open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
युरो

युरोपियन युनियनया ध्येबायात युरो धाइ।

## गुण

### प्रशासन
[thumb|260x260px|[जर्मनी|जर्मनीया फ्र्याङ्कफर्टय् च्वंगु युरोपेली केन्द्रीय बैंकया मूज्याकुथि]]
युरोया व्यवस्थापन व प्रशासन युरोपेली केन्द्रीय बैंक (ECB) व युरोसिस्टमं याइ, गुकियात युरोजोन देय् या केन्द्रीय बैंकंतेसं दयेकी।  स्वतन्त्र केन्द्रीय बैंकया रुपय् ईसीबीयाके मौद्रिक नीति दयेकेगु एकाति अधिकार दु ।   सकल दुजः देय्तेसं युरोया नोट व सिक्का ध्वाइगु, टंकन यायेगु व वितरण यायेगु व युरोजोनया भुक्तानी प्रणालीया संचालनय् ब्वति काइ। 

सन् १९९२या मास्ट्रिच सन्धि (वा लिपाया प्रवेशया सन्धि )या थःगु अनुमोदनया माध्यमं, अधिकांश इयुया दुजः राष्ट्रतयेसं निश्चित मौद्रिक व बजेट अभिसरण मापदण्ड पूवंकेधुंका युरोयात नालाकायेगु प्रतिबद्धता दयेकल। यद्यपि सकल सहभागी राष्ट्रतेसं अथे याःगु मदुनि। डेनमार्कं छुटया वार्ता याःगु दु,  धाःसा स्वीडेन (गुगु सन् १९९५य् मास्ट्रिच सन्धिइ हस्ताक्षर जुइधुंका इयुइ दुहां वन) सन् २००३या गैर-बाध्यकारी जनमत संग्रहय् युरोयात अस्वीकार याःगु दु, व मौद्रिक व बजेटया आवश्यकता पूवंके मफुगुलिं युरोयात छ्यलेगु प्रतिबद्धतायात त्वतूगु दु। सन् १९९३ निसें इयुइ दुहां वःगु फुक्क राष्ट्रं इलय् हे युरोयात छ्यलेगु प्रतिबद्धता प्वंकूगु दु। मास्ट्रिच सन्धिइ सन् २००१या नाइस सन्धिं संशोधन याःगु दु, गुकिलिं मास्ट्रिच व रोम सन्धिइ दूगु मगाःगु प्रावधानयात पूवंकेगु ज्या यात। 

## किपा

## स्वयादिसँ
* युरोप

## लिधंसा

पुचः:समाज
अमेरिकन डलर

thumb|300px|right|$१००
thumb|300px|right|$५
thumb|300px|right|$१
**संयुक्त राज्य डलर** संयुक्त राज्य अमेरिकायागु मुद्रा व हलिमयागु दक्ले अप्व देले छ्येले जिगु मुद्रा ख:|

पुचः:समाज
लगानी

छुं वस्तु, सेवा वा ध्येबा छगू ख्यले तैगु ज्यायात लगानी धाइ।

## लगानीया ताजि

आधुनिक अर्थतन्त्रय्, परम्परागत लगानीइ क्वसं च्वयातःगु लगानी दुथ्या:

* स्टक – सार्वजनिक रुपं कारोबार जुइगु कम्पनिइ व्यवसायिक स्वामित्व, गुकियात इक्विटीया नामं म्हसीका तःगु दु। 
* बन्ड - सार्वजनिक बजारय् व्यापार याइगु सरकार व ब्यवसाययात बीगु त्यासा
* नगद – छगू विशेष मुद्रा ज्वनातयेगु ज्या। थुकियात खर्चया निंतिं वा फाइदा कायेगु वा मुद्रा विनिमय दरय् हिउपाःया विरुद्ध हेज यायेगु निंतिं मुंकिगु जुइ.
* रियल इस्टेट, गुगु बालं बिया आम्दानि दयेकेत बाय् थुकिया मू अप्वल धाःसा हानं मीत छ्यले छिं।

बैकल्पिक लगानिइ क्वसं बियातःगु लगानी दुथ्या:

* शेयर बजारय् सार्वजनिक रुपं व्यापार मजूगु व्यवसायय् निजी इक्विटी, प्रायः भेन्चर क्यापितल फन्ड, एन्जेल लगानीकर्ता, वा इक्विटी क्राउडफन्डिङ दुथ्याः ।
* मोर्तगेज नापं मेगु त्यासा
* वस्तुत, गथेकि लुँ थें जाःगु मूवंगु धातु, आलु थें जाःगु कृषि उत्पादन, अले प्राकृतिक ग्यास थें जाःगु उर्जा वितरण
* कला, ध्याग/सिक्का/म्वः, भिन्तेज कार, हुलाक तिकत, व वाइन नापं मुंकेबहःगु सामान
* कार्बन अफसेट व क्रेडिट
* क्रिप्टोकरन्सी व नन फन्जिबल तोकन थें जाःगु दिजिटल संस्थात
* हेज फण्ड गुकिं परिष्कृत प्रविधि छ्यली गथेकि :
** देरिभेतिभ, गुकिया मू छगू अनुबंधं निर्धारण याइ व छुं मेगु प्रकारया अन्तर्निहित लगानीया प्रदर्शनं ल्या खानाः दयेकी; थुकी फर्वार्ड, फ्युचर्स, अप्सन, स्वाप, कोलातरलाइज्द देत अब्लिगेसन, क्रेदित दिफल्त स्वाप, व त्याक्स सिरिभेबल अरेञ्जमेन्त दुथ्याः ।
** लिभरेज्द इन्भेस्तमेन्त, गुगु त्यासा काःगु ध्यबाया लगानि खः।
** शर्ट सेलिङ्ग, गुकिं अप्वः धया थें शेयरया मू कुहां वनी धकाः बाजि तयेगु निंतिं लेभरेज व देरिभेतिभ छ्यली ।

## स्वयादिसँ
* वित्त

## लिधंसा

पुचः:समाज
पुचः:लगानी
पुचः:वित्त
दनेज्या

**दनेज्या बाय् दयेकेज्या** धयागु छेँ, देगः, लँपु, वा मेगु भौतिक संरचनात दयेकीगु प्रक्रिया खः। थ्व ख्यलय् योजना (Design) निसें कयाः संरचना तयार जुइतलेया फुक्कं पलाःत दुथ्याः। दनेज्याया माध्यमं हे मानव सभ्यतां थःगु आवश्यकता कथंया सुरक्षित थाय् व विकासया पूर्वाधारत दयेका वयाच्वंगु दु।

## दनेज्याया मू चरणत

छगू बांलाःगु संरचना दयेकेगु झ्वलय् क्वय् बियाकथंया चरणत दुथ्याः:
* **योजना (Planning):** संरचना गथे जुइ धकाः किपा (Drawing) दयेकेगु व बजेट क्वछ्येगु।
* **ज्वलं ग्वसाः:** दयेकेत माःगु ज्वलंत (दसु: अप्पा, सिँ, नँ, सिमेन्ट) मुंकेगु।
* **दनाः (Execution):** जग (Foundation) निसें कयाः पौ (Roof) तक दयेकीगु ज्या।
* **सुरक्षा व अनुगमन:** संरचना बल्ला कि बमला धकाः स्वयेगु।

## नेवाः दनेज्या व वास्तुकला
नेवाः शिल्पीत दनेज्याया ख्यलय् हलिं न्यंकं प्रसिद्ध दु। नेवाः 'वास्तुकला' (Architecture) या छुं खँ थन दु:
* **अप्पा व सिँ:** पुलां नेवाः दयेकेज्याय् चाया 'अप्पा' व 'सिँ' (Wood) या छ्यला तसकं बांलाक याइ।
* **देगः शैली:** प्यागोडा (Pagoda) शैलीया देगःत नेवाः दनेज्याया तःधंगु दसु खः।
* **समाः यायेगु:** छेँया लुखा, व ध्वाखाय् सिँया बुट्टा दयेकीगु ज्या नं दयेकेज्याया छगू अभिन्न अङ्ग खः।

## आधुनिक दनेज्या
आधुनिक ईलय् दयेकेज्याया पद्धति हिलेधुंकूगु दु। आःया ईलय् दनेज्याया छुं खँ थथेदु
# **आरसीसी (RCC):** सिमेन्ट, गिट्टी, व नँया छ्यला बलाकः छेँत दयेकी।
# **मेशिनया छ्यला:** क्रेन (Crane), डोजर, व मिक्सर थेंज्याःगु मेशिनत दयेकेज्यायात याकनं व अःपुइक यायेफैगु क्षमता दयेकल।
# **सुरक्षा नियम:** भूखाः (Earthquake) व मेगु प्राकृतिक विपत्तियात सः यायेफइगु कथंया संरचना दयेकेगु ज्याय् बः बियाच्वंगु दु।

## आर्थिक महत्त्व
दयेकेज्या छगू तःधंगु आर्थिक ख्यः नं खः। थुकिं यक्व मनूतय्यात ज्या (Employment) बी अले थ्व देय्या विकासया मापन नं खः।

## लिधंसा
* Ching, Francis D. K. (2014). *Building Construction Illustrated*.
* Slattery, Diane (2014). *Construction Management*.

पुचः:समाज
रुपी

**रुपी** वा रुपियाँ दक्षिण एसियायागु नेपाः, भारत व पाकिस्तानय् छ्येलिगु ध्येबायागु नां खः।
रेन्मिन्बि

**रेन्मिन्बि** मलेसियायागु ध्येबायु नां खः। थुकिगु भा अमेरिकी डलर स्वया म्हो दु।

## बाह्य लिङ्कहरू
* 
*
उद्योग

thumb|300px|छगू औद्योगिक क्षेत्रया दृश्य

छुं विशेष क्षेत्रय्‌ तःधंगु मात्राय्‌ सामानया निर्माण/उत्पादन वा वृहद कथं सेवा बीगु मानवीय ज्यायात **उद्योग** (industry) धाइ। उद्योगतयेगु कारणं गुणस्तर दूगु उत्पादन म्हो तकाय् लावइ गुकिलिं मनुतयेगु रहन-सहनया स्तरय्‌ सुधार जुइ व जीवन सुविधाजनक जुयावनि।
औद्योगिक क्रान्तिया परिणामस्वरूप युरोप व उत्तरी अमेरिकाय्‌ न्हु-न्हु उद्योग आरम्भ जूवन। थ्व धुंका आधुनिक औद्योगीकरण अरम्भ जुल। थ्व कालय्‌ न्हुगु प्रविधि व उर्जाया न्हुगु साधनतयेगु आगमनं उद्योगतयेत ग्वहालि यात। 

## मू सिद्धान्त
उद्योगया छुं मू सिद्धान्त थ्व कथं दु-

### यक्व मात्राय् उत्पादन (मास प्रोडक्सन)
उद्योगतयेगु‌ मानक डिजाइनया उत्पाद यक्व मात्राय्‌ उत्पन्न जुइ। थुकिया निंतिं स्वचालित ज्याभः व एसेम्बली-लाइन आदिया छ्येलाजुइ।

