योगचूडामणि (उपनिषद्)

**** छगू  काव्य ख। थ्व काव्य मुक्तिक उपनिषद्‌या अन्तर्गतय् उपनिषद् दुने ला । थ्व श्रुति प्रचलनया छगू महत्त्वपूर्ण धार्मिक ग्रन्थ ख। 
## श्लोक
थुकिया श्लोक थ्व कथं दु-


:ॐ आप्यायन्तु ममाङ्गानि वाक्प्राणश्चक्षुः श्रोत्रमथो बलमिन्द्रियाणि च ॥ 
:सर्वाणि सर्वं ब्रह्मोपनिषदं माहं ब्रह्म निराकुर्यां मा मा ब्रह्म निराकरोदनिराकरणमस्त्वनिराकरणं मेस्तु तदात्मनि निरते य उपनिषत्सु धर्मास्ते मयि सन्तु ते मयि सन्तु॥ 
:ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः ॥

:योगचूडामणिं वक्ष्ये योगिनां हितकाम्यया । 
:कैवल्यसिद्धिदं गूढं सेवितं योगवित्तमैः ॥ १॥

:आसनं प्राणसंरोधः प्रत्याहारश्च धारणा ।
:ध्यानं समाधिरेतानि योगाङ्गानि भवन्ति षट् ॥ २॥

:एकं सिद्धासनं प्रोक्तं द्वितीयं कमलासनम् ।
:षट्चक्रं षोडशाधारं त्रिलक्ष्यं व्योमपञ्चकम् ॥ ३॥

:स्वदेहे यो न जानाति तस्य सिद्धिः कथं भवेत् ।
:चतुर्दलं स्यादाधारं स्वाधिष्ठानं च षड्दलम् ॥ ४॥

:नाभौ दशदलं पद्मं हृदये द्वादशारकम् ।
:षोडशारं विशुद्धाख्यं भ्रूमध्ये द्विदलं तथा ॥ ५॥

:सहस्रदलसङ्ख्यातं ब्रह्मरन्ध्रे महापथि ।
:आधारं प्रथमं चक्रं स्वाधिष्ठानं द्वितीयकम् ॥ ६॥

:योनिस्थानं द्वयोर्मध्ये कामरूपं निगद्यते ।
:कामाख्यं तु गुदस्थाने पङ्कजं तु चतुर्दलम् ॥ ७॥

:तन्मध्ये प्रोच्यते योनिः कामाख्या सिद्धवन्दिता ।
:तस्य मध्ये महालिङ्गं पश्चिमाभिमुखं स्थितम् ॥ ८॥

:नाभौ तु मणिवद्बिम्बं यो जानाति स योगवित् ।
:तप्तचामीकराभासं तडिल्लेखेव विस्फुरत् ॥ ९॥

:त्रिकोणं तत्पुरं वह्नेरधोमेढ्रात्प्रतिष्ठितम् ।
:समाधौ परमं ज्योतिरनन्तं विश्वतोमुखम् ॥ १०॥

:तस्मिन्दृष्टे महायोगे यातायातो न विद्यते ।
:स्वशब्देन भवेत्प्राणः स्वाधिष्ठानं तदाश्रयः ॥ ११॥

:स्वाधिष्ठाश्रयादस्मान्मेढ्रमेवभिधीयते ।
:तन्तुना मणिवत्प्रोतो योऽत्र कन्दः सुषुम्नया ॥ १२॥

:तन्नाभिमण्डले चक्रं प्रोच्यते मणिपूरकम् ।
:द्वादशारे महाचक्रे पुण्यपापविवर्जिते ॥ १३॥

:तावज्जीवो भ्रमत्येवं यावत्तत्त्वं न विन्दति ।
:ऊर्ध्वं मेढ्रादधो नाभेः कन्दे योनिः खगाण्डवत् ॥ १४॥

:तत्र नाड्यः समुत्पन्नाः सहस्राणां द्विसप्ततिः ।
:तेषु नाडीसहस्रेषु द्विसप्ततिरुदाहृता ॥ १५॥

:प्रधानाः प्राणवाहिन्यो भूयस्तासु दश स्मृताः ।
:इडा च पिङ्गला चैव सुषुम्ना च तृतीयगा ॥ १६॥

