open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
रोबर्ट होफस्तादर

**रोबर्ट होफस्तादर** ( फेब्रुअरी ५, १९१५ - नोभेम्बर १७, १९९०) छम्ह अमेरिकी भौतिक शास्त्री ख। वय्कः सन् १९६१या भौतिक शास्त्रय् नोबेल सिरपाःया संयुक्त विजेता (रुडोल्फ मोसबाउर नापं) ख। वय्कःयात थ्व सिरपा "एतमिक न्युक्लियसय् इलेक्ट्रोन स्केतेरिङया अग्रगामी अध्ययन व न्यूक्लियसया संरचनाया सम्बन्धय् वय्कःया शोधया निंतिं" लःल्हाःगु ख।

## ओपस
### थ्यालियम-एक्तिभेतेद सोडियम आयोडाइड गामा रे डिटेक्टर
सन् १९४८इ होफस्ट्यादरं थ्व क्रिस्टलं आयनाइजिंग विकिरणया पत्ता लगे यायेत थुकिया पेटेन्ट दर्ता यात।   थ्व थ्यालियम-एक्तिभेतेद सोडियम आयोडाइड डिटेक्टर थौं तक्क गामा रे डिटेक्सनया निंतिं व्यापक रुपं छ्येलिगु या।

### फर्मि (इकाइ)या पलिस्था व १९६१ नोबेल लेक्चर
रोबर्ट होफस्ट्याडटरं आणविक भौतिक विज्ञानया संस्थापक मध्ये छम्ह इटालियन भौतिक विज्ञानी एनरिको फर्मी (१९०१–१९५४)या सम्मानय् फर्मी, चिं **fm**,  खँग्वः दयेकल। होफस्ट्याडटरं थःगु सन् १९५६या *रिभ्युज अफ मोर्डन फिजिक्सिंग* " व न्यूक्लर एसलेक्ट्रोन जर्नल"य् पिदंगु शोधपत्रय् थ्व पिथनादीगु ख।  थ्व खँग्वः आणविक व कण भौतिक विज्ञानीतेसं व्यापक रुपं छ्येलिगु या। सन् १९६१य् होफस्ट्यादरयात भौतिक शास्त्रय् नोबेल सिरपाः लःल्हाःगु इलय् थ्व सिरपाः लिपा वय्कःया सन् १९६१या नोबेल व्याख्यानया पाठय् ("इलेक्ट्रोन-स्केतेरिङ विधि व थुकिया छ्येलेज्या न्यूक्लियस व न्यूक्लियनया संरचनाय्") खनेदत  (डिसेम्बर ११, १९६१)। 

### कम्पटन गामा रे अब्जरभेतरी व एगरेत दूरबीन
वय्कःया लिपांगु छुं दँय् होफस्ट्याडटरं खगोल भौतिक शास्त्रय् रुचि कयादिल व सिन्टिलेटरया थःगु ज्ञानयात भौतिक शास्त्रय् नोबेल पुरस्कार त्याकूम्ह पासा आर्थर होली कम्पटनया नामं कम्पटन गामा रे अब्जरभेतरीया EGRET गामा-रे दूरबीनया डिजाइनय् छ्येलादिल। स्ट्यानफोर्ड विश्वविद्यालयया भौतिक शास्त्र विभागं होफस्ट्याडटरयात "कम्पटन अब्जरभेतरी विकास याःपिं मू वैज्ञानिकत मध्ये छम्ह"या श्रेय बियातःगु दु। 

## स्वयादिसँ
* भौतिकशास्त्र

## लिधंसा
मारिया गोपर्ट-मेयर

**मारिया गोपर्ट-मेयर**  छम्ह नोबेल सिरपा त्याम्हि खः।

## स्वया दिसं
निकोले गी बासोभ

**नोकोले गी बासोभ** छम्ह नोबेल सिरपा त्यामि ख। वय्‌कः छम्ह भौतिक शास्त्री ख।
जुलियन श्विंगर

**जुलियन सेमोर श्विन्गर** (फेब्रुअरी १२, १९१८ - जुलाई १६, १९९४) छम्ह नोबेल पुरस्कार त्याकूम्ह अमेरिकी सैद्धान्तिक भौतिकशास्त्री ख। वय्कः क्वान्टम इलेक्ट्रोडायनामिक (क्यूइडी)या ज्याया निंतिं विशेष यानाः सापेक्षवादी अपरिवर्तनीय पर्चरबेसन सिद्धान्त (relativistically invariant perturbation theory)या विकासया निंतिं व क्यूइडीयात छगू लूप अर्दरय् पुनःसामान्य (renormalizing QED to one loop order) यायेगु निंतिं दकलय् नांजा। श्विन्गर यक्वं विश्वविद्यालयया भौतिक शास्त्रया प्राध्यापक खः ।

श्विन्गरयात छम्ह महत्त्वपूर्ण भौतिक विज्ञानीया रुपय् मान्यता बियातःगु दु। वय्कः आधुनिक क्वान्टम क्षेत्र सिद्धान्तया यक्व भागया निंतिं जिम्मेवार जु, गुकिलि छगू भेरियसन अप्रोच नापं क्वान्टम क्षेत्रया निंतिं गतिया समीकरण नं ला। वय्कलं न्हापांगु इलेक्ट्रोवीक मोडेल, व १+१ आयामय् कन्फाइन्मेन्तया न्हापांगु दसु दयेकादिल। वय्कः मल्टिपल न्युट्रिनोया सिद्धान्त, श्विन्गर तर्म्स, व स्पिन-३/२ क्षेत्रया सिद्धान्तया निंतिं नं नां जाः।

