open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
ययाति

**** वेदकथं मनुयागु वंशजयाम्ह छम्ह हिन्दू पात्र खः।

## शास्त्रय् दसु

**आपस्तम्बीय श्रौतप्रयोगः — अग्निष्टोमप्रयोगे प्रथमोऽध्यायः**
यजमानस्य दीक्षाप्रारम्भः :-
अत्र कृष्णाजिनेन यजमानं दीक्षयत्यध्वर्युः । द्वाभ्यां समस्य दीक्षेतान्तर्मांसाभ्यां बहिर्लोमभ्याम् । यद्येकं स्यात्तस्य दक्षिणं पूर्वपादं प्रतिषीव्येत् । अन्तान्वा । द्वे विषूची प्रतिमुञ्चेत पादं वा प्रतिषीव्येदित्येके । अन्तर्वेदि कृष्णाजिनं प्राचीनग्रीवमुत्तरलोमास्तृणात्यध्वर्युस्तूष्णीम् । यजमानः :- ऋक्सामयोश्शिल्पे स्थस्ते वामारभे ते मा पातमास्य यज्ञस्योदृचः शुक्लकृष्णे राजी आलभते । संमृशतीत्येके । प्रतिदिशं कृष्णाजिनमभिमृशति । इन्द्र शाक्वर गायत्रीं प्रपद्ये तां ते युनज्मि इति पुरस्तात् । इन्द्र शाक्वर त्रिष्टुभं प्रपद्ये तां ते युनज्मि दक्षिणतः । इन्द्र शाक्वर जगतीं प्रपद्ये तां ते युनज्मि पश्चात् । इन्द्र शाक्वरानुष्टुभं प्रपद्ये तां ते युनज्मि उत्तरतः । इन्द्र शाक्वर पङ्क्तिं प्रपद्ये तां ते युनज्मि मध्ये । अथ प्राङ्मुखो जान्वक्नोऽभिसर्पति । 
कृष्णाजिनारोहणम् :- इमां धियꣳ शिक्षमाणस्य देव क्रतुं दक्षं वरुण सꣳशिशाधि ययाति विश्वा दुरिता तरेम सुतर्माणमधिना…

**ऋग्वेदः सूक्तं ८.४२**
स नः शर्म त्रिवरूथं वि यंसत्पातं नो द्यावापृथिवी उपस्थे ॥२॥
इमां धियं शिक्षमाणस्य देव क्रतुं दक्षं वरुण सं शिशाधि ।
ययाति विश्वा दुरिता तरेम सुतर्माणमधि नावं रुहेम ॥३॥
आ वां ग्रावाणो अश्विना धीभिर्विप्रा अचुच्यवुः ।
नासत्या सोमपीतये नभन्तामन्यके समे ॥४॥

**ऐतरेय ब्राह्मणम् — पञ्चिका १ (प्रथम पञ्चिका)**
पुण्यकर्मानुष्ठानकालेऽपि पापसम्भवहेतुनिरूपणम्
अनन्यचित्तस्यैव मन्त्रादिपाठविधिः
व्यग्रतयानुष्ठानस्य निषेधःसोमाय क्रीताय प्रोह्यमाणायानुब्रूहीत्याहाध्वर्युर्भद्रादभि श्रेयः प्रेहीत्यन्वाहायं वाव लोको भद्रस्तस्मादसावेव लोकः श्रेयान्स्वर्गमेव तल्लोकं यजमानं गमयति बृहस्पतिः पुरएता ते अस्त्विति ब्रह्म वै बृहस्पतिर्ब्रह्मैवास्मा एतत्पुरोगवमकः न वै ब्रह्मण्वद्रि ष्यत्यथेमव स्य वर आ पृथिव्या इति देवयजनं वै वरं पृथिव्यै देवयजन एवैनं तदवसाययत्यारे शत्रून्कृणुहि सर्ववीर इति द्विषन्तमेवास्मै तत्पाप्मानं भ्रातृव्यमपबाधतेऽधरं पादयति सोम यास्ते मयोभुव इति तृचं सौम्यं गायत्रमन्वाह सोमे राजनि प्रोह्यमाणे स्वयैवैनं तद्देवतया स्वेन छन्दसा समर्धयति सर्वे नन्दन्ति यशसागतेनेत्यन्वाह यशो वै सोमो राजा सर्वो ह वा एतेन क्रीयमाणेन नन्दति यश्च यज्ञे लप्स्यमानो भवति यश्च न सभासाहेन सख्या सखाय इत्येष वै ब्राह्मणानां सभासाहः सखा यत्सोमो राजा किल्बिषस्पृदित्येष उ एव किल्बिषस्पृद्यो वै भवति यः श्रेष्ठतामश्नुते स क…

**काठकसंहिता (विस्वरः) — स्थानकम् ०२**
ऋक्सामयोश्शिल्पे स्थस्ते वामारभ आ मोदृचः पातँ शर्मासि शर्म में यच्छ नमस्ते अस्तु मा मा हिँसीः ।।
इमां धियँ शिक्षमानस्य देव क्रतुं दक्षं वरुणँ  सँशिशाधि ।। 
ययाति विश्वा दुरिता तरेम सुतर्माणमधि नावं रुहेयम् ॥
इमाँ सु नावमारुहमरिष्टां पारयिष्णुम् । शतारित्राँ स्वस्तये ।। 
सुत्रामाणं पृथिवीं द्यामनेहसँ सुशर्माणमदितिं सुप्रणीतिम् ।।

## लिधंसा
क्रोष्टु

**** वेदकथं मनुयागु वंशजयाम्ह छम्ह हिन्दू पात्र खः।

## शास्त्रय् दसु

**अनुक्रमणिका**
* अङ्घ्रिवल्लिका,2/4/92/2/4,स्त्री/
* क्रोष्टुविन्ना,2/4/93/1/1,स्त्री/
* सिंहपुच्छी,2/4/93/1/2,स्त्री/

**अष्टाध्यायी हिन्दी व्याख्या सहितम् — सप्तमः अध्यायः**
[७|१|९४] **ऋदुशनस्-पुरुदंसोऽनेहसां च** ऋकारान्त, उशनस् (शुक्राचार्य), पुरुदन्सस् (बिल्ली, विडाल) व अनेहस् (समय) शब्दों को सम्बुद्धि भिन्न "सु" परे रहते " अनङ्" आदेश । " अनङ्" में "ङ्" इत्संज्ञक होने से केवल " अन्" शेष। | *क्रोष्टृ + स् ==> क्रोष्टृ + अन् + स्
[७|१|९५] *'तृज्वत् क्रोष्टुः** सम्बुद्धि भिन्न सर्वनामस्थान परे होने पर क्रोष्टु शब्द के स्थान पर ऋकारान्त कोष्टृ शब्द होता है। | ''क्रोष्टा, क्रोष्टारौ, क्रॊष्टारः, क्रॊष्टारम्, क्रॊष्टारौ।
[७|१|९६] **स्त्रियां च** - स्त्रीलिङ्ग में भी क्रोष्टु शब्द तृजन्त शब्द के समान कार्य का आश्रय होता है। | ''क्रॊष्टी, क्रॊष्ट्रीभ्याम्, क्रोष्ट्रीभिः।

**काशिका — चतुर्थोऽध्यायः — प्रथमः पादः**
नड इत्येवमादिभ्यः प्रातिपदिकेभ्यो गोत्रापत्ये फक्‌ प्रत्ययो भवति । नाडायनः । चारायणः । गोत्र इत्येव - नाडिः ।
`शलङ्कु शलङ्कं च(ग.सू.67) इति अत्र पठ्यते - शालङ्कायनः, पैलादिषु च शालङ्किशब्दः पठ्यते - शालङ्किः पिता, शालङ्किः पुत्रः, तत्कथम् ? गोत्रविशेषे कौशिके फकं स्मरन्ति, इञेवान्यत्र - शालङ्किरिति । अथ वा - पैलादिपाठ एव ज्ञापक इञो भावस्य ।
	नड । चर । बक । मुञ्च । इतिक । इतिश । उपक । लमक । * शलङ्कु शलङ्कं च * (ग.सू.67)। सप्तल । वाजप्य । तिक । * अग्निशर्मन्‌ वृषगणे * (ग.सू.68)। प्राण । नर । सायक । दास । मित्त्र । द्वीप । पिङ्गर । पिङ्गल । किङ्कर । किङ्कल । कातर । कातल । काश्य । काश्यप । काव्य । अज । अमुष्य । * कृष्णरणौ ब्राह्मणवासिष्ठयोः *(ग.सू.69) । अमित्त्र । लिगु । चित्र । कुमार । * क्रोष्टु क्रोष्टञ्च *(ग.सू.70) । लोह । दुर्ग । स्तम्भ । शिंशपा । अग्र । तृण । शकट । सुमनस्‌ । सुमत । मिमत । ऋक्‌ । जत्‌ । युगन्धर । हंसक । दण्डिन्‌ । हस्तिन्‌ । पञ्चाल । चमसिन्‌ । सुकृत्य । स्थिरक । ब्राह्म…

**काशिका (पदमञ्जरीव्याख्यासहिता) — चतुर्थोऽध्यायः — प्रथमः पादः'''
षिद्‌गौरादिभ्यश्च ।। 4.1.41 ।।
षिद्भ्यः प्रातिपदिकेभ्य इति । ष्वुनादेः प्रत्ययस्य षित्त्वमवयवेऽचरितार्थं समुदायस्य विशेषकं भवतीति प्रातिपदिकानां षित्त्वम्, धातोस्तु त्रपादेः षित्त्वमङ्‌विधौ चरितार्थमिति न तेन प्रातिपदिकं षिद्भवति । रजकीति । `शिल्पिनि ष्वुन्‌' इत्यत्र व्युत्पादितम् ।
गौरादिषु गौरशब्दस्य वर्णवाचिनोऽप्यन्तोदात्तत्वात्पाठः । मत्स्यादानां योपधानाम् `अयोपधात्‌' इति जातिलक्षणस्य ङीषः प्रतिषेधात्पाठः । अन्येषां जातिशब्दानां स्त्रीविषयार्थः पाठः । श्वन्नक्षन्निति एतयोर्डापि प्राप्ते । अनडुही, अनड्‌वाहीति । अनकारान्तत्वादप्राप्ते ङीषि सप्रत्यययोः पाठः, ङीषि परतो विकल्पेनान्यथा स्यात्‌ । एषणः करण इति । करणसाधन एषणशब्दो ङीषमुत्पादयति---इष्यतेऽनयेत्येषणी । अधिकरणे ल्युडिति टित्त्वान्‌ ङीबेव भवति । अन्येषामपि ल्युङन्तानां ङीपि प्राप्ते पाठः । मेधशब्दस्याजातिवाचित्वाद्‌, गौतमस्य शार्ङ्गरवादित्वान्‌ ङीनि प्राप्ते वचनात्पक्षे सोऽपि भवति । आयस्थूणशब्दः शिवाद्यणन्तः । भौरिक्यादय इञन्ताः, त…

## लिधंसा
नहुष

**** वेदकथं मनुयागु वंशजयाम्ह छम्ह हिन्दू पात्र खः।

## शास्त्रय् दसु

**ऋग्वेदः सूक्तं ६.४६**
यत् । वा । पञ्च । क्षितीनाम् । द्युम्नम् । आ । भर । सत्रा । विश्वानि । पौंस्या ॥७
हे "इन्द्र "नाहुषीषु । नहुष इति मनुष्यनाम । तत्संबन्धिनीषु "कृष्टिषु प्रजासु । आकारः समुच्चये। "यत् च “ओजः बलं "नृम्णं धनं "च विद्यते । "यद्वा यच्च "पञ्च पञ्चानां "क्षितीनाम् । निषादपञ्चमाश्चत्वारो वर्णाः पञ्च क्षितयः । तेषां स्वभूतं “द्युम्नं द्योतमानमन्नं तत् सर्वमस्मभ्यम् “आ “भर आहर प्रयच्छ । तथा "सत्रा महान्ति “विश्वानि सर्वाणि पौंस्यानि बलानि चास्मभ्यमाहर।
यद्वा॑ तृ॒क्षौ म॑घवन्द्रु॒ह्यावा जने॒ यत्पू॒रौ कच्च॒ वृष्ण्य॑म् ।