### ज्या इनिगु (डिविजन अफ लेबर)
उद्योगय्‌ डिजाइन, उत्पादन , मार्केटिङ, प्रबन्धन आदि ज्या अलग-अलग मनु वा पुचःलं यायेगु जुइ। परम्परागत कारीगरया निर्माणय्‌ छम्ह हे मनुं सकल ज्या याइ। थुकि जक्क मखु , छगु हे ज्या (दसु उत्पादन)या चिधंगु यक्व ज्यायात‌ बाया यक्व मनुतयेसं छगू जक्क ज्या यायेगु जुइ।

## आर्थिक कृयाकलाप
औद्योगिक आर्थिक क्रियाकलापतयेत प्यंगु वर्गय् बायेछिं:
[thumbnail|320px|right|[सकल ग्राहस्थ उत्पाद (Gross domestic product/GDP) वांगु - कृषि , ह्यांगु - उद्योग , वचुगु - सेवा क्षेत्र]]

* **प्राथमिक ख्यः** (प्राइमरी सेक्टर)
थुकिलि मूकथं कच्चा पदार्थया निष्कर्षण (extraction) नाप स्वागु ज्या जुइ। दसु- खनन (माइनिंग) , बुंज्या आदि।

* **द्वितियक ख्यः** (सेकेन्डरी सेक्टर)
थुकिलि प्रशोधन कारखाना , निर्माण (मैन्युफैक्चरिंग) उद्योग आदि ला।

* **तृतीयक ख्यः** (टर्शियरी सेक्टर)
थुकिलि सेवा दसु कानून , बैंक , स्वास्थ्य व उत्पादतयेगु वितरणनाप सम्बन्धित उद्योग ला।

* **चतुर्थक ख्यः**
थ्व अपेक्षाकृत न्हुगु ख्यः ख। थुकिलि ज्ञान आधारित उद्योग ला। दसु अनुसन्धान , डिजाइअन व विकास (R&D); कम्प्यूटर प्रोग्रामन , जैवरसायन आदि थुकिलि ला।

थुकिया अतिरिक्त ५गु ख्यःया अस्तित्व नं दु गुकिलि बिना लाभया ज्या यायेगु ख्यः ख। 

## उद्योगया प्रकार
* कुटीर उद्योग
* सरकारी क्षेत्रया उद्योग
* पब्लिक ट्रस्ट उद्योग
* एकल स्वामित्व उद्योग
* फुटलूज उद्योग
* पर्यटन उद्योग
* फिल्म उद्योग

## उद्योगया आधार
* बुंज्या आधारित
* पशु आधारित
* गुं आधारित
* प्रविधि आधारित

## उद्योगया निंतिं आवश्यक सुविधा
* ज्यामि
* उचित जलवायु
* पूजीं
* शक्तिया साधन
* बजाः
* कच्चा पदार्थ
* परिवहन
* सरकारी ग्वहालि

## हलिमया मू औद्योगिक क्षेत्र
* शिकागो
* न्युईंग्लेण्ड
* हेम्पशायर
* लंकाशायर
* कुज्ने बस्क
* भिलाई
* बोकरो
* फ़रीदाबाद
* वराणसी
* मोदीनगर
* शिवकाशी
* रामपुर
* फिरोजाबाद
* जमशेदपुर
* आलीगढ़
* लुधियाना
* केलिर्फोनिया- हलीवुड
* केंटुकी

## उद्योग पलिस्थाया सिद्धान्त
* वेबर का सिद्धान्त (आइसोडापेन)
* ग्रोथ पोलया सिद्धान्त
* क्लार्कया सेक्टर मोडल

right|thumb|कोलिन क्लार्क का सेक्टर मॉडल (1950)

पुचः:अर्थशास्त्र
पुचः:भूगोल
पुचः:विकास
पुचः:समाज
प्रशोधन

**प्रशोधन** धागु कच्चा पदार्थयात भिंगु पदार्थ देकिगु ज्या ख।
बजार

300px|thumbnail|Wet market in Singapore
सामान न्याइगु मीगु थाय्‌यात बजार धाइ। 
## स्वयादिसँ
* पुंजीवाद

पुचः:समाज
ध्यबा

**ध्यबा** धयागु छगु अर्थशास्त्रयागु देन खः। आर्थिक करोवार अर्थात छुं नं वस्तु न्यये मिये बलय् थुकियात छ्यली |

पुचः:समाज
पुचः:अर्थशास्त्र
देजला

**देजला  बाय् पर्यटन बाय् तुरिजम** धयागु थःगु न्हिथंया थाय् स्वया पिने मेमेगु देय् वा थासय् लय्ता, सीकेगु, वा मेगु छुं ज्याया निंतिं चाःहिलेगु ज्या खः। थ्व छगू तःधंगु हलिं न्यंकंया उद्योग खः गुकिं सांस्कृतिक आदान-प्रदान व आर्थिक विकासय् तसकं तःधंगु **प्रभाव** लाकी। देजलां मनूतय्यात न्हूगु लहना, नसा-त्वसा, व तजिलजि नाप म्हसीकेत ग्वाहालि याइ।

## देजलाया ताजि
* **संस्कृति देजला (Cultural Tourism):** ऐतिहासिक थाय्, देगः, व परम्परा स्वयेत याइगु चाहिला।
* **प्रकृति देजला (Eco-tourism):** प्राकृतिक वातावरण, गुं, व वन्यजन्तु स्वयेत याइगु चाहिला।
* **धर्म देजला (Religious Tourism):** तीर्थयात्राया निंतिं पवित्र थासय् वनेगु।
* **साहसिक देजला (Adventure Tourism):** पर्वतारोहण व लाल्कायेज्या थेंज्याःगु साहसिक ज्याया निंतिं याइगु भ्रमण।

## महत्त्व
देजलां हलिं व राष्ट्रया निंतिं यक्व लवः दयेकी:
* ज्या दयेकीगु: होटल, यातायात, व लं क्यनिम्ह (Guide) ख्यलय् यक्व मनूतय्सं ज्या यायेफइ।
* विदेशी मुद्रा: पर्यटगतय्सं याइगु खर्चं देय्या अर्थतन्त्र सुदृढ जुइ।
* सांस्कृतिक स्वापू: थुकिं विभिन्न जातजाति व देय् दथुइ मतिना व तजिलजिया थुइका कायेबियेगु वातावरण दयेकी।

## लिधंसा

* Urry, John (2002). *The Tourist Gaze*.
* MacCannell, Dean (1976). *The Tourist: A New Theory of the Leisure Class*.
आपूर्ति व माग

**आपूर्ति व माग** अर्थशास्त्रया छगू मू सिद्धान्त खः गुकिं बजाः दुने वस्तु वा सेवाया मू (Price) व मात्रा(Quantity) गथे निर्धारण जुइ धइगु खँ क्यनी। थ्व सिद्धान्तं न्यामिया माग व दयेकामिया क्षमता (आपूर्ति) दथुइया स्वापूयात क्यनी।

## मागया नियम (Law of Demand)
मागया नियमकथं, मेगु फुक्कं खँ समान जूसा, गुबलय् वस्तुया मूल्य थकाइ (Increase), उबलय् उकिया माग म्हो जुइ। अले गुबलय् मू कुहाँ वनि (Decrease), उब्लय् माग अप्वइ।
* थ्व नियमं मूल्य व माग दथुइ 'अःखः स्वापू' (Inverse relationship) दूगु क्यनी।

## आपूर्तिया नियम (Law of Supply)
आपूर्तिया नियमकथं, मेगु फुक्कं खँ समान जूसा, गुब्लय् वस्तुया मू थकाइ, उब्लय् उत्पादकय्सं अप्वः वस्तु बजारय् हइ (आपूर्ति अप्वइ)। गुब्लय् मू कुहाँ वइ, उब्लय् आपूर्ति नं म्हो जुइ।
* थ्व नियमं मूल्य व आपूर्ति दथुइ 'प्रत्यक्ष स्वापू' (Direct relationship) दूगु क्यनी।

## बजाः सन्तुलन (Market Equilibrium)
बजारय् उगु थाय् गन न्यामिं माग याःगु मात्रा व दयेकामिं आपूर्ति याःगु मात्रा बराबर जुइ, उकियात 'सन्तुलन' (Equilibrium) धाइ। थ्व फुति निर्धारण जूगु मूयात 'सन्तुलन मूल्य' धाइ।

* **तंसा आपूर्ति (Surplus):** यदि मूल्य सन्तुलन फुति स्वया च्वय् जुल धाःसा आपूर्ति अप्वइ तर माग म्हो जुइ।
* **तंसा माग (Shortage):** यदि मूल्य सन्तुलन फुति स्वया क्वय् जुल धाःसा माग अप्वइ तर आपूर्ति म्हो जुइ।

## माग व आपूर्तिइ प्रभाव लाकीगु तत्वत
वस्तुया मू त्वताः मेगु छुं तत्वतय्सं नं थुकी प्रभाव लाकी:
* **आम्दानी:** उपभोक्ताया आम्दानी अप्वत धाःसा माग नं अप्वइ।
* **प्रविधि:** न्हूगु प्रविधिं दयेकीगु खर्च म्हो याइ, गुकिं आपूर्ति अप्वयेकी।
* **यःगु/मयःगु (Preferences):** मनूतयगु यःगु/मयःगु व फेसनय् हिउपाः वल धाःसा मागय् नं हिउपाः वइ।
* **थाय्-बाय् हिलाः:** थाय्-बाय् हिलाः (Migration) या कारणं छगू थासय् जनसंख्या अप्वत धाःसा अन नसा व सेवा या माग नं अप्वइ।

## लिधंसा
* Marshall, Alfred (1890). *Principles of Economics*.
* Samuelson, Paul A., & Nordhaus, William D. (2009). *Economics*.
* Mankiw, N. Gregory (2014). *Principles of Microeconomics*.