## स्वयादिसँ
* भौतिकशास्त्र
लीयो एसाकी

**लीयो एसाकी** (江崎 玲於奈) (जन्म: मार्च १२, १९२५) छम्ह जापानी भौतिकशास्त्री, १९७३यागु भौतिकशास्त्रयागु नोबेल सिरपा इवार गियाभर, ब्रायन डी जोसेफसन नाप एलेक्ट्रोन टनेलिंगया लागि त्याना दिम्ह मनु ख:| वेकयात वेकयागु एसाकी डायोडयागु आविष्कारयाया लागि नं मनुतेसं लुमंकी|
लुइ नील

thumb|लुइ नील
**लुइ नील** (Louis Eugène Félix Néel ) छम्ह फ्रान्सेली नोबेल सिरपा त्याम्हि खः।
## पिनेयागु स्वापूतः
* Louis Eugène Félix Néel
* Louis Néel - Biography. Nobel Lectures, Physics 1963-1970. Elsevier Publishing Company, Amsterdam.
एन्टोनी हेविश

एन्टोनी हेविश (११ मे १९२४ – १३ सेप्टेम्बर २०२१) छम्ह बेलायती रेडियो खगोलशास्त्री खः। वय्‌कलं सन् १९७४ य् 'पल्सर' (pulsars) लुइकेगु ज्याय् यानादीगु योगदानया निम्तिं मेम्ह रेडियो खगोलशास्त्री मार्टिन राइल नापं मंकाः कथं भौतिकशास्त्रय् नोबेल पुरस्कार त्याकादीगु खः। वय्‌कःयात सन् १९६९ य् रोयल एस्ट्रोनोमिकल सोसाइटीया एडिङ्गटन पदकं नं सम्मानित याःगु खः।

## स्वयादिसँ
* भौतिकशास्त्र

## पिनेया स्वापू
*
* Interviewed by Alan Macfarlane 26 March 2008 (video)
*  including the Nobel Lecture, 12 December 1974 *Pulsars and High Density Physics*
स्याम्युल सी सी टिङ

**स्यामुएल चाओ चुङ टिङ** (Samuel Chao Chung Ting) (चिनियाँ: 丁肇中; जन्म २७ ज्यानुवरी १९३६) छम्ह नांजाम्ह चिनियाँ-अमेरिकी भौतिकशास्त्री (physicist) खः। वय्कःयात सन् १९७६ य् बर्टन रिक्टर (Burton Richter) लिसे जानाः भौतिकशास्त्रय् नोबेल पुरस्कार लःल्हाःगु खः। वय्कःयात "J/ψ मेसन" (J/psi meson) नांयागु सब-एटमिक पार्टिकल (subatomic particle) लुइकेगु ज्याया निंतिं म्हसीकिगु या।

## प्रारम्भिक जीवन
टिङया जन्म एन आर्बर, मिशिगन (अमेरिका) य् जूगु खः। वय्कःया मां-अबु निम्हेस्यां विज्ञान ब्वंकादीगु खः। वय्कःया मचा ई चीन व ताइवानय् च्वनादिल। सन् १९५६ य्, २० दँय् वय्कः अमेरिका लिहाँ वनाः मिशिगन विश्वविद्यालय (University of Michigan) य् ब्वनादिल, गन वय्कलं गणित व भौतिकशास्त्रय् डिग्री कयादिल। सन् १९६२ य् वय्कलं भौतिकशास्त्रय् विद्यावारिधि (PhD) प्राप्त यानादिल।

## वैज्ञानिक योगदान

### J पार्टिकलया लुइकेगु ज्या
सन् १९७४ य्, टिङ व वय्कःया पुचलं ब्रुकहेभन नेशनल ल्याबोरेटरी (Brookhaven National Laboratory) य् छगू न्हूगु पार्टिकल लुइकल, गुकीयात वय्कलं "J" पार्टिकल नां बियादिल। थ्व हे ईलय्, क्यालिफोर्नियाय् बर्टन रिक्टरं नं थ्व हे पार्टिकल लुइकल व उकियात "ψ" (psi) नां बिल।

निगुलिं पुचलं छगू हे पार्टिकल लुइकूगु खः धकाः सीकेधुंकाः, थ्व पार्टिकलयात "J/ψ मेसन" (J/psi meson) धकाः नां बिल। थ्व लुइकेगु ज्यां भौतिकशास्त्रय् "नोभेम्बर क्रान्ति" (November Revolution) हःगु खः। थुकिलिं "चार्म क्वार्क" (charm quark) दु धकाः पुष्टि यात व "स्ट्यान्डर्ड मोडेल" (Standard Model) यात बल्लाकल।

### अल्फा म्याग्नेटिक स्पेक्ट्रोमिटर (AMS)
थौंकन्हय् वय्कः अन्तर्राष्ट्रिय अन्तरिक्ष स्टेशन (ISS) य् तयात:गु "अल्फा म्याग्नेटिक स्पेक्ट्रोमिटर" (Alpha Magnetic Spectrometer - AMS) प्रयोगया प्रमुख अन्वेषक (Principal Investigator) खः। थ्व प्रयोग सन् २०११ य् लन्च जूगु खः। थ्व प्रयोगया उद्देश्य ब्रह्माण्डय् डार्क म्याटर (dark matter) व एन्टिम्याटर (antimatter) मालेगु खः।

## सम्मान व सिरपा

नोबेल पुरस्कार (१९७६): J/ψ पार्टिकल लुइकेगु ज्याया निंतिं।

वय्कः म्यासाचुसेट्स इन्स्टिच्युट अफ टेक्नोलोजी (MIT) य् प्राध्यापकया रुपय् ज्या यानादी।