**ऋग्वेदः सूक्तं ८.८**
आ नूनं यातमश्विना रथेन सूर्यत्वचा ।
भुजी हिरण्यपेशसा कवी गम्भीरचेतसा ॥२॥
आ यातं नहुषस्पर्यान्तरिक्षात्सुवृक्तिभिः ।
पिबाथो अश्विना मधु कण्वानां सवने सुतम् ॥३॥
आ नो यातं दिवस्पर्यान्तरिक्षादधप्रिया ।

**ऋग्वेदभाष्यम् प्रथममण्डले 31-40 सूक्तानि**
इळा॑मकृण्व॒न् मनु॑षस्य॒ शास॑नीं पि॒तुर्यत्पु॒त्रो मम॑कस्य जाय॑ते॥11॥
त्वाम्। अ॒ग्ने॒। प्र॒थ॒मम्। आ॒युम्। आ॒यवे॑। दे॒वाः। अ॒कृ॒ण्व॒न्। नहु॑षस्य। वि॒श्पति॑म्। इळा॑म्। अ॒कृ॒ण्व॒न्। मनु॑षस्य। शास॑नीम्। पि॒तुः। यत्। पु॒त्रः। मम॑कस्य। जाय॑ते॥11॥
पदार्थः—(त्वाम्) प्रजापतिम् (अग्ने) विज्ञानान्वित (प्रथमम्) सर्वेष्वग्रगन्तारम् (आयुम्) य एति न्यायेन प्रजां तं (आयवे) यथा विज्ञानाय (देवाः) विद्वांसः (अकृण्वन्) कुर्युः। अत्र लिङर्थे लङ्। (नहुषस्य) मनुषस्य। नहुष इति मनुष्यनामसु पठितम्। (निघं॰2.3) नहुषस्येत्यत्र सायणाचार्य्येण नहुषनामकराजविशेषो गृहीतस्तस्तदसत्। कस्यचिन्नहुषस्येदानींतनत्वाद् वेदानां सनातनत्वात् तस्य गाथात्र न सम्भवति निघण्टौ नहुषस्येति मनुष्यनाम्नः प्रसिद्धेश्च। (विश्पतिम्) विशां प्रजानां पतिं पालकं सर्वोत्तमं राजानम् (इळाम्) वेदचतुष्टयीं वाचम्। इळेति वाङ्नामसु पठितम्। (निघं॰1.19) (अकृण्वन्) कुर्युः (मनुषस्य) मनुष्यस्य। अत्र मन् धातोर्बाहुलकादुषन् प्रत्ययः। (शासनीम्) शास्ति सर्वान् विद्…

**कल्किपुराणम् — अध्यायः ३१**
तां तस्या वाससा बद्ध्वा कूपे क्षिप्त्वा गता गृहम्))7
तां मग्नां रुदतीं कूपे जल+र्थी नहुष+आत्मजः)
करे स्पृश्य समुद्धृत्य प्राह का त्वं वरानने))8

## लिधंसा
आयु

**** धाःगु मनु, प्राणी वा वस्तुया पृथ्वी वा हलिमय् दूगु ईया ल्याखँ ख। 
## स्वयादिसँ
*जीवविज्ञान
पुचः:जीवविज्ञान
पुरुरवस्

**** वेदकथं मनुयागु वंशजयाम्ह छम्ह हिन्दू पात्र खः।
अन्धक

**** वेदकथं मनुयागु वंशजयाम्ह छम्ह हिन्दू पात्र खः।

## शास्त्रय् दसु

**अष्टाध्यायी हिन्दी व्याख्या सहितम् — चतुर्थः अध्यायः**
[४|१|११३] **अवृद्धाभ्योनदीमानुषीभ्यस्तन्नामिकाभ्यः** - व्रिद्धसंज्ञक भिन्न नदीनाम तथा मनुष्यनाम से वाचक शब्दों से अपत्यार्थ में अञ् प्रत्यय होता है। | *नादीवाचिभ्यः - यमुनायाः अपत्यं == यामुनः, इरावत्याः अपत्यम् = ऐरावतः, वैतस्तः, नार्मदः। मानुषीभ्यः - शिक्षितायाः अपत्यं = शैक्षितः, संस्कृतायाः अपत्यं सांस्कृतः, चैन्तितः।
[४|१|११४] *'ऋष्यन्धकवृष्णिकुरुभ्यश्च** - ऋषि-वाचक तथा अन्धक वृष्णि और कुरु कुल-बोधक प्रातिपादक के षष्ठयन्त समर्थ से अपत्य अर्थ में अण् ( अ) प्रत्यय होता है। | ''वसिष्ठ शब्द ऋषि-वाचक है अतः प्रकृत सूत्र से अपत्य अर्थ में उसके षष्ठयन्त समर्थ से अण् प्रत्यय हो वशिष्ठस्य अ रूप बनता है। तब सुप्-लोप और अजादि वृद्धि आदि होकर प्रथमा के एकवचन में वासिष्ठ रूप सिद्ध होता है। जिसका अर्थ है - वसिष्ठ का अपत्य।
[४|१|११५] **मातुरुत्संख्यासंभद्रपूर्वायाः** - संख्या (संख्यावाचक शब्द), सम् और भद्र पर्व में होने पर मातृ के षष्ठयन्त समर्थ से अपत्य अर्थ में अण् ( अ) प्रत्यय होता है। |…

**उद्धवगीता ६**
<br>
उद्धवः उवाच।<br>
विद्रावितः मोह महा अन्धकारः  यः आश्रितः मे तव सन्निधानात्।<br>
विभावसोः किं नु समीपगस्य   शीतं तमः भीः प्रभवन्ति अज अद्य॥३७॥<br>
<br>

**काशिकावृत्तिः — चतुर्थोध्यायः**
____________________________________________________________________
#<ऋष्य्-अन्धक-वृष्णि-कुरुभ्यश्च>#   । । PS_४,१.११४  । ।
_____Sठाऱ्ठ्JKव्_४,१.११४ः

**काशिकावृत्तिः — द्वितीयोध्यायः'''
दिवस   ।
यूष   ।
अन्धकार   ।
दण्ड   ।
कमण्डलु   ।

## लिधंसा
यदु

**** वेदकथं मनुयागु वंशजयाम्ह छम्ह हिन्दू पात्र खः।

## शास्त्रय् दसु

**अथर्ववेदः — काण्डं ७**
एमं यज्ञमनुमतिर्जगाम सुक्षेत्रतायै सुवीरतायै सुजातम् ।
भद्रा ह्यस्याः प्रमतिर्बभूव सेमं यज्ञमवतु देवगोपा ॥५॥
अनुमतिः सर्वमिदं बभूव यत्तिष्ठति चरति यदु च विश्वमेजति ।
तस्यास्ते देवि सुमतौ स्यामानुमते अनु हि मंससे नः ॥६॥

**उद्धवगीता २**
व्यचक्षत अवितृप्ताक्षाः कृष्णम् अद्भुतदर्शनम्॥५॥

स्वर्गौद्यानौअपगैः माल्यैः छादयन्तः यदु उत्तमम्।
गीर्भिः चित्रपदार्थाभिः तुष्टुवुः जगत् ईश्वरम्॥६॥


**ऋग्वेदः सूक्तं १.१५४**

विष्णोर्नु कं वीर्याणि प्र वोचं यः पार्थिवानि विममे रजांसि ।
यो अस्कभायदुत्तरं सधस्थं विचक्रमाणस्त्रेधोरुगायः ॥१॥
प्र तद्विष्णु स्तवते वीर्येण मृगो न भीमः कुचरो गिरिष्ठाः ।
यस्योरुषु त्रिषु विक्रमणेष्वधिक्षियन्ति भुवनानि विश्वा ॥२॥

**ऋग्वेदः सूक्तं १.१६**
मेधातिथ्योपरि टिप्पणी
षोळशिशस्त्रे गायत्रीपङ्क्त्योर्विहरणप्रकारोपदेशः -अथातश्छन्दांस्येव व्यतिषजत्या त्वा वहन्तु हरय उपो षु शृणुही गिर इति(१.८२.१) गायत्रीश्च पङ्क्तीश्च व्यतिषजति गायत्रो वै पुरुषः पाङ्क्ताः पशवः पुरुषमेव तत्पशुभिर्व्यतिषजति पशुषु प्रतिष्ठापयति यदु गायत्री च पङ्क्तिश्च ते द्वे अनुष्टुभौ तेनो वाचो रूपादनुष्टुभो रूपाद्वज्ररूपान्नैति - ऐ.ब्रा. ४.३.१ , 
आ त्वा वहन्तु हरय इति प्रातःसवन उन्नीयमानेभ्योऽन्वाह वृषण्वतीः पीतवतीः सुतवतीर्मद्वती रूपसमृद्धा ऐन्द्रीरन्वाहैन्द्रो वै यज्ञो गायत्रीरन्वाह गायत्रं वै प्रातःसवनं नव न्यूनाः प्रातःसवनेऽन्वाह न्यूने वै रेतः सिच्यते (यदा चमसा उन्नीयन्ते सोमेन पूर्यन्ते तदानीमध्वर्युणा प्रेषितो मैत्रावरुण आ त्वा वहन्तु इति सूक्तमनुब्रूयात्)- ऐ.ब्रा ६.९.१

## लिधंसा
सामवेद

**ऋग्वेदादिभाष्यभूमिका (दयानन्दसरस्वतीविरचिता) — १. ईश्वरप्रार्थनाविषयः**
यस्मिं॑श्चि॒त्तꣳ सर्व॒मोतं॑ प्र॒जानां॒ तन्मे॒ मनः॑ शि॒वस॑ङ्कल्पमस्तु॥८॥ (यजु॰३४.५)
(यस्मिन्नृचः साम यजूंषि) हे भगवन् कृपानिधे! यस्मिन्मनसि ऋचः सामानि यजूंषि च प्रतिष्ठितानि भवन्ति, [यस्मिन् प्रतिष्ठिता] यस्मिन् यथार्थमोक्षविद्या च प्रतिष्ठिता भवति, (यस्मिंश्चित्तं सर्वमोतं प्रजानाम्) यस्मिंश्च प्रजानां चित्तं स्मरणात्मकं सर्वमोतमस्ति सूत्रे मणिगणवत्प्रोतमस्ति। कस्यां क इव? [रथनाभाविवाराः] रथनाभौ अरा इव। [तन्मे मनः शिवसङ्कल्पमस्तु] तन्मे मम मनो भवत्कृपया शिवसंकल्पं कल्याणप्रियं सत्यार्थप्रकाशं चास्तु, येन वेदानां सत्यार्थः प्रकाश्येत।
(यस्मिन्नृचः) हे भगवन् कृपानिधे! (ऋचः) ऋग्वेद (साम) सामवेद (यजूᳬषि) यजुर्वेद और इन तीनों के अन्तर…

**ऋग्वेदादिभाष्यभूमिका (दयानन्दसरस्वतीविरचिता) — २. वेदोत्पत्तिविषयः**
तस्मा॑द्य॒ज्ञात् स॑र्व॒हुत॒ ऋचः॒ सामा॑नि जज्ञिरे।
छन्दा॑ꣳसि जज्ञिरे॒ तस्मा॒द्यजु॒स्तस्मा॑दजायत॥॥१॥ (यजु॰३१.७)
(तस्माद्यज्ञात् सर्वहुतः) तस्मात् यज्ञात् सच्चिदानन्दादिलक्षणात् पूर्णात् पुरुषात् सर्वहुतात् सर्वपूज्यात् सर्वोपास्यात् सर्वशक्तिमतः परब्रह्मणः (ऋचः) ऋग्वेदः, (यजुः) यजुर्वेदः, (सामानि) सामवेदः, (छन्दाꣳसि) अथर्ववेदश्च (जज्ञिरे) चत्वारो वेदास्तेनैव प्रकाशिता इति वेद्यम्। सर्वहुत इति वेदानामपि विशेषणं भवितुमर्हति, वेदाः सर्वहुतः। यतः सर्वमनुष्यैर्होतुमादातुं ग्रहीतुं योग्याः सन्त्यतः। जज्ञिरे अजायतेति क्रियाद्वयं वेदानामनेकविद्यावत्त्वद्योतनार्थम्। तथा [तस्मात्] तस्मादिति पदद्वयमीश्वरादेव वेदा जाता इत्यवधारणार्थम्। वेदानां गायत्र्यादिच्छन्दोन्वितत्वात् पुनश्छन्दांसीति पदं चतुर्थ…