पुचः:समाज
अपराध

**अपराध** धागु वैधानिक कथं दण्डनीय ज्या खः।
म्याग्ना कार्टा

right|thumb|म्याग्ना कार्टा
**म्याग्ना कार्टा**, Magna Carta, वा म्याग्ना कार्टा लिबर्टेटम, Magna Carta Libertatum, वा स्वतन्त्रतातेगु तःधंगु चार्टर Great Charter of Freedoms, छगू अंग्रेजी वैधानिक चार्टर ख। थ्व चार्टरया दक्ले पुलांगु संस्करण सन् १२१५य् जारी जूगु ख। थ्व ल्याटिन भाषाय् च्वया तःगु दस्ताबेज ख व थुकिया नांयात साधारणकथं अंग्रेजीइ ग्रेट चार्टर धका अनुवादित याइ। 

म्याग्ना कार्टा कथं इंगल्यान्डया जुजु जोनं नोबल व ब्यारोनतेगु छुं अधिकार स्वीकृत यायेगु, छुं वैधानिक प्रक्रियातेत सम्मान यायेगु, व विधिया शासन स्वीकार यायेगु जुल। थ्व दस्ताबेजं, विशेषयाना हेबियस कर्पसया च्वसुलिं (the writ of habeas corpus) स्पष्ट रुपय् जुजुया जनता, स्वतन्त्र वा बन्दी,यात अवैधानिक कुनेगुया विरुद्धय् अपील यायेगु अधिकार बिल। 

म्याग्ना कार्टा अविवादित रुपय् अंग्रेजी नवाइगु हलिमय् संवैधानिक विधिया शासन पलिस्था यायेगु ऐतिहासिक प्रक्रियाय् दक्ले प्रभाव तैगु प्राचीन दस्ताबेज ख। म्याग्ना कार्टां संयुक्त राज्य अमेरिकाया संविधान व न्यूजील्यान्डया संस्थापक दस्तावेज, Waitangiया सन्धि सहित आम वैधानिकताया विकास व संवैधानिक दस्तावेजया देकेज्यायात प्रभावित यात। म्याग्ना कार्टाया यक्व खण्डयात मध्य युगय् व १८गु शताब्दी तक्क नं परिमार्जित जुयाच्वन। अथे जुसां १९गु शताब्दीया उत्तरार्द्ध तक्क मूल रूपया यक्व धारातेत अंग्रेजी विधानं रद्द यायेधुंकुगु खने दु। 

म्यान्गा कार्टा थन्यागु प्रथम दस्तावेज ख गुकिलि छम्ह अंग्रेजी जुजुयात वया जनता(ब्यारोन)तेसं वया शक्ति विधानं नियन्त्रण याना जनताया विशेषाधिकारया वर्चश्व यायेगु प्रयास यात। थ्व दस्ताबेज धुंका 1100 चार्टर अफ लिबर्टीज (1100 Charter of Liberties) धाःगु दस्ताबेज दयावल गुकिलि जुजु हेनरीं स्वेच्छां थःगु अधिकारतेत विधानया अन्तर्गतय् तयादिल। 

अभ्यासय् , मध्यकालीन युगया आपागु ईले म्याग्ना कार्टां जुजुया शक्तियात सीमित मयासां अंग्रेजी गृहयुद्धया ईया दुनेतक्क थ्व दस्ताबेज जुजु नं विधिं वाध्य दु धका क्यनिगु छगू महत्त्वपूर्ण प्रतीकया रुपय् विकशित जुल। 

साधारण कथं म्याग्ना कार्टायात १२१५या छगू दस्ताबेजया रुपय् सीकिगु या तर थ्व दस्ताबेजय् समय नापं यक्व परिवर्तन वल, व इंगल्यान्ड व वेल्सया वैधानिक सफूलि दैगु म्याग्ना कार्टा सन् १२९७या संस्करण ख।
## स्वयादिसँ
* बेलायत
* संविधान

पुचः:समाज
लेभियाथन

**लेभियाथन** धागु ब्वैगु प्रकृया खः। थ्व प्रक्रियायागु बारेय् यक्व बादविवाद दु।

## इतिहास
## बाखँत
## वैज्ञानिक आधार
## पिनेयागु स्वापूत
रिपब्लिक (प्लेटो)

**रिपब्लिक**( प्राचीन यूनानी Πολιτεία "राज्य"; लातिन: रेस पब्लिका) ३७५ इपू नापंया समयय् दार्शनिक प्लेतों च्वयादीगु छगू सफू खः। थ्व सफूलि यूनानी दार्शनिक प्लेतों न्याय व छगू आदर्श राज्यय् न्यायया संभावित प्राप्तिया खँ च्वयातःगु दु। थ्व काल्पनिक, साहित्यिक संवादय् न्हेम्ह मू पात्र दु। थ्व पात्रय् प्लेतोया गुरु सुकरात मुख्य पात्र ख।  थ्व सफू ग्रीक दार्शनिक **[[प्लाटो]]** (Plato) या दकलय् नांजाःगु व प्रभावशाली सफू खः। थ्व सफू करिब ३७५ ई.पू. पाखे च्वयातःगु खः। थ्व सफूया मू विषय "न्याय" (Justice) खः। थुकिलि सुकरात व मेमेगु पात्रत दथुइ "न्यायपूर्ण मनू" व "न्यायपूर्ण राज्य" (Just City-State) गथे जुइ धयागु बारे संवाद दु।

प्लाटों थ्व सफुतिइ "आदर्श राज्य" (Kallipolis) या परिकल्पना यानादीगु दु, गन "दार्शनिक जुजु" (Philosopher King) नं शासन याइ। वय्कःया कथं, समाजयात स्वंगू वर्गय् ब्वथले माः: उत्पादक (ज्यामि), रक्षक (सैनिक), व शासक (दार्शनिक)। थ्व सफुतिइ प्लेतों "गुफाया रुपक" (Allegory of the Cave) या नांजाःगु बाखं कनादीगु दु, गुकिं अज्ञानता व ज्ञानया दथुइ दुगु अन्तरयात क्यनी। वय्कलं चिनाखँ व कलायात आदर्श राज्यय् प्रतिबन्ध तये माः धकाः विवादित बिचाः नं तयादीगु दु। "रिपब्लिक" सफूतिं राजनीति, शिक्षा, मनोविज्ञान, व दर्शनशास्त्रया ख्यलय् पाश्चात्य बिचाःयात गहन प्रभाव लाकूगु दु। थ्व सफू १० गू खण्डय् ब्वथलातःगु दु।

## रूपरेखा
* सफू १ : वृद्धावस्था, मतिना, व न्यायया परिभाषा (Book I: Aging, Love, and the Definitions of Justice)
* सफू २: ग्लाउकन व एडेइमान्टसया हाथ्या (Glaucon and Adeimantus's Challenge)
* सफू २–४ : नगर व आत्मा (The city and the soul)
* सफू ५–६ : राज्यया लःखः (The Ship of State)
* सफू ६–७ : सूर्द्यःया उपमा, विभाजित ध्वः, व गुफा (Allegories of the Sun, Divided Line, and Cave)
* सफू ८–९ : प्लेटोया न्यागू शासन व्यवस्था (Plato's five regimes):८–९सफुतिइ प्लेटोया सरकारया स्वरुपया आलोचना दूगु च्वखँ दु। प्लेटों सरकारयात न्यागु प्रकारया शासन व्यवस्थाय् वर्गीकृत यानादिल: जहानियावाद (aristocracy), टाइमोक्रासी (timocracy), अल्पतन्त्र (oligarchy), लोकतन्त्र (democracy) व निरङ्कुशता (tyranny)।
* सफू १० : एरया मिथक (Myth of Er)

## पात्र
थ्व सफूया मू पात्र थ्व कथं दु- 
* सुकरात व सोक्रेतिज
* केफालस, लिसियासया अबु 
* थ्र्यासिमाचस , चाल्सिदन छम्ह सोफिवादी
* प्लेटोया दाजु अरिस्तनया काय् ग्लोकोन
* एदेइमेन्तेस, प्लेटोया दाजु, अरिस्तनया काय् 
* पोलेमार्चस , सेफालसया काय्
* क्लिटोफोन , अरिस्टोनिमोसयाकाय्
* चार्मेंटिडिस , पियानामि (मूक पात्र)
* सेफालुसया काय् लूसियस (मूक पात्र)
* यूथीडेमस , सेफालसया काय् (मूक पात्र)
* निकिराटोस , निकियासया काय् (मूक पात्र)

## स्वयादिसँ
* प्लेटो
* सुकरात
* एरिस्टोटल

## लिधंसा

पुचः:समाज
पुचः:दर्शन
द कम्युनिस्ट म्यानिफेस्टो

**द कम्युनिस्ट म्यानिफेस्टो** छगू सफू ख।

पुचः:समाज
अफ्रिकन युनियन

**अफ्रिकन युनियन** (अंग्रेजीइ **AU**, मेमेगु आधिकारिक भाषाय् **UA**) छगू अन्तरसरकारी संस्था ख। थ्व संस्थाय् अफ्रिकाया ५२गु सार्वभौम राष्ट्र सदस्य दु। जुलाई ९, सन् २००२ खुनु न्ह्यथंगु  थ्व संस्था अर्गेनाइजेसन अफ अफ्रिकन युनिटीया उत्तराधिकारी ख। थ्व संघया दक्ले महत्त्वपूर्ण निर्णय असेम्ब्लीं कायेगु या। असेम्ब्लीया बैठक खुलाय् छकः देय्‌तेगु राष्ट्राध्यक्ष व सरकारया नायःतेगु दथुइ जुइ। संघया सेक्रेटेरियट अफ्रिकन युनियन कमिसनया ज्याकुथि अदिस अबाबा, इथियोपियाय् दु। फेब्रुवरी २००९या युनियनया बैठक लिब्याया नेता गदाफीया नेतृत्त्वय् जुल। थ्व सम्मेलनय् अफ्रिकन युनियन कमिसनयात अफ्रिकन युनियन अथोरिटी दयेकिगु निर्णय जुल। 

## पृष्ठभूमि
एयुया थी-थी संस्थातेगु लक्ष्य अफ्रिकाया राजनैतिक, सामाजिक व आर्थिक एकता तीव्र यायेगु, अफ्रिकायात व अफ्रिकाया मनुतेत असर याइगु मुद्दाय् अफ्रिकाली मंका अडानया प्रवर्धन व संरक्षण यायेगु, अफ्रिकाय् शान्ति व सु‍रक्षा दयेकिगु व लोकतान्त्रिक संस्था, बांलागु प्रशासन व मानव अधिकारयात प्रवर्धन यायेगु ख।

एयुइ राजनैतिक व प्रशासनिक निगु हे क्षेत्रया संलग्नता दु। थ्व संघया उच्चतम् निर्णयकर्ता असेम्ब्ली अफ अफ्रिकन युनियन ख। थ्व असेम्ब्लीया सदस्य अफ्रिकाया सकल देय्‌या राष्ट्राध्यक्ष वा सरकारी प्रमुखत जुइ। आया ईले थ्व असेम्ब्ली लिब्याया नेता मुअम्मर अल गदाफीया नेतृत्त्वय् सनाच्वंगु दु। वय्‌कःयात असेम्ब्लीया १०गु साधारण सभां ज्यानुवरी २००९इ निर्वाचित याःगु ख। एयुइ प्रतिनिधि निकाय वा प्यान अफ्रिकन पार्लियामेन्ट नं दु गुकिलि २६५ सदस्य दु। थ्व सदस्यत अफ्रिकाया थी थी देय्‌या राष्ट्रिय संसदं त्याना थ्व संसदय् थ्यनि। प्यान अफ्रिकन पार्लियामेन्टया आःया अध्यक्ष इद्रिस न्देले मूसा ख।

## भाय्
अफ्रिकी संघया संवैधानिक ऐन अनुसारं, थनया कामकजयु भाषात अरबी, अङ्ग्रेजी, फ्रेन्च व पोर्चुगिज खः, नापं अफ्रिकी भाषात "यदि सम्भव जुसा"।
आसियान

