जुइ।
* **वसः व लाकां:** कासामितय्सं हल्का वसः व 'स्पाइक्स' (Spikes) दूगु लाकां न्ह्याइ, गुकिं ट्र्याकय् बांलाःगु ज्वनाः (Grip) बी।

## ऐतिहासिक व व्यापारिक महत्त्व
प्राचीन ग्रीसया ओलम्पिक निसें आधुनिक ई तक थ्व कासापुचःया तःधंगु महत्त्व दु। आधुनिक ईलय् थ्व कासा छगू तःधंगु कासा व्यापार (Sports Business) नं खः, गन 'नाइकी' वा 'एडिडास' थेंज्याःगु कम्पनी तय्सं अर्बौं डलर लगानी याइ। थुकिं कासामिया म्हया क्षमता व अनुशासनया प्रदर्शन याइ।

## लिधंसा
* IAAF (International Association of Athletics Federations) Rule Book.
* Rogers, J. (2000). *USA Track & Field Coaching Manual*.
भिडियो गेम

**भिडियो गेम** (Video Game) धइगु छगू विद्युतीय कासा खः, गुकी छ्यलामि (Player) व 'युजर इन्टरफेस' (User Interface) दथुइ अन्तरक्रिया जुइ। थ्व कासा म्हितेबलय् मोनिटर, टिभी, वा मोबाइलया स्क्रिनय् 'भिजुअल फिडब्याक' (Visual feedback) खनेदइ। थ्व डिजिटल युगया मनोरञ्जन, कला, व वाणिज्य या छगू तःधंगु अङ्ग खः।

## भिडियो गेमया आधारभूत संरचना
भिडियो गेम सनेत क्वय् बियातःगु स्वंगू मू पक्षया आवश्यकता दइ:

# **इनपुट डिभाइस (Input Device):** कासामियां नियन्त्रण यायेत छ्यलिगु ज्याभः (दसु: जोयस्टिक, किबोर्ड, माउस, वा टच स्क्रिन)।
# **प्रोसेसिङ युनिट (Platform):** गेमया सफ्टवेयर संकिगु मेसिन (दसु: कम्प्युटर, गेम कन्सोल गुकिलि प्लेस्तेसन व एक्स बक्स दुथ्याः, व स्मार्टफोन)।
# **डिस्प्ले (Output):** कासाया दृश्य व सः क्यनीगु स्क्रिन व स्पिकर।

## गेमया विधात (Genres)
थीथी कासाय् थें हे भिडियो गेमय् नं थी-थी विधात दइ:

* **एक्सन (Action):** थुकिं शारीरिक चुनौती, ल्वापु, व याकनं प्रतिक्रिया (Reflexes) क्यनेमाः।
* **भूमिका निर्वाह (RPG - Role Playing Game):** कासामियां छगू काल्पनिक पात्रया रूपय् बाखं न्ह्याकी।
* **रणनीति (Strategy):** थुकिं बुद्धि व योजनाया छ्यलाबुला यानाः कासा त्याकेमाः।
* **साइमुलेशन (Simulation):** वास्तविक संसारया गतिविधित (दसु: विमान ब्वयेकिगु वा शहर दयेकेगु) अनुभव यायेगु।

## विकास प्रक्रिया (Game Development)
भिडियो गेम दयेकेगु ज्या छगू जटिल इन्जिनियरिङ ज्या ख
* **गेम डिजाइन:** कासाया नियम, बाखं, व वातावरणया खाका तयार यायेगु।
* **प्रोग्रामिङ:** 'गेम इन्जिन' (दसु: Unity वा Unreal Engine) छ्यलाः कोड च्वयेगु।
* **कला व संगीत:** ३डी (3D) मोडेल, एनिमेसन, व सः (Sound effects) निर्माण यायेगु।

## आर्थिक व सामाजिक प्रभाव
आधुनिक ईलय् भिडियो गेम हलिंया दकलय् तःधंगु मनोरञ्जन उद्योग खः:
# **इ-स्पोर्ट्स (E-sports):** भिडियो गेम आः व्यावसायिक कासा (Professional sports) जूगु दु, गन अर्बौं डलरया सिरपा व व्यापार जुइ।
# **शिक्षा:** 'गेमिफिकेशन' (Gamification) पाखें जटिल विषयत अःपुक्क सयेकेत ब्वनेगु ज्या य् ग्वाहालि जुइ।
# **सामाजिक स्वापू:** अनलाइन मल्टिप्लेयर गेम पाखें हलिं न्यंकंया मनूत नाप स्वापू तये फइ।

