open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
मुहम्मद इब्न मूसा अल-ख़्वारिज़्मी

**अबू अब्दल्लाह मुहम्मद इब्न मूसा अल-ख़्वारिज़्मी** (अरबी: , अंग्रेजी: Muḥammad ibn Mūsā al-Khwārizmī; बुगु: करिब ७८० ई; मदूगु: करिब ८५० ई), पाश्चात्य देशय् गलतीं **अल्गोरित्मी** (Algoritmi) व **अलगौरिज़िन​** (Algaurizin) नं धाइगु या, छम्ह इरानी-मूलया गणितज्ञ, खगोलशास्त्री व भूगोलविद् ख। वय्‌कः व ईया नांजाःगु 'बग़दाद​या  विस्डम हाउस (बुद्धिगृह)' नाप स्वापू दूम्ह मनु ख।

वय्‌कःया १२गु शताब्दीया भारतीय ल्याखँया छुं कृतित लातिन भाषाय् भाय्‌हिला जुया भारतीय ल्या व दशमलव प्रणाली पाश्चात्य हलिंइ थ्यन। वय्‌कःयात युरोपय् बीजगणित (अल्जेब्रा)या जन्मदाता धका नालेगु यासां लिपा लुयावःगु तथ्य कथं वय्‌कःया च्वखँ वास्तवय् प्राचीन भारतीय व यवन स्रोतं वःगु खनेदु। वय्‌कलं टोलेमीया भौगोलिक कृतियात विस्तृत याना अरबीइ भाय्‌हिला छ्वयादिल। अंग्रेजीया कम्प्यूटर-स्वागु 'अल्गोरिदम' (algorithm) खँग्वः वय्‌कःया हे नामं वःगु खँग्वः ख। थ्व कथं हे वय्‌कलं थःगु गणितया सफूलि आपालं 'अल-जब्र' () खँग्वः च्वइगु यानादिल गुकिया अर्थ 'पूर्व अवस्थाय् यंकिगु' वा 'बहाल यायेगु' ख। थ्व अपभ्रंश जुया 'अल्जेब्रा' (algebra) जुवन गुकिया अंग्रेजीइ अर्थ 'बीजगणित' ख।

## स्वयादिसँ
*बीजगणित

## लिधंसा


पुचः:गणितज्ञ
पुचः:जीवनी
आर्किमिडिज

**आर्किमिडिज**  (युनानी भाषा: ; c. २८७ BC – c. २१२ BC) छम्ह  युनानी गणितीज्ञ, भौतिकशास्त्री, इन्जिनियर, खगोलशास्त्री, व दार्शनिक खः।

पुचः:जीवनी
अलेकजेन्डर ग्राहम् बेल

**अलेक्जेन्डर ग्राहम बेल** (१८४७–१९२२) छम्ह स्कटल्याण्डय् जन्म जूम्ह अमेरिकी वैज्ञानिक, आविष्कारक, व इन्जिनियर खः। वय्‌कःयात मुख्यतया हलिंया दकलय् न्हापांगु व्यावहारिक टेलिफोन (Telephone) आविष्कार याःम्ह मनूया रूपय् म्हसीकी। बेलया जीवन न्ह्याबलें हे 'सः' (Sound) व 'सञ्चार'या अनुसन्धानय् फुत।

## टेलिफोनया आविष्कार
बेलया मां व कलाः निगुलिं न्हाय्पं मताःपिं (Deaf) जूगुलिं वय्‌कःया 'सः' व 'बोलि'या प्रविधिय् तसकं इच्छा दुगु खः। थ्व हे अनुसन्धानया झ्वलय् सन् १८७६ मार्च १० खुनु वय्‌कलं न्हापां टेलिफोनपाखें थःगु सहायक थमस वाटसनयात छगू सन्देश छ्वयादिल: *"Mr. Watson, come here — I want to see you."*
* वय्‌कलं 'बेल टेलिफोन कम्पनी' (Bell Telephone Company) नीस्वनादिल, गुगु लिपा 'AT&T' थेंज्याःगु तःधंगु सञ्चार संस्थान जुल।

## मेमेगु आविष्कार
टेलिफोन त्वताः बेलं मेमेगु यक्व ख्यलय् नं आविष्कार यानादीगु दु:
* **फोटोफोन (Photophone):** जः (Light) या माध्यमं सः छ्वयेगु प्रविधि, गुकियात 'अप्टिकल फाइबर'या प्रारम्भिक रूप मानि।
* **मेटल डिटेक्टर (Metal Detector):** अमेरिकी राष्ट्रपति जेम्स ए. गार्फिल्डया म्हय् दुगु गोली मालेत वय्‌कलं न्हापां थ्व उपकरण दयेकादीगु खः।
* **अडियोमिटर (Audiometer):** मनूया न्ह्यापंन गथे न्यनी धकाः दायेगु उपकरण।
* **एरोनटिक्स:** वय्‌कलं जीवनया अन्तिम इलय् 'हाइड्रोफोइल' (Hydrofoils) व हवाइजहाजया मोडेल दयेकेगु ज्याय् नं तःधंगु योगदान बियादिल।

## न्हाय्पं मताःपिं मनूतयगु शिक्षा
ग्राहम बेलं न्हाय्पं मताःपिं मनूतयगु शिक्षा व उमिसं खँ ल्हाये फयेकेगु (Speech therapy) ज्याय् थःगु जीवनया यक्व ई खर्च यानादिल। वय्‌कः हेलेन केलर (Helen Keller) या छम्ह तसकं घनिष्ठ पासा व मार्गदर्शक नं जुयादिल। केलरं थःगु आत्मकथाय् बेलयात 'मनूतयगु न्ह्यःने ज्ञानया मूलुखा चायेकादीम्ह' धकाः प्रशंसा यानादीगु दु।

## लुमन्ति
वय्‌कःया सम्मानय् सःया तीब्रता लनिगु इकाइयात 'बेल' (Bel) व उकिया चिधंगु इकाइयात 'डेसिबल' (Decibel) धकाः नां तःगु दु। वय्‌कःया आविष्कारत व हस्तलिखित नोटत अमेरिकाया 'स्मिथसोनियन' व क्यानाडाया मुनाछेँय् तसकं सुरक्षित तयातःगु दु।

## लिधंसा
* Bruce, Robert V. (1973). *Bell: Alexander Graham Bell and the Conquest of Solitude*.
* Gray, Charlotte (2006). *Reluctant Genius: Alexander Graham Bell and the Passion for Invention*.
* Mackay, James (1997). *Alexander Graham Bell: A Life*.
टिम बर्नर्स-ली

**सर **तिमोथी**  जन "टिम" बर्नर्स-ली**  ओ एम, केबिइ, FRS, FREng, FRSA (बूगु 8 जून 1955 लन्दन, इंगल्याण्डय्‌) वर्ल्ड वाइड वेबया आविष्कारक ख। वर्ल्ड वाइड वेबं इंटरनेटय्‌ वेबपेज वितरण याइ। वय्‌कलं एचटिएमएल धाःगु छगु न्हुगु कम्प्युटर भाय्‌ दयेकादिल गुकिलि आपालं वेबपेज च्वयातःगु दइ। दकले न्हापांगु वेबपेज 6 अगस्त, सन् 1991 खुनु दयावःगु ख।  

बर्नर्स-लीं आ वर्ल्ड वाइड वेब कंसोर्टियम नेतृत्त्व यानादिया च्वंगुदु। थ्व छगु गुथि ख गुकिलिं वर्ल्ड वाइड वेबयागु रेखदेख याइ।
वय्‌कः  *विभिंग द वेब*  सफूया च्वमि नं ख। वय्‌कः वेब विज्ञान अनुसंधान कुतः (WSRI)या निदेशक व एमआईटी सेंटर फर कलेक्टिभ इन्टेलिजेन्सया सलाहकार बोर्डया छम्ह सदस्य नं ख। एप्रिल 2009स वय्‌कः वाशिंगटन, डीसीइ आधारित संयुक्त राज्य अमेरिकाया नेशनल एकेडमी अफ साइंसेजया छम्ह सदस्यया रूपय्‌ निर्वाचित जुयादिल।  
सन् 1999स टाइम पत्रिकानं बर्नर्स लीयात 20गु शताब्दीया 100दकले महत्वपूर्ण मनुइ छम्ह नामांकृत यात।
मार्च 2000स ओपन विश्वविद्यालयं वय्‌कःयात डक्टर अफ द युनिभर्सिटीया मानार्थ उपाधि बिल।

## प्रारंभिक जीवन
टिम बर्नर्स-ली लन्दन, इंगल्याण्डय्‌ 8 जुन सन् 1955 खुनु बुयादिगु ख। वय्‌कः  कोनवे  बर्नर्स-ली व मेरी ली वुड्सया काय्‌ ख। दकले न्ह्यः वय्‌कलं शीन माउंट प्राथमिक स्कूलय्‌ ब्वनादिल। लिपा वय्‌कः लन्दनय्‌ इम्यानुयल स्कूलय्‌ सन् 1969 निसें सन् 1973 तक्क ब्वनादिल। थ्व धुंका, वय्‌कः  क्विन्स कलेज, अक्सफोर्डय्‌ सन् 1973 निसें सन्1976 तक्क ब्वनादिल। वय्‌कः अन दिबिलय्‌ वय्‌कलं भौतिकशास्त्रय्‌ प्रथम श्रेणी डिग्री कयादिल। वय्‌कलं वर्ल्ड वाइड वेबया आविष्कार यानादिल।

## मेमेगु जाथाय्
*बर्नर्स ली छेँ पौ
*बर्नर्स ली ब्लग
*बर्नर्स लीया सफू ''विभिंग द वेब''  गुकिलिं वेबया इतिहास व भविष्यया बारेय्‌ वय्‌कःया विचाःया विवरण ब्यु।

## लिधंसा

पुचः:अंग्रेज वैज्ञानिक
पुचः:फेलो अफ रोयल सोसाइटी
पुचः:ब्रिटिश साम्राज्यया अर्डरया नाइट व डेम्स कमांडर
पुचः:अर्डर अफ मेरिट
पुचः:लन्दनया वैज्ञानिक
पुचः:रोयल सोसाइटी अफ आर्टस
पुचः:सन् 1955य् बूगु
पुचः:म्वानाच्वंपिं मनुत
निल्स बोर

निल्स हेन्रिक देभिद बोर (अक्तोबर ७, सन् १८८५- नोभेम्बर १८, १९६२) छम्ह देनिश भौतिकशास्त्री ख। वय्कलं आणविक संरचना व क्वान्तम सिद्धान्त सीकेगु ज्यालय् आधारभूत योगदान यानादिल गुकिया निंतिं  सन् १९२२स वय्कःयात भौतिक शास्त्रय् नोबेल सिरपा लःल्हात।   उमिसं अणु संरचना व क्वान्टम थ्योरीयात बुझय्माःगु आधारभूत योगदान बियादिल ।   &nbsp;बोर छम्ह दार्शनिक नं खः व वय्कलः वैज्ञानिक अनुसन्धानया प्रचार यानादिल।

बोरं अणुया संरचना म्हसीकेत बोर नमुना दयेकादिल। थ्व नमुना/मोदेलय् वय्कलं प्रस्ताव यानादिल कि इलेक्ट्रोनतया उर्जा निश्चित जूगु व इलेक्त्रोन एतमिक न्युक्लियसया पिने सन्तुलित कक्षय् चाःहिलि। इलेक्त्रोन छगू ऊर्जा स्तरं मेगु स्तरय् वनेफु। बोरया नमुना मेमेगु नमुनां प्रतिस्थापित जुइधुंकूसां थ्व नमुनाया मूलभूत सिद्धान्त थौं तक पाय्छि जु। वय्कलं पूरकताया सिद्धान्तया अवधारणा दयेकादील। थ्व अवधारणा कथं छुं नं भौतिक वस्तुयात अन्तरोधात्मक गुणय् थुइकेफइगु व वस्तुं तरङ्ग व कणतेगु बाहा (wave or a stream of particles) या रुपय् व्यवहार यायेफु। पूरकवादया वय्कःया सोच वय्कःया विज्ञान व चिन्तन, नितां पक्षय् खनेदु। 