**आसियान** छगू दक्षिण एसियाली देय्‌तेगु गुथि ख।

पुचः:समाज
स्वतन्त्र राष्ट्रतेगु कमनवेल्थ

**स्वतन्त्र राष्ट्रतेगु कमनवेल्थ** छगू अन्तराष्ट्रिय गुथि ख।
राष्ट्रतेगु कमनवेल्थ

**राष्ट्रतेगु कमनवेल्थ** राष्ट्रतेगु छगू गुथि ख।

पुचः:समाज
युरोपियन काउन्सिल

युरोपियन काउन्सिल युरोपियन देय्‌तेगु छगू पुचः ख।

पुचः:समाज
युरोपेली संघ

**युरोपियन युनियन** (युरोपेली संघ) मुख्यत: युरोप य् स्थित २७ देय्तयेगु छगु राजनैतिक  व  आर्थिक दबू ख गुकिलि आपसय् प्रशासकीय साझेदारी दु। थ् व  साझेदारी संघया यक्व वा सकल राष्ट्रय्  लागू जुइ। थुकिया अभ्युदय 1957य्  रोमया सन्धि द्वारा युरोपियन आर्थिक परिषद या माध्यमं खुगु युरोपियन देय्तयेगु आर्थिक भागीदारी नं जुगु ख। अब्लेनिसें थुकिली सदस्य देय्त येगु ल्या क्रमशः अप्वया वैच्वंगु दु व थुकिया नीतिइ यक्व हिला जुगुदु। 1993स मास्त्रिख सन्धि  द्वारा थुकिया आधुनिक वैधानिक स्वरूपया जग तल। डिसेम्बर 2007य् लिस्बन समझौता द्वारा थुकिली अझ व्यापक सुधारतयेगु प्रक्रिया 1 ज्यानुवरी 2008 निसें न्ह्यथन।

युरोपियन संघ सदस्य राष्ट्रतयेत एकल बजाःया रूपय् मान्यता ब्यु व थुकिया कानून सकल सदस्य राष्ट्रय् लागू जुइ। थुकिलीं सदस्य राष्ट्रया नागरिकतयेत प्यंगु कथंया स् व तंत्रता सुनिश्चित या:- मनु, सामान, सेवा व पूँजीया स् व तन्त्र कायेबिये। संघ सकल सदस्य राष्ट्रतयेगु निंति छगु हे प्रकारया बनेज्या, मतस्य, क्षेत्रीय  व िकासया नीतिइ अमल याइ। 1999स युरोपियन संघं साझा मुद्रा युरो न्ह्यथल गुकियात झिंन्यागु सदस्य देयतयेसं  अ व लम्बन यात। संघ नं साझा विदेश, सुरक्षा, न्याय नीतिया नं घोषणा याःगु दु। सदस्य राष्ट्रतयेगु दथुइ श्लेगन संधि कथं पासपोर्ट नियन्त्रण नापं क्वचाया छ्वगु दु।

युरोपियन संघय् करिब 500 मिलियन नागरिक दु व थ्व हलिमया सकल ग्राहस्थ उत्पादया 31% योगदानकर्ता ख। सन् 2007य् थ्व लगभग (यूएस$16.6 ट्रिलियन) दयाच्वन।युरोपियन संघयात ग्रुप 8 संयुक्त राष्ट्र संघ  विश्व बनेज्या संगठनय् थुकिया सदस्य देय्तयेसं  प्रतिनिधित्व या। युरोपियन संघया 21 देय् नेटोया नं सदस्य ख। युरोपियन संघया महत्वपूर्ण संस्थानय् युरोपियन कमिशन, युरोपियन संसद, युरोपियन संघ परिषद, युरोपियन न्यायालय व युरोपियन केन्द्रीय बैंक आदि ला। युरोपियन संघया नागरिक सकल न्यादंय् थःगु संसदीय व्यवस्थाया सदस्यतयेत  निर्वाचित याइ। युरोपियन संघयात दं 2012य् युरोपय् शान्ति व सुलह, लोकतन्त्र व मानव अधिकारतयेगु उन्नतिइ थःगु योगदानया निंति नोबेल शान्ति सिरपा नं सम्मानित यात।

## स्वयादिसँ
* युरोप
जेनेभा कन्भेन्सन

**जेनेभा कन्भेन्सन्स** धागु प्यंगु सन्धि ख| थ्व सन्धितेसं मानव अधिकारयागु अन्तरराष्टृय विधान तर्जुमा यात|
इन्टरपोल

**इन्टरपोल** छगु अन्तराष्ट्रिय प्रहरी संस्था खः।
नोबेल सिरपा

**नोबेल सिरपा** (स्विडिश: Nobelpris *नोबेलप्रीस*) स्वीडेनयागु वैज्ञानिक अल्फ्रेद नोबेलयागु लुमन्तिय् दं १९०१य् न्ह्यथंगु छगु सिरपा खः। थ्व सिरपा सकल दंय् शान्ति, साहित्य, भौतिकशास्त्र, रसायनशास्त्र, चिकित्सा विज्ञान व अर्थशास्त्रय् सर्वोत्कृष्ट योगदान यात लल्हायेगु जुइ।

## इतिहास
अल्फ्रेद नोबेल नं थगु सकल जिन्दगीय् मंका ३५५ आविष्कार यागु खः गुकिली १८६७य् डायनामाइटयागु आविष्कार नं छगु खः। डिसेम्बर १८९६य् वेक मदुबिले वेक युरोपयागु दक्ले तम्हि मनुय् छम्ह जुल। ज्यानुवरी १८९७य् वेकयागु वसीयत न्ह्यने व बिले सी दत कि वेकलं थगु सम्पत्तियागु दक्ले तधंगु अंश छगु गुथि देकेयात बायातगु खनी। वेकयागु इच्छा कथं थ्व धेबायागु ब्याजं सकल दंय् मानवजातियागु कल्याणकारी ज्या याईपिन्त हनिगु ज्या जुल। 

२९ जून १९००य् नोबेल फाउन्डेशनयागु पलिस्था जुल व १९०१य् दक्ले न्हापांगु नोबेल शान्ति सिरपा रेड क्रसयागु पलिस्थामि जां हन्री दुनां व फ्रेंच पीस सोसाइटीयागु पलिस्थामि मू-नाय फ्रेडरिक पैसीयात मंका कथलं लल्हात। 

## स्रोत
नोबेल शताब्दी

## पिनेयागु स्वापू
* नोबेल सिरपायागु आधिकारिक वेबथाय्

पुचः:समाज
ओपेक

**चिकं निर्यात याइगु देय्‌तेगु गुथि** (अंग्रेजी: Organization of the Petroleum Exporting Countries) ओपेक १२गु देय्‌या छगू कार्टेल ख। थ्व गुथिइ अल्जेरिया, एंगोला, इक्वेडर, इरान, इराक, कुवेत, लिब्या, नाइजेरिया, कतार, साउदी अरेबिया, संयुक्त अरब इमिरेट्स, व भेनेजिएला ला। थ्व कार्टेलं थःगु मूज्याकुथि सन् १९६५ निसें भियनाय् तयातःगु दु ।थ्व गुथिं ई-ईले थःथःगु देय्‌या चिकं मन्त्रीतेगु बैठक याइगु या। इन्डोनेसियां सन् २००८य् थःगु चिकंया निर्यात स्वया आयात अप्वःगुलिं थ्व गुथि त्वताछ्वल, तर लिपाया ईले थःगु चिकंया निर्यात आयात स्वया अप्वःसा थुकिया सदस्यता हानं कायेगु वचं याःगु दु ।

## लिधंसा

पुचः:समाज
संयुक्त राष्ट्र संघ

frameless|right

**संयुक्त राष्ट्र संघ** छगु अन्तरराष्ट्रीय संघ ख:| हलिम युद्ध २ धुंका देकुगु थ्व गुथियागु मू लक्ष्य हलिम शान्ति व सहकार्य ख:| थुकिगु मू थायबाय न्हु यर्क नगरय् दु| थ्व संघनाप स्वापू दूगु संघत थ्व कथं दु-
# अन्तरराष्ट्रीय आणविक उर्जा संघ
# न्याययागु अन्तरराष्ट्रीय अदालत
# अन्तरराष्ट्रीय अपराध अदालत
# अन्तराष्ट्रीय मुद्रा कोष
# युनेस्को
# संयुक्त राष्टृय मचा कोष
# मनु अधिकारयागु ब्रह्माण्डीय घोषणा
# हलिम उसायं गुठि

## स्वयादिसँ
* राजनीति

पुचः:समाज
अन्तरराष्ट्रीय आणविक उर्जा संघ

**अन्तरराष्ट्रीय आणविक उर्जा संघ** आणविक उर्जाया हलिमया संघ ख।
इन्टरन्यासनल कोर्ट अफ जस्टिस

**इन्टरन्यासनल कोर्ट अफ जस्टिस** छगू अन्तराष्ट्रिय न्यायालय ख।

पुचः:समाज
अन्तराष्ट्रीय मुद्रा कोष

**अन्तराष्ट्रीय मुद्रा कोष** हलिमया मुद्राया निर्धारण याइगु कोष ख।

पुचः:समाज
संयुक्त राष्टृय मचा कोष

**संयुक्त राष्ट्रीय मचा कोष** संयुक्त राष्ट्र संघयागु मचातेगु व मचातेगु मांपिंत ग्वाहालि यायेगु ह(branch) ख:| थ्व गुथियागु पुलांगु नां युनिसेफ आ नं प्रचलनय् दु| थ्व कोषयागु मूज्यास न्हु यर्कय् दु|
मानवअधिकार सम्बन्धि राष्ट्रसंघया विश्वव्यापी घोषणा

Green countries: voted in favour;
Orange countries: abstained;
Black countries: failed to abstain or vote;
Grey countries: were not a part of the UN at time of voting]]

**युनिभर्सल डिक्लेरेसन अफ ह्युमन राइटस्** मानव अधिकारया घोषणा ख।

पुचः:समाज
वर्ल्ड ट्रेड अर्गेनाइजेसन

वर्ल्ड ट्रेड अर्गेनाइजेसन बनेज्याया अन्तराष्ट्रिय गुथि ख।

पुचः:समाज
क्षेप्यास्त्र

**क्षेप्यास्त्र** वा **मिसाइल** छगु कथंया ल्वाभः ख। आधुनिक हताःया झ्वलय् छ्यलीगु मू ल्वाभलय् थ्व छगू मू पुचः ल्वाभः ख। आपालं, थ्व ल्वाभःयात तापाक्क च्वंगु ल्वामितेगु थासय् मुइगु खं/पदार्थ कयेकाः स्यंकेत छ्यलि। थन्याःगु ल्वाभः थमंतुं ब्वयेफइ व आपालं छगू न्ह्याकाज्याभः (प्रोपेलेन्ट) जेट इन्जिन वा रकेट मोटरया ग्वहालिं सनि। 

ऐतिहासिक रुपं 'क्षेप्यास्त्र' धइगु छुं नं प्रक्षेप्ययात धाइ गुकियात लक्ष्यपाखे वांछ्वइगु, क्ययेकेगु वा न्ह्याकेगु याइ। 

## वर्गीकरण
मिसाइलयात थीथी मापदण्ड गथेकि प्रकार, प्रक्षेपण प्लेटफर्म व लक्ष्य, दूरी, लन्च प्यायतफर्म व मार्गदर्शन प्रणाली आदि कथं वर्गीकृत यायेफइ । मिसाइलयात सामान्यतया रणनीतिक वा सामरिक मिसाइल प्रणालीइ वर्गीकृत याइ। सामरिक मिसाइल प्रणाली धइगु चिधंगु क्षेत्रय् सीमित आक्रमण यायेत छ्यलिगु अल्प दूरीया प्रणाली ख व थुकिलि पारम्परिक वा आणविक वारहेड तयेफु। सामरिक क्षेप्यास्त्र तत्कालया लिक्क स्वया पिने लक्ष्य यायेत छ्येलिगु ताःहाकःगु दूरीया ल्वाभः ख व थ्व क्षेप्यास्त्र अप्व यानाः आणविक वारहेड यंकेगु निंतिं दयेकिगु या यद्यपि मेमेगु वारहेड नं तयेछिं।