**ऋग्वेदादिभाष्यभूमिका (दयानन्दसरस्वतीविरचिता) — ३०. प्रश्नोत्तरविषयः**
**प्र॰** **- कास्ताः** **?**
**उ॰** **- त्रिधा गानविद्या भवति , गानोच्चारणविद्याया द्रुतमध्यमविलम्बित-भेदयुक्तत्वात्। यावता कालेन ह्रस्वस्वरोच्चारणं क्रियते , ततो दीर्घोच्चारणे द्विगुणः , प्लुतोच्चारणे त्रिगुणश्च कालो गच्छतीति। अत एवैकस्यापि , मन्त्रस्य चतसृषु संहितासु पाठः कृतोऽस्ति। तद्यथा - '<nowiki/>** **ऋग्भिस्स्तुवन्ति। यजुभिर्यजन्ति। सामभिर्गायन्ति **' **। ऋग्वेदे सर्वेषां पदार्थानां गुणप्रकाशः कृतोऽस्ति , तथा यजुर्वेदे विदितगुणानां पदार्थानां सकाशात् क्रिययाऽनेकविद्योपकारग्रहणाय विधानं कृतमस्ति। तथा सामवेदे ज्ञानक्रियाविद्ययोर्दीर्घविचारेण फलावधिपर्य्यन्तं विद्याविचारः। एवमथर्ववेदेऽपि त्रयाणां वेदानां मध्ये यो विद्याफलविचारो विहितोऽस्ति तस्य पूर्तिकरणेन रक्षणोन्नती विहिते स्तः। एतदाद्यर्थं वेदानां चत्वारो विभागाः सन्ति।**
**प्रश्नः** **-** **वेदानां चतुःसंहिताकरणे किं प्रयोजनमस्तीति ?**

## लिधंसा
आरण्यक

**आरण्यक** हिन्दू धर्म यु पवित्रतम व सर्वोच्च धर्मग्रन्थ वेद यागु गद्ययागु खण्ड खः। थ्व वैदिक वाङ्गमययागु स्वंगुगु खण्ड खः व वैदिक संहितातेत बिगु भाष्ययागु निगुगु स्तर खः। थुकिलि दर्शन व ज्ञानयु खं च्वयातगु दै, कर्मकाण्डयु बारेय् थ्व चुप दु। थुमिगु भाषा वैदिक संस्कृत खः। सकल वेदयागु छगु वा अप्व थें आरण्यक दे फु :

* ऋग्वेद
** ऐतरेय आरण्यक
** शांखायन आरण्यक
* सामवेद
** तावलकर (वा जैमिनीयोपनिषद्)आरण्यक
** छान्दोग्य आरण्यक
* यजुर्वेद 
** शुक्ल 
*** वृहदारण्यक
** कृष्ण
*** तैत्तिरीय आरण्यक
*** मैत्रायणी आरण्यक
* अथर्ववेद
** (मदुगु)

पुचः:हिन्दू धर्म
पुचः:ग्रन्थ
पुचः:वेद

## शास्त्रय् दसु

**ऋग्वेदः**
*ब्राह्मणम्
*आरण्यकम्
*उपनिषदः
अधस्तात्‌ मण्डलानि सूक्तानि सन्ति -

**ऋग्वेदः मण्डल २**
:“गृत्सो राजा वरुणश्चक्र एतं दिविप्रेङ्खम् हिरण्ययं शुभे कम्।” :“गृत्सः स्तुत्यः ।” इति भाष्यम् ॥) - शब्दकल्पद्रुमः
प्राणो वै गृत्सोऽपानो मदः स यत्प्राणो गृत्सोऽपानो मदस्तस्माद्गृत्समदस्तस्माद्गृत्समद इत्याचक्षत एतमेव सन्तम्, इति ।- ऐतरेय आरण्यकम् २.२.१}}

**ऋग्वेदः मण्डल ५**
## 

## लिधंसा
कलियुग वंशावली

**कलियुग वंशावली** पुराणतेगु आधारय् दुगु जुजुतेगु वंशावली खः। थन थ्व वंशावली मौर्य वंश तक बियातदु गु। 

## कुरु वंश
*परीक्षित २ |हर्णदेव | रामदेव | व्यासदेव |  द्रौनदेव
*सिंहदेव | गोपालदेव | विजयनन्द | सुखदेव | रामन्देव
*सन्धिमन् | मरहन्देव | चन्द्रदेव | आनन्ददेव | द्रुपददेव
*हर्नामदेव | सुल्कन्देव | जनमेजय ३ | शतानीक १ | अश्वमेधदत्त
*अधिसीमकृष्ण | निचक्षु | उष्ण | चित्ररथ | शुचिद्रथ
*वृष्णिमत् | सुषेण | सुनीथ | रुच | नृचक्षुस्
*सुखीबल | परिप्लव | सुनय | मेधाविन् | नृपञ्जय | ध्रुव

## ब्रहाद्रथ वंश
थ्व वंश मगधय् स्थापित जुगु खः।
*सोमाधि | श्रुतश्रव | अयुतायु | निरमित्र | सुकृत्त
*बृहत्कर्मन् | सेनाजित् | विभु | शुचि
*क्षेम | सुव्रत | निवृति | त्रिनेत्र | महासेन
*सुमति | अचल | सुनेत्र | सत्यजित् | वीरजित् | अरिञ्जय

## मगध वंश
*क्षेमधर्म ६३९-६०३ 
*क्षेमजित् ६०३-५७९ 
*बिम्बसार ५७९-५५१ 
*अजात्शत्रु ५५१-५२४ 
*दर्शक ५२४-५००
*उदायि ५००-४६७ 
*शिशुनाग ४६७-४४४ 
*काकवर्ण ४४४-४२४ ईपू
## ऐक्ष्वाकु वंश
## नन्द वंश
*उग्रसेन ४२४-४०४  
*पण्डुक ४०४-३९४ 
*पण्डुगति  ३९४-३८४ 
*भूतपाल ३८४-३७२ 
*राष्ट्रपाल ३७२-३६० 
*देवानन्द ३६०-३४८ 
*यज्ञभङ्ग ३४८-३४२ 
*मौर्यानन्द ३४२-३३६ 
*महानन्द ३३६-३२४
पुनर्वसु

**** वेदकथं मनुयागु वंशजयाम्ह छम्ह हिन्दू पात्र खः। थ्व छगू नक्षत्रया नां नं ख।
## स्वयादिसँ
*नक्षत्र
पुचः:नक्षत्र

## शास्त्रय् दसु

**अग्निपुराणम् — अध्यायः १३६**
|+ त्रिनाडीचक्रम्(नारदपु., १.५६.५०९?)
|-
| १|| अश्विनी || आर्द्रा || पुनर्वसु || उत्तराफाल्गुनी || हस्त || ज्येष्ठा|| मूल || शतभिषा|| पूर्वाभाद्रपदा  
|-
| २|| भरणी || मृगशिरा || पुष्य||पूर्वाफाल्गुनी || चित्रा || अनुराधा||पूर्वाषाढा|| धनिष्ठा|| उत्तराभाद्रपदा

**अग्निपुराणम् — अध्यायः २९३**
| का|| १|| आर्द्रा|| ऐ
|-
| रा|| २|| पुनर्वसु|| ओ औ
|-
| य|| १|| पुष्य|| क

**अष्टाध्यायी हिन्दी व्याख्या सहितम् — चतुर्थः अध्यायः**
[४|३|३३] **अणञौच** - सिन्धु तथा अपकार शब्दों से जात अर्थ में क्रमशः अण् तथा अञ् प्रत्यय होता है। | *सिन्धु + अण् == सैन्धवः ; अपकर + अञ् == आपकरः।
[४|३|३४] *'श्रविष्ठा-फल्गुन्यनुराधा-स्वाति-तिष्य-पुनर्वसु-हस्त-विशाखाऽषाढाबहुलाल्लुक्** - नक्षत्रार्थ श्रविष्ठा, फल्गुनी, अनुराधा, स्वाति, तिष्य, पुनर्वसु, हस्त, विशाख, आषाढ तथा बहुल शब्दों से विहित जातार्थक प्रत्यय का लोप। | ''श्रविष्ठा + अण् == श्रविष्ठः, फल्गुनी + अण् == फल्गुनः, अनुराधा + अण् == अनुराधः इसी प्रकार स्वातिः, तिष्यः, पुनर्वसुः, हस्तः, विशाखः, अषाढः, बहुलः।
[४|३|३५] **स्थानान्त-गोशाल-खरशालाच्च** - स्थानशब्दान्त, गोशाल तथा खरशाल शब्दों से भी जात अर्थ में विहित् प्रत्यय का लोप। | ''गोस्थाने जातः = गोस्थानः, अश्वस्थानः, गोशालः, खरशालः।

**अष्टाध्यायी हिन्दी व्याख्या सहितम् — प्रथमः अध्यायः**
[१|२|६०] **फल्गुनीप्रोष्ठपदानांचनक्षत्रे** फाल्गुनी-द्वय तथा प्रोष्ठपद - द्वय के द्वित्व के स्थान में विकल्प से बहुवचन होता है। | ''उदिताः पूर्वाः फल्गुन्यः (अत्र बहुवचनम्), उदिते पूर्वे फल्गुन्यौ (अत्र द्विवचनम्)। उदिताः पूर्वाः प्रोष्ठपदाः, उदिते पूर्वे प्रोष्ठपदे।
[१|२|६१] **छन्दसिपुनर्वस्वोरेकवचनम्** वैदिकस्थल में पुनर्वसु के द्विवचन के स्थान में विकल्प से एकवचन भी होता है। | ''पुनर्वसुर्नक्षत्रम् (अत्रैकवचनम्), पुनर्वसू नक्षत्रे (अत्र द्विवचनम्)।
[१|२|६२] **विशाखयोश्र्च*' विशाखा नक्षत्र के द्विवचन के स्थान में भी वेद में विकल्प से एकवचन होता है। | *विशाखा नक्षत्रम्, विशाखे नक्षत्रे।

## लिधंसा
उग्रसेन

**** वेदकथं मनुयागु वंशजयाम्ह छम्ह हिन्दू पात्र खः।

## शास्त्रय् दसु

**ऋग्वेदः सूक्तं १०.७३**
उग्रोपरि टिप्पणी
उग्रसेनोपरि टिप्पणी
यथा उग्रशब्दस्य टिप्पण्यां उल्लेखमस्ति, दीक्षाग्रहणं उग्रस्थित्यां, क्षत्रियस्य स्थित्यां  सम्पन्नं भवति। दीक्षाप्राप्त्यनन्तरं श्रद्धासम्पादनं अपेक्षितं भवति। उग्रावस्थाग्रहणात्पूर्वं शवावस्थायाः प्राप्तिः अपेक्षितं अस्ति, अयं प्रतीयते। शतपथब्राह्मणे(१३.५.४.३ ) अश्वमेधस्य संदर्भे भीमसेन, उग्रसेन एवं श्रुतसेनसंज्ञकानां अश्वमेधकर्तृणां उल्लेखमस्ति। ऋग्वेदे १.११.२ उल्लेखमस्ति - मा भेम शवसस्पते। भीमावस्थायां शवस्य स्थित्याः प्राप्तिः अपेक्षितं भवति। अन्यशब्देषु, इन्द्रियाणां संवर्तनम्। भीमावस्था आकाशमहाभूतान्तर्गता अस्ति, उग्रा वायुमहाभूते। अतएव, अयं समाधितः व्युत्थानं प्रतीयते।

**गर्गसंहिता — खण्डः १० (अश्वमेधखण्डः)**
*अध्यायः ६ कृष्णचरितवर्णनम्
*अध्यायः ७ उग्रसेनस्य अश्वमेधयज्ञोद्योगम्
*अध्यायः ८ अश्वमेधस्य अश्वनिर्णयम्

**गर्गसंहिता — खण्डः १० (अश्वमेधखण्डः) — अध्यायः ०७**
अश्वमेधखण्डः - सप्तमोऽध्यायः 
उग्रसेनस्य अश्वमेधयज्ञोद्योगम् - 
गर्ग उवाच -

**गर्गसंहिता — खण्डः १० (अश्वमेधखण्डः) — अध्यायः १०**
अश्वमेधखण्डः - दशमोऽध्यायः 
उग्रसेन-रुचिमती-संवादम् - 
श्रीगर्ग उवाच -