बोरजुं कोपेनहागेन विश्वविद्यालयय् सैद्धान्तिक भौतिकशास्त्रया संस्थान पलिस्था यानादिल। थ्व केन्द्रयात वर्तमानय् निल्स बोर इन्स्तिच्युत धकाः म्हसीकिगु या। बोरं भौतिकविद्त, विशेषतः हान्स क्रामेर्स, अस्कर क्लाइन, जर्ज दि हेभेसी व वर्नर हाइजेनबर्गनाप सहकार्य यानादिल। वय्कलं न्हूगु जर्कोनेनियम-थें न्याःगु तत्त्वया गुण भविष्यवाणी यानादिल। थ्व तत्त्वयात ह्याफनिअम धकाः नामाकरण यात। थ्व नां थ्व तत्त्व लूगु कोपेनह्यागेन नगरया लातिनभाषाया नामं छूगु नां ख। लिपा लूगु कृतिम तत्व बोरियमया नां वय्कःया नामं  नामाकरण जूगु ख।

सन् १९३०या दशकय् बोरं नाजी जर्मनीं विस्थापित जूपिं शरणार्थीतेत ग्वहालि यानादिल। डेनमार्क जर्मनं कब्जा याःगु इलय्, हाइजेनबर्गनाप नापलानादिल। हाइजेनबर्ग अबिलय् जर्मनीया आणविक ल्वाभः परियोजनाया मू ख। सेप्तेम्बर १९४३य् बोरयात जर्मनीं गिरफ्तार याये फइगु बुखँ वयेधुंका वय्कः स्विदेनय् फरार जुयादिल। स्विदेन जुसें वय्कः ब्रिटेनय् थ्यनादिल, थन वय्कलं ब्रिटिश ट्यूब अलोइज आणविक ल्वाभः परियोजनाय् ज्या यानादिल। थ्व ज्या म्यानह्यातन परियोजनाया ब्रिटिश मिशन ख। हताः क्वचाय् धुंका, बोरं आणविक शक्तिया अन्तरराष्ट्रिय सहलहया कुतः यानादिल। वय्कलं CERN व डेनमार्कया अणु ऊर्जा आयोगय् अनुसंधान संस्थाय् ज्या यानादिल व सन् १९५७स नर्दिक इन्स्तिच्युत फर थेओरितिकल फिजिक्सया प्रथम अध्यक्ष जुयादिल।
पुचः:१९६२य् मदुगु
निकोलस कपरनिकस

**निकोलस कपरनिकस** (; ; ; 19&nbsp;February 1473 – 24&nbsp;May 1543) छम्ह पूनर्जागरण कालया गणितविज्ञ व खगोलविद् ख। वय्‌कलं ब्रम्हाण्डया दथुइ सूर्द्य लाःगु व पृथ्वी मलाःगु सूर्द्यकेन्द्रित गणिततीय मोदेल दयेकादिल। 

## कृति
कपरनिकसया ज्या थ्व कथं दु-
* Commentariolus 
* De revolutionibus orbium coelestium
* Locationes mansorum desertorum
* Monetae cudendae ratio
* Theophylact Simocattaया ज्यातयेगु भाय्‌हिला

## स्वयादिसँ
* गणित
* खगोल

पुचः:जीवनी
चार्ल्स डार्विन

**चार्ल्स डार्विन** छम्ह नांजाम्ह वैज्ञानिक खः। वेकयागु विकासवादी सिद्धान्त नं विज्ञानयागु दिशानिर्देशय् छगु तधंगु ग्वाहालि बिगु दु। वेकलं अल्फ्रेड रसेलनाप जाना च्वयादिगु "ओरिजिन अफ स्पिसिज" विज्ञानयागु दक्ले महत्वपूर्ण सफूय् छगु खः।
वेकलं बिगल नां यागु जहाजय् च्वना हलिमयु यक्व थासे झायादिल। हलिमयागु भ्रमण धुंका वेकलं छुं सिद्धान्त देका दिल। वेकयागु सिद्धान्त थ्व कथंयागु दु-
*प्राकृतिक ल्येयेज्या (न्याचुरल सेलेक्सन)
*भिन्नता (भरिएसन)
*न्हुगु स्पिसिजयागु बुइज्या

## श्रोत




## पिनेयागु स्वापूतः

*डार्विन अनलाइन 
*डारविनयागु पासापिं
*अर्किड्स् 
*डारविन प्रोजेक्ट
*डार्विन सफूधुकु
*डार्विनयागु बारेय् वेबथाय्
*डार्विनयागु ख्वाःदुगु बेलायती नोट
*एन् पि जि
*बि बि सि
*र्‍यासनल रिभोलुसन
*द माउन्ट श्रीउस्ब्युरी
*बोट्यानिकस
*1871 ग्रेट क्यारिकेचरस्
*३२१बूक्स्
*
*

पुचः:जीवनी
पुचः:वैज्ञानिक
मेरी क्युरी

thumb|right|मेरी क्युरी
****,  छम्ह नांजाम्ह भौतिक शास्त्री ख। वेकयात वेकया ज्याया निंति भौतिक शास्त्रय् नोबेल सिरपा नं लःल्हागु दु। 
## जीवनी
### न्ह्यया जीवनी
### मालेज्या
## मेमेगु
भौतिक शास्त्रय् नोबेल सिरपा त्यानादिम्ह वेक दक्ले न्हापायाम्ह मिसा ख। 
## स्वयादिसँ
* नोबेल सिरपा

पुचः:भौतिकशास्त्री
पुचः:जीवनी
थोमस एडिसन

**थोमस एडिसन** छम्ह नाँजाम्ह वैज्ञानिक खः। वेकलं थगु जीवनय् १००० स्वया अप्व वस्तुतेगु आविष्कार याना दिल। वेकयात विज्ञान हलिमय् दक्ले तधंपिं वैज्ञानिकय् छम्हयागु कथं हनि।
## मचा बिले
## ब्वनेज्या
## मदुगु
## चीमयागु ज्याखँ
## वेकयागु आविष्कारतः

## पिनेयागु स्वापूत
अल्बर्ट आइन्स्टाइन

**अल्बर्ट आइन्स्टाइन** छम्ह नांजाम्ह वैज्ञानिक ख। 

1905 मा, एक वर्ष कहिलेकाहीँ उनको एनस मिराबिलिस ('चमत्कार वर्ष') को रूपमा वर्णन गरिएको थियो, आइन्स्टाइनले चार ग्राउन्डब्रेकिंग पेपरहरू प्रकाशित गरे। [14]  यसले फोटोइलेक्ट्रिक प्रभावको सिद्धान्तलाई रेखांकित गर्‍यो, ब्राउनियन गतिको व्याख्या गर्‍यो, विशेष सापेक्षताको परिचय दियो, र जन-ऊर्जा समतुल्यता प्रदर्शन गर्‍यो।  आइन्स्टाइनले सोचे कि शास्त्रीय मेकानिक्सका नियमहरू अब विद्युत चुम्बकीय क्षेत्रका नियमहरूसँग मेलमिलाप गर्न सकिँदैन, जसले गर्दा उहाँलाई सापेक्षताको विशेष सिद्धान्त विकास गर्न प्रेरित गर्नुभयो।  त्यसपछि उनले सिद्धान्तलाई गुरुत्वाकर्षण क्षेत्रहरूमा विस्तार गरे;  उनले 1916 मा सामान्य सापेक्षता मा एक पेपर प्रकाशित गरे, गुरुत्वाकर्षण को आफ्नो सिद्धान्त को परिचय।  1917 में, उनले ब्रह्माण्डको संरचनालाई मोडेल गर्न सापेक्षताको सामान्य सिद्धान्त लागू गरे। [15] [16]  उनले सांख्यिकीय मेकानिक्स र क्वान्टम सिद्धान्तका समस्याहरू सामना गर्न जारी राखे, जसले कण सिद्धान्त र अणुहरूको गतिको व्याख्या गर्न नेतृत्व गर्यो।  उनले प्रकाशको थर्मल गुण र विकिरणको क्वान्टम सिद्धान्तको पनि अनुसन्धान गरे, जसले प्रकाशको फोटोन सिद्धान्तको जग बसाल्यो।

 यद्यपि, आफ्नो क्यारियरको पछिल्ला भागको लागि, उनले दुई अन्ततः असफल प्रयासहरूमा काम गरे।  पहिलो, क्वांटम मेकानिक्स को उनको महान योगदान को बावजूद, उहाँले विरोध के रूप में विकसित, कि प्रकृति "पासा खेल्दैन" आपत्ति। [17]  दोस्रो, उनले आफ्नो ज्यामितीय गुरुत्वाकर्षणको सिद्धान्तलाई विद्युतचुम्बकत्व समावेश गरी एक एकीकृत क्षेत्र सिद्धान्त बनाउने प्रयास गरे।  फलस्वरूप, उनी आधुनिक भौतिक विज्ञानको मूलधारबाट झन्झन् टाढिए।

 आइन्स्टाइन जर्मन साम्राज्यमा जन्मेका थिए, तर अर्को वर्ष आफ्नो जर्मन नागरिकता (वुर्टेम्बर्गको राज्यको विषयको रूपमा) [नोट 1] त्यागेर 1895 मा स्विट्जरल्याण्ड गए।  1897 मा, 17 वर्षको उमेरमा, उहाँले स्विस फेडरल पोलिटेक्निक स्कूल जुरिचमा गणित र भौतिक विज्ञान शिक्षण डिप्लोमा कार्यक्रममा भर्ना गर्नुभयो, 1900 मा स्नातक गरे। 1901 मा, उहाँले स्विस नागरिकता प्राप्त गर्नुभयो, जुन उनले आफ्नो बाँकी जीवनको लागि राखे,  र 1903 मा उहाँले बर्न मा स्विस पेटेंट कार्यालय मा एक स्थायी पद प्राप्त गर्नुभयो।  1905 मा, उहाँ ज्यूरिख विश्वविद्यालय द्वारा पीएचडी सम्मानित गरियो।  1914 मा, आइन्स्टाइन प्रुशियन एकेडेमी अफ साइन्सेज र बर्लिनको हम्बोल्ट विश्वविद्यालयमा सामेल हुन बर्लिन गए।  1917 मा, आइन्स्टाइन भौतिक विज्ञान को लागि कैसर विल्हेम संस्थान को निर्देशक बने;  उनी पनि फेरि जर्मन नागरिक बने, यस पटक प्रसियन।

 1933 मा, आइन्स्टाइन संयुक्त राज्य अमेरिका भ्रमण गर्दा, एडल्फ हिटलर जर्मनीमा सत्तामा आए।  आइन्स्टाइन, यहूदी मूल के, नव निर्वाचित नाजी सरकार की नीतिहरूमा आपत्ति व्यक्त गरे; [18] उनी संयुक्त राज्य अमेरिकामा बसे र 1940 मा एक अमेरिकी नागरिक बने। [19]  दोस्रो विश्वयुद्धको पूर्वसन्ध्यामा, उनले राष्ट्रपति फ्र्याङ्कलिन डी. रुजवेल्टलाई सम्भावित जर्मन आणविक हतियार कार्यक्रमको बारेमा चेतावनी दिँदै र अमेरिकालाई यस्तै अनुसन्धान सुरु गर्न सिफारिस गर्ने पत्रलाई समर्थन गरे।  आइन्स्टाइनले सहयोगीहरूलाई समर्थन गरे तर सामान्यतया आणविक हतियारहरूको विचारको निन्दा गरे।
एनरिको फर्मी