### स्त्रातेजिक
स्त्रातेजिक ल्वाभःयात प्रायः क्रुज व ब्यालिस्टिक मिसाइलय् ब्वथलातःगु दु। ब्यालिस्टिक मिसाइल प्रक्षेपणया इलय् रकेटं सनि व थःगु लक्ष्यय् थ्यनेत कुहां वने न्ह्यः च्वे-पाखे आर्क जुइगु प्रक्षेपणया अनुसरण याइ धाःसा क्रुज मिसाइल निरन्तर रुपं जेट इन्जिनं सनि व अप्व तपेंगु प्रक्षेपणय् ब्वइ।

#### ब्यालिस्तिक
ब्यालिस्तिक मिसाइलयात न्हापां चरणबद्ध रुपं छगू वा यक्व रकेटं संकि। रकेटं संकेधुंका थ्व अन-पावर्द रुपं प्रक्षेपन मार्गय् थाहां वनि व थःगु लक्ष्यय् थ्यंकेत कुहां वनि। थथे ब्यालिस्तिक मिसाइलं छगू आर्कया आकारय् ब्वइ। थुकिं आणविक व पारम्परिक निगुलिं वारहेड कःघाना वनेफु। ब्यालिस्टिक मिसाइल सुपरसोनिक वा हाइपरसोनिक गतिइ थ्यनेफु व प्रायः हाकनं दुहां वये न्ह्यः पृथ्वीया वायुमण्डलं पिहां वनेफु। थ्व आपालं स्वंगु तकिंइ ब्वइ:
* बूस्ट तकिं: प्रक्षेपणया न्हापांगु तकिं गुबलय् रकेट इन्जिनया छगू बाय् यक्व चरणय् मिसाइलयात न्ह्याकी
* दथु-कोर्स तकिं: निगूगु चरण गुबलय् रकेट इन्जिनं फायर याये दिकी अले मिसाइल बियातःगु प्रक्षेपण पथय् च्वय् थाहां वनी।
* टर्मिनल तकिं: वारहेड(त) अलग जुइबलय् व लक्ष्यपाखे कुहां वनीबलय् खनिगु लिपांगु तकिं।  

ब्यालिस्टिक मिसाइलयात हाकःया आधारय् थुकथं वर्गीकृत याइ: 
* चीहाकःगु दूरी (Short-range) : १,००० किलोमिटर (६२० माइल) स्वयां म्ह्व
* मध्यम-दूरी (Medium-range): १,००० किलोमिटर (६२० माइल) निसें ३,००० किलोमिटर (१,९०० माइल) तक
* दथुया-दुरी (Intermediate-range): ३,००० किलोमिटर (१,९०० माइल) निसें ५,५०० किलोमिटर (३,४०० माइल) तक
* अन्तर-महाद्वीपीय (Inter-continental): ५,५०० किलोमिटर (३,४०० माइल) स्वयां अप्वः

#### क्रूज
क्रुज मिसाइल धइगु वायुमण्डलय् हे च्वनीगु व थःगु उडानया मू भागयात स्थिर गतिइ ब्वयेकीगु गाइडेड मिसाइल खः।  थ्व तःधंगु वारहेडयात ताःहाकःगु दूरीइ उच्च परिशुद्धता नापं थ्यंकेगु निंतिं दयेकूगु ख व थ्व जेट इन्जिनं न्ह्याकी। क्रुज मिसाइल यक्व प्लेटफर्मं प्रक्षेपण यायेछिं व प्रायः स्वयं निर्देशित जुइ। थ्व म्हो गतिइ (प्रायः सबसोनिक वा सुपरसोनिक) व पृथ्वीया सतहया लिक्क ब्वइ, गुकिलिं अप्व इन्धन खर्च जुइ तर थुकियात लुइकेत थाकुइ।

### त्याक्तिकल
मिसाइलयात सतहं वायु, सतहं सतह, हवाइ वायु, वायु सतह, जहाज विरोधी व ट्यांक विरोधी लक्ष्यया आधारय् नं वर्गीकृत यायेफइ। 

## स्वयादिसँ
*हताः

## लिधंसा

पुचः:समाज
अश्वरोही सेना

**अश्वरोही सेना** (क्याभाल्री, नाइट) प्राचीन व मध्यकालीन युगे युद्धय् छ्येलिगु सेनायागु छगु प्रकार ख। थ्व सेनातेसँ सलगया युद्ध याई। 

## स्वयादिसँ
*युद्ध

पुचः:युद्ध
जनपद

जनपद धाःगु राज्यया छगू इकाइ ख। प्राचीन दक्षिण एसियाय् थन्यागु जनपदत स्वाना दयावःगु महाजनपदतयेगु वर्णन दु। बुद्ध धर्मया ग्रन्थतेगु अनुसार अबिलय्‌या मू महाजनपद थ्व कथं दु-
*अवन्ति
*अश्मक या अस्सक
*अंग
*कम्बोज
*काशी
*कुरु
*कोशल
*गांधार
*चेदि
*वज्जि या वृजि
*वत्स  या वंश
*पांचाल
*मगध
*मत्स्य या मच्छ
*मल्ल
*सुरसेन

## स्वयादिसँ
* प्रशासन

पुचः:प्रशासन
पुचः:समाज
जलसेना

**नेभी** धाःगु सैन्य बलया छगू भाग ख। थ्व प्रकारया सैन्यबल लःया युद्धय् सक्रिय जुइ।

पुचः:समाज
वर्ल्ड बैंक ग्रुप

**वर्ल्ड बैंक ग्रुप** हलिमया बैंक लागाया दक्ले तःधंगु संस्था ख।

पुचः:समाज
शान्ति

**शान्ति** धाःगु छगू सामाजिक अवस्था ख।

पुचः:समाज
मचा क्वकायेगु

**एबोर्सन, मचा क्वकायेगु, मचा क्वथयेगु बाय् गर्भपतन** धयागु छगु जैविक प्रक्रिया खः। थ्व प्रकियाय् मचा मांयागु म्हं पिहां वइ । 

## ताजि
थ्व निगु कथंयागु जुइ फु-
* थःथमंतुं बाय् प्राकृतिक (मचा कुहांवःगु / मचा क्वःदःगु)
* मनूनं याइगु (मचा क्वकायेगु/ मचा क्वःथयेगु) - हलिमया यक्क्वं देसय् थ्व अवैधानिक दु)

## लिधंसा
मृत्युदण्ड

वैधानिक रुपय् मनु स्यायिगु दण्डयात मृत्युदण्ड धाइ।
लिंग

**लिङ्ग** धाःगु विकशित प्राणी प्रजातिया प्रजननया विशिष्टिकृत रुप ख। 

पुचः:समाज
रंगभेद

मनुया जाति, नश्ल, छ्येंगुया रंग आदिया आधारय् भेदभाव याइगु प्रथायात रंगभेद धाइ। इतिहास कथं अमेरिका व युरोपय् थ्व प्रथा यक्व खने दु।

पुचः:समाज
लिङ्गभेद

मनुया लिङ्गया आधारय् याइगु भेदभावयात लिङ्गभेद धाइ।

## स्वयादिसँ
*भेदभाव

पुचः:समाज
दासप्रथा

**दासप्रथा** हलिमं उन्मुलन जुइ धुंकुगु छगू अमानवीय प्रथा ख। थ्व प्रथाय् मनुयात न्याये-मिगु व मनु न्याइमेसियां थःगु दासयात स्यायेज्युगु अधिकार बियातःगु दु।
कमिक

hw**कमिक** धाःगु छगु कथंया कला ख। थ्व कलाय् आपालं बाखँयात सिक्वेन्सियल किपातेगु माध्यमं क्यनिगु या।

पुचः:संस्कृति
किपा

छुं छगू विषय नाप मेल नैगु कथं देकुगु उकियागु प्रतिलिपियात किपा धाइ। 

## स्वयादिसँ
*चित्रकला
*फोतोग्राफी

पुचः:संस्कृति
पॉटरी

चा छ्यला थी-थी वस्तु व आकार दयेकिगु ज्यायात पॉटरी धाइ। 

## स्वयादिसँ
* चा

पुचः:संस्कृति
ब्रोदवे

**ब्रोडवे दबू** अमेरिकी संस्कृतिया छगू नांजाःगु दबू ख।
फेसन

**फेसन** (Fashion) धयागु छगू निश्चित ई व थासय् मनूतय्सं छ्यलीगु वसः, तिसा, व लंया छगू लोकह्वाःगु पहः खः। थ्व मनूया व्यक्तित्व क्यनेगु व थःगु पहिचान न्ह्यब्वयेगु छगू माध्यम खः। फेसनं झीगु समाज, अर्थतन्त्र, व कला ख्यलय् तसकं तःधंगु प्रभाव लाकी।

## फेसनया मू अङ्गत
* **[[वसः]] फीगु पहः:** थी-थी कापः, बुट्टा, व डिजाइनया लं (दसु: पटासी, लंवसः, वा कोट)।
* **[[तिसा]] तीगु पहः:** लुँ-वहःया तिसात, घडी, म्हिचा आदि।
* **[[समाः]](Makeup) यायेगु पहः:** ख्वाः व म्हयात बांलाकेत छ्यलीगु ज्वलंत।
* **[[लाकां]] न्ह्यायेगु पहः:** लाकां व चप्पलततेगु पहः।
* **[[सँ पहः]]: सं छिनेगु पहः। 

== उद्योग ==
फेसन हलिंया छगू तःधंगु उद्योग खः। थुकी यक्व चिधंगु उद्योगत दुथ्याः। 
# **डिजाइनर:** न्हूगु पहः व शैली दयेकीपिं कलाकारतेगु रचना।
# **उत्पादन:** ज्यासलय् तःधंगु परिमाणय् वसः दयेकेगु ज्या।
# **फबंजाः (Retail):*' पसः, दिपार्तमेन्त स्तोर थेंज्याःगु थासय् वसः मीगु ज्या।

== सांस्कृतिक महत्त्व ==
नेवाः समाजय् तिसावसःया पहः थःगु हे तःधंगु महत्त्व दु। जात्रा व नखःचखःबलय् 'लंसुरुवा', 'पटासी/पर्सि', 'तिसा', तपुलि आदिं मौलिक पहिचान क्यनी। थ्व पहः आःया 'मोडेल' व डिजाइनरतय्सं आधुनिक रूप बियाः हलिं न्यंकं न्यंकाच्वंगु दु।

== लिधंसा ==
* Steele, Valerie (2017). *Paris Fashion: A Cultural History*.
* Laver, James (1969). *The Concise History of Costume and Fashion''.