:गान्धारी हस्तिजिह्वा च पूषा चैव यशस्विनी ।
:अलम्बुसा कुहूश्चैव शङ्खिनी दशमी स्मृता ॥ १७॥

:एतन्नाडीमहाचक्रं ज्ञातव्यं योगिभिः सदा ।
:इडा वामे स्थिता भागे दक्षिणे पिङ्गला स्थिता ॥ १८॥

:सुषुम्ना मध्यदेशे तु गान्धारी वामचक्षुषि ।
:दक्षिणे हस्तिजिह्वा च पूषा कर्णे च दक्षिणे ॥ १९॥

:यशस्विनी वामकर्णे चानने चाप्यलम्बुसा ।
:कुहूश्च लिङ्गदेशे तु मूलस्थाने तु शङ्खिनी ॥ २०॥

:एवं द्वारं समाश्रित्य तिष्ठन्ते नाडयः क्रमात् ।
:इडापिङ्गलासौषुम्नाः प्राणमार्गे च संस्थिताः ॥ २१॥

:सततं प्राणवाहिन्यः सोमसूर्याग्निदेवताः ।
:प्राणापानसमानाख्या व्यानोदानौ च वायवः ॥ २२॥

:नागः कूर्मोऽथ कृकरो देवदत्तो धनञ्जयः ।
:हृदि प्राणः स्थितो नित्यमपानो गुदमण्डले ॥ २३॥

:समानो नाभिदेशे तु उदानः कण्ठमध्यगः ।
:व्यानः सर्वशरीरे तु प्रधानाः पञ्चवायवः ॥ २४॥

:उद्गारे नाग आख्यातः कूर्म उन्मीलने तथा ।
:कृकरः क्षुत्करो ज्ञेयो देवदत्तो विजृम्भणे ॥ २५॥

:न जहाति मृतं वापि सर्वव्यापी धनञ्जयः ।
:एते नाडीषु सर्वासु भ्रमन्ते जीवजन्तवः ॥ २६॥

:आक्षिप्तो भुजदण्डेन यथा चलति कन्दुकः ।
:प्राणापानसमाक्षिप्तस्तथा जीवो न तिष्ठति ॥ २७॥

:प्राणापानवशो जीवो ह्यधश्चोर्ध्वं च गछति ।
:वामदक्षिणमार्गाभ्यां चञ्चलत्वान्न दृश्यते ॥ २८॥

:रज्जुबद्धो यथा श्येनो गतोऽप्याकृष्यते पुनः ।
:गुणबद्धस्तथा जीवः प्राणापानेन कर्षति ॥ २९॥

:प्राणापानवशो जीवो ह्यधश्चोर्ध्वं च गच्छति ।
:अपानः कर्षति प्राणं प्राणोऽपानं च कर्षति।
:ऊर्ध्वाधःसंस्थितावेतौ यो जानाति स योगवित् ॥ ३०॥

:हकारेण बहिर्याति सकारेण विशेत्पुनः।
:हंसहंसेत्यमुं मत्रं जीवो जपति सर्वदा  ॥ ३१॥

:षट्शतानि दिवारात्रौ सहस्राण्येकविंशतिः।
:एतत्सङ्ख्यान्वितं मन्त्रं जीवो जपति सर्वदा   ॥ ३२॥

:अजपानाम गायत्री योगिनां मोक्षदा सदा ।
:अस्याः सङ्कल्पमात्रेण सर्वपापैः प्रमुच्यते ॥ ३३॥

:अनया सदृशी विद्या अनया सदृशो जपः।
:अनया सदृशं ज्ञानं न भूतं न भविष्यति ॥ ३४॥

:कुण्डलिन्या समुद्भूता गायत्री प्राणधारिणी ।
:प्राणविद्या महाविद्या यस्तां वेत्ति स वेदवित् ॥३५॥

:कन्दोर्ध्वे कुण्डलीशक्तिरष्टधा कुण्डलाकृतिः ।
:ब्रह्मद्वारमुखं नित्यं मुखेनाच्छाद्य तिष्ठति ॥ ३६॥

:येन द्वारेण गन्तव्यं ब्रह्मद्वारं मनोमयम् ।
:मुखेनाच्छाद्य तद्द्वारं प्रसुप्ता परमेश्वरी ॥ ३७॥

:प्रबुद्धा वह्नियोगेन मनसा मरुता सह ।
:सूचिवद्गात्रमादाय व्रजत्यूर्ध्वं सुषुम्नया ॥ ३८॥