## लिधंसा
कंस

**** वेदकथं मनूया वंशजयाम्ह छम्ह हिन्दू पात्र खः । महाभारतया बाखं कथं भगवान बिष्णुया कृष्ण अवतार का:म्ह् कृष्णया पाजुया पात्र खः ।

## शास्त्रय् दसु

**अग्निपुराणम् — अध्यायः १२**
देवक्या वसुदेवेन स्तुतो बालो द्विबाहुकः । 
वसुदेवः कंसभयाद्यसोदाशयनेऽनयत् ।। ७ ।।
यशोदावालिकां गृह्य देवकीशयनेऽनयत् ।

**काशिकावृत्तिः — अष्टमोध्यायः**
मार्ष्टुम्  ।
मार्ष्टव्यम्  ।
कंसपरिमृट् ।
यज  यष्टा  ।
यष्टुम्  ।

**काशिकावृत्तिः — चतुर्थोध्यायः**
ग्रामणी   ।
सरालक   ।
कंस   ।
किन्नर   ।
संकुचित   ।

**काशिकावृत्तिः — द्वितीयोध्यायः**
गृह   ।
सरक   ।
कंस   ।
दिवस   ।
यूष   ।

## लिधंसा
साम्ब

**** वेदकथं मनुयागु वंशजयाम्ह छम्ह हिन्दू पात्र खः।

## शास्त्रय् दसु

**काशिका — चतुर्थोऽध्यायः — प्रथमः पादः**
बाह्वादिभ्यश्च ।। 4-1-96 ।।
	`बाहु इत्येवमादिभ्यः शब्देभ्योऽपत्ये इञ्प्रत्ययो भवति । बाहविः । औपबाहविः । अनकारार्थ आरम्भः । क्वचिद्बाधकबाधनार्थः ।
	बाहु । उपबाहु । विवाकु । शिवाकु । वटाकु । उपबिन्दु । वृक । चूडाला । मूषिका । बलाका । भगला । छगला । ध्रुवका । धुवका । सुमित्त्रा । दुर्मित्त्रा । पुष्करसत्‌ । अनुहरत् । देवशर्मन्‌ । अग्निशर्मन्‌ । कुनामन् । सुनामन्‌ । पञ्चन्‌ । सप्तन् । अष्टन्‌ । * अमितौजसः सलोपश्च * (ग.सू.64)। उदञ्चु । शिरस्‌ । शराविन्‌ । क्षेमवृद्धिन्‌ । शृङ्खलातोदिन्‌ । खरनादिन्‌ । नगरमर्दिन्‌ । प्राकारमर्दिन्‌ । लोमन्‌ । अजीगर्त्त । कृष्ण । सलक । युधिष्ठिर । अर्जुन । साम्ब । गत । प्रद्युम्न । राम । * उदङ्कः संज्ञायाम् *(ग.सू.65) । * सम्भूयोऽम्भसोः सलोपश्च *(ग.सू.66) । * बाह्वादिप्रभृतिषु येषां दर्शनं गोत्रभावे लौकिके ततोऽन्यत्र तेषां प्रतिषेधः * (म.भा.2.252)। बाहुर्नाम कश्चित्तस्यापत्यं बाहवः । * सम्बन्धिशब्दानां च तत्सदृशात्प्रतिषेधः *(म.भा.2.252) । संज्ञा-श्वशुरस्यापत्यं…

**काशिकावृत्तिः — चतुर्थोध्यायः**
युधिष्ठिर   ।
अर्जुन   ।
साम्ब   ।
गद   ।
प्रद्युम्न   ।

**क्रियाधिकारः — त्रिंशोऽध्यायः**
वासुदेवाधिकोत्सेधो बलभद्रो (1)नु दैविकै।
प्रद्युम्नो वासुदेवस्य कर्णसीमान्तकोदय: (1.) अधिकोदय: ख. ।। 30.47 ।।
(2)नस्यस्तनावासानोच्चौ रुक्मिणी साम्ब एव च।
वासुदेवस्य हिक्कान्तस्त्वनिरुद्ध उदाहृत: (2.) तस्य नासावसानौ च. ख.
।। 30.48 ।।

**गरुडपुराणम् — आचारकाण्डः — अध्यायः १३९**
रुक्मिणी सत्यभामा च लक्ष्मणा चारुहासिनी  ।
श्रेष्ठा जाम्बवती चाष्टौ जज्ञिरे ताः सुतान्बहून्  ॥ १,१३९.६२ ॥
प्रद्युम्नश्चारुदेष्णश्च प्रधानाः साम्ब एव च  ।
प्रद्युम्नादनिरुद्धोऽभूत्ककुद्मिन्यां महाबलः  ॥ १,१३९.६३ ॥
अनिरुद्धात्सुभद्रायां वज्रो नाम नृपोऽभवत् ।

## लिधंसा
जनमेजय

**** वेदकथं मनुयागु वंशजयाम्ह छम्ह हिन्दू पात्र खः।

## शास्त्रय् दसु

**महाभारतम्-03-आरण्यकपर्व-046**

	**जनमेजय उवाच।**		3-46-1x	


**महाभारतम्-03-आरण्यकपर्व-049**

	**जनमेजय उवाच।**		3-49-1x	


**महाभारतम्-03-आरण्यकपर्व-120**

	**जनमेजय उवाच।**		3-120-1x	


**महाभारतम्-03-आरण्यकपर्व-158**

	**`जनमेजय उवाच।**		3-158-3x	


## लिधंसा
सुयज्ञ

**** वेदकथं मनुयागु वंशजयाम्ह छम्ह हिन्दू पात्र खः।

## शास्त्रय् दसु

**ऋग्वेदः सूक्तं २.१८**
आ। अष्टाभिः । दशऽभिः । सोमऽपेयम् । अयम् । सुतः । सुऽमख । मा। मृधः । करिति कः।।४।।
हे इन्द्र होतृभिः हूयमानः त्वं द्वाभ्यां हरिभ्याम् अश्वाभ्यामिमं यज्ञं प्रति सोमपानार्थम् आ याहि । चतुर्भिः हरिभिः आ याहि । तथा षड्भिः आगच्छ सोमपेयम् ॥‘पा पाने' । कर्मणि अचो यत् । ‘ईद्यति' इतीत्वम् । पातव्यं सोमं प्रति अष्टाभिः अश्वैः ‘आ याहि ॥ ‘अष्टनो दीर्घात् (पा. सू. ६.. १. १७२) इति विभक्तेरुदात्तत्वम् ॥ दशभिः हरिभिरागच्छ । सुमख सुयज्ञ सुधन वा हे इन्द्र अयं सोमस्त्वदर्थमभिषुतः । अतो यज्ञस्य मृधः हिंसाः मा ‘कः मा कार्षीः । करोतेर्लुङि मन्त्रे घस इत्यादिना च्लेर्लुक्। गुणे कृते हल्ङ्यादिना सिपो लोपः । यद्यपीन्द्रस्य द्वावेव हरी तथापि तयोर्विभूतिभेदान्नानात्वम् । अतोऽश्वबहुत्वमविरुद्धम् ॥
आ विं॑श॒त्या त्रिं॒शता॑ याह्य॒र्वाङा च॑त्वारिं॒शता॒ हरि॑भिर्युजा॒नः ।

**ऋग्वेदः सूक्तं २.२१**
वृतंचयः सहुरिर्विक्ष्वारित इन्द्रस्य वोचं प्र कृतानि वीर्या ॥३॥
अनानुदो वृषभो दोधतो वधो गम्भीर ऋष्वो असमष्टकाव्यः ।
रध्रचोदः श्नथनो वीळितस्पृथुरिन्द्रः सुयज्ञ उषसः स्वर्जनत् ॥४॥
यज्ञेन गातुमप्तुरो विविद्रिरे धियो हिन्वाना उशिजो मनीषिणः ।
अभिस्वरा निषदा गा अवस्यव इन्द्रे हिन्वाना द्रविणान्याशत ॥५॥

**ऋग्वेदः सूक्तं ४.३**
कत् । विष्णवे । उरुऽगायाय । रेतः । ब्रवः । कत् । अग्ने । शरवे । बृहत्यै ॥७
हे “अग्ने “महे महते “पुष्टिंभराय पुष्टिधारकाय “पूष्णे एतन्नामकाय देवाय 'कथा केन हेतुना पापं ब्रवीथाः । “सुमखाय सुपूजनीयाय सुयज्ञाय वा “हविर्दे अग्निरूपेण देवानां हविर्दात्रे  । यद्वा स्विष्टकृत्त्वाद्धविषो दात्रे । “रुद्राय “कत् कथं ब्रूयाः। तथा “उरुगायाय उरुभिर्बहुभिः गीयमानाय यद्वा प्रभूतकीर्तये “विष्णवे “रेतः क्षयहेतु पापं “कत् कथं वदेः । “शरवे । शृणाति पक्वा ओषधीरिति शरुः शरत् संवत्सरः । यद्वा । हिंसिका निर्ऋतिः । बृहत्यै महत्यै शरदे निर्ऋत्यै वा “कत् कथं पापं “ब्रवः ब्रूयाः ॥ पुष्टिंभराय। ' डुभृञ् धारणपोषणयोः ' संज्ञायां भृतॄवृजि ' इत्यादिना खच् ।  ‘ अरुर्द्विषदजन्तस्य मुम्' इति पूर्वपदस्य मुमागमः। चित्त्वादन्तोदात्तः । समासे कृत्स्वरः । हविर्दे ।  ‘ अनुदात्तस्य च यत्रोदात्तलोपः' इति सुप उदात्तत्वम् । शरवे। ‘शॄ हिंसायाम्। 'शॄस्वृस्निहित्रप्यसि इत्यादिना उप्रत्ययः ।  ‘ नित् ' इत्यनुवृत्तेराद्युदात्तः ॥
क॒था शर…

**काठकसंहिता (विस्वरः) — स्थानकम् ३६**
वैश्वदेवेन यजते प्रजाकामो वा पशुकामो वा न वरुणप्रघासैर्न साकमेधैस्सर्वो वै पुरुषस्साहस्रो जायते यावत्तरसं त्वै गच्छति प्रजननमेतद्धविर्यद्वैश्वदेवं प्रजननमेव यजते स्वां मात्रां गच्छानीति यदा सहस्रं पशून् गच्छेदथ वरुणप्रघासैर्यजेत यदेव तत् सहस्रमगँस्तस्याँहोऽवयजत ऋतुयाजी वा अन्यश्चातुर्मास्ययाज्यन्यो यो वसन्तोऽभूत् प्रावृडभूच्छरदभूदिति यजते स ऋतुयाजी यस्त्रयोदशं मासं संपादयति स त्रयोदशं मासमभियजते स चातुर्मास्ययाजी त्रीन् ऋजूनिष्ट्वा चतुर्थमुत्सृजेद् द्वौ परा ऋजू इष्ट्वा तृतीयमुत्सृजेद्ये वै त्रयस्संवत्सरास्तेषाँ षट्त्रिँशत् पूर्णमासा यौ द्वौ तयोश्चतुर्विँशतिर्ये षट्त्रिँशत्यधि ते चतुर्विँशतिमुपयन्त्येष वाव स त्रयोदशो मासस्तमेवैतत् संपादयति तमभियजते । यद्बर्हिः प्रयाजेषु यजत्योषधीस्तद्यजति यद्बर्हिरनुयाजेषु फलं तद्यजति यद्बर्हिर्वारितीनां यदेव फलादधि प्रजायते तत् तद्यजति यद्दुरो यजत्युपस्थं तद्यजति यदुषासानक्ता व्युष्टिं चैव निम्रुक्तिं च तद्यजति यज्जोष्ट्री यदेव जातं यज्जनिष्यमानं तद्यजति…

## लिधंसा
अभिजित्

**** वेदकथं मनुयागु वंशजयाम्ह छम्ह हिन्दू पात्र खः।

## शास्त्रय् दसु

**अष्टाध्यायी — पञ्चमः अध्यायः**
५.३.११६ दामनि आदित्रिगर्तषष्ठात् हः ।
५.३.११७ पर्शु आदियौधेय आदिह्यां अण् अञौ ।
५.३.११८ अभिजित् विदभृत्शालावत्शिखावत्शमीवत् ऊर्णावत्श्रुमत् अणः यञ् ।
५.३.११९ ञ्यआदयः तद्राजाः ।