वय्कः अमेरिकाया नेशनल एकेडेमी अफ साइन्सेज (National Academy of Sciences) व चिनियाँ एकेडेमी अफ साइन्सेजया सदस्य खः।

## स्वयादिसँ

भौतिकशास्त्र

नोबेल पुरस्कार

क्वार्क

## लिधंसा
भ्याल फिच

**भ्याल फिच** नोबेल सिरपा त्यामि खः।

## लिधंसा

## स्वया दिसँ
### स्वापू दुगु च्वसु
* नोबेल सिरपा
*
### पिनेयागु स्वापूत
*
बर्टन रिचर

**बर्टन रिचर** (बुं दिं मार्च २२ १९३१) छम्ह नोबेल सिरपा-हनामि अमेरिकी भौतिक शास्त्री ख। वेकः न्हु यर्कमि ख, वेकलं एम आइ टीय् ब्वनादिल व अन वेकलं थगु ब्याचेलर्स डिग्री १९५२य् व पी एच डी १९५६य् कयादिल। वेकः १९८४ निसें १९९९ तक्क स्ट्यानफर्ड लिनियर एसेलरेसन सेन्टर (SLAC)या डिरेक्टर जुयादिल।

स्ट्यानफर्ड विश्वविद्यालयया प्राध्यापकया रुपय् वेकलं पार्टिकल एसेलेरेटर  (SPEAR (Stanford Positron-Electron Asymmetric Ring) नां यागु) देकादिल। वेकयात थ्व ज्याय् डेभिड रिट्सन व यु एस् आणविक उर्जा प्राधिकरण नं ग्वहालि यात। थुकिलिं वेकलं छगु न्हुगु सबएटमिक पार्टिकल आविष्कार यानादिल। थुकियात वेकलं शाइ पार्टिकल (psi particle) धका नां बियादिल। थ्व पार्टिकलयात आ J/ψ पार्टिकल धाइ।

थ्व हे आविष्कार मेम्ह वैज्ञानिक स्यामिएल टिङ्ग नं स्वतन्त्र कथलं यानादिल। थ्व ज्याया निंति वेकपिं निम्ह वैज्ञानिकतेत मंका कथं १९७६या नोबेल सिरपा:भौतिक शास्त्र नं हनेज्या जुल। 

रिचरजु आ अमेरिकाया निंति वैज्ञानिक व इन्जिनियरय् बोर्ड सल्लाहकारया कथं ज्या यानादिया च्वंगु दु। थ्व गुथिं अमेरिकी सरकारय् विज्ञानयात प्रमोट याय्‌यु ज्या याइ।

## लिधंसा

## पिनेया स्वापूत
*Nobelprize.org autobiography
*Nobel Lecture (PDF format)
*The Nobel Prize in Physics 1976
*SLAC press image
*NIF Secretary of Energy Board
*A Celebration Honoring Burton Richter SLAC image gallery

पुचः:भौतिक शास्त्र
पुचः:जीवनी
पुचः:१९३१य् बुगु
विलियम ए फोलर

**विलियम ए फोलर** छम्ह भौतिक शास्त्री खः। वेकलं भौतिक शास्त्रय् नोबेल सिरपा त्यानादी धुंकल।

## स्वयादिसँ
*नोबेल सिरपा
*भौतिक शास्त्र
अर्न्स्ट रुस्का

**अर्न्स्ट अगस्ट फ्रेडरिक रुस्का** (२५ डिसेम्बर १९०६ – २७ मे १९८८) छम्ह जर्मन भौतिकशास्त्री ख गुम्हेस्यां सन् १९८६इ इलेक्ट्रोन अप्तिक्सय् थःगु ज्या (गुकिलि इलेक्त्रोन माइक्रोस्कोपया दिजाइन नं दुथ्या)या निंतिं भौतिक शास्त्रय् नोबेल सिरपाः त्याकादिल।

## स्वयादिसँ
* भौतिक शास्त्र
लीयोन एम लीडरम्यान

**** भौतिक शास्त्रय् नोबेल सिरपा त्यानादिम्ह छम्ह भौतिक शास्त्री खः।

## लिधंसा

## स्वया दिसँ
### स्वापू दुगु च्वसु
* भौतिकशास्त्र
*नोबेल सिरपा
### पिनेयागु स्वापूत
*
नरम्यान एफ र्‍याम्से

**** छम्ह नांजाम्ह भौतिक शास्त्री ख। वेकयात वेकया ज्याया निंति भौतिक शास्त्रय् नोबेल सिरपा नं लःल्हागु दु। 
## जीवनी
### न्ह्यया जीवनी
### मालेज्या
## मेमेगु
## स्वयादिसँ
*नोबेल सिरपा
रेमन्ड डभिस जुनियर

**रेमन्ड डभिस जुनियर**(अक्टोबर १४, १९१४ – मे ३१, २००६) छम्ह रसायनशास्त्री व नोबल सिरपा त्याम्ह अमेरिकी भौतिकशास्त्री ख:।
रिक्कर्डो गियाकोनी

**रिक्कर्डो गियाकोनी** छम्ह इटालियन-अमेरिकन भौतिक शास्त्री खः। 
## हनेज्या
**सिरपा**
* Helen B. Warner Prize for Astronomy (1966)
* Bruce Medal (1981)
* Henry Norris Russell Lectureship (1981)
* Heineman Prize (1981)
* Gold Medal of the Royal Astronomical Society (1982)
* Nobel Prize in Physics (2002)
* National Medal of Science (2003)
**वेकयागु नामे हंगु**
* एस्टेरोइड ३३७१ Giacconi