:उद्घाटयेत्कवाटं तु यथाकुञ्चिकया गृहम् ।
:कुण्डलिन्यां तथा योगी मोक्षद्वारं प्रभेदयेत् ॥ ३९॥

:कृत्वा संपुटितौ करौ दृढतरं बध्वा तु पद्मासनं गाढं वक्षसि संनिधाय चुबुकं ध्यानं च तच्चेष्टितम् ।
:वारंवारमपानमूर्ध्वमनिलं प्रोच्च्हारयेत्पूरितं मुञ्चन्प्राणमुपैति बोधमतुलं शक्तिप्रभावान्नरः ॥ ४०॥
 
:अङ्गानां मर्दनं कृत्वा श्रमसंजातवारिणा ।
:कट्वम्ललवणत्यागी क्षीरभोजनमाचरेत् ॥४१॥

:ब्रह्मचारी मिताहारी योगी योगपरायणः ।
:अब्दादूर्ध्वं भवेत्सिद्धो नात्र कार्या विचारणा ॥ ४२॥

:सुस्निग्धमधुराहारश्चतुर्थांशविवर्जितः ।
:भुञ्जते शिवसंप्रीत्या मिताहारी स उच्यते ॥ ४३॥

:कन्दोर्ध्वे कुण्डलीशक्तिरष्टधा कुण्डलीकृतिः ।
:बन्धनाय च मूढानां योगिनां मोक्षदा सदा ॥ ४४॥

:महामुद्रा नभोमुद्रा ओड्याणं च जलन्धरम् ।
:मूलबन्धं च यो वेत्ति स योगी मुक्तिभाजनम् ॥ ४५॥

:पार्ष्णिघातेन संपीड्य योनिमाकुञ्चयेद्दृढम् ।
:अपानमूर्ध्वमाकृष्य मूलबन्धो विधीयते ॥ ४६॥

:अपानप्राणयोरैक्यं क्षयान्मूत्रपुरीषयोः ।
:युवा भवति वृद्धोऽपि सततं मूलबन्धनात् ॥ ४७॥

:ओड्याणं कुरुते यस्मादविश्रान्तं महाखगः ।
:ओड्डियाणं तदेव स्यान्मृत्युमातङ्गकेसरी ॥ ४८॥

:उदरात्पश्चिमं ताणमधोनाभेर्निगद्यते ।
:ओड्याणमुदरे बन्धस्तत्र बन्धो विधीयते ॥ ४९॥

:बध्नाति हि शिरोजातमधोगामि नभोजलम् ।
:ततो जालन्धरो बन्धः कष्टदुःखौघनाशनः ॥ ५०॥

:जालन्धरे कृते बन्धे कण्ठसङ्कोचलक्षणे ।
:न पीयूषं पतत्यग्नौ न च वायुः प्रधावति ॥ ५१॥

:कपालकुहरे जिह्वा प्रविष्टा विपरीतगा ।
:भ्रुवोरन्तर्गता दृष्टिर्मुद्रा भवति खेचरी ॥ ५२॥

:न रोगो मरणं तस्य न निद्रा न क्षुधा तृषा ।
:न च मूर्च्छा भवेत्तस्य यो मुद्रां वेत्ति खेचरीम् ॥ ५३॥

:पीड्यते न च रोगेण लिख्यते न स कर्मभिः ।
:बाध्यते न च केनापि यो मुद्रां वेत्ति खेचरीम् ॥ ५४॥

:चित्तं चरति खे यस्माज्जिह्वा चरति खे यतः ।
:तेनेयं खेचरी मुद्रा सर्वसिद्धनमस्कृता ॥५५॥

:बिन्दुमूलशरीरणि शिरास्तत्र प्रतिष्ठिताः ।
:भावयन्ती शरीराणि आपादतलमस्तकम् ॥ ५६॥

:खेचर्या मुद्रितं येन विवरं लम्बिकोर्ध्वतः ।
:न तस्य क्षीयते बिन्दुः कामिन्यालिङ्गितस्य च ॥ ५७॥

:यावद्बिन्दुः स्थितो देहे तावन्मृत्युभयं कुतः ।
:यावद्बद्धा नभोमुद्रा तावद्बिन्दुर्न गच्च्हति ॥ ५८॥