**आर्षेयकल्पः — अध्यायः ०२**
द्वितीयोऽध्याय
अभिजित्
अभिजितमाह-

**आर्षेयकल्पः — अध्यायः ०३**
इति आयुः ।। ३ ।।
अभिजित्
अथाभिजिद्विश्वजितौ प्रजापतिः प्रजा असृजते- (तां० ब्रा० १ ६. ४. १ )त्यनुवाकेनोक्तौ । विश्वजिदुत्तराभ्यां चानुवाकाभ्याम् । तत्रा- 
भिजतः क्लृप्तिमाह-

**आर्षेयकल्पः — अध्यायः ११**
इति । पुनानः सोम धारये-( सा० ६७५-६ )ति अभीवर्त (ऊ० ८.२. १३)स्तिसृषु । रौरव-(ऊ० १.१.२)मेकस्याम् । रथन्तर-(र० १.१.१)मेकस्याम् । मैधातिथ-(ऊ० १३.१.७)मेकस्याम् । यौधाजयं (ऊ० १. १.३) तिसृषु इति पूर्दशरात्रेऽभिजितो बृहत्युक्ता। सैव यमातिरात्रास्वतिदिश्यते । अत्र च यथा पूर्दशरात्रे एवं  बृहतीति कर्तव्यौ सत्रत्वेन प्रत्यासत्त्या । यथा यमातिरात्रास्वित्युक्तम् ।। ३॥ 
यत्राभिजितो ज्योतिरुपयन्ति ज्योतिषः प्रत्नवती बृहती तेनाजामि ॥ ४॥ 
इति । तिथिवृद्धौ वाभिजिच्चतुर्दश्यां गोष्टोमे कृते पौर्णमास्याम्  अभिजित् । तत्र राथन्तराग्निष्टोमसाम । तस्माच्च परमपरपक्षप्रतिपदि राथन्तरं ज्योतिर्भवतीति जामि प्रथमायाम् ॥ ५ ॥ 
यत्र वायुरायुषो यथा यमातिरात्रास्वेवं बृहती ॥५॥
इति । यत्र वायुरित्यत्राभिजित उपयन्तीत्यनुषङ्गः । यत्र यथाभिजित ऊर्ध्वमायुरुपयन्ति तत्रेत्यर्थः । तिथिसाम्ये हि चतुर्दश्यां

## लिधंसा
प्रवीर

**** वेदकथं मनुयागु वंशजयाम्ह छम्ह हिन्दू पात्र खः।

## शास्त्रय् दसु

**अर्थशास्त्रम् — अधिकरणम् १ — अध्यायः १८**
तथाअप्यतुष्यन्तं अन्यस्मिन्पुत्रे दारेषु वा स्निह्यन्तं अरण्यायऽपृच्छेत   ।। ०१.१८.०५  ।।
 बन्ध-वध-भयाद्वा यः सामन्तो न्याय-वृत्तिर्धार्मिकः सत्य-वाग्-अविसंवादकः प्रतिग्रहीता मानयिता चाभिपन्नानां तं आश्रयेत   ।। ०१.१८.०६  ।।
 तत्रस्थः कोश-दण्ड-सम्पन्नः प्रवीर-पुरुष-कन्या-सम्बन्धं अटवी-सम्बन्धं कृत्य-पक्ष-उपग्रहं च कुर्यात्  ।। ०१.१८.०७  ।।
 एक-चरः सुवर्ण-पाक-मणि-राग-हेम-रूप्य-पण्य-आकर-कर्म-अन्तानाजीवेत्  ।। ०१.१८.०८  ।।
 पाषण्ड-संघ-द्रव्यं अश्रोत्रिय-उपभोग्यं वा देव-द्रव्यं आढ्य-विधवा-द्रव्यं वा गूढं अनुप्रविश्य सार्थ-यान-पात्राणि च मदन-रस-योगेनातिसंधायापहरेत्  ।। ०१.१८.०९  ।।

**अर्थशास्त्रम् — अधिकरणम् १० — अध्यायः ३**
सूत-मागधाः शूराणां स्वर्गं अस्वर्गं भीरूणां जाति-संघ-कुल-कर्म-वृत्त-स्तवं च योधानां वर्णयेयुः   ।। १०.३.४३  ।।
 पुरोहित-पुरुषाः कृत्य-अभिचारं ब्रूयुः । यन्त्रिक-वर्धकि-मौहूर्तिकाः स्व-कर्म-सिद्धिं असिद्धिं परेषां   ।। १०.३.४४  ।।
 सेना-पतिरर्थ-मानाभ्यां अभिसंस्कृतं अनीकं आभाषेत  "शत-साहस्रो राज-वधः । पञ्चाशत्-साहस्रः सेना-पति-कुमार-वधः । दश-साहस्रः प्रवीर-मुख्य-वधः । पञ्च-साहस्रो हस्ति-रथ-वधः । साहस्रोअश्व-वधः । शत्यः पत्ति-मुख्य-वधः । शिरो विंशतिकं भोग-द्वैगुण्यं स्वयं-ग्राहश्च" इति   ।। १०.३.४५  ।।
 तदेषां दश-वर्ग-अधिपतयो विद्युः   ।। १०.३.४६  ।।
 चिकित्सकाः शस्त्र-यन्त्र-अगद-स्नेह-वस्त्र-हस्ताः स्त्रियश्चान्न-पान-रक्षिण्यः पुरुषाणां उद्धर्षणीयाः पृष्ठतस्तिष्ठेयुः   ।। १०.३.४७  ।।

**अर्थशास्त्रम् — अधिकरणम् १३ — अध्यायः ३**
अथएकं अमात्यं निष्पातयेत्  ।। १३.३.११  ।।
 स परं आश्रित्य योग-अपसर्प-अपरक्त-दूष्यानशक्तिमतः स्तेनऽटविकानुभय-उपघातकान्वा परस्यौपहरेत्  ।। १३.३.१२  ।।
 आप्त-भाव-उपगतः प्रवीर-पुरुष-उपघातं अस्यौपहरेदन्त-पालं आटविकं दण्ड-चारिणं वा "दृढं असौ चासौ च ते शत्रुणा संधत्ते" इति   ।। १३.३.१३  ।।
 अथ पश्चादभित्यक्त-शासनैरेनान्घातयेत्  ।। १३.३.१४  ।।
  दण्ड-बल-व्यवहारेण वा शत्रुं उद्योज्य घातयेत्  ।। १३.३.१५  ।।

**अर्थशास्त्रम् — अधिकरणम् १३ — अध्यायः ४**
विक्रान्तं प्रकृतिभिर्दूष्य-मुख्य-उपग्रहेण वा घातयेत् । स्वयं वा रसेन "मित्र-घातकोअयम्" इत्यवाप्त-अर्थः   ।। १३.४.४५  ।।
 विक्रमितु-कामं वा मित्र-व्यञ्जनः परस्याभिशंसेत्  ।। १३.४.४६  ।।
 आप्त-भाव-उपगतः प्रवीर-पुरुषानस्यौपघातयेत्  ।। १३.४.४७  ।।
 संधिं वा कृत्वा जन-पदं एनं निवेशयेत्  ।। १३.४.४८  ।।
 निविष्टं अस्य जन-पदं अविज्ञातो हन्यात्  ।। १३.४.४९  ।।

## लिधंसा
अभयद

**** वेदकथं मनुयागु वंशजयाम्ह छम्ह हिन्दू पात्र खः।

## शास्त्रय् दसु

**वाचस्पत्यम् — अपि**
: स्वमैन्यप्रोत्साहनार्थं वादनीये रणढक्कादौ वाद्यभेदे ।
**अभयद**  त्रि० अभयं भयाभावं ददाति तदर्थं वचनं प्रयुज्य-
: रक्षति दा--क ६ त० । मा भैषीरित्यादिवचनमुक्त्वा 
: भीत२ त्राणकर्त्तरि “त्रातुमलभयदार्हति” किरा० अभयप्रदयो-

**स्तुतिकुसुमाञ्जलिः**
विभुमभयदमादरादरातिक्षपणपणप्रवणं प्रसादयामः ॥ १ ॥ 
अन्वय-अथ अमन्थराक्षराभिः सुजनमनोमृगवागुराभिः आभिः नुतिभिः अभयदम् 
अरातिक्षपणपणप्रवणम् विभुम् आदरात् प्रसादयामः ।

## लिधंसा
सुधन्वन्

**** वेदकथं मनुयागु वंशजयाम्ह छम्ह हिन्दू पात्र खः।

## शास्त्रय् दसु

**वाचस्पत्यम् — सुचित्रा**
**सुद्युम्न**  पु० वैवस्वतमनुपुत्रे इड़ाशब्दे ९२१ पृ० दृश्यम् ।
**सुधन्वन्**  त्रि० सुष्ठु धनुर्यस्य अनङ्समा० । १ सुन्द धनुर्द्धरे ।
: २ मान्धातृवंश्ये नृपभेदे हरिवं० १२ अ० । ३ आङ्गिरसे
: मुनिभेदे भा० स० ६६ अ० । ३ अनन्ते नागे ५ विश्वकर्मणि

## लिधंसा
अहंयाति

**** वेदकथं मनुयागु वंशजयाम्ह छम्ह हिन्दू पात्र खः।
ऋचेयु

**** वेदकथं मनुयागु वंशजयाम्ह छम्ह हिन्दू पात्र खः।

## शास्त्रय् दसु

**वाचस्पत्यम् — ऋ**
: मृचीषमः ऋचा दीप्त्या समः” भा० ।
**ऋचेयु**  च० राजभेदे । पूरुवंशवर्णने “रौद्राश्वस्य 
: महेष्वासा दशाप्सरसि सूनवः” इत्युपक्रम्य “ऋचेयुरथ काक्षेयुः
: कृकणेयुश्च वीर्य्यवान्” भा० आ० ९४ अ० ।

## लिधंसा
पूरु

**** वेदकथं मनुयागु वंशजयाम्ह छम्ह हिन्दू पात्र खः।

## शास्त्रय् दसु

**ऋग्वेद-पदपाठः — मण्डलम्-४**
-ऋ.वे. ३:७/११-
(ऋ.वे. ४,३८)
उतो इति | हि | वाम् | दात्रा | सन्ति | पूर्वा | या | पूरु-भ्यः | त्रसदस्युः | नि-तोशे | क्षेत्र-साम् | दादथुः | उर्वरासाम् | घनम् | दस्यु-भ्यः | अभि-भूतिम् | उग्रम् // ऋ.वे. ४,३८.१ //
उत | वाजिनम् | पुरुनिः-सिध्वानम् | दधि-क्राम् | ॐ इति | ददथुः | विश्व-कृष्तिम् | ऋजिप्यम् | श्येनम् | प्रुषित-प्सुम् | आशुम् | चर्कृत्यम् | अर्यः | नृ-पतिम् | न | शूरम् // ऋ.वे. ४,३८.२ //
यम् | सीम् | अनु | प्रवताइव | द्रवन्तम् | विश्वः | पूरुः | मदति | हर्षमाणः | पट्-भिः | गृध्यन्तम् | मेध-युम् | न | शूरम् | रथ-तुरम् | वातम्-इव | ध्रजन्तम् // ऋ.वे. ४,३८.३ //

**पैप्पलादसंहिता — काण्डम् ०१**
ये ऽमावास्यां रात्रिमुदस्थुर्भ्राजमत्त्रिणः।
अग्निस्तुरीयो यातुहा स उ नः पातु तेभ्यः।।३।।
यदि हंस्यश्वं यदि गां यदि पूरुषम् । 
सीसेन विध्यामस्त्वा यथा नोसो अवीरहा ।।४।। 
(ड्रति चतुर्चनामप्रथमकाण्डे द्वितीयोऽनुवाक:)

**वाचस्पत्यम् — पुष**
**पूरित**  त्रि० पूर--क्त । १ पूर्णे २ गुणिते च अमरः ।
**पूरु**  पु० व० ब० । पॄ--बा० कु । १ मनुष्ये निघण्टुः ऋ० ६३०१
: वैराजस्य मनोः नड्बलायां जाते २ पुत्रभेदे हरिवं० २ अ० ।
: ३ जह्नुपुत्रभेदे भाग० ९।१५।३ । ४ राक्षसभेदे यजु० १२ । ३४