पुचः:संस्कृति
अल्जेरिया

**अल्जेरिया** छगु अफ्रिकाली देय् खः। 
## इतिहास
### प्राचीन इतिहास
दकले न्हापाया अल्जेरियाया मनुत फिरन्ते मनुत ख। थनया मनुतयेगु स्वापू थ्व ईया सभ्यता यवन व रोमन नाप दयाचवन। थ्व थाय् उर्वर जुयाच्वन व थनया मनुत सलगयिगुया निंतिं नांजा। उत्तर अफ्रिकाया थ्व मनुत लिपा छपंजुया "बरबर" धैगु राष्ट्र जुवन। ६०० इपू निसें थ्व थासय् कार्थेजियन नाविकतयेसं जहाजं बस्ती पलिस्था यात। ताःई तक्क बनेज्या धुंका बरबरत कार्थेजियनतयेगु दास जुवन। लिपा कार्थेजियनतयेगु सेनाय् बरबरतयेगु संख्या अप्वयेधुंका बरबरतयेसं न्हापांगु पुनिक हताःय् कार्थेजियनतयेत बुका थःगु स्वतन्त्रता स्थापित यात। 
 
कार्थेजियनतयेगु कमजोरी खना रोमनतयेसं थ्व थासय् हमला याना थ्व थाय्यात थःगु अधीनय् लाकल। तथापि, १४६इ कार्थेज ध्वस्त जुइधुंका बरबरतयेसं थःगु कथं चिधंगु राज्य सञ्चालन यात। थन्यागु राज्य ७गु शताब्दीया मध्यय् अरब मनुत वःगु ईतक्क दयाचव्न।

### इस्लामया आगमन
मुस्मां अरब ७गु शताब्दीई थन थ्यना थनया मनुतयेत इस्लामय् हिलाछ्वल। व थुंका थ्व थाय् मुस्मां अरब साम्राज्यया अधीनय् लावन। सन् ७५१य् अरब साम्राज्यय् ल्वापु जुइधुंका थनया स्थानीय बरबरतयेसं हानं थःगु राज्य दयेकल। थ्व राज्यय् अलग़ालबा, इल्मो हद वन, अब्दुह लो दीद, ज़ीरीवन, रसतमियों, हमीदियों व फ़ातिमी वग़ैरा मू ख।

## प्रशासनिक विभाजन
अल्जेरिया छगु उत्तरी अफ्रिकी देय् खः।

right|frame|अल्जेरियाया प्रान्त

### मू नगर

## राजनीति
## लिधंसा


पुचः:देय्
एङ्गोला

**एङ्गोला** आधिकारिक रुपय् **गणतन्त्र एङ्गोला** (, किकोङ्गो, किम्बुन्दु, उम्बुन्दु: *Repubilika ya Ngola*) दक्षिणी अफ्रिकाय् दूगु छगू देय् ख। थ्व देय्‌या दक्षिणय् नामिबिया, लोकतान्त्रिक गणतन्त्र कङ्गो उत्तरय्, जाम्बिया पूर्वय् व एत्लान्तिक महासागर पश्चिमय् ला। थ्व देय्‌या राजधानी लुआन्दा ख। थ्व देय्‌या एक्स्क्लेभ (exclave) प्रान्त काबिन्दा (Cabinda)या सीमा गणतन्त्र कङ्गो व लोकतान्त्रिक गणतन्त्र कङ्गोया सीमानाप स्वा। 

थौंया एङ्गोलाया तटीय क्षेत्रय् १६गु निसें १९गु शताब्दीतक्क पुर्तगाली अन्वेषक व औपनिवेषकत वया च्वन। १९गु शताब्दीइ थ्व औपनिवेषकतेसं बिस्कं तट स्वया दुनेया थासय् नं थःगु उपनिवेश विस्तार यात। एङ्गोलाया वर्तमान क्षेत्र पोर्चुगलया १९-२०गु शताब्दीया औपनिवेशिकरणया लिच्वः ख। पोर्तुगालीतेसं १९गु शताब्दीया उत्तरार्धय् याःगु तीब्र औपनिवेशिकरण म्बुन्दा जातिया जुजुयात ज्वंसे सन् १९२०या दशकय् क्वचाल। तःच्वःगु व ताःहाकःगु स्वतन्त्रता संग्रामया लिच्वः कथं थ्व देय्‌या स्वतन्त्रता सन् १९७५स जुल। स्वतन्त्रता धुंका थ्व देसय् सन् १९७५ निसें सन् २००२ तक्क गृहयुद्ध जुल। गृहयुद्ध जुसां देय्‌या छुं भागय् राजतन्त्र दया हे च्वन। 

थ्व देसय् यक्व खनिज व पेत्रोलियमया रिजर्भ दु। थ्व देय्‌या अर्थतन्त्र सन् १९९०या दशक धुंका तच्वलं विकास जूगु दु। अथे जुसां थ्व देय्‌या जीवनस्तर सिक्क म्हो जु व थनया औशत आयु व शिशु मृत्यु दर तच्व जु। 

थ्व देय् अफ्रिकन युनियन, Community of Portuguese Language Countries, लातिन युनियन, Southern African Development Community आदिया सदस्य ख।

## नां
एंगोला नां पोर्चुगिज औपनिवेशिक नां रेइनो डे एंगोला ('एंगोलाया राज्य') पाखें वःगु ख , गुगु पाउलो डायस डे नोभाइसया १५७१या चार्टरय् हे दकले न्ह्यः खनेदत। थ्व नां पोर्चुगिजतेसं न्गोला नामं काःगु ख। न्गोला न्डोन्गो व माताम्बाया जुजुतेगु पदवी ख। 

## प्रशासनिक विभाजन

 

सन् २०१६ मार्च कथं अङ्गोलायात झिंच्यागू प्रान्त (provincias) व १६२गु नगर पालिकाय् बायातःगु दु । थ्व नगर पालिकायात हानं ५५९ कम्युन (टाउनशिप)य् बायातःगु दु।  प्रान्तत थ्व कथं दु-

## लिधंसा

पुचः:देय्‌
पुचः:देय्
बोत्स्वाना

**बोत्स्वाना** आधिकारिक रुपं **गणतन्त्र बोत्स्वाना ** दक्षिणी अफ्रिकाया छगू भूपरिवेष्ठित देय् ख। बोत्सवानाया बँ समतल दु व थनया भूभागया करिब ७० प्रतिशत क्षेत्र कालाहारी मरुभूमिइ ला। थ्व देय्या दक्षिण व दक्षिण पूर्वय् दक्षिण अफ्रिका, पश्चिम व उत्तरय् नामिबिया, उत्तरय् जाम्बिया व उत्तरपूर्वय् जिम्बाब्वे ला । २.४ मिलियन स्वया भचा अप्व मनु दूगु देय् जूगुलिं व करिब फ्रान्सया आकारया देय् जूगुलिं बोत्सवाना हलिमय् दकलय् म्हो जनघनत्व दूगु देय्य् छगू ख। थ्व मूलतः त्स्वाना (Tswana) जनजातिया राष्ट्र-राज्य ख। थ्व जाति थ्व देय्या जनसंख्याया ७० प्रतिशत दु।

त्स्वाना जातीय समूह मुख्यतः बान्तु-भाषी मनुतेगु वंशज ख। इपिं बान्तु थासं दक्षिणी अफ्रिकाय् आप्रवासन यात व आधुनिक बोत्सवाना नापं, ईस्वी ६०० स्वया न्ह्यःया यक्व लहरय् थ्यन। बेलायतीतेसं थ्व देसय् उपनिवेश दयेकूसें थ थाय्यात बेचुअनाल्यान्द (Bechuanaland)या नां बिल। उपनिवेशया पतन धुंका थ्व देय् छगू स्वतन्त्र राष्ट्रमंडल गणतन्त्र (Commonwealth republic) जुल व थःगु वर्तमान नांया अन्तर्गत ३० सेप्टेम्बर १९६६स पलिस्था जुल। उबलय् निसें, थ्व छगू संसदीय गणतन्त्र जुल। थन निरन्तर व निर्बाध रुपं लोकतान्त्रिक चुनाव जुयाच्वंगु दु। सन् २०२४य् बोत्सवाना अफ्रिकाया स्वंगूगु दकलय् म्हो भ्रष्टाचार दुगु देय् खः धकाः ट्रान्सपरेन्सी इन्टरनेशनलं पिथंगु भ्रष्टाचार धारणा सूचकांकं क्यंगु दु।

अर्थतन्त्रय् खानि व पर्यटनया प्रभुत्व दु । बोत्स्वानाया २०२४ कथं प्रतिव्यक्ति जीडीपी (पर्चेजिङ्ग पावर पारिटी) करिब २०,१५८ डलर दु। बोत्सवाना हलिंया दकलय् तःधंगु हिरा उत्पादक देय् ख। थ्व देसय् अपेक्षाकृत उच्च सकल राष्ट्रिय आय प्रतिव्यक्ति (छुं अनुमान कथं अफ्रिकाया प्यंगूगु दकलय् तःधंगु)। थ्व देय्या अपेक्षाकृत उच्च जीवनस्तर व सब-सहारा अफ्रिकाय्, दक्षिण अफ्रिका धुंका, निगुगु दकलय् अप्व मानव विकास सूचकांक दु। बोत्सवाना दक्षिणी अफ्रिकी विकास समुदाय , राष्ट्रमंडल व संयुक्त राष्ट्र संघया सदस्य ख।

## नां
थ्व देय्‌या नांया अर्थ "त्सवानाया भूमि" ख, गुकिलिं बोत्सवानाया प्रभुत्वशाली जातीय पुचःयात संकेत याइ।  बोत्सवानाया संविधानं एकरुप त्स्वाना राज्ययात मान्यता बियातःगु दु। *बात्सवाना* खँग्वः मूल रुपं त्स्वाना जातिया निंतिं छ्यलीगु नां जुसां वर्तमानय् थ्व नांयात सामान्यतया बोत्सवानाया सकल नागरिकतेगु निंतिं छ्येलेगु या। 

## लिधंसा

पुचः:दे
पुचः:देय्
बुरुन्डी

**बुरुण्डी** पूर्वी अफ्रिकाय् ग्रेट लेक क्षेत्रय् स्थित छगू देय्‌ ख। थ्व देय्‌या सीमाय् उत्तरय् रुवान्डा, दक्षिण व पूर्वय् तान्जानिया व पश्चिमय् कङ्गो ला। थ्व देय्‌ छगू भूपरिवेष्ठित देय्‌ ख, अथे जुसां थ्व देय्‌या दक्षिण-पश्चिम सीमाय् लेक तङ्गान्यिका नाप स्वापू दु। न्यागु दशक न्ह्यः देय्‌या पलिस्था बिले निसें हे थ्व देशय् त्वा, तुत्सी व हुतु जनजातितेगु अस्तित्त्व दु। थन जनजातितेगु दथुइ सन् १९९३ निसें सन् २००५ तक्क जूगु जातीय संघर्षं करिब २ लखः मनुत मन्त। सन् २००५ धुंका राजनैतिक स्थिरता वःगु व देय्‌य् प्रगति जूगु खने दु।

## लिधंसा

पुचः:देय्
क्यामेरून

**क्यामरुन** मध्य व पश्चिम अफ्रीकाय् दूगु छगू देय्‌ ख। थ्व देय्‌या पश्चिमय् नाइजेरिया, उत्तर-पूर्वय् चाड, पूर्वय् केन्द्रिय अफ्रीकी गणराज्य व दक्षिणय् इक्वीटरियल गिनी, ग्याबोन व कङ्गो ला। देय्‌ञा भौगोलिक, सांस्कृतिक व प्राकृतिक विशेषतायागु हिसाबं थुकियात अफ्रिका इन मिनिएचेर (चिधंगु अफ्रीका) नं धाइगु या। थ्व देशय् २०० स्वया अप्व जनजाति व भाषिक पुचः दु।