## श्रोत

* Bruce Medal page

पुचः:भौतिक शास्त्र
पुचः:जीवनी
झोरेस आइ अल्फेरोभ

**झोरेस इभानोविच अल्फेरोभ** (रुसी भाषा: *Жоре́с Ива́нович Алфёров*) (मार्च १५ १९३०) छम्ह रुसी भौतिकशास्त्री खः। वेकलं आधुनिक हेटेरोस्ट्रक्चर भौतिकशास्त्र व एलेक्ट्रोनिक्सय् येक्व ज्या यानादिगु दु। वेकयात नोबेल सिरपा नं न हने धुंकल।
रोय जे ग्लाउबर

**रोय जे ग्लाउबर** छम्ह भौतिक शास्त्री ख। वेकयागु ज्याया लागि वेकयात नोबेल सिरपा नं न हनेधुंकल।
## स्वयादिसँ
*भौतिकशास्त्र
*नोबेल सिरपा
राजधानीयागु सुची

नेपा: -ञे 

हिन्दूस्थान - न्हु दिल्ली

चीन -बेइजिंग (पेकिंग)

जापान -टोक्यो

युनान -एथेन्स

ईटाली -रोम

फ्रान्स -पेरिस (पेरी)

जर्मनी -बर्लिन (बेहलिन)

बेलायत -लन्डन

नर्वे -ओस्लो

फिनल्याण्ड -हेल्सिन्की
स्वापु (रसायनशास्त्र)

रसायनशास्त्रय् **स्वापु** धागु छगु अन्यागु भौतिक फेनोमेनन ख: गन निगु रसायनत: ईलेक्ट्रोन कया, बिया कि मखुसा इलेक्ट्रोन ईना छधि जुया च्वने फै|
दबु:ईतिहास/म्हसीका

**[[ईतिहास]]** धागु मनु, समाज व सभ्यतायागु मुंकातगु खंयागुसीकेज्या व परिभाषित यायेगु शास्त्र ख:| 

**[[ईतिहास|अप्व ब्वनादिसं...]]**
नाइगु फुति

**नाइगु फुति** (Melting Point) छुं पदार्थया नायावनिगु फुति (वा, म्ह्व थासय् तरलता फुति) तापक्रम ख गुकिलि थ्व ठोस निसें तरल अवस्थाय् हिली। नाइगु फुतिइ ठोस व तरल चरण समतोलय् दयाच्वनी। छुं पदार्थया नाइगु फुतिइ दबाब (Pressure)य् निर्भर जुइ व सामान्यतया १ वायुमण्डल वा १०० किलोपास्कल थें न्याःगु मानक दबाबय् निर्दिष्ट जुइ।

तरल पदार्थं ठोस पदार्थय् जुइगु अःखः हिउपाःया तापक्रमया रुपय् कायेबलय् थुकियात फ्रिजिंग प्वाइन्ट वा च्वापुइगु फुति वा क्रिस्टलाइजेशन प्वाइन्ट धाइ। पदार्थया सुपरकुल जुइफैगु क्षमताया कारणं च्वापुइगु फुति अःपुक हे थुकिया वास्तविक मू स्वया म्हो खनेदयेफु। 

## लिधंसा
फ्लोरिन

|-
| कोभ्यालेन्ट रेडियस || 71 pm(see covalent radius of fluorine)

**फ्लोरिन** छगु तत्त्व (एलेमेन्ट) खः। थ्व छगु ह्यालोजेन खः।
पुलां भाय्

नेपालभाषाया प्राचीन रुपयात पुलां भाय् धाइ।

## स्वयादिसँ
* नेपालभाषा

पुचः:नेपालभाषा
तत्त्व

**तत्त्व** खँग्वःया क्वय् बियातगु अर्थ जुइफु-
*तत्त्व(रसायनशास्त्र)
*तत्त्व(हिन्दू धर्म)
लिथियम

thumb|लिथियम
**लिथियम** छगू रसायनिक तत्त्व ख। शुद्ध रपय् थ्व वहःरंगया नायुगु तत्त्व जुइ गुकिया दकले पिनेया शेलय् छग्वः जक्क इलेक्ट्रोन दइ। थुकिया रसायनिक प्रतिक्रियाय् थुकिं छग्वः इलेक्ट्रोन बी। अथे जूगुलिं थुकिया चार्ज +1 जुइ। थुकिलिं तच्वलं लःनाप रियाक्सन याइ व थुकिया कारणं थुकियात पेट्रोलियम पदार्थय् स्वथना तयेमा। थमंतुं थ्व तत्त्व सिक्क हे अस्थिर जु व मेमेगु तत्त्वनाप स्वापू दयेकी। अथे जूगुलिं प्रकृतिइ थ्व तत्त्व गबिलय् नं याकः रुपय् लुइ मखु व न्ह्याबिलय् नं मेमेगु तत्त्व नाप ल्वाकज्यानाच्वंगु जक्क रुपय् जक्क लुइ। थ्व तत्त्वं नोबल ग्यास त्वता मेमेगु दक्वं तत्त्व नाप बांलागु स्वापू दयेकेफु। फेय्‌या स्वापूलि थ्व छकलं हाकुसय् च्वनि। थ्व तत्त्व नाप छग्वः भ्यालेन्स इलेक्ट्रोन दइ।

## स्वयादिसँ
* तत्त्व
* एल्कालाइ धातु

पुचः:रसायनिक तत्त्व
बेरिलियम

**बेरिलियम** छगु रसायनिक तत्त्व ख। थ्व तत्त्वया चिं  **Be** व आणविक ल्याखं ४ ख। छगु  बाइभ्यालेन्ट तत्त्व, तात्त्विक वेरिलियम छगु स्टील खरानी रंगया बल्लागु, याउंगु व ब्रिटल अल्कालाइन अर्थ धातु ख। थ्व तत्त्वया मू छ्येलेज्या अलोइ बल्लाकिगु थासे जुइ। 