**एनरिको फर्मी** (इटालियन: [enˈriːko ˈfermi]; २९ सेप्टेम्बर १९०१ - २८ नोभेम्बर १९५४) छम्ह इटालियन व अमेरिकी भौतिक विज्ञानशास्त्री ख। वय्कः हलिंया दकलय् न्हापांगु कृत्रिम आणविक रियाक्तर शिकागो पाइल-१या निर्माता व म्यानह्याटन परियोजनाया दुजःया रुपय् नांजा। वय्कःयात "परमाणु युगया वास्तुकार" व "परमाणु बमया वास्तुकार" धाइगु या। सैद्धान्तिक व प्रयोगात्मक भौतिक शास्त्र निगुलिं ख्यलय् उत्कृष्ट जूपिं तसकं म्ह्व भौतिक शास्त्रीत मध्ये वय्कः छम्ह खः। न्युट्रन बमवर्षणं प्रेरित रेडियोधर्मिता व ट्रान्सयुरेनियम तत्त्वया लुइकेगु ज्याया निंतिं फर्मीयात सन् १९३८या भौतिक शास्त्रय् नोबेल सिरपाः लःल्हाःगु खः। थः सहकर्मीतलिसे फर्मीं आणविक शक्तिया छ्यलाबुलालिसे स्वापू दूगु यक्व पेटेन्ट दर्ता यात, गुगु फुक्कं अमेरिकी सरकारं थःगु अधीनय् काःगु खः। वय्कलं स्ट्याटिस्टिकल मेकानिक्स, क्वान्टम सिद्धान्त, व आणविक व कण भौतिक विज्ञानया विकासय् महत्त्वपूर्ण योगदान बियादिल।

## स्वयादिसँ
* भौतिकशास्त्र
अलेक्जेन्डर फ्लेमिङ

**सर अकेक्जेन्डर फ्लेमिङ** (६ अगस्ट १८८१ – ११ मार्च १९५५) छम्ह स्कटिश जीववैज्ञानिक व फार्माकोलोजिस्ट ख। फ्लेमिङं ब्याक्टेरियोलोजी, इम्युनोलोजी व केमोथेरापीइ यक्व शोधपत्र पिथना दिल। वय्‌कःयागु दक्ले नांजाःगु ज्याय् १९२३इ लाइसोजोम इन्जाइमया मालेज्या व १९२८य् पेनिसिलम नोटेटमं एन्टिबायोटिक पेनिसिलिनया मालेज्या ख। वय्‌कलं थ्व निगु ज्यायानिंतिं सन् १९४५या चिकित्सा शास्त्रया नोबेल सिरपा हवार्ड वाल्टर फ्लोरी व अर्न्स्ट बोरिस चेननाप संयुक्त रुपय् त्यानादिल ।

## स्वयादिसँ
* एन्टिबायोटिक्स

## लिधंसा

पुचः:जीवनी
बकमिन्स्टर फुलर

**बकमिन्स्टर फुलर** छम्ह बहुप्रतिभाशाली अमेरिकी मनु खः।
बिल गेत्स

**बिल गेट्स्** छम्ह सफ्टवेर बनेज्या याइम्ह हलिमयागु दक्ले तम्हि मनुय् छम्ह ख:। वय्‌कः माइक्रोसफ्त कर्पोरेसनया पलिस्थामि ख। 

## लिधंसा

पुचः:जीवनी
कार्ल फ्राइडरिच गस

**योलान कार्ल फ्राइडरिच गःस** वा ** Gauß** (; ल्याटिन भाषाय् कारोलस फ्रायड्रिकस गःस (अप्रिल ३० १७७७ &ndash; फेब्रुवरी २३ १८५५) छम्ह जर्मन गणितिज्ञ व वैज्ञानिक ख। वेक छम्ह अद्भूत विद्वान मनु ख। वेकलं यक्व ख्यले येक्व योगदान बियादीगु दु, दसु- ल्याखँ सिद्धान्त, गणितिय एनालाइसिस, डिफरेन्सियल रेखाशास्त्र, जीयोडेसी, इलेक्ट्रोस्ट्याटिक्स, खगोलशास्त्र, व अप्टिक्स आदि। वेकयात गब्लें-गब्लें "गणितया राजकुमार" व "परापूर्वकाल निसेंयाम्ह दक्ले तधंम्ह गणितिज्ञ" धका नं हनि। गसया प्रभाव गणित व विज्ञानया यक्व ख्यले खंगु दु। वेकयात इतिहासया दक्ले प्रभावशाली गणितिज्ञया कथं नं काय्‌यु या। 

गस छम्ह मचा प्रोडिजी ख। वेकया मचाबिलेया हे यक्व विद्वताया बाखँ दु। वेकलं थगु न्हापांगु तधंगु गणितिय मालेज्या "टीनएज"य् हे यानादिल। वेकलं *[[दिस्क्विसितियोनेस् अरिथ्मेतिके]]*, वेकयागु म्याग्नस ओपस, २१ दंय् १७९८य् च्वयादिल, तर १८०१ तक्क थुकिगु ध्वाय्‌ज्या मजु। थ्व ज्यां ल्याखँ सिद्धान्तयात विषयया कथलं स्थापित याय्‌त व थुकियात आयागु अवस्थाय् हय्‌त जग तगु खने दु। 

पुचः:गणितिज्ञ
कर्ट गोडेल

**कर्ट गोडेल** छम्ह नां जाम्ह गणितिज्ञ खः। वेकयात टाइम पत्रिका नं २०औं शताब्दीयु दक्ले तधंगु वैज्ञानिकय् छम्ह धका धागु दु। 

## लिधंसा
स्टिभ जब्स्

**स्टिभ जब्स्** एप्पल कर्पोरेसनयु सी इ ओ व फाउन्डर खः।
जन मेनार्ड किन्स

जन मेनार्ड किन्स (५ जुन १८८३ – २१ अप्रिल १९४६) छम्ह बेलायती अर्थविद खः, गुम्हेस्यां आधुनिक समष्टि अर्थशास्त्र (macroeconomics) या सिद्धान्त व व्यवहारयात हिलाबिल। वय्कःयात २०गू सदीया दकलय् प्रभावशाली अर्थविद मानय् याः।

## ज्या
किन्सया मू कृति द जनरल थियोरी अफ इम्प्लोयमेन्ट, इन्टरेस्ट एण्ड मनी (The General Theory of Employment, Interest and Money) खः। महामन्दी (Great Depression) या इलय्, वय्कलं सरकारं खर्च अप्वयेकाः व कर कम यानाः अर्थतन्त्रयात ग्वाहालि यायेमाः धकाः तर्क बियादिल। वय्कःया विचाः कथं, पूर्ण रोजगार (full employment) सुनिश्चित यायेत बजार जक पर्याप्त मजुइफु, उकिं सरकारी हस्तक्षेप आवश्यक जुइ।

## स्वयादिसँ

किन्सियन अर्थशास्त्र

अर्थशास्त्र
डोनल्ड नथ

**डोनल्ड नथ** छम्ह नांजाम्ह मनु खः।

## लिधंसा

## स्वया दिसँ
### स्वापू दुगु च्वसु
* जीवनी
*
### पिनेयागु स्वापूत
*
कार्ल लिनियस

thumb|सन् १७७५ में कारोलस लिनियस

**कारोलस लिनियस** बाय् **कार्ल लिनियस** (१७०७–१७७८) छम्ह स्वीडिश वनस्पतिशास्त्री, चिकित्सक, व जीवविज्ञानी खः। प्राणीतेत इमिगु गुण कथं वैज्ञानिक रुपे बायेगु ज्याय् वय्कःयागु तःधंगु ल्हाः दु। वय्‌कःयात "आधुनिक त्याक्सोनोमी अबु" (Father of Modern Taxonomy) धकाः म्हसीकिगु याइ। वय्‌कःया ज्यां हलिंया जीवतय्यात व्यवस्थित कथं नां छ्यलेगु व बायेगु (Classification) ख्यलय् तसकं तःधंगु प्रभाव लाकूगु दु।

## निग्वः नांछुनाः (Binomial Nomenclature)
लिनियस स्वया न्ह्यः जीवतयगु नां तसकं ताःहाकः व थाकुगु जुइगु खः। वय्‌कलं थुकियात छगू अपूकः ग्वसाः-ग्वयेगु (Management) ज्या यानादिल, गुकियात 'बाइनोमियल नोमेन्केचर' (निग्वः नां छ्यला छुइगु नां) धाइ। थुकी न्ह्यागु नं जीवया निगू नां दइ:
# **जिनस(Genus):** न्हापांगु नां (दसु: *Homo*)
# **प्रजाति (Species):** निगुगु नां (दसु: *sapiens*)

## मू कृति (Main Works)
* ***Systema Naturae'' (१७३५):''' थ्व सफूति वय्‌कलं जीव, वनस्पति व खनिजतय्यात थी-थी पुचलय् बायाः क्यनादिल।
* ***Species Plantarum* (१७५३):*' थ्व सफूयात आः नं वनस्पतिया नां छ्यलेगु निंतिं जगया रुपय् छ्यलीगु याः।

## लिनियसया योगदान
वय्‌कःया सिद्धान्तं यानाः हलिंया वैज्ञानिकतय्सं छगू हे जीवयात छगू हे नामं म्हसीके फइगु जुल। थुकिं न्यायेमिइ (Trade) ख्यलय् वनस्पति व वासःतयगु म्हसिका यायेत व विज्ञानया अध्ययनयात अझ अपुइकल।

## लिधंसा
* Blunt, Wilfrid (2001). *The Compleat Naturalist: A Life of Linnaeus*.
* Quammen, David (2007). "The Name Giver". *National Geographic*.
* Linnaeus, Carl (1753). *Species Plantarum*.

पुचः:जीवनी
गट्फ्राइड लीब्निज्

**गट्फ्राइड विल्हेम लीब्निज्** (१ जुलाई १६४६ – १४ नोभेम्बर १७१६) छम्ह जर्मन बहुविज्ञ ख गुम्ह छम्ह गणितज्ञ, दार्शनिक , वैज्ञानिक व कूटनीतिज्ञया रुपय् सक्रिय जुयादिल। वय्कलं सर आइज्याक न्यूटन नापं स्वतन्त्र रुपं क्याल्कुलसया आविष्कार याःगु ख। नापं गणितया थीथी कचा गथेकि बाइनरी अंकगणित व तथ्यांकया विकासय् नं वय्कःया तःधंगु ल्हा दु। वय्कःया थी-थी ख्यलय् दूगु ज्ञान व सीपया कारणं व वय्कःया ई धुंका विकशित जूगु औद्योगिक क्रान्तिया झ्वलय् विशेषज्ञ ज्ञानया प्रसार जूगुलिं  वय्कःयात "last universal genius" धकाः म्हसीकिगु नं या। वय्कः दर्शनशास्त्र व गणित निगुलिं ख्यलय् छम्ह मू व्यक्तित्व ख। वय्कलं दर्शनशास्त्र, धर्मशास्त्र, नैतिकता, राजनीति, कानून, इतिहास, भाषाशास्त्र, कासा, संगीत, व मेमेगु अध्ययनया ख्यलय् यक्व च्वसु च्वयादिल। लीब्निजं भौतिक विज्ञान व प्रविधिइ नं मू योगदान बियादिल व सम्भाव्यता सिद्धान्त, जीव विज्ञान, चिकित्सा, भूगर्भशास्त्र, मनोविज्ञान, भाषाविज्ञान व कम्प्युटर विज्ञानय् यक्व लिपा पिहां वःगु धारणाया अनुमान थःगु हे जीवनय् यानादिल।

## लिधंसा

पुचः:जीवनी
आइज्याक न्युटन

**सर आइज्याक न्युटन**, FRS (ज्यानुवरी ४, सन् १६४३  मार्च ३१, सन् १७२७ ) छम्ह अंग्रेज फिजिसिस्ट, गणितज्ञ, खगोलशास्त्री, प्राकृतिक दार्शनिक, अल्केमिस्ट, व धर्मशास्त्री ख। वय्कः मानव इतिहासय् दकले प्रभावशाली मनुय् छम्ह ख। 