## प्रशासनिक विभाजन

## स्वयादिसँ
* अफ्रिका

पुचः:देय्‌
पुचः:अफ्रिका
पुचः:देय्
केप भर्डे

**केप भर्दे** वा **काबो भर्दे** आधिकारिक रुपं गणतन्त्र काबो भर्दे पश्चिम अफ्रिकाया मध्य एटलान्टिकया द्वीप पुचलं दयेकातःगु छगू द्वीप देय् ख। थ्व देय् महासागरया दथुइ दूगु १०गू ज्वालामुखी टापुतेसं दयेकातःगु दु व थ्व सकल टापूतेगु  संयुक्त भूमि क्षेत्रफल लगभग ४,०३३ वर्ग किलोमिटर (१,५५७ वर्ग माइल) दु। महाद्वीपीय अफ्रिकाया दकलय् पश्चिमी बिन्दु क्याप-भर्टया पश्चिमय् ६०० निसें ८५० किलोमिटर (३२० व ४६० नटिकल माइल)या दूरीइ थ्व देय् ला। केप भर्दे टापुत एजोर,क्यानरी टापु, मदेइरा व स्याभेज टापुत नाप म्याक्रोनेसिया इको-रिजनया छगू भाग ख।

१५गु शताब्दी तक्क केप भर्दे द्वीपसमूहय् मनु मदु। अबिले पोर्चुगिज अन्वेषकतयेसं थ्व टापुत लुइकल व उपनिवेश दयेकल, गुकिलिं उष्णकटिबंधीय क्षेत्रय् न्हापांगु युरोपेली बस्ती पलिस्था जुल। केप भर्दे टापुत एटलान्टिक दास व्यापारय् भूमिका म्हितेत सुविधाजनक रुपं अवस्थित जूगुलिं केप भर्डे १६गु व १७गु शताब्दीया दुने आर्थिक रुपं समृद्ध जुल। नापं, थ्व टापूं व्यापारी निसें प्राइभेतियर व समुद्री डाकूतय्त आकर्षित यात। बेलायती साम्राज्यं एटलान्टिक दास व्यापारयात दमन यायेधुंका १९गु शताब्दीइ आर्थिक रुपं थ्व थासय् ह्रास वल व थ्व ईलय् थनया यक्व बासिन्दात आप्रवासनय् वन। अथे जुसां केप भर्दे बुलुहुँ आर्थिक रुपं सुधार जुल। थ्व देय्या व्यापारिक कथं महत्त्वपूर्ण स्थिति व व्यावसायिक केन्द्र व मू जहाज मार्गया उपयोगी स्टपओभर प्वाइन्ट जूगुलिं थथे आर्थिक सुधार सम्भव जूगु ख। सन् १९७५य् केप भर्दे स्वतन्त्र जुल।

सन् १९९०या दशकया सुरुइ निसें केप भर्दे छगू स्थिर प्रतिनिधितामूलक लोकतन्त्र जुयाच्वंगु दु व अफ्रिकाया दकलय् विकसित व लोकतान्त्रिक देय् मध्ये छगू जुयाच्वंगु दु। प्राकृतिक संसाधनया अभावं थनया विकासशील अर्थतन्त्र अप्व याना सेवा-उन्मुख दु, गुकिलि पर्यटन व वैदेशिक लगानीइ ध्यान केन्द्रित दु। थुकिया जनसंख्या करिब ५९६,००० (२०२२या कथं) दु गुकिलि अप्व याना अफ्रिकी व छगू चिधंगु युरोपेली मूलया मनूत दु। थन प्रधानतः रोमन क्याथोलिक धर्म दु गुकिलिं पोर्चुगिज शासनया विरासतयात प्रतिबिम्बित याइ। छगू तःधंगु केप भर्डियन डायस्पोरा समुदाय हलिमय् दु, विशेष यानाः संयुक्त राज्य अमेरिका व पोर्चुगलय्, व इमिगु जनसंख्या थ्व देसय् च्वनिपिं मनूतेगु स्वया यक्व अप्व दु। केप भर्डे अफ्रिकी संघया छगू सदस्य देय् ख ।

केप भर्देया सरकारी भाषा पोर्चुगिज ख। मेगु मान्यता प्राप्त राष्ट्रभाषा केप भर्डियन क्रियोल ख , गुकियात अप्व जनसंख्यां ल्हाइ। सन् २०२१या जनगणना कथं दकलय् अप्व जनसंख्या दूगु टापुत सान्तियागो ख, गन राजधानी प्रायया (२६९,३७०)ला। नाप, थन दूगु मू नगरय् साओ भिसेन्टे (७४,०१६), सान्तो एन्टाओ (३६,६३२), फोगो (३३,५१९) व साल (३३,३४७) ला। देय्या दकले तःधंगु नगरय् प्रायया (१३७,८६८), मिन्देलो (६९,०१३), एस्पार्गोस (२४,५००) व असोमादा (२१,२९७) ला। 

## लिधंसा

## स्वयादिसँ
* अफ्रिका

पुचः:देय्
सेन्ट्रल अफ्रिकन रिपब्लिक

## ईतिहास
## भूगोल
## अर्थतन्त्र
## राजनीति

पुचः:दे
पुचः:देय्
आइभोरी कोस्ट

**आइभोरी कोस्त** पश्चिम अफ्रिकाया छगू देय् ख। थ्व देय् फ्रान्सं स्वतन्त्र जुया पलिस्था जूगु देय् ख। 

## इतिहास

## लिधंसा

## स्वयादिसँ
* अफ्रिका

पुचः:देय्
जिबुटी

**जिबुती** , ​​आधिकारिक रुपय् गणतन्त्र जिबुती,  अफ्रिकाया नेकूया छगू देय् ख, गुकिया सीमा दक्षिणय् सोमालिया, दक्षिणपश्चिमय् इथियोपिया, उत्तरय् इरित्रिया व पूर्वय् लाल सागर व एदेनया खाडी ला। थ्व देय्‌या क्षेत्रफल २३,२०० किमि २ (८,९५८ वर्ग माइल) दु। 

प्राचीन कालय् थ्व भूभाग इथियोपिया, इरिट्रिया व सोमालील्याण्ड नापं "पुन्तया भूमि"या छगू भाग ख। वर्तमान सोमालील्याण्डय् दूगु लिक्कया जेइला (Zeila) मध्यकालीन अदाल व इफात सल्तनतया केन्द्र ख। १९गु शताब्दीया अन्तय् शासक दीर सोमाली व अफार सुल्तानतेसं फ्रान्सेली नाप सन्धि यायेधुंका फ्रान्सेली सोमालील्याण्डया उपनिवेश पलिस्था जुल। इमिसं दिरे दावा (व लिपा अदिस अबाबा) तक्कया रेलमार्ग दयेकल। थ्व रेलमार्गया निर्माण नापं थ्व देय् दूगु थासं दक्षिणी इथियोपिया व ओगाडेनया बन्दरगाहया रुपय् याकनं हे जेइलायात प्रतिस्थापन यायेत। सन् १९६७इ थ्व थाय् या नां फ्रेञ्च टेरिटरी अफ द अफार एण्ड द इसास (French Territory of the Afars and the Issas) तल। छगू दशक लिपा जिबुतीया मनुतेसं स्वतन्त्रताया निंतिं मतदान यात। थ्व नापं आधिकारिक रुपं गणतन्त्र जिबुतीया पलिस्था जुल, गुकिया नां थ्व देय्या राजधानी नगरया नामं तःगु दु। थ्व न्हुगु राज्य न्हापांगु दँय् संयुक्त राष्ट्र संघय् दुथ्यात। सन् १९९०या दशकया सुरुइ सरकारी प्रतिनिधित्वया तनावया कारणं सशस्त्र द्वन्द्व जुल, गुकिलिं सन् २०००इ सत्तारुढ दल व विपक्षी दथुइ सत्ता साझेदारी सम्झौता जुल। 

जिबुती छगू बहुजातीय राष्ट्र ख गुकिया जनसंख्या २० मे २०२४य् जूगु जनगणनाय् १,०६६,८०९ दु। थ्व अफ्रिकाया मू भूभागय् दकलय् म्हो जनसंख्या दूगु देय् ख। फ्रेन्च व अरबी थुकिया निगु आधिकारिक भाषा ख धाःसा अफार व सोमाली राष्ट्रिय भाषा ख। करिब ९४% जिबुतीमितेसं इस्लाम धर्मया अनुसरण याइ , गुगु आधिकारिक धर्म ख व थ्व क्षेत्रय् १,००० दँ स्वया अप्व ई निसें प्रधानता दयाच्वंगु दु। सोमाली व अफार निगु दकलय् तःधंगु जाति ख, गुकिलि न्हापाया जनसंख्याया बहुमत दु। नितां जातिं अफ्रो एसियाटिक भाषाया कुशिटिक कचाया भाषा ल्हाइ। 

जिबुती हलिंया छुं दकलय् व्यस्त जहाज लेनया लिक्क ला, गुकिलिं लाल सागर व हिन्द महासागरया पहुँचयात नियन्त्रण याइ। थ्व देसं छगू मू इन्धन जायेकीगु व ट्रान्सशिपमेन्ट केन्द्रया रुपय् ज्या याइ, व जःलाखःला देय् इथियोपियाया आयात व निर्यातया निंतिं मू समुद्री बन्दरगाहया रुपय् दयाच्वंगु दु।

## स्वयादिसँ
* अफ्रिका

पुचः:दे
पुचः:देय्
इक्वेटोरियल गिनी

**इक्वेटोरियल गिनी** आधिकारिक रुपय् गणतन्त्र इक्वेटोरियल गिनी मध्य अफ्रिकाया पश्चिमी तटय् लाःगु छगू देय् ख। थ्व देसय् २८,००० वर्ग किलोमिटर (११,००० वर्ग माइल) बँ दु। न्हापा स्पेनिश गिनीया उपनिवेश जुयाच्वंगु थ्व थाय् स्वतन्त्रता लिपाया नां भूमध्य रेखाया लिक्क व गिनीया अफ्रिकी क्षेत्र निगुलिं थासय् लाःगु थाय् यात क्यनि। सन् २०२४ तक्क थ्व देय्‌या जनसंख्या १,७९५,८३४ थ्यन, गुकिलि ८५% स्वया अप्व मनु देय्‌या प्रभुत्वशाली जातीय समूह फाङ मनुया दुजः ख। बायोकोया आदिवासी बुबी मनूत निगूगु दकलय् तःधंगु पुचः खः गुकिया जनसंख्या करिब ६.५% दु ।

इक्वेटोरियल गिनीइ निगु भाग दु, छगू ​​द्वीपीय व छगू मू महादेशीय। थ्व द्वीपीय क्षेत्रय् गिनीया खाडीइ च्वंगु बायोको (न्हापा फर्नान्दो पो) व एनोबोन टापुत दु। बायोको द्वीप इक्वेटोरियल गिनीया दकलय् उत्तरी भाग ख व थ्व देय्‌या राजधानी मालाबो दूगु थाय् ख। पोर्चुगिज भाषी टापु देय् साओ टोमे व प्रिन्सिप बायोको व एनोबोनया दथुइ ला। मू भूभागया थाय्यात रियो मुनि धाइ। थुकिया उत्तरय् क्यामरुन व दक्षिण व पूर्वय् ग्याबन ला। थ्व थासय् इक्वेटोरियल गिनीया दकलय् तःधंगु नगर बाटा व देय् या भविष्यया योजनाबद्ध राजधानी सिउदाद दे ला पाजया थाय् ख। रियो मुनि भूभागय् चिधंगु अपतटीय टापु कोरिस्को, एलोबे ग्रान्दे, व एलोबे चिको ला।