:ज्वलितोऽपि यथा बिन्दुः संप्राप्तश्च हुताशनम् ।
:व्रजत्यूर्ध्वं गतः शक्त्या निरुद्धो योनिमुद्रया ॥ ५९॥

:स पुनर्द्विविधो बिन्दुः पाण्डरो लोहितस्तथा ।
:पाण्डरं शुक्लमित्याहुर्लोहिताख्यं महारजः ॥ ६०॥

:सिन्दूरव्रातसङ्काशं रविस्थानस्थितं रजः ।
:शशिस्थानस्थितं शुक्लं तयोरैक्यं सुदुर्लभम् ॥ ६१॥

:बिन्दुर्ब्रह्मा रजः शक्तिर्बिन्दुरिन्दू रजो रविः ।
:उभयोः सङ्गमादेव प्राप्यते परमं पदम् ॥ ६२॥

:वायुना शक्तिचालेन प्रेरितं च यथा रजः ।
:याति बिन्दुः सदैकत्वं भवेद्दिव्यवपुस्तदा ॥ ६३॥

:शुक्लं चन्द्रेण संयुक्तं रजः सूर्येण सङ्गतम् ।
:तयोः समरसैकत्वं यो जानाति स योगवित् ॥ ६४॥

:शोधनं नाडिजालस्य चालनं चन्द्रसूर्ययोः ।
:रसानां शोषणं चैव महामुद्राभिधीयते ॥ ६५॥

:वक्षोन्यस्तहनुः प्रपीड्य सुचिरं योनिं च वामाङ्घनिणा हस्ताभ्यामनुधारयन्प्रसरितं पादं तथा दक्षिणम् ।
:आपूर्य श्वसनेन कुक्षियुगलं बध्वा शनै रेचयेत्सेयं व्याधिविनाशिनी सुमहती मुद्रा नृणां कथ्यते ॥ ६६॥

:चन्द्रांशेन समभ्यस्य सूर्यांशेनाभ्यसेत्पुनः ।
:या तुल्या तु भवेत्सङ्ख्या ततो मुद्रां विसर्जयेत् ॥ ६७॥

:नहि पथ्यमपथ्यं वा रसाः सर्वेऽपि नीरसाः ।
:अतिभुक्तं विषं घोरं पीयूषमिव जीर्यते ॥ ६८॥

:क्षयकुष्ठगुदावर्तगुल्माजीर्णपुरोगमाः ।
:तस्य रोगाः क्षयं यान्ति महामुद्रां तु योऽभ्यसेत् ॥ ६९॥

:कथितेयं महामुद्रा महासिद्धिकरी नृणाम् ।
:गोपनीया प्रयत्नेन न देया यस्य कस्यचित् ॥ ७०॥

:पद्मासनं समारुह्य समकायशिरोधरः ।
:नासाग्रदृष्टिरेकान्ते जपेदोङ्कारमव्ययम् ॥ ७१॥

:ॐ नित्यं शुद्धं बुद्धं निर्विकल्पं निरञ्जनं निराख्यातमनादिनिधनमेकं तुरीयं यद्भूतं भवद्भविष्यत्परिवर्तमानं सर्वदाऽनवच्छिन्नं परं ब्रह्म तस्माज्जाता परा शक्तिः स्वयंज्योतिरा-त्मिका । आत्मन आकाशः संभूतः । आकाशाद्वायुः । वायोरग्निः । अग्नेरापः । अद्भ्यः पृथिवी । एतेषां पञ्चभूतानां पतयः पञ्च सदाशिवेश्वररुद्रविष्णुब्रह्माणश्चेति । तेषां ब्रह्मविष्णुरुद्राश्चोत्पत्ति-स्थितिलयकर्तारः । राजसो ब्रह्मा सात्विको विष्णुस्तामसो रुद्र इति एते त्रयो गुणयुक्ताः । ब्रह्मा देवानां प्रथमः संबभूव । धाता च सृष्टौ विष्णुश्च स्थितौ रुद्रश्च नाशे भोगाय चन्द्र इति प्रथमजा बभूवुः । एतेषां ब्रह्मणो लोका देवतिर्यङ्ग  रस्थावराश्च जायन्ते । तेषां मनुष्यादीनां पञ्चभूतसम-वायः शरीरम् । ज्ञानकर्मेन्द्रियैर्ज्ञानविषयैः प्राणादिपञ्चवायुमनोबुद्धिचित्ताहङ्कारैः स्थूलकल्पितैः सोऽपि स्थूलप्रकृतिरित्युच्यते । ज्ञानकर्मेन्द्रियैर्ज्ञानविषयैः प्राणादिपञ्चवायुमनोबुद्धिभिश्च सूक्ष्मस्थोऽपि लिङ्गमेवेत्युच्यते । गुणत्रययुक्तं कारणम् । सर्वेषामेवं त्रीणि शरीराणि वर्तन्ते । जाग्रत्स्वप्नसुषुप्तितुरीयाश्चेत्यवस्थाश्चतस्रः तासामवस्थानामधिपतयश्चत्वारः पुरुषा विश्वतैजस-प्राज्ञात्मानश्चेति । विश्वो हि स्थूलभुङ्नित्यं तैजसः प्रविविक्तभुक् । आनन्दभुक्तया प्राज्ञः सर्वसा-क्षीत्यतः परः ॥ ७२॥