## दइगु अवस्था

thumb| स्केलया निंतिं यूएस पेनी नापं बेरिलियम खानिल्वहँ
thumb| पन्ना धयागु प्राकृतिक रुपं दयाच्वंगु बेरिलियमया यौगिक खः ।
बेरिलियम १०० स्वया अप्व खनिजय् दइ,  तर अप्व: धयाथें असामान्य निसें दुर्लभ जुइ। अप्वः साधारण बेरिलियम दुगु खनिज थथे दु : बर्ट्रान्डाइट ( ), बेरिल ( ), क्राइसोबेरिल ( ) व फेनाकाइट ( ) । बेरिलया मूवंगु रुप एक्वामरिन, ह्याउँगु बेरिल व पन्ना खः ।    बेरिलया रत्न-गुणया रुपय् वाउँगु रंग थी-थी मात्राय् क्रोमियमं वइ (पन्नाया निंतिं करिब २%)। 

बेरिलियमया निगु मू अयस्क बेरिल व बर्ट्रान्डाइट अर्जेन्टिना, ब्राजिल, भारत, मादागास्कर, रुस व संयुक्त राज्य अमेरिकाय् दु।  बेरिलियम अयस्कया मुक्कं हलिं भण्डार ४ लख टन स्वयां अप्वः दु । 

सूर्द्य दुने बेरिलियमया मात्रा ०.१ भाग प्रति अरब बाय् पार्टस पर बिलियन (पिपिबि) दु ।  बेरिलियम पृथ्वीया क्रस्टय् २ निसें ६ भाग प्रति मिलियन (पीपीएम) तक्कया मात्रा दु व थ्व ४७गु दकलय् अप्व दूगु तत्त्व ख।   थ्व चाय् दकलय् अप्वः (६ पिपिएम) केन्द्रित जु।  पृथ्वीया वायुमण्डलय् 9Beया चिधंगु मात्रा जक दु।  समुद्रया लखय् बेरिलियमया मात्रा प्रति ट्रिलियन ०.२–०.६ भाग दु ।   खुसिया लखय् धाःसा बेरिलियम अप्वः दइ, गुकिया मात्रा ०.१ पिपिबि दु।

## स्वयादिसँ
* रसायनिक तत्त्व

## लिधंसा

पुचः:तत्त्व
पुचः:बेरिलियम
बोरोन

बोरोन छगु रासायनिक तत्त्व ख। थुकिया चिं B व परमाणु ल्याः ५ दु। थुकिया क्रिस्टलाइन रुपय् थ्व छगू भंगु (brittle), खिउँगु,झःझः धाःगु (lustrous) मेतालोइद जुइ; थुकिया अनाकार रुपय् थ्व सियुगु चुं(brown powder)या रुपय् दयाच्वनि। बोरोन पुचःया दकलय् याउंगु (lightest) तत्त्वया रुपय् थुकिलि कोभ्यालेन्त स्वापू दयेकेगु निंतिं स्वंगु भ्यालेन्स इलेक्ट्रोन दइ, गुकिया लिच्वः कथं यक्व यौगिक दसु बोरिक एसिड, खनिज सोडियम बोरेट, व बोरोन कार्बाइड व बोरोन नाइट्राइडया अल्ट्रा-हार्ड क्रिस्टल दइ।

बोरोन पूर्ण रुपं कस्मिक रे स्प्यालेसन (cosmic ray spallation) व सुपरनोभा (supernovas)या लिच्वःया कथं दयावःगु ख व स्तेलर न्युक्लियोसिन्थेसिसं (stellar nucleosynthesis) मखु। अतः, थ्व तत्त्व सूर्द्यःमन्द व पृथ्वीया क्रस्टय् म्हो जक दु। थ्व तत्त्व पृथ्वीया क्रस्टया तौलया ल्याखं करिब ०.००१ प्रतिशत जुइ। पृथ्वीइ थुकिया अप्व साधारण प्राकृतिक रुपं दयाच्वंगु यौगिक बोरेट खनिज, थ्व खनिजया लःया घुलनशीलताया कारणं पृथ्वीइ दयाच्वंगु दु। थुकियात औद्योगिककथं इभापोराइटया रुपय् उत्खनन याइ, गुकिया दसु बोरेक्स व कर्नाइट ख। थ्व तत्त्वया दकलय् अप्व भण्डार टर्कीइ दु। टर्की हलिमय् दकलय् अप्व बोरोन खनिज उत्पादक देय् ख।
 
## स्वयादिसँ
* रसायनिक तत्त्व

पुचः:रसायनिक तत्त्व
म्याग्नेजियम

**म्याग्नेजियम** छगू रासायनिक तत्त्व ख। थ्व तत्त्वया चिं **Mg**, परमाणु संख्या १२ व सामान्य अक्सीडेशन संख्या +२ ख। थ्व क्याल्सियम व बेरियम थें हे छगू एल्केलाइन अर्थ धातु
 
ख व पृथ्वीइ ८गु बहुल उपलब्ध तत्त्व व भार अनुपात कथं पृथ्वीया २% भार दयेकी,
 
व सकल ब्रह्माण्डय् ९गु दकले बहुल तत्त्व ख। 

 
थ्व तत्त्वया बाहुल्य सुपरनोभा नगुइ स्वंगु हेलियम नाभिका कार्बनय् शृंखलागत क्रमय् स्वाइबिले थ्व तत्त्वया निर्माण जुइगु तथ्य नाप स्वा। थ्व तत्त्व आयनया लखे तच्वलं स्वाइ। अतः, समुद्रय लखे थ्व तत्त्व ३गु बहुल घुलित तत्त्व ख।
 