## ब्वनादिसँ
* Wolf, Mark J. P. (2008). *The Video Game Explosion: A History from PONG to PlayStation*.
* Schell, Jesse (2008). *The Art of Game Design: A Book of Lenses*.
पुएर्तो रिको

**पुएर्तो रिको** (Puerto Rico) धइगु क्यारिबियन सागरया उत्तर-पूर्वय् लाःगु छगू न्हसिभु (Island) खः। थ्व आधिकारिक रूपं संयुक्त राज्य अमेरिकाया छगू 'अनइन्कर्पोरेटेड टेरिटोरी' (Unincorporated territory) खः। थुकिया राजधानी सान हुआन (San Juan) खः। थ्व टापु थःगु प्राकृतिक सौन्दर्य, समृद्ध संस्कृति, व विशिष्ट राजनीतिक स्थितिया निंतिं हलिं न्यंकं म्हसीकातःगु दु।

## भूगोल व प्राकृतिक अवस्था
पुएर्तो रिको मुख्य न्हसिभु नापनापं मेमेगु चिधंगु न्हसिभुत (दसु: भिएकेस व कुलेब्रा) स्वाना दयाच्वंगु दु।

* **भू-बनोट:** थनया दथुइ तःधंगु गुं (Mountains) दु, गुकी 'सेरो दे पुन्ता' दकलय् च्वय्या थाय् खः।
* **वातावरण:** थन उष्णकटिबंधीय (Tropical) जलवायु दइ। थन 'एल युन्के' (El Yunque) राष्ट्रिय निकुञ्ज दु, गुगु अमेरिकाया छगू जक 'ट्रपिकल रेनफोरेस्ट' खः।

## ऐतिहासिक पृष्ठभूमि व उपनिवेशवाद
पुएर्तो रिकोया इतिहास उपनिवेशवाद या छगू महत्वपूर्ण दसु खः:

# **स्पेनी शासन:** सन् १४९३ य् क्रिस्टोफर कोलम्बस थन थ्यं धुंकाः ४०० दँ तक थ्व स्पेनया उपनिवेश जुल। थ्व ईलय् थन स्पेनी भाषा व संस्कृति स्थापित जुल।
# **अमेरिकी नियन्त्रण:** सन् १८९८ या स्पेनिश-अमेरिकी हताः (War) धुंकाः थ्व थाय् अमेरिकाया अधीनय् वन।
# **नागरिकता:** सन् १९१७ निसें थनया मनूतय्त अमेरिकाया नागरिकता दत, तर उमिसं अमेरिकाया राष्ट्रपति चुनावय् भोट तये मदु।

## राजनीति व शासन व्यवस्था
पुएर्तो रिकोया राजनीतिक स्थिति राजनीति शास्त्र य् छगू विशेष बहसया विषय खः:
* **कमनवेल्थ:** थ्व अमेरिकाया पूर्ण राज्य (State) नं मखु, अले स्वतन्त्र देय नं मखु। थुकियात 'कमनवेल्थ' धाइ।
* **भविष्यया बहस:** थनया मनूतय् दथुइ पुएर्तो रिको अमेरिकाया ५१ गु राज्य जुइमाः कि छगू स्वतन्त्र देय जुइमाः धइगु खँय् निरन्तर छलफल जुयाच्वंगु दु।

## वाणिज्य व अर्थव्यवस्था
पुएर्तो रिकोया वाणिज्य मुख्यतया उद्योग व पर्यटनय् आधारित दु:
* **औद्योगिक उत्पादकत्व:** वासः दयेकाः (Pharmaceuticals), इलेक्ट्रोनिक्स, व कापः थनया मू उत्पादनत खः।
* **पर्यटन:** थनया बांलाःगु समुद्री सिथ (Beaches) व ऐतिहासिक 'ओल्ड सान हुआन' (Old San Juan) स्वयेत हलिं न्यंकंया पर्यटकत वइ।