**वायुपुराणम् — उत्तरार्धम् — अध्यायः ३१**
शर्मिष्ठा मासुरीं चैव तनयां वृषपर्वणः।	
यदुं च तुर्वसुं चैव देवयानिर्व्यजायत ।। ३१.१६ ।।	
द्रुह्युञ्चानुञ्च पूरुञ्च शर्मिष्ठा वार्षपर्वणी ।	
अजीजनन्महावीर्यान् सुतान्देवसुतोपमान् ।। ३१.१७ ।।	
रथन्तस्मै ददौ रुद्रः प्रीतः परमभास्वरम्।

## लिधंसा
मतिनार

**** वेदकथं मनुयागु वंशजयाम्ह छम्ह हिन्दू पात्र खः।

## शास्त्रय् दसु

**महाभारतम्-01-आदिपर्व-088**

	अनाधृष्टिसुतस्त्वासीद्राजसूयाश्वमेधकृत्।मतिनार इति ख्यातो राजा परमधार्मिकः।।		1-88-12a1-88-12b	


## लिधंसा
तंसु

**** वेदकथं मनुयागु वंशजयाम्ह छम्ह हिन्दू पात्र खः।

## शास्त्रय् दसु

**वाचस्पत्यम् — त**
: गणभेदे “सोऽन्तगुरुः लथितोऽन्त्यलघुस्तः” छन्दोम० ।
**तंसु**  पु० तसि--उन् । पौरवे गतिनारसुते नृपभेदे “मतिना-
: रसुता राजंश्चत्वारोऽमितविक्रमाः । तंसुर्महानतिरथो
: द्रुह्युश्चाप्रतिमद्युतिः । तेषां तम्सुर्सहावीर्य्यः पौरवं

## लिधंसा
दुष्यन्त

**** वेदकथं मनुयागु वंशजयाम्ह छम्ह हिन्दू पात्र खः।

## शास्त्रय् दसु

**अभिज्ञानशाकुन्तलम् — षष्ठोऽङ्कः**
राजा- किमनेन सन्ततिरस्ति नास्तीति ?
::  येन येन वियुज्यन्ते प्रजाः स्निग्धेन बन्धुना 
::  स स पापादृते तासां दुष्यन्त इति घुष्यताम् ॥२३॥
प्रतीहारी – एवं नाम घोषयितव्यम् (निष्क्रम्य पुनः प्रविश्य) काले
::  प्रवृष्टमिवाभिनन्दितं देवस्य शासनम् ।

**अभिज्ञानशाकुन्तलम् — सप्तमोऽङ्कः**
बालः- मुञ्च माम् । यावन्मातुः सकाशं गमिष्यामि ।
राजा- पुत्रक, मया सहेव मातरमभिनन्दिष्यसि ।
बालः - मम खलु तातो दुष्यन्तः ! न त्वम् ।
राजा -(सस्मितम्) एष विवाद एव प्रत्याययति ! 
::(ततः प्रविशत्येकवेणीधरा शकुन्तला)

**ऋग्वेदः मण्डल ८**
काशकृत्स्नधातुपाठे (१.२०६) कण, क्वणादि धातवः शब्दे भवन्ति। अस्याः चन्नवीरकृतटीकायां कणः – लघुद्रव्यम्, कणिमा गिरिपर्व(घाटी), कणुः – चक्षुः इत्याद्यर्थेषु भवति। क्वण धातु प्रतिध्वनि अर्थे अस्ति। उणादिसूत्राणि १.१५१ (१.१४९) अनुसारेण अशूप्रुषिलटिकणिखटिविशिभ्यः क्वन् । अशू- व्याप्तौ, प्रुष – प्रोक्षणे, .....। अत्र क्वन् प्रत्ययः महत्वपूर्णमस्ति। किं अयं क्वन्, क्वण आधुनिकविज्ञानस्य क्वाण्टा(quantum) अस्ति, अयं विचारणीयः। आधुनिकविज्ञानुसारेण क्वाण्टा कणः अपि अस्ति, तरंगः अपि। तस्य स्वरूपस्य निर्धारणं शक्यं नास्ति। उणादिसूत्रे क्वनशब्दस्य ये विशेषणाः अशू, प्रुषादि सन्ति, किं ते सर्वाणि क्वणशब्दस्य गुणाः सन्ति, अयं अन्वेषणीयः।
	पौराणिक एवं लौकिकसाहित्ये कण्वाश्रमे शकुन्तला – दुष्यन्त मेलनम् एवं भरतस्य जन्मकथा प्रसिद्धा अस्ति। पुराणेषु अस्याः कथायाः रूपान्तराः अपि सन्ति – यथा – कथासरित्सागरे १२.३४.३६ एका अतिरूपसम्पन्ना मन्दारवती युवती अस्ति यस्याः निवासं हंसद्वीपे अस्ति। तस्याः मेलनम् सर्वेषां व…

**कथासरित्सागरः — लम्बकः ६ — तरङ्गः ६**
यथावकाशोऽपि हृतस्तत्रान्तःपुरयोषिताम् ॥१०७ 
अपीमां प्राप्नुयां भार्यां कस्यापीह सुतामृषेः । 
दुष्यन्त इव कण्वस्य मुनेः कन्यां शकुन्तलाम् ॥१०८ 
इति संचिन्तयन्नेव संगृहीतसमित्कुशम् । 
सोऽत्रापश्यत्तमायान्तं मुनिं मङ्कणकं नृपः ॥ १०९

## लिधंसा
भरद्वाज

**** वेदकथं मनुयागु वंशजयाम्ह छम्ह हिन्दू पात्र खः।

## शास्त्रय् दसु

**ऋग्वेदः सूक्तं ९.६७**
| previous   = सूक्तं ९.६६
 | next       = सूक्तं ९.६८
 | notes      = ऋषयः - सप्तर्षयः(१-३ भरद्वाजो बार्हस्पत्यः, ४-६ कश्यपो मारीचः, ७-९ गोतमो राहूगणः, १०-१२  अत्रिःर्भौमः, १३-१५ विश्वामित्रो गाथिनः, १६-१८ जमदग्निर्भार्गवः, १९-२१ मैत्रावरुणिर्वासिष्ठः, २२-३२ पवित्र आङ्गिरसो वा वसिष्ठो वा उभौ वा)।
दे. पवमानः सोमः, १०-१२ पवमानः पूषा वा, २३-२७ पवमानोऽग्निः, २५ पवमानः सविता वा, २६ पवमानाग्निसवितारः, २७ विश्वे देवा वा, ३१-३२ पावमान्यध्येता। गायत्री, १६-१८ नित्यद्विपदा गायत्री, ३० पुरउष्णिक्, २७, ३१, ३२ अनुष्टुप्।
}}

**नारदपुराणम्- पूर्वार्धः — अध्यायः ४२**
सनंदन उवाच ।।
श्रृणु नारद वक्ष्यामि चेतिहासं पुरातनम् ।।
भृगुणाभिहितं शास्त्रं भरद्वाजाय पृच्छते ।। ४२-५ ।।
कैलासशिखरे दृष्ट्वा दीप्यमानं महौजसम् ।।

**नारदपुराणम्- पूर्वार्धः — अध्यायः ४३**

भरद्वाज उवाच ।।
यदि प्राणपतिर्वायुर्वायुरेव विचेष्टते ।।
श्वसित्याभाषते चैव ततो जीवो निरर्थकः ।। ४३-१ ।।

**नारदपुराणम्- पूर्वार्धः — अध्यायः ४४**

भरद्वाज उवाच ।।
अस्माल्लोकात्परो लोकः श्रूयते नोपलभ्यते ।।
तमहं ज्ञातुमिच्छामि तद्भवान्वक्तुमर्हति ।। ४४-१ ।।

## लिधंसा
वितथ

**** वेदकथं मनुयागु वंशजयाम्ह छम्ह हिन्दू पात्र खः।

## बाखँ
वेक व वेकस्वया न्हापा व लिपायापिं वेकयागु वंशजतेगु बाखँ हिन्दू सफूय् खने दु।
## स्वया दिसँ
*हिन्दू धर्म

## पिनेयागु स्वापूत

## शास्त्रय् दसु

**अधिकारणचिन्तामणिः — चतुर्थोऽध्यायः**
तदिदं दूषयति--- मैव मिति ।तत्र हेतुमाह--- प्रारब्धेति ।'यावन्न विमोक्ष्ये'इत्यादिवाक्यात् प्रारब्धा नां कर्मणां वैचित्र्यान्न तच्छरीरावसाने मोक्षः।अस्माच्छरीरादिति वचनं बुद्धिसिछचरमशरीरावसानपरमिति मन्तव्यम्। नन्वस्माच्छरीरादिति श्रुतिस्वारस्यं विहाय तत्रवा अन्यत्रवेत्यस्वरसार्थः किमर्थं कल्प्यत इत्याशङ्क्याह-- भूय इति।ब्राहृविद्यानिष्ठनामेव महर्षीणामनुक्रमादनेकजन्मसम्बन्धवजनस्य महाभारतादिषु महर्षिभिः प्रतिपादितत्वात्।विदुरोहि धर्मदेवता।एवं पुर्वमेव ब्राहृविद्यानिष्ठानां चरमशरीरपर्यन्तं प्राब्धकर्मानुभूय तदवसाने मोक्षः। 
5. नन्वत्रास्माच्छरीरादिति पदस्य साफल्यं सम्यबेव भवता नौक्तमित्याशङ्क्य तस्य पदस्यात्यन्तसाफल्यमस्तीति समाधातुमारभते-- नत्वि ति।शरीरे विशेषणतया प्रयुक्त मस्मादिति पदं वितथ मित्याशङ्का।इदमवितथमित्याह-- नत्वि ति।शरीरविशेषणस्यास्मादिति पदस्य तादात्विकदुरनस्थाप्रकाशनपरत्वेन साफल्य मस्त्येव।अनन्तगरुडविष्वक्सेनादिवदनभगवदनुभवयोग्यस्य कारागारनिवास इव कश्मले पुनरस्मिन्देहे निवासः।…

**अनुक्रमणिका**
* अविस्पष्ट,1/6/21/4/2,वि/
* वितथ,1/6/21/4/3,नपुं/
* अनृत,1/6/21/4/4,नपुं/

**आपस्तम्ब-धर्मसूत्रम्**
इति द्वितीयः पटलः
जात्याचारसंशये धर्मार्थमागतमग्निमुपसमाधाय जातिमाचारं च पृच्छेत् १ साधुतां चेत्प्रतिजानीतेऽग्निरुपद्र ष्टा वायुरुपश्रोतादित्योऽनुख्याता साधुतां प्रतिजानीते साध्वस्मा अस्तु वितथ एष एनस इत्युक्त्वा शास्तुं प्रतिपद्येत २ अग्निरिव ज्वलन्न् अतिथिरभ्यागच्छति ३ धर्मेण वेदानामेकैकां शाखामधीत्य श्रोत्रियो भवति ४ स्वधर्मयुक्तं कुटुम्बिनमभ्यागच्छति धर्मपुरस्कारो नान्यप्रयोजनः सोऽतिथिर्भवति ५ तस्य पूजायां शान्तिः स्वर्गश्च ६ तमभिमुखोऽभ्यागम्य यथावयः समेत्य तस्यासनमाहारयेत् ७ शक्तिविषये नाबहुपादमासनं भवतीत्येके ८ तस्य पादौ प्रक्षालयेत् । शूद्र मिथुनावित्येके ९ अन्यतरोऽभिषेचने स्यात् १० तस्योदकमाहारयेन्मृन्मयेनेत्येके ११ नोदकमाचारयेद् असमावृत्तः १२ अध्ययनसांवृत्तिश्चात्राधिका १३ सान्त्वयित्वा तर्पयेद्र सैर्भक्ष्यैरद्भिरवरार्ध्येनेति १४ आवसथं दद्यादुपरिशय्यामुपस्तरणमुपधानं सावस्तरणमभ्यञ्जनं चेति १५ अन्नसंस्कर्तारमाहूय व्रीहीन्यवान्वा तदर्थान्निर्वपेत् १६ उद्धृतान्यन्नान्यवेक्षेतेदं भूय…

**कल्किपुराणम् — अध्यायः २३**
देवा बाण+अग्नि-सन्त्रस्ता अगमन् खगमाः किल
ततो ऽति-वितथ+उद्योगौ वासुदेव-शशिध्वजौ))12
निरस्त्रौ बाहु-युद्धेन युयुधाते परस्परम्