## लिधंसा

पुचः:जीवनी
अल्फ्रेद नोबेल

**अल्फ्रेद बर्नदार्द नोबेल** (अक्टोबर २१, सन् १८३३- डिसेम्बर १० सन् १८९६) छम्ह स्विदिश केमिस्त, इन्जिनियर, इनोभेतर, व ल्वाभः दयेकिम्ह मनु ख। वय्‌कलं दाइनामाइत आविष्कार यानादिल। नोबेलं बोफोर्स नं थःगु अधीनय् लाकादिल गुकियात वय्‌कलं पुलांगु नः व स्तिल दयेकिगु कम्पनीं तोप व मेमेगु ल्वाभः दयेकिगु कम्पनीइ हिलादिल। नोबेलया नामय् ३५० थीथी प्यातेन्त दयाच्वन गुकिलि दकलय् नांजाःगु धाःसा दाइनामाइत हे ख। वय्‌कलं थःगु ध्यबा सीधुंका नोबेल सिरपाया निंतिं छ्यलादिल। नोबेलियम धाःगु सिन्थेतिक तत्त्वया नां वय्‌कःया नामं हे तःगु ख। वय्‌कःया नां आधुनिक कम्पनी दसु Dynamit Nobel व Akzo Nobelय् नं खनेछिं। थ्व कम्पनीत वय्‌कःया थःगु हे कम्पनीं दयावःगु कम्पनीत ख।

## स्वयादिसँ
* नोबेल सिरपा

पुचः:अल्फ्रेद नोबेल
पुचः:नोबेल सिरपा
पुचः:जीवनी
लुई पास्चर

thumb|right|लुई पास्चर
**लुई पास्चर**  (२७ डिसेम्बर १८२२ – २८ सेप्टेम्बर १८९५) छम्ह फ्रान्सेली रसायनशास्त्री, फार्मासिष्ट, व माइक्रोबायोलोजिष्ट ख। वय्कः खोप, माइक्रोबियल फर्मेन्तेसन, व पाश्चराइजेशनया सिद्धान्तया लुइकेगु निंतिं नांजाः। पाश्चराइजेसन पद्धतिया नां वय्कःया नामं तःगु खः। वय्कःया रसायनशास्त्रय् ज्याया लिच्वः कथं ल्वेया कारण व ल्वय् पनेगु थुइकेगु ज्याय् उल्लेखनीय सफलता प्राप्त जुल। थ्व सफलतां हाइजिन, जनस्वास्थ्य व आधुनिक चिकित्साया जग दयेकेत ग्वहालि यात। पाश्चरया ज्यां रेबिज व एन्थ्रेक्सया खोपया विकास जुल। वय्कःयात ब्याक्टेरियोलोजीया पलिस्थामिय् छम्हया रुपय् कायेगु या व वय्कःयात "ब्याक्टेरियोलोजीया अबु" व रोबर्ट कोचनापं "सूक्ष्मजीव ( microbiology) विज्ञानया अबु"या रुपय् सम्मानित यानातःगु दु। 

म्वामि थमंतुं दया वैगु सिद्धान्त (spontaneous generation)यात खण्डन यायेगु श्रेय नं पाश्चरयात वनि। फ्रेन्च एकेदेमी अफ साइन्सेजया तत्वावधानय् वय्कःया अनुसन्धानं क्यन कि स्टेरिलाइज्ड व सील यानातःगु फ्लास्कय् गबलें छुं नं छुं नं प्राणीया विकास मजू; उकिया अःखः, स्टेरिलाइज्ड तर चाःगु फ्लास्कय्, सूक्ष्मजीवत बुयावयेफु। थ्व अनुसन्धानया निंतिं एकेदेमीं वय्कःयात सन् १८६२इ २,५०० फ्रान्क दूगु अल्हम्बर्ट सिरपाः बिल।

पाश्चरयात ल्वेया कीटाणु सिद्धान्तया अबुया रुपय् नं कायेगु या, गुगु वय्कःया ईले छगू चिधंगु चिकित्सा अवधारणा ख। वय्कःया यक्व अनुसन्धानं क्यंगु दु कि कीटाणुयात स्याना वा पना ल्वेयात पनेछिं। वय्कःया अनुसन्धानया लिच्वः कथं कीटाणु सिद्धान्त (Germ theory) व क्लिनिकल चिकित्साय् थुकिया छ्येलेज्यायात प्रत्यक्ष रुपं समर्थन यात। दुरु व वाइनय् ब्याक्टेरियाया संक्रमण पनेगु प्रविधिया आविष्कार याःगुलिं वय्कःयात आम जनतां दकलय् अप्व म्हसीकिगु या। थ्व प्रविधियात आः पाश्चराइजेशन धाइ। पाश्चरं रसायन शास्त्रय् नं यक्व महत्त्वपूर्ण खँ लुइकादिल, दकलय् अप्व वय्कःया ज्या क्रिस्टलया असिमेट्री व रेसेमाइजेसनया आणविक आधारय् दु। वय्कःया करियरया सुरुइ सोडियम एमोनियम टार्ट्रेटया वय्कःया अनुसन्धानं अप्टिकल आइसोमेरिज्मया ख्यः न्ह्याकल। थ्व ज्यां संरचनात्मक रसायन शास्त्रय् गम्भीर प्रभाव लाकल, गुकिया अन्ततः चिकित्सा रसायनशास्त्र नापं यक्व क्षेत्रय् सकारात्मक प्रभाव दयावल।

वय्कः सन् १८८७य् पलिस्था जूगु पाश्चर इन्स्टिच्युटया निर्देशक जुयादिल व थन हे वय्कः थःगु मृत्यु तक्क ज्या यानादिल।  

## पिथंगु च्वखँ
वय्कःया पिथंगु च्वखँ थथे दु:

## स्वयादिसँ
* पास्चराइजेसन

पुचः:जीवनी
अर्नेस्त रदरफोर्द

**अर्नेस्त रदरफोर्द** (१८७१–१९३७) छम्ह न्युजिल्याण्डय् जन्म जूम्ह बेलायती भौतिकशास्त्री खः, गुम्हेसित 'परमाणु भौतिक शास्त्रया अबु' (Father of Nuclear Physics) धकाः म्हसीकी। वय्‌कलं परमाणुया संरचना व रेडियोधर्मीयता (Radioactivity) या ख्यलय् तसकं महत्वपूर्ण अनुसन्धान यानाः आधुनिक विज्ञानयात न्हूगु दिशा बियादिल। वय्‌कःयात सन् १९०८ य् रसायन शास्त्रय् नोबेल पुरस्कार पाखें सम्मानित यात।

## रेडियोधर्मीयताया अनुसन्धान
रदरफोर्डं रेडियोधर्मी पदार्थपाखें पिहाँ वइगु विकिरणतय्यात स्वंगू पुचलय् बायादिल:
* **अल्फा (Alpha):** सकारात्मक चार्ज दुगु कण।
* **बिटा (Beta):** नकारात्मक चार्ज दुगु कण।
* **गामा (Gamma):** तसकं शक्तिशाली विद्युत-चुम्बकीय तरंग।
वय्‌कलं 'रेडियोधर्मी क्षय' (Radioactive decay) या सिद्धान्त प्रतिपादन यानाः तत्त्वत छगू निसें मेगु रूपय् हिलेफइ धकाः प्रमाणित यानादिल।

## गोल्द फोइल प्रयोग (Gold Foil Experiment)

सन् १९०९ य् रदरफोर्डं थःगु प्रसिद्ध 'गोल्ड फोइल' प्रयोग यानादिल। थ्व प्रयोगय् वय्‌कलं लुंया तसकं चिब्याःगु पाता (Thin foil) य् 'अल्फा' कणत प्रहार यानादिल।
* थ्व प्रयोगं क्यन कि अप्वः थें कणत तपेंक पार जुल, तर छुं कणत धासा लिहाँ वल।
* थुकिं सावित यात कि परमाणुया अप्वः थें थाय् खाली दु, तर उकिया दथुइ छगू तसकं चिधंगु व सकारात्मक चार्ज दुगु केन्द्र दु, गुकियात वय्‌कलं **न्युक्लियस** (Nucleus) नां बियादिल।

## रदरफोर्डया परमाणु मोडेल

थ्व प्रयोगया आधारय् रदरफोर्डं सन् १९११ य् परमाणुया छगू न्हूगु मोडेल न्ह्यब्वयादिल:
१. परमाणुया दथुइ छगू न्युक्लियस (Nucleus) दइ गन उकिया फुक्कं वजन व सकारात्मक चार्ज मुनाच्वनी।
२. इलेक्ट्रोनत थ्व न्युक्लियसया पिने चाकःलाक 'ग्रह' (Planets) त सूर्यया पलिस्थां चाःह्यू थें चाःह्युयाच्वनी।

## प्रोटोनया मालेज्या व न्युक्लियर ट्रान्सम्युटेसन
सन् १९१७ य् रदरफोर्डं न्हापां छगू तत्त्व (नायट्रोजन) यात मेगु तत्त्व (अक्सिजन) य् हिलेगु 'कृत्रिम' ज्या यानादिल। थ्व प्रक्रियाय् वय्‌कलं प्रोटोन (Proton) या मालेज्या यानादिल। वय्‌कःया हे मार्गदर्शनय् जेम्स च्याडविकं 'न्युट्रोन'या मालेज्या यानादिल।

## लुमन्ति
रदरफोर्डं विज्ञानय् यानादीगु योगदानया कारणं वय्‌कःया सम्मानय् १०४गू तत्त्वया नां 'रदरफोर्डियम' (Rutherfordium) तयातःगु दु। वय्‌कःया च्वसु व वैज्ञानिक उपकरणत बेलायत व न्युजिल्याण्डया थी-थी मुनाछेँतयय् सुरक्षित तयातःगु दु।

## लिधंसा
* Eve, A. S. (1939). *Rutherford: Being the Life and Letters of the Rt. Hon. Lord Rutherford, O.M.*
* Heilbron, J. L. (2003). *Ernest Rutherford and the Explosion of Atoms*.
* Wilson, David (1983). *Rutherford: Simple Genius*.
लियोनार्दो दा भिन्सी

**लियोनार्दो सेर पियरो दा भिन्सी** (अप्रिल १५, सन् १४५२ निसें मे २, सन् १५१) छम्ह इतालियन पुनर्जागरणकालीन बहुप्रतिभाशाली व्यक्तित्त्व ख। वय्कः छम्ह चित्रकार, शिलाकार, मूर्तिकार, वास्तुशास्त्री, संगीतकार, वैज्ञानिक, गणितज्ञ, अभियान्त्रिक, आविष्कारक, मानव संरचनाशास्त्री, भूगर्भविद्, मानकिपाविद्, बोटानिस्ट व च्वमि ख।
वय्कःयात आपालं पुनर्जागरणया आदर्शया रुपय् कायेगु या। वय्कःयात अञ्क्वेन्चेबल क्युरियोसिटी ("unquenchable curiosity") दुम्ह मनु व फेभरिशली इन्भेन्टिभ इम्याजिनेसन ("feverishly inventive imagination") दूम्ह मनु धका वर्णन याना तःगु दु।  
वय्कःयात आपालं इतिहासया दक्कले नाजापिं चित्रकारय् छम्ह व इतिहासय् दक्कले प्रतिभावान मनुय् छम्हया रुपय् कायेगु या। 
 