मैग्नीशियम सकल जीव जंतुनापं मनुया निंतिं नं उपयोगी तत्त्व ख। थ्व जःया स्नोत ख व च्याइबिले तुयु जः उत्सर्जित याइ। थ्व मनुया म्हय् दइगु ५गु मू रासायनिक तत्वय् छगू ख। मनुया म्हय् दूगु ५०% मैग्नीशियम कवंय् दै व ल्यं दूगु म्याग्नेसियमं म्हया थी-थी  शरीर जैविक प्रकियाय् ग्वहालि याइ। 

छगू स्वस्थ आहारय् थ्व तत्त्वया पर्याप्त मात्रा दै। थ्व तत्त्वया अधिकतां अतिसार व न्यूनतां न्यूरोमस्कुलर समस्या खनेदै। मैग्नीशियम वांगु हःदूगु ल्वसाय् दै।
 
थ्व तत्त्वया खोज सर हंफ्री डेवीनं १८०८य् यानादिगु ख। डेवीं वास्तवय् धातुया छगू अक्साइड मालादिगु ख, थ्व हे लिपा छगू तत्त्व धका प्रमाणित जुल। छगू मेगु मान्यता कथं मैग्नीशियमया खोज १८गु शताब्दीया मध्यय् जूगु ख। अथे ला थ्व तत्त्वया छगू यौगिक एप्सम लवणया खोज १७गु शताब्दीइ हे जुइधुंकुगु ख व थ्व लवण आः नं छ्यलातःगु खने दु। थुकिया छगू मेगु यौगिक मिल्क अफ म्याग्नेसियाया नामं नांजा। म्याग्नेसियम मेमेगु तत्वत नाप अपुइक हे अभिक्रिया याना यौगिक दयेकेफु, थ्व कारणं थ्व प्रकृतिइ न्ह्याबिलें यौगिकया रूपय् दयाच्वनि। समुद्रया ल म्याग्नेसियमया छगू तःधंगु स्रोत ख। अतः, यक्व धातु-शोधक कंपनितयेसं थुकियात सागरं शोधित याना उद्योगय् छ्यलि। विलयनय् थ्व वह थें न्यागु तुयु व भारय् अपेक्षाकृत यांगु जुवनि।
 
धातु रूपय् थ्व विषालु मजु, तर छ्वेकेबिले थुकिलिं विषालु प्रभाव त्वति। अतः, क्वागु मैग्नीशियम छयलेबिले न्ह्याययात सावधानीं तपुइमा। मैग्नीशियम यांगु तत्व जुसां सिक्क बल्ला। थ्व कारणं हे थुकियात मिश्र धातु व अंतरिक्ष उद्योगया निंतिं छ्यलिगु या। उच्च क्षमताया स्वचालित ज्याभःय् नं थुकिलिं ज्याब्यु। 

## लिधंसा

पुचः:म्याग्नेसियम
गन्धक

**गन्धक**  छगु तत्त्व (एलेमेन्ट) ख।

## लिधंसा

## स्वयादिसँ
* तत्त्व

पुचः:तत्त्व
क्लोरिन

थ्व छगु तत्त्व (एलेमेन्ट) ख:। थ्व छगु ह्यालोजेन खः। 

पुचः:रसायनशास्त्र
आर्गन

थ्व छगु तत्त्व (एलेमेन्ट) ख:|

## अवस्था

आर्गनं पृथ्वीया वायुमण्डलया आयतनया ल्याखं ०.९३४% व द्रव्यमानया ल्याखं १.२८८% दयेकी ।  वायु बाय् फय् शुद्ध आर्गन उत्पादनया प्राथमिक औद्योगिक स्रोत ख। आर्गनयात वायुपाखें फ्राक्सनेसनं ब्वथलि, दकलय् अप्व क्रायोजेनिक फ्राक्सनल डिस्टिलेशनं, छगू प्रक्रिया गुकिलिं शुद्ध नाइट्रोजन, अक्सिजन, नियोन, क्रिप्टन व जेनन नं उत्पादन याइ।  पृथ्वीया क्रस्ट व समुद्रया लय् क्रमशः १.२ पीपीएम व ०.४५ पीपीएम आर्गन दु। 

## लिधंसा

पुचः:तत्त्व
क्याल्सियम

थ्व छगु तत्त्व (एलेमेन्ट) ख। थ्व धातु मानक क्वाजः व चापय् झझखाइगु, वहःथें-तुइसे च्वनिगु, व भति-भति रियाक्टिभ जुइय।  केमिकल रियाक्सनय् थ्व धातुं थःगु निगु भ्यालेन्स इलेक्ट्रोन अपुइक हे त्वता +2 चार्जया क्याटआयन जुइ।  थ्व धातुया दकले पिनेया इलेक्ट्रोन एस अर्बाइटलय् लाःगु जुगुलिं थ्व धातु पिरियोडिक टेबलया s-ब्लकय् ला। थ्व धातु पृथ्वीइ प्राकृतिक रुपय् दु। 