## लिधंसा
सुहोत्र

**** वेदकथं मनुयागु वंशजयाम्ह छम्ह हिन्दू पात्र खः।

## स्वया दिसँ
*वेद
*हिन्दू धर्म

## शास्त्रय् दसु

**वाचस्पत्यम् — कल्पक**
: त्तीर्थसेवी नराधिप । उपस्पृश्य ततस्तत्र काक्षोवानिव-
: मोदते” भा० व० ८४ अ० । “काक्षोवान गौतमोऽआत्रश्च”
: माग० २, ९, ५ । ४ राजभेदे च । “सुहोत्र रान्तदवञ्च
: काक्षीवन्तं महाद्युतिम्” भा० आ० १ अ० 
: चतुर्विशतिविख्यातनृपकथंने ।

**वाचस्पत्यम् — सुचित्रा**
**सुहृद्बल**  न० सुहृदेव वलम् । मित्त्ररूपे सैन्ये ।
**सुहोत्र**  पु० । चन्द्रवंशीयवृहदिषुराजपुत्रे । “वृहदिषोश्च
: दायादः सुहोत्रो नाम धार्मिकः । सुहोत्रस्यापि दायादो
: हस्ती नाम बभूव ह” हरिवं० २० अ० ।

**शान्तिकमलाकरः — द्वितीयः भागः**
तत्र शुक्राय शुक्रं - आवाहयामि ।।
	बुधाय बुधं आवाहयामि - शुक्र बुध्वाब्यान्नमः - गंधादि पंचोपचारान् त्समर्पयामि ।। ( मंत्र्ः 208 पेजीलो )
	4. ततः उत्तरे गत्वा ।। वट माश्वतंवा पलाशं वासुहोत्रं सुप्रभंवा पद्म चिह्नितं तोरणं न्यस्य ।। ओं शन्नोदेवि रबिष्ठय आपो भवंतु पीतयोशंयो रिभिस्रवंतुनः ।। सुहोत्र तोरणाय नमः - सुहोत्र तोरणं आवाहयामि - गंधाद्युपचारान् त्समर्पयामि ।।
	तत्र सोमाय नमः - सोम मावाहयामि.
	केतवे नमः - केतु मावाहयामि.

**शान्तिकमलाकरः — प्रथमः भागः — द्वितीयः भागः**
तत्र शुक्राय शुक्रं - आवाहयामि ।।
	बुधाय बुधं आवाहयामि - शुक्र बुध्वाब्यान्नमः - गंधादि पंचोपचारान् त्समर्पयामि ।। ( मंत्र्ः 208 पेजीलो )
	4. ततः उत्तरे गत्वा ।। वट माश्वतंवा पलाशं वासुहोत्रं सुप्रभंवा पद्म चिह्नितं तोरणं न्यस्य ।। ओं शन्नोदेवि रबिष्ठय आपो भवंतु पीतयोशंयो रिभिस्रवंतुनः ।। सुहोत्र तोरणाय नमः - सुहोत्र तोरणं आवाहयामि - गंधाद्युपचारान् त्समर्पयामि ।।
	तत्र सोमाय नमः - सोम मावाहयामि.
	केतवे नमः - केतु मावाहयामि.

## लिधंसा
बृहत्क्षत्र

**** वेदकथं मनुयागु वंशजयाम्ह छम्ह हिन्दू पात्र खः।
हस्तिन्

**** वेदकथं मनुयागु वंशजयाम्ह छम्ह हिन्दू पात्र खः।

## शास्त्रय् दसु

**अनुक्रमणिका**
* दन्तावल,2/8/34/1/2,पुं/
* हस्तिन्,2/8/34/1/3,पुं/
* द्विरद,2/8/34/1/4,पुं/

**अष्टाध्यायी-गणपाठः**
उपमितंव्याघ्रादिभिःसामान्याप्रयोगे (२.१.५६)
व्याघ्र। सिंह। ऋक्ष। ऋषभ। चन्दन। वृक्ष। वराह। वृष। हस्तिन्। कुञ्जर। रुरु। पृषत। पुण्डरीक। बलाहक। अकृतिगनश्चअयम्, तेनइदम्अपिभवतिमुखपद्मम्, मुखकमलम्, करकिसलयम्, पार्थिवचन्द्रःइत्येवम्आदि। 
11.  श्रेण्यादिः
श्रेण्यादयःकृतादिभिः (२.१.५९)

**अष्टाध्यायी हिन्दी व्याख्या सहितम् — चतुर्थः अध्यायः**
[४|४|७] **नौद्वयचष्ठ्न** - नौ तथा द्वयच् प्रातिपादिक से `तरतॎ अर्थ में ठन् प्रत्यय होता है। | *नावा तरति = नाविकः। द्वयचः - घटेन तरति = घटिकः, बाहुकः।
[४|४|८] *'चरति** - चरति (चलता है और खाता है) अर्थ में तृतीयान्त प्रातिपादिक से ठक् प्रत्यय होता है। | ''हस्तिना चरति (हाथी द्वारा चलता है) - यहाँ चलता है अर्थ में तृतीयान्त हस्तिना से ठक् प्रत्यय हो हस्तिना ठ रूप बनता है। तब सुप्-लोप हो हस्तिन् उ रूप बनने पर इकादेश, टि-लोप और अजादि-वृद्धि आदि होकर प्रथमा के एकवचन-पुँल्लिङ्ग में हास्तिकः रूप सिद्ध होता है।
[४|४|९] **आकर्षात्ष्ठल्** - आकर्षक शब्द से `चरतॎ अर्थ में ष्ठल् प्रत्यय होता है। | ''आकर्षेण चरति = आकर्षिकः आकर्षिकी।

**अष्टाध्यायी हिन्दी व्याख्या सहितम् — तृतीयः अध्यायः**
[३|२|५३] **अमनुष्य-कर्तृके च** - अमनुष्यकर्त्तक अर्थ में वर्तमान `हन् ` धातु से कर्म के उपपद होने पर टक् प्रत्यय होता है। | ''श्लेष्मघ्नं मधु (कफ को नष्ट करनेवाला मधु), पित्तघ्नं घृतम् (पित्त को मारनेवाला घी)।
[३|२|५४] **शक्तौ हस्ति-कपाटयोः** - कर्मत्वविषिष्ट हस्तिन् तथा कपाट के उपपदत्व में `हन् ` धातु से शक्ति के गम्यमान होने पर `टक् ` प्रत्यय होता है। | ''हस्तिनं हन्तुं शक्नोति == हस्तिध्नो मनुष्यः (हाथी को मार सकनेवाला मनुष्य)। कपाटं हन्तुं शक्नोति == कपाटघ्नश्चौरः (किवाड़ तोड़ने में समर्थ चोर)
[३|२|५५] **पाणिघताडघौ शिल्पिनि*' - कर्मत्वविषिष्ट पाणि तथा ताड शब्दों के उपपदत्व में `हन् ` धातु से क प्रत्यय `हन् ` धातु के टि का लोप तथा घत्व का निपातन है। | *पाणि + ङस् + हन् + क == पाणिघः, इसी प्रकार ताडघः ।

## लिधंसा
अजमीढ

**** वेदकथं मनुयागु वंशजयाम्ह छम्ह हिन्दू पात्र खः।

## शास्त्रय् दसु

**अष्टाध्यायी हिन्दी व्याख्या सहितम् — चतुर्थः अध्यायः**
[४|२|१२४] **जनपदतदवघ्योश्च** - वृद्धसंज्ञक भिन्न जनपदवाचक तथा जनपदसीमावाचक प्रातिपादिकों से शौषिक वुञ् प्रत्यय होता है। | *जनपदवाचिनः- आभिसारकः, आदर्शकः। जनपदावधिवाचिनः = औपुष्टकः, श्यामायनकः, त्रैगर्त्तकः।
[४|२|१२५] *'अवृद्धादपिबहुवचनविषयात्** - वृद्धसंज्ञक भिन्न जनपदवाचक तथा जनपदसीमावाचक शब्दों से भी वुञ् प्रत्यय होता है यदि प्रकृति बहुवचनान्त हो। | ''अङ्ग + वुञ् == आङ्गकः, वङ्ग + वुञ् == वाङ्गकः, कलिङ्ग + वुञ् == कलिंगकः । अजमीढ + वुञ् == आजमीढकः, अजक्रन्द + वुञ् == आजक्रन्दकः।
[४|२|१२६] **कच्छाग्निवक्त्रवर्तोत्तरपदात्** - कच्छोत्तरपदक, अग्न्युत्तरपदक, वक्त्रोत्तरपदक तथा गत्तोत्तरपदक देशवाची प्रातिपादिकों से शौषिक वुञ् प्रत्यय होता है। | ''दारुकच्छ + वुञ् == दारुकच्छकः, पिप्पलीकच्छ + वुञ् == पैप्पलीकच्छकः । काण्डाग्नि + वुञ् == काण्डाग्नकः । इन्द्रवक्त्र + वुञ् == ऐन्द्रवक्त्रकः । बहुवर्त + वुञ् == बाहुवर्तकः।

**काशिका (पदमञ्जरीव्याख्यासहिता) — चतुर्थोऽध्यायः — प्रथमः पादः**
साल्वावयवप्रत्यग्रथकलकूटाश्मकादिञ्‌ ।। 4.1.173 ।।
सल्वा क्षत्त्रियेति पाठः, तन्नामिकेति वचनात्‌, इदं हि तन्नामिकाणः प्राप्त्यर्थमुक्तम् । न च साल्वाशब्दात्तस्य प्राप्तिः, वृद्धत्वात, सलेर्वप्रत्ययः । अणपीष्यत इति । साल्वावयवे अपदातौ साल्वादिति निर्देशात्, न च निपातितोऽण्‌ ढकोऽपवादः, `साल्वेयगान्धारिभ्या च' इति निर्देशात्‌ । तेभ्यः क्षत्त्रियवृत्तिभ्य इति । `जनपदशब्दात्क्षत्त्रियात्‌' इत्यनुवृत्तेरेतल्लभ्यते ।
`उदुम्बरास्तिलखलाः' इति श्लोकः प्रदर्शनार्थः । तेन बुस, अजमीढ, आजकन्द--इत्येतेभ्यो।ञपि भवति; तथा च भाष्य उदाहृतम्---बौसिः, आजमीढिः, आजकन्दिरिति । साल्वावयवसंज्ञिता इति । साल्वावयव---इत्येवं शब्दिता इत्यर्थः ।।
ते तद्राजाः ।। 4.1.174 ।।
तथा चैवोदाहृतमिति । तत्र `तद्राजस्य बहुषु तेनैवास्त्रियाम्' मित्यत्र कार्याश्रयमुदाहृतम्, इह तु प्रकरणे रूपाश्रयम् ।।

**वाचस्पत्यम् — अङ्गराग**
: भवादौ कुर्व्वा० ण्य । आजमार्य्यस्तद्भवादौ त्रि० ।
**अजमीढ**  पु० अजोमीढः यज्ञे सिक्तः यत्र ब० । (आजमीर)
: प्रसिद्धे देशे । राजनि अण् । आजमीढः तद्देशाधिपे
: प्रसिद्धतया युधिष्ठिरे ।

**शब्दकल्पद्रुमः — अच**
:निर्घण्टः ॥
**अजमीढः''', पुं, (अजः छागः यज्ञे मीढः सिक्तो यत्र
:सः तद्देशाधिपः अजमीढ + अण् संज्ञापूर्ब्बक-
:वृद्धेरनित्यत्वात् वृद्ध्यभावः ।) राजा युधिष्ठिरः ।

## लिधंसा
भरत

**** वेदकथं मनुयागु वंशजयाम्ह छम्ह हिन्दू पात्र खः।

## शास्त्रय् दसु

**ऋग्वेदः सूक्तं १.१३६**
}}

प्र सु ज्येष्ठं निचिराभ्यां बृहन्नमो हव्यं मतिं भरता मृळयद्भ्यां स्वादिष्ठं मृळयद्भ्याम् ।
ता सम्राजा घृतासुती यज्ञेयज्ञ उपस्तुता ।
अथैनोः क्षत्रं न कुतश्चनाधृषे देवत्वं नू चिदाधृषे ॥१॥