## संस्कृति व भाषा
* **भाषा:** थन स्पेनी व अङ्ग्रेजी निगुलिं आधिकारिक भाय् खः, तर जनजीवनय् स्पेनी भाय् हे मू खः।
* **संगीत व नृत्य:** 'साल्सा' (Salsa) व 'रेगेटन' (Reggaeton) संगीतया विकासय् पुएर्तो रिकोया तःधंगु योगदान दु।

## लिधंसा
* Dietz, James L. (1986). *Economic History of Puerto Rico*.
* Picó, Fernando (2006). *History of Puerto Rico: A Panorama of Its People*.
भौतिक भूगोल

**भौतिक भूगोल** (Physical Geography) धइगु भूगोलया उगु कचा खः गुकिं पृथ्वीया प्राकृतिक प्रक्रिया व स्वरूपया अध्ययन याइ। थुकिं वायुमण्डल (Atmosphere), जलमण्डल (Hydrosphere), जीवमण्डल (Biosphere), व स्थलमण्डल (Lithosphere) दथुइ जुइगु अन्तरक्रिया व उकिं पृथ्वीया सतहय् हइगु हिउपाःयात वैज्ञानिक ढङ्गं विश्लेषण याइ।

## भौतिक भूगोलया मू ख्यःत
पृथ्वीया जटिल संरचनायात थुइकेत भौतिक भूगोलयात क्वय् बियातःगु ख्यलय् बाये फइ:

# **भू-आकृति विज्ञान (Geomorphology):** थुकिं पृथ्वीया सतहया स्वरूप (दसु: गुं, स्वनिगः, व ख्यः) गथे दत व उकी फय्, लः, व च्वापुं गथे हिउपाः हल धइगु खँ सयेकी।
# **ल फय् विज्ञान (Climatology):** थुकिं पृथ्वीया थी-थी थासय् जुइगु मौसम व दीर्घकालीन लफय् या ढाँचा अध्ययन याइ। 
# **जलविज्ञान (Hydrology):** पृथ्वीइ दूगु लःया चक्र, खुसि, समुद्र, व लःया गुणस्तर सम्बन्धी अध्ययन थुकिं याइ।
# **जैव-भूगोल (Biogeography):** वनस्पति (दसु: सिमा) व जनावरतयगु भौगोलिक वितरण व उमिगु वातावरण नाप दूगु स्वापू अध्ययन याइ।
# **चा विज्ञान (Pedology):** चा (Soil) गथे दइ व उकिया उर्वरता शक्ति गथे जुइ धइगु खँ थुकिं क्यनी।

## प्राकृतिक प्रक्रियात
भौतिक भूगोलय् पृथ्वीया स्वरूप हिलेत निगू मू प्रक्रियातय्सं ज्या याइ:

* **आन्तरिक प्रक्रिया (Endogenic):** पृथ्वीया दुनेया शक्तिया कारणं जुइगु हिउपाः (दसु: ज्वालामुखी, भुखाय्, व टेक्टोनिक प्लेटया न्ह्यासा)।
* **बाह्य प्रक्रिया (Exogenic):** पृथ्वीया सतहय् जुइगु प्रक्रिया (दसु: क्षय (Erosion), च्वापु, व फय्‌या बाहाः)।

## महत्व व उपयोगिता
भौतिक भूगोलया अध्ययन आधुनिक संसारय् झन् महत्वपूर्ण जुया वयाच्वंगु दु:

# **वातावरण संरक्षण:** शहरीकरणं यानाः वातावरणय् लाःगु लिच्वः सीकेत।
# **विपद् व्यवस्थापन:** खुसिबाः, चलः, व समुद्री तफय् पाखें जुइगु क्षति म्हो यायेत।
# **संशाधन व्यवस्थापन:** लः, खनिज, व बुँज्याया निंतिं पाय्‌छि थाय् ल्ययेत व उत्पादकत्व अप्वयेकेत।
# **पर्यटन:** प्राकृतिक सौन्दर्य दूगु थासय्त (दसु गुँ) म्हासीकाः पर्यटन व्यवसाय विकास यायेत।