:प्रणतः सर्वदा तिष्ठेत्सर्वजीवेषु भोगतः ।
:अभिरामस्तु सर्वासु ह्यवस्थासु ह्यधोमुखः ॥ ७३॥

:अकार उकारो मकारश्चेति त्रयो वर्णास्त्रयो वेदास्त्रयो लोकास्त्रयो गुणास्त्रीण्यक्षराणि त्रयः स्वरा एवं प्रणवः प्रकाशते ।
:अकारो जाग्रति नेत्रे वर्तते सर्वजन्तुषु ।
:उकारः कण्ठतः स्वप्ने मकारो हृदि सुप्तितः ॥ ७४॥

:विराड्विश्वः स्थूलश्चाकारः । हिरण्यगर्भस्तैजसः सूक्ष्मश्च उकारः । कारणाव्याकृतप्राज्ञश्च मकारः । अकारो राजसो रक्तो ब्रह्म चेतन उच्यते । उकारः सात्त्विकः शुक्लो विष्णुरित्यभिधीयते ॥ ७५॥

:मकारस्तामसः कृष्णो रुद्रश्चेति तथोच्यते ।
:प्रणवात्प्रभवो ब्रह्मा प्रणवात्प्रभवो हरिः ॥ ७६॥

:प्रणवात्प्रभवो रुद्रः प्रणवो हि परो भवेत् ।
:अकारे लीयते ब्रह्मा ह्युकारे लीयते हरिः ॥ ७७॥

:मकारे लीयते रुद्रः प्रणवो हि प्रकाशते ।
:ज्ञानिनामूर्ध्वगो भूयादज्ञाने स्यादधोमुखः ॥ ७८॥

:एवं वै प्रणवस्तिष्ठेद्यस्तं वेद स वेदवित् ।
:अनाहतस्वरूपेण ज्ञानिनामूर्ध्वगो भवेत् ॥ ७९॥

:तैलधारामिवाच्छिन्नं दीर्घघण्टानिनादवत् ।
:प्रणवस्य ध्वनिस्तद्वत्तदग्रं ब्रह्म चोच्यते ॥ ८०॥

:ज्योतिर्मयं तदग्रं स्यादवाच्यं बुद्धिसूक्ष्मतः ।
:ददृशुर्ये महात्मानो यस्तं वेद स वेदवित् ॥ ८१॥

:जाग्रन्नेत्रद्वयोर्मध्ये हंस एव प्रकाशते ।
:सकारः खेचरी प्रोक्तस्त्वंपदं चेति निश्चितम् ॥ ८२॥

:हकारः परमेशः स्यात्तत्पदं चेति निश्चितम् ।
:सकारो ध्यायते जन्तुर्हकारो हि भवेद्धृवम् ॥ ८३॥

:इन्द्रियैर्बध्यते जीव आत्मा चैव न बध्यते ।
:ममत्वेन भवेज्जीवो निर्ममत्वेन केवलः ॥ ८४॥

:भूर्भुवः स्वरिमे लोकाः सोमसूर्याग्निदेवताः ।
:यस्य मात्रासु तिष्ठन्ति तत्परं ज्योतिरोमिति ॥ ८५॥

:क्रिया इच्च्हा तथा ज्ञानं ब्राह्मी रौद्री च वैष्णवी ।
:त्रिधा मात्रास्थितिर्यत्र तत्परं ज्योतिरोमिति ॥ ८६॥