## लिधंसा

पुचः:जीवनी
एलेन त्युरिङ्ग

**एलेन मातिसन त्युरिङ्ग** (Alan Mathison Turing), OBE, FRS (जुन २३, सन् १९१२-जुन ७, सन् १९५४) छम्ह बेलायती गणितज्ञ, तर्कविद्, क्रिप्त्‌एनालिस्त, कम्प्युतर साइन्तिस्त, व दार्शनिक ख। वय्‌कया कम्प्युटर विज्ञानया विकासय् तःधंगु ल्हा दु। वय्‌कलः अल्गोरिदम व कम्प्युतेसनया आधारिक रुप त्युरिङ्ग मेशिनय् बियादिल। थ्व मेशिनयात दकलय् न्हापांगु साधारण ज्या कम्प्युटरया रुपय् कायेगु या।  त्युरिङ्गयात यक्व विज्ञतेसं सैद्धान्तिक कम्प्युतर विज्ञान व आर्तिफिसियल इन्तेलिजेन्सया अबुया रुपय् नालेगु या। 

## लिधंसा

## स्वयादिसँ
* कम्प्युटर
राईट दाजुकिजा

**राईट दाजुकिजा** प्रथम सफल मेक्यानिकल व मनुया नियन्त्रणय् दुगु हवाइजहाज आविष्कार यापिं मनुतः खः।
जर्ज लुकास

**जर्ज वाल्टन लुकास जुनियर** (बूगु मे १४, सन् १९४४) छम्ह अमेरिकी संकिपा निर्माता, स्क्रिनराइटर, निर्देशक व लुकासफिल्मया पलिस्थामि, चेयरम्यान व चिफ एक्जेक्युटिभ ख।  वय्क स्टार वारया जन्मदाता व पुरातत्त्वविद-एड्भेन्चरर इण्डियाना जोन्स पात्र दयेकिम्ह मनुया रुपय् नांजा। लुकास अमेरिकी संकिपा उद्योगया आर्थिक रुपय् दक्ले सफल निर्देशक/निर्माता ख। वय्कःया कूल धनराशि करिब $३.२ बिलियन दु (सन् २०११ कथं) 

## लिधंसा

पुचः:जीवनी
लेनी रीफेन्स्टाल

**हेलिन बर्था अमेली "लेनी" रीफेन्स्टाल** (; २२ अगस्ट १९०२ -८ सेप्तेम्बर २००३ छम्ह जर्मन संकिपा निर्देशक, नायिका, व नृतक ख। वय्कः संकिपाया इनोभेसन व सौन्दर्यवादया निंतिं नांजा। वय्कःया दक्ले नांजाःगु संकिपा ट्रायम्फ देस् विलेन्स (Triumph des Willens)  (*इच्छाया विजय*), (सन् १९३४य् नुरेम्बर्गय् नाजी पार्टीया कंग्रेसय् पिथंगु) ख। वय्कः थर्ड राइचय् एडोल्फ हिटलरया पासा जुगुलिं वय्कःया संकिपा क्यारियर लिउ हलिम हताःय् जर्मनीया पराजयनापं क्वचाल। वय्कःयात कैद यासां छुं चार्ज मदूगुलिं रिहा जुयादिल। 

## लिधंसा

पुचः:जीवनी
युरोप

thumb|250px|हलिम मानकिपाय् युरोपया थाय्
[thumb|250px|युरोपया [स्यातेलाइत कम्पोजित किपा]]
[thumb|250px|[युरोपमि संघया ध्वांय्]]

**युरोप** पृथ्वीया न्ह्येगु महादेय्‌य् छगु ख। भौतिक तवलं व जियोलोजी कथं युरोप युरेसियाया दक्ले पश्चिमी क्षेत्र ख। थ्व क्षेत्र एसियाया पश्चिमय् ला। युरोपया उत्तरय् आर्क्टिक महासागर, पश्चिमय् एट्लानिटिक महासागर, दक्खिनय् भूमध्य सागर, दक्खिनपूर्वय् कउकासस पर्वत व हाकु सागर व हाकु सागर व भूमध्य सागरया दथुया लया क्षेत्र ला। पूर्वय् युरोप एसियानाप अप्वयाना युराल पर्वत, यु‍राल खुसि व क्यास्पियन खुसिया ल बाय्‌ज्या नं बानाच्वंगु दु। 

युरोप क्षेत्रफल कथं विश्वया निगु दक्ले चिधंगु महादेश ख। थुकिया क्षेत्रफल करिब १०,१८०,०००&nbsp;वर्ग किमि (३,९३०,००० वर्ग माइल) वा पृथ्वीया सतहया २.०% जक्क दु। थ्व महादेश स्वया चिधंगु महादेश अस्ट्रेलिया जक्क: ख। थ्व: महादेश एसिया व अफ्रिका धुंका दक्ले अप्व जनसंख्या दूगु महादेश ख। थ्व महादेशय् करिब ७१०,०००,००० जनसंख्या दु। थ्व जनसंख्या हलिमया जनसंख्याया ११% ख। युरोपया सकल जनघनत्त्व हलिमया दक्ले अप्वय् ला। रुस क्षेत्रफल व जनसंख्याया आधारय् युरोपया दक्ले तःधंगु देय्‌ ख धाःसा भेटिकन सिटी दक्ले चिधंगु देय्‌ ख। 

## [[युरोप]]या देय्
*अल्बानिया
*एण्डोरा
*अष्ट्रीया
*बेलारुस
*बेल्जियम
*बोस्निया व हर्जगोविना
*बुल्गेरिया
*क्रोएसिया
*चेक गणतन्त्र 
*डेनमार्क
*ईस्टोनिया
*फिनल्याण्ड
*फ्रान्स
*जर्मनी
*ग्रीस
*हंगेरी
*आईसल्याण्ड
*आयरल्याण्ड
*ईटाली
*लात्भिया
*लीश्टेनस्टाईन
*लिथुआनिया
*लक्जेम्बर्ग
*म्यासेडोनिया
*माल्टा
*मोल्दोवा
*मोनाको
*नेडरल्याण्ड
*नर्वे
*पोल्याण्ड
*पोर्चुगल
*रोमानिया
*रुस
*सान मरिनो
*सर्बिया
*स्लोभाकिया
*स्लोभेनिया
*स्पेन
*स्वीडेन
*स्वीट्जरल्याण्ड
*टर्की
*युक्रेन
*बेलायत
*भेटिकन सिटी
*संघीय गणतन्त्र युगोस्लाभिया

## लिधंसा

## स्वयादिसँ
* महादेश

पुचः:भूगोल

पुचः:देय्
पुचः:नेपाल लिपिइ हिलेगु ज्या जुयाच्वंगु पौ
लातिन अमेरिका

अमेरिकाया स्पेनिश व पोर्चुगिज भाषा ल्हाइगु थाय्‌यात लातिन अमेरिका धाइ।

## स्वयादिसँ
* अमेरिका

पुचः:भूगोल
मध्य पूर्व

**मध्यपूर्व** छगू भूराजनीतिक क्षेत्र ख गुकिलि अरब प्रायद्वीप, लेभान्त, टर्की, मिस्र, इरान व इराक ला। थ्व खँग्वः २०गु शताब्दीया सुरुइ निकट पूर्व (सुदूर पूर्वया विपरीत ) खँग्वःया प्रतिस्थापनया रुपय् व्यापक छ्येलेज्याय् वल। "मध्यपूर्व" खँग्वःया कारणं थुकिया हिलाच्वंगु परिभाषाय् छुं भ्रम ब्वलंगु दु। थ्व खँग्वःयात तसकं युरो-केन्द्रित कथं कायेगु या। थ्व क्षेत्रय् पश्चिम एसियाया दक्षिण काकेशस त्वताः ल्यंगु अप्व भागय् सकल मिस्र व सकल टर्की दुथ्या।

आपालं मध्यपूर्वी देय् (१८ दथुइ १३) अरब हलिंया भाग ख। थ्व क्षेत्रय् दकलय् अप्व जनसंख्या दूगु देय् मिस्र, टर्की, व इरान ख धाःसा साउदी अरब क्षेत्रफलया ल्याखं दकलय् तःधंगु मध्यपूर्वी देय् ख। मध्यपूर्वया ताःहाकःगु इतिहास दु। हलीम्या यक्व मू धर्मया उत्पत्ति मध्यपूर्वय् जूगु दु, गुकिलि यहूदी धर्म, ईसाई धर्म व इस्लाम धर्म नं ला। अरब थ्व क्षेत्रया मू जातीय पुचः ख, व वयां लिपा टर्कीश , फारसी, कुर्द, अजेरी, कोप्ट, यहूदी, अश्शूर, इराकी तुर्कमेन, यजीदी, व साइप्रसया ग्रीक जाति दु।

मध्यपूर्वय् सामान्यतया तांन्वःगु, शुष्क जलवायु दु, विशेष यानाः अरब व इजिप्सियन क्षेत्रय्। थनया सीमित थासय् बुंज्या याये छिंगु खुसि दु, गथेकि इजिप्टया नाइल डेल्टा, मेसोपोटामियाया टाइग्रिस व युफ्रेट्स जलक्षेत्र, व लेभान्तया जोर्डन खुसिया स्वनिगः। थ्व क्षेत्रत सामूहिक रुपं फर्ताइल क्रेसेन्तया नामं म्हसीकिगु या। लेभान्टाइन तट व टर्कीया अधिकांश भागय् अपेक्षाकृत समशीतोष्ण जलवायु व विशिष्ट भूमध्यसागरीय दु। थन सुख्खा गर्मी व शीतल, आर्द्र चिकुला दु। फारस खाडीया सीमाय् दूगु अप्व देसय् पेट्रोलियमया विशाल भण्डार दु, विशेष यानाः अरब प्रायद्वीपय् गुकिया फाइदा अरब राजतन्त्रतेसं कयाच्वंगु दु। शुष्क जलवायु व जीवाश्म इन्धन उद्योगय् यक्व निर्भरताया कारणं मध्यपूर्व जलवायु परिवर्तनय् तसकं योगदान बीगु व जलवायु परिवर्तनया तसकं नकारात्मक लिच्वः लाइगु अनुमान याःगु क्षेत्र निगुलिं खः।

## स्वयादिसँ
* एसिया
* अफ्रिका
* युरोप
बग्दाद

बग्दाद इराकया राजधानी ख। थ्व नगरया मू भाषा अरबी भाषा ख। थ्व नगरया मू धर्म सिहा व सुन्नी मुस्मां धर्म ख। थ्व छगू ऐतिहासिक नगर ख। थ्व नगरय् थीथी सभ्यताया मनुतयेगु थीथी प्रभाव जूगु दु।

## लिध्ंसा

## स्वयदिसँ
* इराक

पुचः:भूगोल
एथेन्स

**एथेन्स** ग्रीसया राजधानी ख। थ्व छगू ऐतिहासिक नगर ख। थ्व नगरया मू भाषा ग्रीक भाषा ख। 

एथेन्स हलिमया दकलय् नांजाःगु नगरय् छगू ख। थ्व नगर ग्रीसया राजधानी ख व थ्व देय्‌या दकलय् महत्त्वपूर्ण वित्तीय, औद्योगिक, समुद्री, राजनैतिक, व सांस्कृतिक केन्द्र ख।

थ्व नगर हलिंया दकलय् पुलांगु नगरय् छगू नं ख धाःसा युरोपया दकलय् पुलांगु निरन्तर रुपं दयाच्वंगु राजधानी नं ख। विद्वानतय् दथुइ थ्व नगरया नां देवी एथेनाया नामं वःगु खः लाकि देवीया नां नगरं वःगु खः धइगु खँय् मतभेद दु। एथेन्सया जनसंख्या थ्यंमथ्यं ४० लख दु व अप्वया वनाच्वंगु दु। थ्व ग्रीसया प्रान्त, बाय् देय्या प्रशासनिक क्षेत्र एटिकाय् ला। थुकिया बन्दरगाह पिरेयस युरोपया दकलय् तःधंगु यात्रुवाहक बन्दरगाह ख, व हलिमया निगुगु दकलय् तःधंगु बन्दरगाह ख।