## ब्वनादिसँ
* Strahler, Alan (2013). *Introducing Physical Geography*.
* Marsh, William M. (2012). *Physical Geography: Great Systems and Global Environments*.
एटलस

**एटलस** (Atlas) धइगु मानकिपातेगु (Maps) छगू व्यवस्थित मुना वा सफू खः। थुकिं पृथ्वीया भौगोलिक विशेषता, राजनीतिक सीमा, सामाजिक-आर्थिक तथ्याङ्क, व खगोलीय पिण्डतयगु जानकारी सविस्तार क्यनी। छगू एटलसय् केवल नक्सा जक मजुसें ग्राफ, चार्ट, व तथ्याङ्कगत विवरण नं दुथ्यानातःगु दइ।

## एटलसया ताजि
एटलसयात उकिया विषयवस्तु व कार्यक्षेत्र कथं थी-थी भागय् बाये फइ:

# **हलिं एटलस (World Atlas):** थुकिं हलिंया दकलय् तःधंगु भौगोलिक एकाइत, देय्त, व महादेशतयगु मंकाः जानकारी बी।
# **क्षेत्रीय एटलस (Regional Atlas):** छगू निश्चित देय, राज्य, वा शहरया विस्तृत विवरण दूगु एटलस (दसु: नेपालया एटलस)।
# **विषयगत एटलस (Thematic Atlas):** छगू विशिष्ट विषयय् आधारित नक्सात (दसु: भौतिक भूगोल , जनसंख्या, जलवायु, वा ऐतिहासिक घटनात)।
# **डिजिटल एटलस:** इन्टरनेट व सफ्टवेयरया माध्यमं छ्यलिगु 'इन्टरएक्टिभ' एटलस (दसु: Google Earth)।

## एटलसया ऐतिहासिक पृष्ठभूमि
'एटलस' खँग्वःया उत्पत्ति प्राचीन ग्रीक दन्त्यकथा नाप स्वापू दु:

* **ग्रीक मिथक:** दन्त्यकथा कथं 'एटलस' छम्ह टाइटन (Titan) खः गुकियात सजाय कथं थःगु ब्वहलय् (Shoulders) हलिं वा आकाशया गोला क्वबीत आदेश ब्युगु जुल।
* **न्हापांगु एटलस:** 'एटलस' खँग्वःया छ्यला दकलय् न्हापां १६गू शताब्दीय् गेरार्डस मर्केटर (Gerardus Mercator) नं थःगु मानकिपा मुनाया निंतिं याःगु खः।

## एटलसया महत्व
अनुसन्धानया ख्यलय् एटलसया भूमिका महत्वपूर्ण दु:

* **नेभिगेसन:** थुकिं थाय् मालेत व यात्राया योजना दयेकेत ग्वाहालि याइ।
* **शिक्षा:** विद्यार्थी तय्त हलिंया राजनीति शास्त्र , सीमा, व प्राकृतिक स्रोत साधन बारे सयेकेत अःपुइ।
* **योजना दयेकेगु:** सरकार व व्यापारिक निकाय तय्सं ज्याझ्वः विस्तार व विकास निर्माणया निंतिं एटलसया सूचं छ्यलि।
* **ऐतिहासिक अध्ययन:** पुलां एटलस ब्वनाः झीसं इतिहासय् साम्राज्यतयगु सीमा गथे हिला वन धकाः सीके फु।

## एटलस व कार्टोग्राफी (Cartography)
एटलस निर्माण यायेगु कला व विज्ञानयात 'कार्टोग्राफी' धाइ। आधुनिक एटलस दयेकेत भू-उपग्रह (Satellites) व GIS (Geographic Information System) प्रविधिया प्रयोग जुइ, गुकिं यानाः नक्साया सूक्ष्म विवरण नं तसकं हे पाय्‌छि जुइ।

## ब्वनादिसँ
* Black, Jeremy (2003). *Visions of the World: A History of Maps*.
* Mercator, Gerardus (1595). *Atlas sive Cosmographicae Meditationes*.
एजियन सागर