:वचसा तज्जपेन्नित्यं वपुषा तत्समभ्यसेत् ।
:मनसा तज्जपेन्नित्यं तत्परं ज्योतिरोमिति ॥ ८७॥

:शुचिर्वाप्यशुचिर्वापि यो जपेत्प्रणवं सदा ।
:न स लिप्यति पापेन पद्मपत्रमिवाम्भसा ॥ ८८॥

:चले वाते चलो बिन्दुर्निश्चले निश्चलो भवेत् ।
:योगी स्थाणुत्वमाप्नोति ततो वायुं निरुन्धयेत् ॥ ८९॥

:यावद्वायुः स्थितो देहे तावज्जीवो न मुञ्चति ।
:मरणं तस्य निष्क्रान्तिस्ततो वायुं निरुन्धयेत् ॥ ९०॥

:यावद्वायुः मरुत् देहे तावज्जीवो न मुञ्चति ।
:यावद्दृष्टिर्भ्रुवोर्मध्ये तावत्कालं भयं कुतः ॥ ९१॥

:अल्पकालभयाद्ब्रह्मन्प्राणायमपरो भवेत् ।
:योगिनो मुनश्चैव ततः प्राणान्निरोधयेत् ॥ ९२॥

:षड्विंशदङ्गुलिर्हंसः प्रयाणं कुरुते बहिः ।
:वामदक्षिणमार्गेण प्राणायामो विधीयते ॥ ९३॥

:शुद्धिमेति यदा सर्वं नाडीचक्रं मलाकुलम् ।
:तदैव जायते योगी प्राणसंग्रहणक्षमः ॥ ९४॥

:बद्धपद्मासनो योगी प्राणं चन्द्रेण पूरयेत् ।
:धारयेद्वा यथाशक्त्या भूयः सूर्येण रेचयेत् ॥ ९५॥

:अमृतोदधिसंकाशं गोक्षीरधवलोपमम् ।
:ध्यात्वा चन्द्रमसं बिम्बं प्राणायामे सुखी भवेत् ॥ ९६॥

:स्फुरत्प्रज्वलसंज्वालापूज्यमादित्यमण्डलम् ।
:ध्यात्वा हृदि स्थितं योगी प्राणायामे सुखी भवेत् ॥ ९७॥

:प्राणं चेदिडया पिबेन्नियमितं भूयोऽन्यथा रेचयेत्पीत्वा पिङ्गलया समीरणमथो बद्ध्वा त्यजेद्वामया ।
:सूर्याचन्द्रमसोरनेन विधिना बिन्दुद्वयं ध्यायतः शुद्धा नाडिगणा भवन्ति यमिनो मासद्वयादूर्ध्वतः ॥ ९८॥

:यथेष्टधारणं वायोरनलस्य प्रदीपनम् ।
:नादाभिव्यक्तिरारोग्यं जायते नाडिशोधनात् ॥ ९९॥

:प्राणो देहस्थितो यावदपानं तु निरुन्धयेत् ।
:एकश्वासमयी मात्रा ऊर्ध्वाधो गगने गतिः ॥ १००॥

:रेचकः पूरकश्चैव कुम्भकः प्रणवात्मकः ।
:प्राणायामो भवेदेवं मात्राद्वादशसंयुतः ॥ १०१॥

:मात्राद्वादशसंयुक्तौ दिवाकरनिशाकरौ ।
:दोषजालमबध्नन्तौ ज्ञातव्यौ योगिभिः सदा ॥ १०२॥

:पूरकं द्वादशं कुर्यात्कुम्भकं षोडशं भवेत् ।
:रेचकं दश चोङ्कारः प्राणायामः स उच्यते ॥ १०३॥

:अधमे द्वादश मात्रा मध्यमे द्विगुणा मता ।
:उत्तमे त्रिगुणा प्रोक्ता प्राणायामस्य निर्णयः ॥ १०४॥

:अधमे स्वेदजननं कम्पो भवति मध्यमे ।
:उत्तमे स्थानमाप्नोति ततो वायुं निरुन्धयेत् ॥ १०५॥

:बद्धपद्मासनो योगी नमस्कृत्य गुरुं शिवम् ।
:नासाग्रदृष्टिरेकाकी प्राणायामं समभ्यसेत् ॥ १०६॥