**ऋग्वेदः सूक्तं १.२२**
वरूत्रीम् । धिषणाम् । वह ॥१०
हे "अग्ने "अवसे अस्मानवितुं "ग्नाः देवपत्नीः "इह “आ “वह । तथा हे "यविष्ठ युवतमाग्ने “होत्रां होमनिष्पादकाग्निपत्नीं “भारतीं भरतनामकस्य आदित्यस्य पत्नीं “वरूत्रीं वरणीयां "धिषणां वाग्देवीं च आ वह। ‘वाग्वै धिषणा' इति वाजसनेयकम् । “भरत आदित्यः (निरु. ८. १३ ) इति यास्केन उक्तत्वात् तस्य पत्नी भारती इत्युच्यते ॥ गम्यन्त इति ग्नाः । ‘गम्लृ सृप्लृ गतौ'। औणादिको ड्नप्रत्ययः । डित्त्वात् टिलोपः । प्रत्ययस्वरः । होत्राम् । “हुयामाश्रुभसिभ्यस्त्रन् ' ( उ. सू. ४. ६०७ ) इति त्रनन्तो नित्त्वादाद्युदात्तः । अतिशयेन युवा यविष्ठः । ‘अतिशायने तमबिष्ठनौ ' ( पा. सू. ५. ३. ५५ )। ' स्थूलदूर ' ( पा. सू.. ६. ४. १५६ ) इत्यादिना यणादिपरस्य लोपः पूर्वस्य च गुणः। भारतीम् । शार्ङ्गरवादेः अवृत्कृतत्वात् ङीनन्तो नित्त्वादाद्युदात्तः । वरूत्रीम् । ‘ग्रसितस्कभित° ' (पा. सू. ७. २. ३४) इत्यादौ यद्यपि वरूतृशब्दः तृजन्त इत्युक्तं तथापि अन्ते इतिकरणस्य प्रदर्शनार्थत्वात् वरूतृशब्दः तृनन्तोऽपि द्र…

**ऋग्वेदः सूक्तं १०.१००**
इन्द्र दृह्य मघवन्त्वावदिद्भुज इह स्तुतः सुतपा बोधि नो वृधे ।
देवेभिर्नः सविता प्रावतु श्रुतमा सर्वतातिमदितिं वृणीमहे ॥१॥
भराय सु भरत भागमृत्वियं प्र वायवे शुचिपे क्रन्ददिष्टये ।
गौरस्य यः पयसः पीतिमानश आ सर्वतातिमदितिं वृणीमहे ॥२॥
आ नो देवः सविता साविषद्वय ऋजूयते यजमानाय सुन्वते ।

**ऋग्वेदः सूक्तं १०.११०**
तिस्रः । देवीः । बर्हिः । आ । इदम् । स्योनम् । सरस्वती । सुऽअपसः । सदन्तु ॥८
“भारती । भरत आदित्यः । तस्य स्वभूता दीप्तिः । तस्येदम् ' इत्यर्थे उत्सादित्वादञ् (पा. सू. ४. १. ८६ )।  ‘ टिड्ढाणञ् ' इति ङीप् । “नः अस्मदीयं “यज्ञं तूयं ' क्षिप्रम् “आ “एतु आगच्छतु । तथा “मनुष्वत् मनुष्यो यथा इदं मया कर्तव्यमिति जानाति तद्वत् “चेतयन्ती जानाना “इळा देवी च “इह अस्मिन् कर्मण्यागच्छतु । तथा “सरस्वती च । “स्वपसः सुकर्माणः । अप इति कर्मनाम ॥ आप्नोतेरसुनि आपः कर्माख्यायां ह्रस्वः । बहुव्रीहौ 'आद्युदात्तं द्व्यच्छन्दसि ' इत्युत्तरपदाद्युदात्तत्वम् ॥ एताः “तिस्रो “देवीः देव्यः “स्योनं सुखकरम् “इदं “बर्हिः इमं यज्ञम् “आ “सदन्तु आसीदन्तु प्राप्नुवन्तु ॥ सदेर्लोटि सीदादेशाभावश्छान्दसः ॥
त्वाष्ट्रस्य पशोर्वपायां  ‘ य इमे ' इत्येषानुवाक्या । सूत्रितं च -- य इमे द्यावापृथिवी जनित्री तन्नस्तुरीपमध पोषयित्नु ' ( आश्व. श्रौ. ३. ८) इति ॥

## लिधंसा
नील

**** वेदकथं मनुयागु वंशजयाम्ह छम्ह हिन्दू पात्र खः।

## शास्त्रय् दसु

**अग्निपुराणम् — अध्यायः १०**
वानरो हनुमान मैन्दो द्विविदौ जाम्बवान्नलः ।। ३ ।।
नीलस्तारोङ्गदो धूभ्रः सुषेणः केशरी गयः। 
पनसो विनतो रम्भः शरभः कथनो बली ।। ४ ।।

**अग्निपुराणम् — अध्यायः २१९**
मान्धाता मुचुकुन्दश्च पान्तु त्वाञ्च पुरूरवाः  ॥२१९.०५१
वास्तुदेवाः पञ्चविंशत्तत्त्वानि विजयाय ते  ।२१९.०५२
रुक्मभौमः शिलाभौमः पतालो नीलमूर्तिकः(२)  ॥२१९.०५२
{{टिप्पणी|
१ शत्रुजिद्वलो इति क.. , ख.. च

**अग्निपुराणम् — अध्यायः २६९**
कुमुदैरावणौ पद्मः पुष्पदन्तोऽथ वामनः।।
सुप्रतीकोऽञ्जनो नील एतेऽष्टौ देवयोनयः ।। २६९.१४ ।।
तेषां पुत्राश्च पौत्राश्च बलान्यष्टौ समाश्रिताः ।

**ऐतरेय आरण्यकम्**
3.2.4
दुग्धदोहा अस्य वेदा भवन्ति न तस्यानूक्ते भागोऽस्ति न वेद सुकृतस्य पन्थानमिति, इति । तदप्येतदृषिणोक्तम्, इति । यस्तित्याज सचिविदं सखायं न तस्य वाच्यपि भागो अस्ति । यदीं शृणोत्यलकं शृणोति न हि प्रवेद सुकृतस्य पन्थामिति, इति । न तस्यानूक्ते भागोऽस्ति न वेद सुकृतस्य पन्थानमित्येतत्तदुक्तं भवति, इति । तस्मादेवं विद्वान्न परस्मा अग्निं चिनुयान्न परस्मै महाव्रतेन स्तुवीत न परस्मा एतदहः शंसेत्, इति । कामं पित्रे वाऽऽचार्याय वा शंसेदात्मन एवास्य तत्कृतं भवति, इति । स यश्चायमशरीरः प्रज्ञात्मा यश्चासावादित्य एकमेतदि त्यवोचाम तौ यत्र विहीयेते चन्द्रमा इवाऽऽदित्यो दृश्यते न रश्मयः प्रादुर्भवन्ति लोहिनी द्यौर्भवति यथा मञ्जिष्ठा व्यस्तः पायुः काककुलायगन्धिकमस्य शिरो वायति संपरेतोऽस्याऽऽऽत्मा न चिरमिव जीविष्यतीति विद्यात्, इति । स यत्करणीयं मन्येत तत्कुर्वीत यदन्ति यच्च दूरक इति सप्त जपेदादित्प्रत्नस्य रेतस इत्येका यत्र ब्रह्मा पवमानेति षळुद्वयं तमसस्परीत्येका, इति । अथापि यत्र च्छिद्र इवाऽऽदित्यो…

## लिधंसा
सुशान्ति

**** वेदकथं मनुयागु वंशजयाम्ह छम्ह हिन्दू पात्र खः।

## शास्त्रय् दसु

**दीक्षापद्धतिः**
सम्भवात्पात्र सप्तकमुपाहरेच्छुभं । मृण्मयावधि मणेः 
समुक्षितं चास्त्रतः कवचो तवगुण्ठितं । प्राच्यथोनवपदीं 
शिवादिना प्रार्च्यतत्वनवकेन मध्यतः । सुप्रतिष्ठित सुशान्ति 
दीप्तिमत्मामृतात्मकमथोसरत्रवत् । पात्रपञ्चकमथात्रमध्यगे 
वर्ममन्त्रितपयः शिवाणुना । पूर्वगे दधि घृतं च दक्षगे

## लिधंसा
ऋक्ष

**** वेदकथं मनुयागु वंशजयाम्ह छम्ह हिन्दू पात्र खः।

## शास्त्रय् दसु

**अर्थशास्त्रम् — अधिकरणम् १३ — अध्यायः २**
तदेषां नैमित्तिक-मौहूर्तिक-व्यञ्जनाः ख्यापयेयुः   ।। १३.२.२२  ।।
 मङ्गल्ये वा ह्रदे तटाक-मध्ये वा रात्रौ तेजन-तैल-अभ्यक्ता नाग-रूपिणः शक्ति-मुसलान्ययोमयानि निष्पेषयन्तस्तथैव ब्रूयुः   ।। १३.२.२३  ।।
 ऋक्ष-चर्म-कञ्चुकिनो वाअग्नि-धूम-उत्सर्ग-युक्ता रक्षो-रूपं वहन्तस्त्रिरपसव्यं नगरं कुर्वाणाः श्व-सृगाल-वाशित-अन्तरेषु तथैव ब्रूयुः   ।। १३.२.२४  ।।
 चैत्य-दैवत-प्रतिमां वा तेजन-तैलेनाभ्र-पटलच्-छन्नेनाग्निना वा रात्रौ प्रज्वाल्य तथैव ब्रूयुः   ।। १३.२.२५  ।।
 तदन्ये ख्यापयेयुः   ।। १३.२.२६  ।।

**अर्थशास्त्रम् — अधिकरणम् २ — अध्यायः १७**
कन्द-मूल-फल-आदिरौषध-वर्गः   ।। ०२.१७.११  ।।
 काल-कूट-वत्स-नाभ-हालाहल-मेष-शृङ्ग-मुस्ता-कुष्ठ-महा-विष-वेल्लितक-गौर-अर्द्र-बालक-मार्कट-हैमवत-कालिङ्गक-दारदक-अङ्कोल-सारक-उष्ट्रक-आदीनि विषाणि । सर्पाः कीटाश्च त एव कुम्भ-गताः विष-वर्गः   ।। ०२.१७.१२  ।।
 गोधा-सेरक-द्वीप्य्-ऋक्ष-शिंशुमार-सिंह-व्याघ्र-हस्ति-महिष-चमर-सृमर-खड्ग-गो-मृग-गवयानां चर्म-अस्थि-पित्त-स्नाय्व्-अक्षि-दन्त-शृङ्ग-खुर-पुच्छानि । अन्येषां वाअपि मृग-पशु-पक्षि-व्यालानां   ।। ०२.१७.१३  ।।
 काल-अयस-ताम्र-वृत्त-कंस-सीस-त्रपु-वैकृन्तक-आर-कूटानि लोहानि   ।। ०२.१७.१४  ।।
 विदल-मृत्तिकामयं भाण्डं   ।। ०२.१७.१५  ।।

**अष्टाङ्गहृदयम् — उत्तरस्थानम्**
नावनाभ्यङ्ग-सेकेषु विदधीत ग्रहापहान् ॥ ९ ॥
५.९bv -शश-पित्त-प्रपेषितान् ५.९bv -ऋक्ष-पित्त-प्रपेषितान्
सिद्धार्थक-वचा-हिङ्गु-प्रियङ्गु-रजनी-द्वयम् ।
मञ्जिष्ठा श्वेत-कटभी वरा श्वेताद्रिकर्णिका ॥ १० ॥

**अष्टाङ्गहृदयम् — चिकित्सास्थानम्**
४.१२dv वालान् वा स्नायु वा गवाम्
ऋक्ष-गोधा-कुरङ्गैण-चर्म-शृङ्ग-खुराणि वा ।
गुग्गुलुं वा मनोह्वां वा शाल-निर्यासम् एव वा ॥ १३ ॥

## लिधंसा
भृम्यश्व

**** वेदकथं मनुयागु वंशजयाम्ह छम्ह हिन्दू पात्र खः।

## लिधंसा

## स्वया दिसँ
### स्वापू दुगु च्वसु
* हिन्दू धर्म
*
### पिनेयागु स्वापूत
*

## शास्त्रय् दसु

**वाचस्पत्यम् — भूत**
| style="width: 240pt;" |
**भृम्यश्व**  पु० भृमय इवाश्वाः यस्य । ऋषिभेदे तस्य पुत्रः
: अण् । भार्म्यश्व तदपत्ये ऋषौ नि० ९ । ४ ।