## लिधंसा

## स्वयादिसँ
* पिरियोडिक टेबल
* एल्कालाइन चा धातु

पुचः:धातु
पुचः:तत्त्व
क्रोमियम

**क्रोमियम** छता रसायनिक तत्त्व ख। थुकिया रसायनिक चिं **Cr** व एतमिक ल्या २४ ख। थ्व तत्त्व ग्रुप ६या न्हापांगु तत्त्व ख। थ्व तत्त्व स्तिलथें भुइसे च्वंगु, चमक दूगु, छाःगु व तछ्यायेछिंगु धातु ख। थुकियात पालिश तयाः पिचुके छिं। थ्व तत्त्वया मेल्तिङ्ग पोइन्त तच्वः। थ्व तत्त्वया नां प्राचीन यवन खँग्वः क्रोमा (χρῶμα) नं बुयावःगु ख; गुकिया अर्थ रंग ख। थ्व तत्त्वया यक्व कम्पाउन्दय् विविध रंग दैगुलिं थ्व तत्त्वया नां थथे तःगु ख। 

## स्वयादिसँ
* पुचः ६ तत्त्व 
* मोलिब्डेनम  
* टंगस्टन 
* सीबोर्जियम

## लिधंसा

पुचः:पुचः ६ तत्व
म्याङ्यानिज

**म्यांग्यानिज** छगू रसायनिक तत्त्व ख। थ्व तत्त्वया रसायनिक चिं Mn व एतमिक ल्या २५ ख। प्रकृतिइ थ्व तत्त्व स्वतन्त्र रुपय् दयाच्वनिमखु। थ्व तत्त्व आपालं नँनाप खानीइ स्वानाच्वनि। थ्व तत्त्वं औद्योगिक मिश्रधातु दयेकेछिं। थ्व तत्त्व स्तेनलेस स्तिल दयेकेत छ्येलिगु या।  

ऐतिहासिक रुपय् म्यांग्यानिज नां ग्रीसया म्याग्नेसिया धाःगु थाय्या नामं वःगु ख। मध्य १८गू सदीइ स्विदिस-जर्मन रसायनविद कार्ल विल्हेम स्किलं पाइरोलुसाइत छ्येला क्लोरिन उत्पादन यानादिल। स्किल व अन्य रसायनविदतेसं पाइरोजुसाइत(म्यांग्यानिज अक्साइद)य् न्हूगु तत्त्व दूगु खँ स्यूगु जुसां वय्कपिंसं थ्व तत्त्वयात प्रशोधन यायेमफत। थ्व तत्त्वयात शुद्ध रुपय् प्रशोधन यायेगु ज्या सर्वप्रथम योहान गत्लिब गान (Johan Gottlieb Gahn) धाम्ह रसायनविदं यानादिल। वय्कलं सन १७७४स दाइअक्साइदयात कार्बन तत्त्वं रिदुस यानादिल। 

म्यांग्यानिक फस्फेतिंग नँयात खतं मनकेत यायेगु छगू पद्धति ख।

## स्वयादिसँ
* रसायन

पुचः:रसायनिक तत्त्व
कोबाल्ट

**कोबाल्ट** छगु तत्त्व (एलेमेन्ट) खः। थ्व छगु धातु ख। 

## स्वयादिसँ
*तत्त्व (रसायनशास्त्र)
*रसायनशास्त्र

पुचः:रसायनिक तत्त्व
ग्यालियम

|-
| colspan="2" align="center" | &nbsp;

**ग्यालियम** (Gallium) छगु तत्त्व (एलेमेन्ट) ख:|
सेलेनियम

**सेलेनियम** छगू रासायनिक तत्त्व ख। थुकिया चिं Se व परमाणु ल्याः ३४ दु। थ्व छगू गैरधातु (वा मेटालोइड) तत्त्व खः गुकिया रसायनिक गुण तत्त्वमांय् च्वय् व क्वय् च्वंगु तत्व, सल्फर व टेल्युरियमया दथुइ ला। नापं, थ्व तत्त्वया रसायनिक गुण आर्सेनिकलिसे नं समानता दु। [९] थ्व तत्त्व थःगु शुद्ध तत्त्वया अवस्थाय् पृथ्वीया सतहय् अप्व मदु। सेलेनियमया नां प्राचीन ग्रीक σελήνη ( selḗnē ) 'तिमिला' खँग्वलं वःगु खः। सन् १८१७इ जोन्स ज्याकब बर्जेलियसं थ्व तत्त्व लुइकादिल। वय्कलं थ्व न्हुगु तत्त्वया गुण न्हापा लुयावःगु टेल्युरियम (पृथ्वीया नामं नां तःगु) नाप ज्वःलाःगु टिप्पणी यानादिल।

## स्वयादिसँ
* रसायनिक तत्त्व

पुचः:रसायनिक तत्त्व
पुचः:तत्त्व
रुबिडियम

थ्व छगु तत्त्व (एलेमेन्ट) ख। शुद्ध रपय् थ्व वहःरंगया नायुगु तत्त्व जुइ गुकिया दकले पिनेया शेलय् छग्वः जक्क इलेक्ट्रोन दइ। थुकिया रसायनिक प्रतिक्रियाय् थुकिं छग्वः इलेक्ट्रोन बी। अथे जूगुलिं थुकिया चार्ज +1 जुइ। थुकिलिं तच्वलं लःनाप रियाक्सन याइ व थुकिया कारणं थुकियात पेट्रोलियम पदार्थय् स्वथना तयेमा। थमंतुं थ्व तत्त्व सिक्क हे अस्थिर जु व मेमेगु तत्त्वनाप स्वापू दयेकी। अथे जूगुलिं प्रकृतिइ थ्व तत्त्व गबिलय् नं याकः रुपय् लुइ मखु व न्ह्याबिलय् नं मेमेगु तत्त्व नाप ल्वाकज्यानाच्वंगु जक्क रुपय् जक्क लुइ। थ्व तत्त्वं नोबल ग्यास त्वता मेमेगु दक्वं तत्त्व नाप बांलागु स्वापू दयेकेफु। फेय्‌या स्वापूलि थ्व छकलं हाकुसय् च्वनि। थ्व तत्त्व नाप छग्वः भ्यालेन्स इलेक्ट्रोन दइ।