एथेन्सय् सीमान्त चिकुगु अर्ध-शुष्क जलवायु (कोप्पेन जलवायु वर्गीकरणय् बीएसके) व ताप-ग्रीष्म भूमध्यसागरीय जलवायु (कोपेन जलवायु वर्गीकरणय् सीएसए) दु। पार्निथा पर्वतं वइगु वाया किचःया हुनिं दछिइ वा अपेक्षाकृत म्हो जक वइ। च्वापु म्ह्व हे जक गाइ अले न्ह्याबलें चिकुलां च्वापु गाइ मखु ।

## इतिहास
थ्व नगरया इतिहासयात क्वसं बियातःगु कालखन्दय् ब्वथले छिं:

* एथेन्स राज्य १५५६ ईसापूर्व–१०६८ ईसापूर्व
* एथेन्सया नगर-राज्य १०६८ ईसापूर्व–३२३ ईसापूर्व
* हेलेनिक लीग ३३८ ईसापूर्व–३२३ ईसापूर्व
* हेलेनिस्टिक एथेन्स ३२२ ईसापूर्व–८६ ईसापूर्व
* रोमन गणराज्य ८६ ईसापूर्व–२७ ईसापूर्व
* रोमन साम्राज्य २७ ईसापूर्व–३९५ ई. 
* पूर्वी रोमन साम्राज्य ई. ३९५–१२०५
* डची अफ एथेन्स ई. १२०५–१४५८
* ओटोमन साम्राज्य ई. १४५८–१८२२
* न्हापांगु हेलेनिक गणराज्य ई. १८२२–१८२७
* ओटोमन साम्राज्य ई. १८२७–१८३३
* ग्रीस ई. १८३३–वर्तमान

## लिधंसा

## स्वयादिसँ
* ग्रीस

पुचः:भूगोल
बैंकक

**बैंकक** (आधिकारिक रुपय् थाइ भासं क्रुङ थेप महा नाखोन व बोलचालया रुपय् क्रुङ थेप) थाइल्याण्डया राजधानी व दकलय् अप्व जनसंख्या दूगु नगर ख। थ्व नगर मध्य थाइल्याण्डया चाओ फ्राया खुसिया डेल्टाय् १,५६८.७ वर्ग किलोमिटर (६०५.७ वर्ग माइल) क्षेत्रफलय् ला व सन् २०२४ तक्क थ्व नगरस अनुमानित १ कोटी मनु दु। थ्व नगरया मनूल्या सकल देय्या जनसंख्याया १३% ख। सन् २०२१या अनुमान कथं १ कोटी ७४ लख स्वया अप्व मनु (थाइल्याण्डया जनसंख्याया २५%) वृहद बैंकक महानगर क्षेत्र दुने च्वं, गुकिलिं बैंककयात छगू मेगासिटी दयेकी। 

बैंककया पलिस्था १५गु शताब्दीइ अयुत्थाय युगया इलय् छगू चिधंगु व्यापारिक चौकीइ जूगु खनेदु, गुकिलिं अन्ततः वृद्धि जुल व निगु राजधानी नगरया थाय् जुल: १७६७य् थोनबुरी व १७८२य् रत्तानाकोसिन। 

## स्वयादिसँ
* थाइल्याण्ड

## लिधंसा

पुचः:भूगोल
बार्सेलोना

**बार्सेलोना** स्पेनया क्यातालोनिया क्षेत्रया छगू नगर ख। थ्व नगरया मू भाषा क्यातालान ख। थन स्पेनी व फ्रेञ्च भाषा नं यक्व मनुतयेसं थु। 

## स्वयादिसँ
* स्पेन

पुचः:भूगोल
बेल्ग्रेड

**बेल्ग्रेद** सर्बियाया मू नगर ख। 

## लिधंसा

## स्वयादिसँ
* सर्बिया

पुचः:भूगोल
बेइजिङ

**बेइजिङ** चीनया केन्द्र सरकारया राजधानी व महानगर खः। थ्व नगर चीनया राजनैतिक, सांस्कृतिक, प्राविधिक, शैक्षिक, सैन्य व आर्थिक केन्द्र खः। थ्व छगू हलिं नगर खः व नापं हलिंया स्वंगू दकलय् अप्व मनूल्या दूगु नगर खः। थ्व नगरया हलिंया अर्थतन्त्र व अन्तरराष्ट्रीय समन्वयय् प्रभाव दु। बेइजिङ्ग उत्तरी चीनया ख्यलय् उत्तरी सिथय् ला। थ्व ख्यः यानशान पर्वः नापं ला। योङ्गदिङ्ग खुसि पुलां बेइजिङ्गया दक्षिण पश्चिमं बाहावनि। 

बेइजिङ्ग चीनया प्राचीन राजधानी खः। थ्व नगरया निर्माण ३ द्व दँ स्वया न्ह्यः जूगु व राजधानीया कथं ८६०दँ स्वया अप्व समयया इतिहास दूगु छगू प्रसिद्ध ऐतिहासिक व सांस्कृतिक केन्द्र खः। थ्व नगरं लियाओ राजवंश, जिन राजवंश, युआन राजवंश, मिङ्ग राजवंश व चिङ्ग राजवंशं चीनय् शासन याःगु इतिहास दु। थ्व नगरं युआन, मिङ्ग व चिङ्ग  राजवंश धुंका आधुनिक चिनिया संस्कृतियात स्वनातेगु ज्या याःगु दु। थ्व नगरय् यक्व ऐतिहासिक दर्शनीय स्थल व सांस्कृतिक क्षेत्र दु। नापं, थ्व नगर हलिंया दकले अप्व सांस्कृतिक सम्पदा परियोजना दूगु नगरय् छगू खः। थ्व नगरया यक्व ऐतिहासिक स्थलय् छुं नांजाःगु थासय् फरबिदन सिटी, तेम्पल अफ हेभन , समर प्यालेस, ओल्ड समर प्यालेस , बेइहाई पार्क आदि ला। बेइजिङ्गया पुलां नगरय् विशिष्ट छेँतेत महत्वपूर्ण सांस्कृतिक प्रतीकया रुपय् संरक्षित यानातःगु दु। 

बेइजिङ्गया चीनया राजनीति, अर्थव्यवस्था, व्यापार, संस्कृति, शिक्षा, विज्ञान व प्रौद्योगिक क्षेत्रय् महत्वपूर्ण प्रभाव दु। थ्व नगरय् चिनिया राज्यया स्वामित्व दूगु उद्योगया अधिकांश मू ज्याकुथि दु। नापं, थ्व नगरय् फर्च्यून ग्लोबल ५००या दकले अप्व कर्पोरेत मुख्यालय दु। थ्व नगरय् दूगु पेकिंग विश्वविद्यालय व सिंघुआ विश्वविद्यालय चीनया शीर्ष विश्वविद्यालयया रुपय् कायेगु या। 

## ब्वथला

## स्वयादिसँ
* चीन


Beijing-Verbotene Stadt-Tor der hoechsten Harmonie-10-gje.jpg
Beijing-Verbotene Stadt-Garten-10-gje.jpg
Beijing-Tiananmen-16-Stele der Volkshelden-Volkskongress-gje.jpg
Beijing-Tiananmen-22-Menschen-gje.jpg
Beijing-Lamakloster Yonghe-30-Guide-gje.jpg
Beijing-Konfuziustempel Kong Miao-58-gje.jpg
Beijing-Dao-Tempel Dongyue-018-gje.jpg
Beijing-Hutongquartier-04-2012-gje.jpg


पुचः:भूगोल
बेय्रुत

**बेय्रुत** लेबाननया राजधानी ख। 

## लिधंसा

## स्वयादिसँ
* मध्यपूर्व

पुचः:भूगोल
ब्रसेल्स

**ब्रसेल्स्** बेल्जियमयागु राजधानी ख। थ्व नगर युरोपियन युनियनया दे फ्याक्तो मू नगर नं ख। 

## लिधंसा

## स्वयादिसँ
*बेल्जियम
*राजधानी

पुचः:भूगोल
बुदापेस्त

**बुदापेस्त** हंगेरीयागु राजधानी ख। 

## लिधंसा

## स्वयादिसँ
* हंगेरी

पुचः:नगर
पुचः:हंगेरी
बुयनोस आयरेस

**ब्युनोस आइरेस** अर्जेन्टिनायागु राजधानी खः। 

पुचः:भूगोल
अकिरा कुरोसावा

छम्ह नांजाम्ह जापानी संकिपा निर्देशक, संकिपा निर्माता, व संकिपाच्वमि ख। वय्‌कःया न्हापांगु संकिपा (*[[सान्शिरो सुगाता]]*) १९४३य् पिहांवगु ख। वय्‌कःया अन्तिम (*[[मादादायो]]*) १९९३य् पिहांवल। वय्‌कःया यक्व सिरपाय् Légion d'Honneur व एकेडेमी एवार्डया लाइफताइम अचिभमेन्त ला। 

## संकिपा

## स्वयादिसँ

* जापान
* जापानी संकिपा

पुचः:जीवनी
पुचः:१९१०य् बुगु
पुचः:१९९८य् मदुगु
कोपेनहेगन

**कोपेनहेगन** डेनमार्कया राजधानी नगर ख। थ्व नगर डेनमार्कया दक्ले तःधंगु नगर नं ख। सन् २०१४य् नगर क्षेत्रय् १२,४६,६११ मनुत च्वनाच्वंगु दु। कोपेनहेगन जिल्यान्द टापु व अमागर नांया चिधंगु टापुइ ला।

थ्व नगर भाइकिङ्ग न्या लायेगु गांकथं पलिस्था जूगु खः। कोपेनहेगन १२गु शताब्दी ई. पलिस्था जूगु ख व सन् १२५४इ सिटीया अधिकार प्राप्त जुल। छुं दँ लिपा थ्व नगर लगभग पूर्ण रुपं मदयावनः। सन् १४४३स कोपेनहेगन डेनमार्कया राजधानी जुल। सन् १८०१य् कोपेनहेगनय् दकलय् न्हापां १ लख स्वया अप्व मनुत दयाच्वन। सन् १९६०या दशकय् कोपेनहेगन नगरपालिकाय् ७ लाख स्वया अप्व मनु च्वनाच्वंगु खःसा थौं थ्व नगरपालिका क्षेत्रय् ५लखः २८द्वः मनु दु। शहरया केन्द्रया लिक्क नांजाःगु फ्रीटाउन क्रिस्टियानिया दु।

## ब्वथला
कोपेनहेगन १०गु जिल्लाय् बायातःगु दु। थ्व जिल्लात थ्व कथं दु-
*इन्द्रे बाइ
*क्रिश्चियनशाभन
*वेस्टरब्रो
*नोरेब्रो
*ओस्टरब्रो
*फ्रेडेरिक्सबर्ग
*अमागेरब्रो
*हेलेरप
*कास्ट्रुप
*बिस्पेबजेर्ग

## स्वयादिसँ
* देनमार्क

## लिधंसा
दब्लिन

**दब्लिन** आयरल्यांडयागु राजधानी ख। थ्व छगु मू युरोपियन सहर ख। थ्व नगरय् अंग्रेजी, आइरिश गेलिक आदि भाषा छ्यलि। थ्व नगर
आयरल्याण्ड टापुय् आकारया कथं दकलय् तःधंगु नगर ख। लिफी खुसिया मुहानय् च्वंगु छगू खाडीइ दूगु थ्व नगर लेन्स्टर प्रान्तय् ला। थ्व नगर दक्षिणय् डब्लिन पर्वतया सीमाय् ला। दब्लिन पर्वः विक्लो पर्वः झ्वलय् दुने ला। २०२२या जनगणनाय्,नगर परिषद क्षेत्रया जनसंख्या ५९२,७१३ दु धाःसा डब्लिन नगर व थुकिया उपनगरया जनसंख्या १,२६३,२१९ दु, व काउन्टी डब्लिनया जनसंख्या १,५०१,५०० दु।