**एजियन सागर** (Aegean Sea) भूमध्य सागर (Mediterranean Sea) या छगू विस्तारित भाग खः, गुगु ग्रीस व टर्की दथुइ ला। थ्व सागर पश्चिमी सभ्यताया विकासया निंतिं तसकं हे महत्वपूर्ण थाय् खः। थ्व सागर उत्तरय् दार्दानेल्स(Dardanelles) व बस्फरस जलसन्धि(Bosphorus) पाखें कृष्ण सागर (Black Sea) नाप स्वापू दु।

## भौगोलिक विशेषता
एजियन सागर थःगु असङ्ख्य टापुत (Islands) व बांलाःगु समुद्री सिथया निंतिं हलिं न्यंकं प्रसिद्ध दु।

* **[[न्हसिभु]]त:** थन द्वलंद्व न्हसिभु दु, गुकी क्रेट (Crete), रोड्स (Rhodes), व सान्तोरीनी (Santorini) मू खः।
* **तटीय भू-बनोट:** थ्व सागरया सिथ तसकं हे बेक्वः, गुकिं यानाः थन यक्व प्राकृतिक बन्दरगाह (Natural Harbors) दयेकूगु दु। थ्व बन्दरगाहं प्राचीन ई निसें वाणिज्य विकासय् ग्वाहालि याःगु दु।
* **गाः:** थ्व सागरया औसत गहिराई करिब १५०० मिटर दु, तर क्रेट टापुया पूर्वपाखे थ्व दकलय् अप्वः गहिराईय् (३५०० मिटर स्वया अप्वः) दु।

## ऐतिहासिक व सांस्कृतिक महत्त्व
भौतिक भूगोल या दृष्टिकोणं जक मखुसें, इतिहासया पानाय् एजियन सागरया थाय् तसकं हे तःमि दु:

# **सभ्यताया जननी:** हलिंया दकलय् पुलां सभ्यता मध्ये छगू 'मिनोअन' (Minoan) व 'माइसेनियन' (Mycenaean) सभ्यता थ्व हे सागरया सिथय् विकास जूगु खः।
# **दन्त्यकथा (Mythology):** ग्रीक पौराणिक बाखं कथं एथेन्सया जुजु 'एजियस' (Aegeus) नं थ्व सागरय् तिंन्हुलिं थुकिया नां 'एजियन' जूगु धाइ।
# **हताः व राजनीति:** प्राचीन ईलय् फारसी हताः (Persian Wars) निसें कयाः आधुनिक राजनीति शास्त्र तकं, ग्रीस व टर्की दथुइ थ्व सागरया अधिकारयात कयाः विवाद व बहस जुयाच्वंगु दु।

## अर्थव्यवस्था व वाणिज्य
आधुनिक ईलय् एजियन सागर आर्थिक रूपं तसकल हे महत्वपूर्ण जूगु दु:

* **पर्यटन:** थनया न्हसिभुत हलिंया प्रमुख पर्यटकीय गन्तव्य खः, गुकिं ग्रीस व टर्कीया अर्थतन्त्रय् तःधंगु टेवा ब्यु।
* **शिपिङ (Shipping):** कृष्ण सागर व भूमध्य सागर दथुइ व्यापार यायेत थ्व सागर छगू मू मार्ग (Trade Route) खः। एटलस य् स्वयेबलय् थ्व सागरया रणनीतिक महत्त्व स्पष्ट खनेदु।
* **ऊर्जा स्रोत:** थ्व सागरया क्वे प्राकृतिक ग्यास व चिकं (Oil) या भण्डार दयेफु धइगु अनुमान दु, गुकिया कारणं थन वैदेशिक लगानी व वाणिज्य ख्यलय् आकर्षण अप्वःगु दु।

## वातावरणीय समस्या
तच्वःगु शहरीकरणया कारणं एजियन सागरय् छुं समस्यात खनेदु:
* **प्रदूषण:** प्लास्टिकजन्य पदार्थ व जहाजं पिहां वइगु फोहोरं समुद्री जीवन (Marine life) संकटय् लाःगु दु।
* **अत्यधिक न्या लायेगु:** अनियन्त्रित रूपं न्या लायेगु (Overfishing) ज्यां वातावरणीय सन्तुलन स्यनाच्वंगु दु।

## लिधंसा
* Higgins, Reynold (1967). *Minoan and Mycenaean Art*.
* Wood, Michael (1985). *In Search of the Trojan War*.