## ईतिहास
## भूगोल
## अर्थतन्त्र
## राजनीति

### इक्वेटोरियल गिनीया देय्अध्यक्ष (१९६८-वर्तमान)

## लिधंसा

पुचः:दे
पुचः:देय्
गाबोन

'''

## ईतिहास
## भूगोल
## अर्थतन्त्र
## राजनीति

पुचः:दे
पुचः:देय्
गिनी

गिनिया छगु अफ्रिकाली राष्ट्र खः। 
## इतिहास
थ्व देय् फ्रान्स नं स्वतन्त्र जुया बुया वगु देय् खः। 
## भूगोल
थ्व देय् पश्चिम अफ्रिकाय् ला।

## Galerie

किपा:Guinea_sat.png|atlas Guinea
किपा:Dame_de_Mali_Guinée.jpg|Dame de Mali
किपा:Chute_de_Tabouna_à_Kindia_01.jpg|Chute de Tabouna à Kindia
किपा:Chute_de_Saala_vue_à_360°_Labé.jpg|Chute de Saala Labé
किपा:Chimpanzé_de_Bossou_33.jpg|Chimpanzé de Bossou
किपा:Plage_de_Roume.jpg|Plage sur les Ile de Loos


## अर्थतन्त्र

## लिधंसा

## स्वयादिसँ
* अफ्रिका

पुचः:देय्
लेसोथो

**लेसोथो** आधिकारिक कथं लेसोथो राज्य, छगू भूपरिवेष्ठित व दक्षिण अफ्रीका गणतन्त्रंप्यखें घेरे यानातःगु छगू देय्‌ ख। ३०,००० वर्ग किमी क्षेत्रफल दुगु थ्व देय्‌या अनुमानित मनुसंख्या १,८००,००० दु। देय्‌या  राजधानी व दक्ले तःधंगु नगर मासेरु ख। थ्व देय्‌ राष्ट्रमण्डलया सदस्य ख। लेसोथोया शाब्दिक अर्थ "सेसोथो ल्हाइपिनिगु थाय्‌" ख। देय्‌या ४०% जनसंख्या अन्तर्राष्ट्रीय गरीबी रेखा स्वया क्वे $ १.२५ स्वया म्हो प्रतिदिं आमदनी याइपिं दु।

## इतिहास
## भूगोल
## अर्थतन्त्र
## राजनीति
## लिधंसा
## स्वयादिसँ
*अफ्रिका

पुचः:दे
पुचः:देय्
लाइबेरिया

**लाइबेरिया** आधिकारिक कथं  लाइबेरिया गणतन्त्र, अफ्रिकाया पश्चिमी तटय् स्थित छगू देय्‌ ख। थ्व देय्‌या  सीमाय् सियरा लिओन, गिनी, कोटे डिभोरे व प्रशान्त महासागर ला। 

## भूगोल
लाइबेरियाया मौसम ऊष्णकटिबंधीय दु। थन आपालं ग्रीष्म ऋतुबिले वा वैगु या। लाइबेरियाया कोस्टया आपा जनघनत्त्व दूगु थाय्‌ पीपर कोस्ट म्याङ्ग्रोभ फरेस्टं दयाच्वंगु दु धाःसा दुनेया म्हो जनघनत्त्व दूगु थासय्‌ वनक्षेत्र व थुकिया पठारी क्षेत्रय् घाँय्‌या ख्यः ला।

## इतिहास
लाइबेरियाया इतिहास संयुक्त राज्य अमेरिका लिसे स्वा। थ्व देय्‌ युरोपेली उपनिवेष मजुसें सन् १८२१-१८२२इ अमेरिकाया अमेरिकन कालोनाइजेशन सोसायटीं पलिस्था याःगु मुक्त दास पिनिगु बस्ती ख। 

थ्व मुक्त दासतेसं छगू प्रबुद्ध समाज दयेका सन् १८४७य् लाइबेरिया गणतन्त्रया पलिस्था यात व संयुक्त राज्य अमेरिकाया थें न्याःगु सरकार दयेकल। अमेरिकाया न्याम्हम राष्ट्रपति जेम्स मोनरोया  नामं राजधानीया नांमोनरोभिया जुवन। 

सन् १९८०इ सेनां कू याना राष्ट्रपति विलियम आर. टालबोर्टयात पदच्यूत यानाबिल। थ्व नापं हे अस्थिरताया ई न्ह्यथन। थ्व हे काण्डं लिपा गृहयुद्धया रुप धारण यात। थ्व गृहयुद्धय् द्वलंद्व मनुतेगु ज्यान वन व देय्‌या अर्थव्यवस्था धराशाही जुल। आः लाइबेरिया गृहयुद्ध व आर्थिक अव्यवस्थां थाहां वयेत स्वयाच्वंगु दु।

## लिधंसा

## स्वयादिसँ
* अफ्रिका

पुचः:देय्‌
पुचः:देय्
लिब्या

**लिब्या** छगू अरबी अफ्रिकी देय्‌ ख। 
## प्रशासनिक बायेज्या
लिब्याया प्रशासनिक इकाइयात शाबीआ धाइ। शाबीआ धाःगु जिल्ला थें न्यागु प्रशासनिक इकाइत ख। थ्व देय्‌या शाबीआतेगु ल्याखँ ईकथं हिलाच्वंगु दु। आःया शाबीआ थ्व कथं दु- 
 

### २००१ - २००७तक्कया जिल्लातेगु धलः
 
 
## स्वयादिसँ
* अफ्रिका

पुचः:देय्‌
पुचः:देय्
मादागास्कर

मादागास्कर छगू अफ्रिकी देय् ख। थ्व देय्या आधिकारिक नां गणतन्त्र मादागास्कर ख। थ्व छगू टापु देय् ख गुकिलि मू मादागास्कर टापु व यक्व चिधंगु टापुत दु। महादेशीय अफ्रिकाया दक्षिणपूर्वी तटं लिक लाःगु थ्व देय् हलिंया प्यंगूगु दकलय् तःधंगु टापु ख। नापं, थ्व देय् अस्त्रेलिया धुंका निगुगु दकलय् तःधंगु टापु देय् व हलिमया ४६गु दकलय् तःधंगु देय् ख। थ्व देय्या राजधानी व दकलय् तःधंगु नगर एन्तनानारिभो ख।

सुपरकन्टिनेन्ट गोन्दवानाया प्रागैतिहासिक विभाजन धुंका मादागास्कर अफ्रिकां प्रारम्भिक जुरासिकया ईलय् करिब १८ कोटी दँ न्ह्यः बायावन। नापं, थ्व टापू करिब ९ कोटी दँ न्ह्यः भारतीय उपमहाद्वीपं अलग जुल। थुकिया लिच्वः कथं थनया आदिवासी वनस्पति व प्राणीत सापेक्षिक रुपं ब्यागलं विकास जुल। अतः, थ्व देसय् यक्व जैविक विविधता खनेदु। हलिंया १७ मेगाडाइभर्स देसय् थ्व छगू देय् ख, गुकिलि ९०% स्वया अप्व वन्यजन्तु स्थानीय दु। थ्व टापुइ उपोष्णकटिबंधीय निसें उष्णकटिबंधीय समुद्री जलवायु दु। मानवीय इतिहास स्वयेगु खःसा मादागास्करय् दकलय् न्हापां ईस्वीया न्हापांगु सहस्राब्दीया मध्यय् वा व स्वया न्ह्यः अस्ट्रोनेसियन मनुतेसं स्थायी रुपं बसोबास याःगु ख। थौंकन्हय्या इन्डोनेसियां ​​आउटरिगर पहःया नाउचां थन इपिं थ्यंगु ख। अनंलिं ईस्वीया न्यागूगु शताब्दीया आसपास पूर्वी अफ्रिकां मोजाम्बिक नहर पुलाः बान्तु जातितयेसं थन थ्यन। अनंलि, मेमेगु पुचःतेसं लिपा मादागास्करय् बसोबास यायेगु ज्यायात निरन्तरता बिल, गुकिलिं सकल जातितेसं मालागासी सांस्कृतिक जीवनय् स्थायी योगदान बिल। फलस्वरुप, मादागास्करया १८ स्वया अप्व राष्ट्रिय धलखय् दूगु जाति दु, गुकिलि दकलय् अप्व मनूल्या मध्य उच्चभूमिया मेरिना जातिया दु।

१८गु शताब्दीया अन्त तक्क मादागास्कर टापुइ थीथी सामाजिक राजनीतिक गठबन्धनं थीथी कथं थीथी थासय् शासन यानाच्वंगु ख। १९गु शताब्दीया सुरुइ निसें थ्व टापूया अप्व भागय् मेरिना कुलीनतेगु छझ्वः शासनं मादागास्कर राज्यया रुपय् एकीकृत शासन पलिस्था यात। थ्व राजतन्त्रयात सन् १८९७इ फ्रान्सं विलय यानाः क्वचायेकल। मादागास्करं सन् १९६०इ स्वतन्त्रता प्राप्त यात। थ्व धुंका थ्व देसय् प्यंगु मू संवैधानिक ई दतः गुकियात थीथी गणतन्त्र धाइ। सन् १९९२ निसें संवैधानिक लोकतन्त्रया रुपय् शासन जुल। २००९स मादागास्करय् तख्तापलट जुल व सन् २०१४ जनवरिइ संवैधानिक शासन पुनःस्थापना जूगुलिसें थुकिया प्यंगूगु व आःया गणतन्त्रपाखे ताःहाकःगु संक्रमण न्ह्यथन।

मादागास्कर संयुक्त राष्ट्र संघ, अफ्रिकी संघ, दक्षिणी अफ्रिकी विकास समुदाय (एसएडीसी), व अर्गनाइजेशन इन्टरनेशनल दे ला फ्रान्कोफोनीया दुजः ख। मालागासी व फ्रेन्च निगुलिं राज्यया सरकारी भाय् ख। क्रिश्चियन धर्म देय् या प्रधान धर्म जुसां थनया छगू महत्वपूर्ण अल्पसंख्यक मनुतेसं आः नं परम्परागत धर्मयात म्वाकातःगु दु। मादागास्करयात संयुक्त राष्ट्र संघं दकलय् म्हो विकसित देय्तेगु धलखय् तःगु दु। शिक्षा, उसाँय् व निजी उद्यमय् अप्व लगानी नापं इकोटुरिजम व बुंज्या थनया विकास रणनीतिया मू तत्त्व ख। सन् २०००या दशकया सुरुइ निसें यक्व आर्थिक वृद्धि जूसां आयया असमानता अप्वया वःगु दु, व अप्व जनसंख्याया जीवनया गुणस्तर म्हो जुयाच्वंगु दु। सन् २०२१ तकया दुने ६८.४ प्रतिशत जनसंख्यायात बहुआयामिक रुपं गरिब दु। 

## लिधंसा

पुचः:देय्
मलावी

## ईतिहास
## भूगोल
## अर्थतन्त्र
## राजनीति

पुचः:दे
पुचः:देय्