थ्व थासय् ७गु शताब्दीइ वा व स्वया न्ह्यः गेलतेसं छगू बस्ती पलिस्था यात व वयां लिपा भाइकिङतेसं बस्ती दयेकल। डब्लिनया राज्यया विकास जुजुं वनेवं १२गु शताब्दीइ आयरल्याण्डय् एंग्लो-नर्मन आक्रमण बिले थ्व थाय् आयरल्याण्डया मू बस्ती जुल। थ्व नगर १७गु शताब्दी निसें तीव्र गतिं विस्तार जुल व संक्षिप्त ईले बेलायती साम्राज्यय् निगुगु व पश्चिमी युरोपय् १८००इया एक्ट अफ युनियन धुंका ६गु दकलय् तःधंगु नगर जुल। सन् १९२२इ स्वतन्त्रता धुंका डब्लिन आइरिश फ्री स्टेटया राजधानी जुल। सन् १९३७य् फ्री स्टेटया नां आयरल्यान्दय् हिले धुंका थ्व देय् आयरल्यान्दया राजधानी जुल। २०१८य् थ्व नगरयात विश्वव्यापीकरण व विश्व नगर अनुसन्धान संजालं (GaWC) छगू विश्वव्यापी नगरया रुपय् सूचीकृत याःगु दु। थ्व हे धलखय् थ्व नगरयात "अल्फा माइनस"या ल्याःचाः ब्युसें थ्व नगरयात सन् १९३७या शीर्ष स्वीगु नगरय् छगूया रुपय् तःगु दु। 

## लिधंसा

## स्वयादिसँ
*आयरल्यान्द

पुचः:भूगोल
एदिनबरा

**एदिनबरा** स्कटल्याण्डया छगू नगर ख।

## स्वयादिसँ
* स्कटल्याण्ड

## लिधंसा

पुचः:भूगोल
दमास्कस

**दमास्कस** सीरियायागु राजधानी ख। थ्व छगु पुलांगु नगर ख।

## लिधंसा

## स्वया दिसँ
*मध्य पूर्व
*सीरिया
*राजधानी

पुचः:भूगोल
फ्लोरेन्स

**फ्लोरेन्स** इटालीया छगू नगर ख। थ्व नगर तस्कनी क्षेत्रय् ला। 

## फ्लोरेन्सया नांजाःपिं मनूत
* दान्ते अलिघिएरी, चिनाखँमि
* माइकेलएञ्जेलो
* मेदिसि परिवार
* राफेल
* लियोनार्दो दा भिन्सी
* ग्यालिलियो ग्यालिली
* निकोलो म्याकियाभेली

## लिधंसा

## स्वयादिसँ
* इटाली

पुचः:भूगोल
हो चि मिन्ह् सहर

**हो चि मिन्ह् सहर** भियतनामयागु राजधानी खः।
इस्तान्बुल

**इस्तान्बुल** टर्कीया दक्ले तःधंगु नगर ख|

## स्वयादिसँ
* टर्की

पुचः:टर्की
पुचः:भूगोल
जकार्ता

**जकार्ता** (आधिकारिक रुपय् जकार्ताया विशेष राजधानी क्षेत्र) (भासा इन्दोनेसियाय्: Daerah Khusus Ibukota Jakarta) इन्दोनेसियाया दकलय् तःधंगु व राजधानी नगर ख। थ्व थाय् जाभा टापुया उत्तरपश्चिमी तटय् ला, थ्व टापुया क्षेत्रफल ६६१.५२ वर्ग किमि दु व सन् २०२०या ल्याखं जनसंख्या १०,५६२,०८८ दु। जकार्ता पलिस्था जूगु ४९० दँ स्वयां अप्वः दयेधुंकल। थ्व नगर हलिमय् न्यागूगु दकलय् घना नगर ख गुकिलि प्रति वर्ग किमि १५,९०० मनु दु।

जकार्ताया न्हापांगु नां सुन्दा केलापा ख। डचत वये न्ह्यः थ्व नगरया नां जयकारता तःगु ख, सन् १५२७ निसें न्ह्याःगु ख।१६१९य् डचतयेसं थ्व नगरया नां बटाभिया तःगु ख। निगूगु विश्वयुद्धया इलय् जापानीतसें थ्व थाय् यात जकार्ता धाइगु खः ।

जकार्ताय् उष्णकटिबंधीय मनसुन मौसम दु (कोप्पेन जलवायु वर्गीकरणय् एम)।

जकार्ताया चुनौतीइ तीव्र शहरी वृद्धि व खुसिबाः नं ला। थ्वयां अप्वः, जकार्ता दँय् १७ सेन्टिमिटर (६.७ इन्च) तक क्वबानाच्वंगु दु। थ्व थाय् हलिमय् दकलय् याकनं क्वबाइगु राजधानीइ छगू नं ख। सन् २०१९इ राष्ट्रपति जोको विडोडों राजधानी बोर्नियो टापुइ लाःगु इन्डोनेसियाया प्रान्त पूर्वी कालिमन्तानय् यंकेगु धाःगु दु। १८ जनवरी २०२२ खुनु इन्दोनेसियाया संसदं देय् या राजधानी जकार्तां नुसान्तराय् हिलेगु विधेयक स्वीकृत यात।

## स्वयादिसँ
* इण्डोनेसिया

पुचः:भूगोल
जेरुसालेम

**जेरुसालेम** हलिमयागु दक्ले पुलांगु व दक्ले नांजागु सहरय् छगु खः। थ्व सहर आ ईजरायल य् ला:। थ्व सहरय् सोलोमन जुजुयागु मन्दिर, ख्रिस्टी गिर्जाघर व मुस्मांतेगु रक अफ द डोम थें न्यागु धार्मिक थाय् तः दु।
कराची

**कराची** (सिंधी: ڪراچي) पाकिस्तानया दक्ले तःधंगु नगर ख। थ्व नगर देय्या आर्थिक, सांस्कृतिक, शैक्षिक, राजनैतिक केन्द्र नं ख। कराची जनसंख्या व अर्थ-कारोबार कथं हलिम स्तरया तधंगु नगरय् छगूया रुपय् नालेगुया। कराची पाकिस्तानया सिन्ध प्रान्तया राजधानी नं ख। थ्व नगर सिन्धु खुसिया पश्चिमय् व अरब सागरया उत्तरय् अवस्थित दु। पाकिस्तानया दक्ले तःधंगु बंदरगाह व हवाई अड्डा नं कराचीय् हे दु। कराची सन् १९४७निसें  सन् १९६० तक्क पाकिस्तानया राजधानी नं जूगु ख। वर्तमान कराची दूगु थासय् न्हापा न्यालामितयेगु बस्ती दयाच्वन। अंग्रेजतयेसं १९गु सदीइ थ्व नगरया विकास न्ह्यथन। सन् १९४७य् भारतया विभाजन व पाकिस्तानया पलिस्था धुंका थ्व नगर पाकिस्तानया राजधानी जूगुलिं थन भारतं यक्व मुस्मां बसोबास यायेत वल। थन्यापिं मुस्मांतयेत मुहाजिर धायेगु या। पाकिस्तानया राजधानी व दक्ले तःधंगु बंदरगाह जूगुलिं थ्व नगरया विकास तीव्र रुपं जुवन। सन् १९५९य् पाकिस्तानया राजधानी ईस्लामाबादय् हिलाछ्वये धुंका नं थ्व नगरया विकासक्रम म्हो मजुल। 

सकल पाकिस्तानया मनु ज्या मालेत थ्व नगरय् वनिगु या। थ्व कारणं थ्व नगरय् थी-थी वर्ण, नश्ल, जाति, धर्म आदिया मनु खनेदु। अतः, कराचीयात मिनी पाकिस्तान (Mini Pakistan) नं धायेगु या। थन थी-थी कथंया मनु वःगु कारणं सन् १९८०व सन् १९९०इ थ्व नगरय् यक्व ल्वापु, आतंक व हिंसा नं जुल। थनया स्यंगु परिस्थितियात ल्ह्यातय् कायेत पाकिस्तानी सेनाया नापं ग्वहालि कायेमाल। २१गु सदीइ विकासया नापं थ्व नगरया अवस्थाय् यक्व परिवर्तन वःगु दु। कराची सिन्ध खुसि सिधैगु थासय् उत्तरी भागय् ला। थ्व नगरया को-अर्ढिनेट 52 24 उत्तर व 03 67 पूर्व ख।

## प्रशासन
थ्व नगर क्वे बियातःगु प्रशासनिक उपनगरय् विभाजित दु-
* बलदिया टाउन
* बिन क़ासिम टाउन
* गडाप टाउन
* गुलबर्ग टाउन
* गुलशन टाउन
* जमशेद टाउन
* कीमाड़ी टाउन
* कोरंगी टाउन
* लानढी टाउन
* लियाक़त आबाद टाउन
* लियारी टाउन
* मलीर टाउन
* न्यू कराची टाउन
* नॉर्थ नाज़िम आबाद टाउन
* ओरंगी टाउन
* सदर टाउन
* शाह फ़ैसल टाउन
* साईट टाउन

नापं थ्व नगरय् दिफेन्स हाउजिङ अथोरिटी नं दु। तर थ्व कराचीया प्रशासनय् मला व पाकिस्तानया सेनाया छाउनी लागाय् ला।  

## लिधंसा

## स्वयादिसँ
* पाकिस्तान
* सिन्ध

पुचः:पाकिस्तान
क्योटो

क्योटो जापानया छगू नगर ख। थ्व नगर जापानया पुलांगु राजधानी ख।

पुचः:भूगोल
लिस्बोन

**लिस्बन** पोर्चुगलया राजधानी व दकलय् तःधंगु नगर ख।

## स्वयादिसँ
* पोर्चुगल

पुचः:भूगोल
लन्दन

**लण्डन** इंगल्याण्ड व संयुक्त अधिराज्यया राजधानी ख। थ्व नगर संयुक्त अधिराज्यया दक्कले तःधंगु महानगरीय क्षेत्र व प्रायः रुपं युरोपेली युनियनया दक्कले तःधंगु नगरी क्षेत्र ख। तेम्स खुसिया सिथय् लाःगु थ्व नगरया पलिस्था २ सहश्राब्दी न्ह्यः रोमन तयेसं लन्दिनियमया रुपय् यागु ख। 
  
लण्डनया प्राचीन नगर सिति अफ लन्दनं थःगु स्क्वायर माइल मध्यकालीन परिधिइ आतक्क नं स्थिर जुयाच्वंगु दु। १९गु शताब्दी निसें लन्दन नां थ्व सितिया प्यखें दयेकाहःगु महानगरया निंतिं छ्येलिगु या।
 
थ्व परिमार्जित क्षेत्रं लन्दन क्षेत्र
 
व ग्रेतर लन्दन प्रशासनिक क्षेत्र,

दयेकी गुकियात लन्दनया नगरप्रमुख व लन्दन एसेम्ब्लीं प्रशासन याइ। 

## लिधंसा


## स्वयादिसँ
* इंग्ल्यान्ड
* बेलायती साम्राज्य
* युरोप

पुचः:भूगोल
मनिला

**मनिला** फिलिपिन्सया राजधानी ख। थ्व नगर दक्षिण पूर्व एसिया दकलय् महत्त्वपूर्ण नगरय् छगू ख। थ्व नगरय् फिलिपिनो भाषा ल्हाइ।

## लिधंसा

## स्वयादिसँ
* फिलिपिन्स

पुचः:मनिला
पुचः:फिलिपिन्स
पुचः:भूगोल
माद्री

**माद्री** स्पेनया राजधानी ख।

## स्वयादिसँ
* स्पेन

पुचः:भूगोल
मक्का

**मक्का** साउदी अरबया छगु नगर ख।

## स्वयादिसँ
* साउदी अरब

पुचः:भूगोल
मेलबर्न

**मेलबर्न** अस्ट्रेलियाया छगू नगर ख। थ्व नगर भिक्तोरिया राज्यय् ला। थ्व नगरया मू भाषा अंग्रेजी भाषा ख। थ्व नगरय् क्रिकेट, फुटबल, रग्बी आदि कासा म्हितिगु या। 