:द्वाराणां नव संनिरुध्य मरुतं बध्वा दृढां धारणांनीत्वा कालमपानवह्निसहितं शक्त्या समं चालितम् ।
:आत्मध्यानयुतस्त्वनेन विधिना विन्यस्य मूर्ध्नि स्थिरं यावत्तिष्ठति तावदेव महतां सङ्गो न संस्तूयते ॥ १०७॥

:प्राणायामो भवेदेवं पातकेन्धनपावकः ।
:भवोदधिमहासेतुः प्रोच्यते योगिभिः सदा ॥ १०८॥

:आसनेन रुजं हन्ति प्राणायामेन पातकम् ।
:विकारं मानसं योगी प्रत्याहारेण मुञ्चति ॥ १०९॥

:धारणाभिर्मनोधैर्यं याति चैतन्यमद्भुतम् ।
:समाधौ मोक्षमाप्नोति त्यक्त्वा कर्म शुभाशुभम् ॥ ११०॥

:प्राणायामद्विषट्केन प्रत्याहारः प्रकीर्तितः ।
:प्रत्याहारद्विषट्केन जायते धारणा शुभा ॥ १११॥

:धारणाद्वादश प्रोक्तं ध्यानं योगविशारदैः ।
:ध्यानद्वादशकेनैव समाधिरभिधीयते ॥ ११२॥

:यत्समाधौ परंज्योतिरनन्तं विश्वतोमुखम् ।
:तस्मिन्दृष्टे क्रियाकर्म यातायातो न विद्यते ॥ ११३॥

:संबद्धासनमेढ्रमङ्घ्रियुगलं कर्णाक्षिनासापुट द्वाराद्यङ्गुलिभिर्नियम्य पवनं वक्त्रेण वा पूरितम् ।
:बध्वा वक्षसि बह्वयानसहितं मूर्ध्नि स्थिरं धारयेदेवं याति विशेषतत्त्वसमतां योगीश्वरास्तन्मना: ॥ ११४॥

:गगनं पवने प्राप्ते ध्वनिरुत्पद्यते महान् ।
:घण्टादीनां प्रवाद्यानां नादसिद्धिरुदीरिता ॥ ११५॥

:प्राणायामेन युक्तेन सर्वरोगक्षयो भवेत् ।
:प्राणायामवियुक्तेभ्यः सर्वरोगसमुद्भवः ॥ ११६॥

:हिक्का कासस्तथा श्वासः शिरःकर्णाक्षिवेदनाः ।
:भवन्ति विविधा रोगाः पवनव्यत्ययक्रमात् ॥ ११७॥

:यथा सिंहो गजो व्याघ्रो भवेद्वश्यः शनैः शनैः ।
:तथैव सेवितो वायुरन्यथा हन्ति साधकम् ॥ ११८॥

:युक्तंयुक्तं त्यजेद्वायुं युक्तंयुक्तं प्रपूरयेत् ।
:युक्तंयुक्तं प्रबध्नीयादेवं सिद्धिमवाप्नुयात् ॥ ११९॥

:चरतां चक्षुरादीनां विषयेषु यथाक्रमम् ।
:यत्प्रत्याहरणं तेषां प्रत्याहरः स उच्यते ॥ १२०॥

:यथा तृतीयकाले तु रविः प्रत्याहरेत्प्रभाम् ।
:तृतीयङ्गस्थितो योगी विकारं मनसं हरेत् । इत्युपनिषत् ॥ १२१॥
 

:ॐ आप्यायन्तु ममाङ्गानि वाक्प्राणश्चक्षुः श्रोत्रमथो बलमिन्द्रियाणि च सर्वाणि सर्वं ब्रह्मोपनिषदं माहं ब्रह्म निराकुर्यां मा मा ब्रह्म निराकरोदनिराकरण मस्त्वनिराकरणं मेस्तु तदात्मनि निरते य उपनिषत्सु धर्मास्ते मयि सन्तु ते मयि ते मयि सन्तु ॥
:ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः ॥

**इति योगचूडामण्युपनिषत्समाप्ता**

## अधिकाध्ययनाय
* http://sanskritdocuments.org

वर्गः:उपनिषदः
वर्गः:योगोपनिषदः

## लिधंसा

## स्वयादिसँ
*हिन्दू धर्म
*उपनिषद्

पुचः:उपनिषद्