भुति

**भुति** छगूथी बुबः (legume) ख, गुगु हलिमय् नसाया कथं नयेगु या। थ्व वनस्पति विज्ञानया कथं *भिना अङ्गिकुलाटा* (Vigna unguiculata) उप-प्रजाति *अङ्गिकुलाटा* दुने ला। थुकियात 'लोबिया' वा 'काउपिया' (Cowpea) या छगू प्रकारया रूपय् नं म्हसीकिगु या। थ्व कसि वा सि मजुसें छगू ग्वःलाःगु  वा खेँ थें च्वंगु बुबः ख। थुकिया छगू खास विशेषता धाःगु थुकिया छगू सिथय् च्वंगु हाकुगु 'मिखा' (eye) थें जाःगु दाग ख, गुकिं यानाः थुकियात अंग्रेजीइ 'Black-eyed pea' धाइ। थ्व बुबः दकलय् न्हापा अफ्रिकाय् उत्पादन जूगु खः व आः हलिमय् फुक्क थासय् थ्व सयेकी। थ्व तसकं बल्लाःगु वनस्पति ख, गुगु कम लः दूगु थासय् नं सये फइ। थ्व बुबः मनूया उसाँय्या निंतिं तसकं फाइदाजनक जुइ व थ्व प्रोटिनया छगू मू स्रोत खः।

## ब्वथला व वनस्पति विज्ञान
भुति छगू दँय् छक्वः सइगु (annual) मा ख। थ्व मा अप्वः यानाः ३ फुट स्वया अप्वः तःधं जुइमखु, तर थ्व भाइन (vine) रूपय् नं सये फइ। थुकिया हःत स्वंगू ब्वलय् बाया च्वनी (trifoliate)। थ्व माया स्वां म्हासुगु बाय् तुयुगु जुइ फइ। स्वां हइगु ई ताःहाकःगु जुइ व थुकिं कोसा बाय् पोड (pod) वा सि (fruits) दयेकी। छगू पोड दुने १० निसें १५ गः तक भुति दइ। थ्व पोडया हाकः ६ निसें १० इन्च तक जुइ फइ। भुतिया दाना साधारणतया तुयुगु वा क्रिम रंगया जुइ व उकी हाकुगु, वांगु वा ह्यांगु रंगया 'मिखा' दइ। थ्व वनस्पतिया जराया प्रणाली तसकं विकसित जुइ, गुकिं चाया नाइट्रोजन फिक्सेसनय् ग्वहालि याइ। थुकिया अर्थ थ्व वनस्पतिं चाया उर्वरता ब्वयेकी।

भुतिया संरचनाया किपा 

                  _ . - - . _
               . '           ' .
              /                 \ <--- (1) ख्वला (Seed Coat)
             |                   |     (तुयु-म्हासुगु रङ्ग)
             |      .----.       |
             |     /      \      | <--- (2) ला  (Cotyledon)
              \    |  (o) |     /      (दुनेया प्रोटिनं जाःगु ब्व)
               ' . \      / . '  
                  ' '-..-' '
                      |
                     (3) मिखा (Hilum / Black Eye)

 लेबल (Labels):

 १. ख्वला (Seed Coat): पिनेया भुनाच्वनीगु तुयु-म्हासुगु रङ्गया ब्व।
 २. ला (Cotyledon): ख्वलाया दुने दइगु मू स्यः (गन प्रोटिन दइ)।
 ३. मिखा (Hilum/Black Eye): बूबःया दथुइ दइगु हाकुगु चिं। थ्व उगु थाय् खः गन भुतिग्वः मा-या कसिइ (Pod) स्वानाच्वनी।

## इतिहास व उत्पत्ति
भुतिया आदि थाय् पश्चिम अफ्रिका ख धकाः अनुसन्धानं क्यंगु दु। थ्व बुबः ईसापूर्व ३००० दँ न्ह्यवं निसें बुंज्या जुया वयाच्वंगु दु। अफ्रिकां थ्व भारत व चीनय् प्राचीन व्यापारिक मार्गं थ्यंगु खः। १७गू शताब्दीइ थ्व दास व्यापारया इलय् अमेरिका थ्यंगु इतिहास दु। विशेष यानाः मंका राज्य अमेरिकाया दक्षिण भागय् थ्व तसकं लोकप्रिय जुल। थौंकन्हय् नाइजेरिया हलिमय् दकलय् अप्वः भुति उत्पादन याइगु या व हलिंया ७० प्रतिशत स्वया अप्वः भुति सयेकिगु देय् ख। थ्व उप-सहारा अफ्रिकाया कोटी-कोटी मनूतेगु मू नसा ख। एसियाली देशतय् नं थुकियात थीथी परिकारय् छ्यलिगु या। थ्व इतिहासय् संकटया इलय् मनूतेगु ज्यान म्वाकिगु 'सुपरफूड' या रूपय् नं म्हसीकिगु या।