## लिधंसा

## स्वयादिसँ
* अस्ट्रेलिया

पुचः:भूगोल
मेक्सिको सहर

**मेक्सिको सहर** मेक्सिकोयागु राजधानी व दक्ले तधँगु सहर खः। थ्व सहर हलिमय् दक्ले यक्व मनु दुगु सहरय् छगु खः।
## इतिहास
## भूगोल
## अर्थतन्त्र
## संस्कृति
थ्व सहरय् मेक्सिकन इस्पान्योल भाय् छ्येलातगु दु।
## स्वयादिसँ
*मेक्सिको
## पिनेयागु स्वापूतः
मिलान

right|thumb|500px|मिलान
**मिलान** इतालीया छगू नगर ख। जनसंख्या कथं थ्व नगर इतालीया दकले अप्व जनसंख्या दूगु नगरय् निगु थासय् ला। थ्व न्गर लोम्बार्दी क्षेत्र व मिलान प्रान्तया राजधानी ख। थ्व नगर दुनेया जनसंख्या करिब १३ लख दु धाःसा थ्व नगर व प्यखेंया नगरीय क्षेत्र (करिब मिलान प्रान्त व नापंया मोन्जा व ब्रायन्जाया छुं क्षेत्रया नगरी लागा)या जनसंख्या करिब ४० लख व जनघनत्त्व २००० मनु प्रति वर्गकिमि दु। 
 

## लिधंसा

पुचः:भूगोल
मोन्त्रियल

मोन्त्रियल क्यानाडाया छगू नगर ख।

## स्वयादिसँ
* क्यानाडा

पुचः:भूगोल
मस्को

**मस्को** (रुसी भाषा: Москва) रुसया राजधानी ख। थ्व रुसया दकलय् तःधंगु नगर नं ख। थ्व नगरया मू भाषा रुसी ख। थ्व नगर इस्तर्न अर्थोदक्सी ख्रिस्ती धर्मया छगू केन्द्र नं ख। थ्व नगर हलिमया दकलय् महत्त्वपूर्ण नगरय् छगू ख। थ्व नगरया इतिहास ताःहाकः। नेपोलियनं थ्व नगर कायेत स्वबिलय् थ्व नगरया सकल नगरबासीतयेत नगरं पिने लिकागु इतिहास दु। थ्व हे कारणं नेपोलियनया पतन जूवन। 

## लिधंसा

## स्वयादिसँ
* रुस

पुचः:रुस
पुचः:भूगोल
मुम्बई

**मुम्बई** भारत यु दक्ले तधंगु महानगर खः व हलिमयागु दक्ले तधंगु महानगरय् छगु खः। मुम्बई भारतयु पश्चिमी तटय् लाः। थ्व सहर[महाराष्ट्र]] राज्य यु राजधानी खः। थ्व सहर छगु द्वीपय् स्थित दु। मुम्बई भारतयु आर्थिक राजधानी खः। मुम्बईयागु संकिपा उद्योग बलीवुड यु नामं लोकंह्वा। 

## इतिहास
ई सं १९९५ स्वया न्हापा थ्व सहरयु नां अंग्रेजीय् ‘बम्बे’ व हिन्दीय् ‘बम्बई’ खः। आ थुकिगु अधिकारिक नां ‘मुम्बई’ खः ।  मुम्बईयु परम्परागत व पुलांगु नां मुम्बई हे खः। थ्व नां थ्व थासे हनिगु देवी मुम्बादेवीयु नामं तगु खः। १६गु शताब्दीय् पोर्तुगालीतेसं मुम्बईयात *बोम बहिआ* नां बिल। अंग्रेजतेसं थ्व नगरय् अधिकार याना मुम्बईयु नां हिला *बोम्बे* याना बिल।  

मुम्बई न्हापा मुम्बईयागु न्हेगु चीधंगु द्वीपतेसं दया च्वंगु खः। मुम्बई सम्राट अशोकयु साम्राज्ययु भाग खः। ई सं १५३४ य् पोर्तुगालीतेसं गुजरातयु जुजु बहादुर शाह नाप मुम्बईयु अधिकार काल। ई सं १६६१ तक्क थ्व द्वीप पोर्तुगालीतेगु ल्हाते लात। १६६१ य् थ्व द्वीप केथरीन डे ब्रगान्जा व इंग्ल्यान्ड यु चार्ल्स द्वीतीययु इहिपाय् क्वस कथलं बिल। चार्ल्स नं ई सं १६६८ य् थुकियात ईस्ट इंडिया कम्पनी यात बाहाले बिल। थ्व द्वीपतेगु दछियागु लब्व सान्हि पाउन्ड य् बाहाले ब्युगु खः। ईस्ट इंडिया कम्पनी नं थन थगु बन्दरगाह देकल व १६६१ निसें १६७५यागु दुने (१४ दंय्) मुम्बई यु जनसंख्या १०,००० नं थाहां वना ६०,००० थ्यन। इ सं १६८७ य् ईस्ट इंडिया कम्पनी नं थगु मुख्यालय सूरत नं हिला मुम्बई यात। मुम्बईयागु न्हेगु चीधंगु द्वीपतेत स्वाना छगु यायेगु ज्या ई सं १८१७य् न्ह्यथन व ई सं १८४५य् क्वचाल। ई सं १८५३य् भारतयागु न्हापाअंगु रेल मुम्बई व ठाणेयागु दथुइ न्ह्यथन। ई सं १८५७ तक्क मुम्बई नगर ईस्ट इंडिया कम्पनी तेगु ल्हाते लानाच्वन। व धुंका थुकिगु शासन अंग्रेजतेगु ल्हाते ला वन। 

## स्वया दिसं
*महाराष्ट्र
*मुंबई यौन संग्रहालय
म्युनिख

**म्युनिख** जर्मनीया छगू मू नगर ख। थ्व नगर जर्मनीया छगू ऐतिहासिक नगर ख। 

## पप कल्चरय्
हलिवुडय् म्युनिख नांया छगू संकिपाय् म्युनिखय् ओलम्पिक जुबिलय् इजरायली कासामितयेत प्यालेस्ताइनी आतङ्कवादीतयेसं याःगु हमलाया लिच्वः क्यंगु दु। 

## लिधंसा

## स्वयादिसँ
* जर्मनी

पुचः:भूगोल
नैरोबी

**नैरोबी** केन्याया राजधानी व दकलय् तःध्ंगु नगर ख। 

## लिधंसा
}

## स्वयादिसँ
* केन्या

पुचः:भूगोल
नान्जिङ

नान्जिङ छगू चिनिया नगर ख।

## लिधंसा

## स्वयादिसँ
* चीन

पुचः:भूगोल
पेरिस

**पेरिस** फ्रान्सया राजधानी व दकले तःधंगु नगर ख। थ्व नगर सीन खुसिया सिथय्, उत्तर फ्रान्सय् ला। पेरिसया नगरया प्रशासनिक भूभाग (२० arrondissement धाःगु इकाइ)या दुने करिब २२ लखः ३० द्व मनु बसोबास या। थ्व नगरया दक्वं नगरीय क्षेत्रय् १कोटी २०लखः जनसंख्या दु। थ्व जनसंख्या नापं थ्व नगर युरोपया दकले अप्व जनसंख्या दूगु नगरय् छगू ख। 

२ सहश्राव्दी निसें महत्त्वपूर्ण नगरया रुपय् स्थापित पेरिस १२गु शताब्दी निसें १८गु शताब्दीतक्क पाश्चात्य हलिंया कला व सीकेज्याया दकले महत्त्वपूर्ण केन्द्रय् छगू जुवन। 


Paris-von Montmartre-106-p1-2017-gje.jpg|Vue depuis Montmartre
Paris-Arc de Triomphe-102-2017-gje.jpg|Arc de Triomphe
Paris-Louvre-080-Fluegel zu Orsay hin-1991-gje.jpg|Louvre
Paris-Notre Dame-174-Rosette Sued-2017-gje.jpg|Notre Dame
Paris-Sainte-Chapelle-148-2017-gje.jpg|Sainte-Chapelle
Paris-Musee d'Orsay-084-innen-1991-gje.jpg|Musee d'Orsay
Paris-Musee de l'Armee-112-2017-gje.jpg|Musee de l'Armee
Paris-Eglise du Val-de-Grace-118-2017-gje.jpg|Val-de-Grace


## लिधंसा
प्राग

प्राग चेक रिपब्लिकया छगू नगर ख।

## स्वयादिसँ
* चेक रिपब्लिक

## लिधंसा

पुचः:भूगोल
रियो दि ज्यानेरियो

**रियो दि ज्यानेरियो** ब्राजिलया मू नगर ख। थ्व नगरया मू भाषा पोर्चुगिज ख। नापं, थ्व नगरय् स्पेनी व अंग्रेजी भाषा थुपिं मनुत नं दु। 

## लिधंसा

## स्वयादिसँ
* ब्राजिल

पुचः:भूगोल
रोम

**रोम** इटालीयागु राजधानी व छगु ऐतिहासिक नगर ख। रोमन लहनाया उत्पत्ति थ्व हे नगरं जूगु ख। थ्व नगर ताइबर खुसिया सिथय् ला। थ्व नगरया मू भाशा इतालियन भाशा ख। भेतिकन सिति, हलिमया दकलय् चिधंगु देय् थ्व हे नगरया दुने ला।   

## इतिहास
थ्व नगर रोमुलस व रोमियस धापिं निम्ह दाजुकिजां पलिस्था याःगु धइगु बाखँ दु। 

## लिधंसा

## स्वया दिसँ
*इटाली
*रोमन साम्राज्य

पुचः:भूगोल
शाङ्हाइ

**शाङ्हाइ** चीनया छगू मू नगर ख। थ्व नगर चीनया मू आर्थिक नगर ख। थ्व नगर हलिमया दकलय् महत्त्वपूर्ण नगरय् छगू ख। 

## प्रचलित लजिलजिइ
चीनया बारेय् दयेकिगु यक्व चीजया नामय् शाङ्हाइ स्वागु खनेछिं। दसु हलिवुदया संकिपा शाङ्हाइ नुन, शाङ्हाइ नाइत्स आदि।  


Shanghai-Skyline-38-fruehmorgens-2012-gje.jpg
Shanghai-Skyline-60-Oriental Pearl Tower-2012-gje.jpg
Shanghai-Jin Mao-44-Baustelle Shanghai-Tower-2012-gje.jpg
Shanghai-08-nachts-2012-gje.jpg
Shanghai-Bund-96-Su Zhou-River-Hochzeiterin-2012-gje.jpg
Shanghai-Bund-97-Hochzeiterin-2012-gje.jpg
Shanghai-Nanjing Lu-06-Waesche-2012-gje.jpg
Shanghai-Markt-14-Fischhaendler-2012-gje.jpg


## लिधंसा

## स्वयादिसँ
* चीन
ताइपेइ

**ताइपेइ** चीनया छगू नगर ख। 

## लिधंसा

## स्वयादिसँ
* चीन

पुचः:भूगोल
तेहरान

**तेहरान** इरान व इरानया तेहरान प्रान्तय् लाःगु इरानया राजधानी ख। करिब ८४,२९,८०७ जनसंख्या नापं 
 
(सन् २००६या जनगणना कथं ७७,११,२३० जनसंख्या व २२,६७,८९२ परिवार) थ्व नगर इरानया दकले तःधंगु नगर व मध्य-दक्षिण एसियाया दकले तःधंगु नगरय् छगू व हलिमया १९गु दकले तःधंगु नगर ख।

## इतिहास
## भूगोल
## जनसंख्या
थ्व थासे मुस्मां जनसंख्या दु। मुस्मांय् थन सिहा मुस्मांत अप्व दु। 

## लिधंसा

पुचः:इरानया थाय्