## पौष्टिकता व उसाँय् महत्त्व
भुति पोषणया खानि ख। थुकी प्रोटिनया मात्रा तसकं अप्वः दइ, गुकिं ला (meat) या विकल्पया रूपय् ज्या याइ। थुकी कार्बोहाइड्रेट, फाइबर व जटिल भिटामिन बी दइ। थुकी नं (iron), म्याग्नेसियम, पोटासियम व फस्फोरस थें जाःगु खनिज तत्वत नं दइ। भुतिइ फ्याट (fat) व क्यालोरी कम जुइ, गुकिं गंसि जुइगु निंतिं बांला। थुकी दूगु फाइबरं कोलेस्ट्रोल कम याइ व दायबितिज (diabetes) नियन्त्रणय् नं छुं ग्वहालि याइ। थ्व 'फोलेट' (folate) या नं छगू मू स्रोत ख, गुगु गर्भवती मिसातेगु निंतिं आवश्यक जुइ।

## उत्पादन व वातावरण
भुति सयेकेत ताःहाकःगु ताहाःला ई व पर्याप्त सूर्द्यःया जः माः। थ्व वनस्पतिं सुक्खा (drought) व तःच्वःगु ताःक्रम नं सः याये फइ। थुकिया निंतिं २४°C निसें ३५°C तकया तापक्रम दकलय् बांला। थ्व वनस्पतियात यक्व मल (fertilizer) म्वाः, थुकिं वायुमण्डलया नाइट्रोजन थः हे काये फइ। भुति सयेकेत ९० निसें १२० दिं तक माः। थुकिया सि (pod) हाकुसेंलि वा गंसेंलि थुकियात मुंकेछिं। भुति लिकायेधुंकाः थुकियात गंकाः सुरक्षित तयेमाः। थ्व बुबःयात कीटाणूतय्सं याकनं स्याना बी फु, उकिं थुकियात संरक्षित तयेमाः।

## छ्यला व नसा
भुति हलिमय् थीथी कथं नइगु या। थुकियात केँ दयेकाः जा नाप नइगु दकलय् प्रचलित विधि ख। अमेरिकाया दक्षिणी भागय् न्हु दँया दिं भुति नयाः 'Hoppin' John' धाःगु परिकार नइगु चलन दु, गुकियात भाग्यया प्रतीकया कथं हनि। थुकिया हः (leaves) नं वाउंचाया रूपय् नइगु या। भुतिया सि (green pods) नं तरकारीया रूपय् छ्यलि। थुकियात धु (flour) यानाः मरि व मेमेगु नसा दयेके फइ। भुतियात छुयाः (roast) नं नइगु या। थ्व बुबःयात पशु आहार (fodder) या रूपय् नं तसकं छ्यलि। थुकिया सिमा मल (mulch) या रूपय् नं बुँइ छ्यले फइ।

## ल्वय् व की नियन्त्रण
भुति सिमाय् 'एफिड्स' (Aphids) व 'थ्रिप्स' (Thrips) थें जाःगु कीटाणूतय्सं दुःख बी फु। 'काउपिया मोजेक भाइरस' (Cowpea Mosaic Virus) थ्व वनस्पतिया छगू तःधंगु ल्वय् ख। थ्व ल्वचं लाइबिले म्हासुगु जुइ व उत्पादनय् ह्रास हइ। उकिं कृषकतय्सं ल्वचंप्रति प्रतिरोधी क्षमता दुगु पुसा (seeds) छ्यलेमाः। बुबःयात भण्डारण याइगु इलय् 'विभिल्स' (Weevils) कीटाणुं स्यंकेफइ। थुकियात नियन्त्रण यायेत नीमया चिकं वा मेमेगु जैविक कीटनाशक छ्यले फइ। लः यक्व जमे जूगु थासय् भुतिया जरा स्यनावइ। उकिं लःया निकास बांलाःगु थासय् जक थ्व सयेकेमाः।

## स्वापू दुगु च्वसुत
* बुबः
* प्रोटिन
* बुंज्या

## लिधंसा