## स्वयादिसँ
* तत्त्व
* एल्कालाइ धातु

पुचः:रसायनिक तत्त्व
इत्रियम

थ्व छगु तत्त्व (एलेमेन्ट) ख:|

## नां

थ्व तत्त्वया नां *ytterbite* या नामं तःगु ख, थ्व खनिजयात दकलय् न्हापां सन् १७८७ य् रसायनशास्त्री कार्ल एक्सेल अर्हेनियसं म्हसीकूगु ख।  वय्कलं थ्व खनिजया नां स्वीडेनया यटरबी गांया नामं तयादिल। थ्व खनिज थ्व थासय्  लुयावःगु ख। लिपा इटरबाइटय् दूगु छगू रसायन न्हापा म्हसीके मफुगु तत्त्व खनेदूबलय् थ्व तत्त्वयात तत्त्व लुयावःगु खनिजया नामं इट्रियम/यितृयम/इत्रियम नां तल।

## स्वयादिसँ
* रसायनिक तत्त्व
* तत्त्वमां

## लिधंसा

पुचः:रसायनिक तत्त्व
नायोबियम

नायोबियम छगु रासायनिक तत्त्व ख। थुकियात गुबलें गुबलें कोलम्बियम नं धाइ । थुइया रासायनिक चिं Nb ख। थुकिया परमाणु ल्याः ४१ खः । थ्व दुर्लभ धातु खः । नायोबियम छाःगु व सियुसे च्वं। थ्व डक्टाइल तत्व खः। रसायन शास्त्रय् थुकियात संक्रमण धातु धाःगु धातु तत्त्वया पुचलय् तइ। कोलम्बाइट (थौंकन्हय् नायोबाइट धाइ) धाःगु थीथी खनिजय् नायोबियम लुयावःगु खः। नायोबाइट नायोबियमया छगू अयस्क ख।

नायोबियमयात प्रविधिया निंतिं महत्वपूर्ण तत्त्वया रुपय् काइ । थ्व मिश्र धातुइ छ्यलिगु या, गथेकि विशेष स्टील व बल्लाःगु वेल्डेड जोइन्ट दयेकेगु। ०.१% स्वया म्हो नियोबियमं स्टीलया शक्तिइ यक्व सुधार याइ। थ्व एमआरआइ स्क्यानरय् छ्यलिगु सुपरकन्डक्टिङ एलोयय् दु, गुगु आधुनिक युगया दकलय् महत्त्वपूर्ण चिकित्सा आविष्कारय् छगू ख।

## स्वयादिसँ
* धातु

पुचः:धातु
मोलिब्देनम

**मोलिब्देनम** छगू रसायनिक तत्त्व ख। थ्व तत्त्वया तत्त्व ल्या ४२ ख। थ्व तत्त्वया नां नव-लातिन भासाया मोलिब्देनम(molybdaenum) खँग्वलं बुयावःगु ख। थ्व खँग्वः प्राचीन ग्रीक भासाया मोलिब्दोस (Μόλυβδος) खँग्वलं बुयावःगु ख। थ्व ग्रीक खँग्वःया अर्थ लिद तत्त्व ख। थ्व धातु खानिइ लिद थें च्वनिगुलिं थुकिया नां अथे जुवंगु ख। थ्व धातु इतिहासय् प्राचीनकालनिसें हे म्हस्यूगु धातु जुसां थ्व धातु तत्त्व खः धैगु खँ कार्ल विल्हेम स्किलजुं सन् १७७८स दकलय् न्ह्यः सीकादीगु ख। थ्व धातुया शुद्ध रुप दकलय् न्ह्यः सन् १७८१स पितर ज्याकब हेल्मजुं प्रशोधित यानदीगु ख। 

मोलिब्देनम हलिमय् प्राकृतिक रुपय् स्वतन्त्र धातुया रुपय् दयाच्वनिमखु। थ्व धातु खानिइ थीथी अक्सिदेतिभ अवस्थाय् दयाच्वनि। स्वतन्त्र तत्त्वया रुपय् थ्व धातुया रुप वहः थें च्वनि। थ्व धातु तच्वःगु मिजलय् जक नाइगु जूगुलिं थ्व धातुयात थीथी कथंया मिस्रधातु दयेकेत छ्येलीगु या। 

## स्वयादिसँ
* तत्त्व
* पुचः ६ तत्त्व
* क्रोमियम   
* टंगस्टन 
* सीबोर्जियम

पुचः: तत्त्व
तेक्नेसियम

**तेक्नेसियम** छगू रसायनिक तत्त्व ख। थ्व तत्त्वया रसायनिक चिं Tc व एतमिक ल्या ४३ ख। सकल आइसोतोम रेदियोएक्तिभ जूगु तत्त्वतेगु पुचलय् थ्व दकलय् याउंगु तत्त्व ख। रेदियोएक्तिभ जूगुलिं थ्व तत्त्व स्थिर मजु। सकलथें हे तेक्नेसियम कृत्रिम पद्धतिं दयेकीगु या। प्राकृतिक रुपय पृथ्वीया सतहय् थ्व तत्त्व सिक्क म्हो मात्राय् जक दु। प्राकृतिक अवस्थाय् थ्व तत्त्व युरेनियम खानीइ युरेनियमया विखण्डन पदार्थ (spontaneous fission product) वा मोलिब्देनम खानीया न्युत्रोन क्याप्चरया लिच्वया रुपय् दयाच्वनि। वहः रंगया थ्व क्रिस्तलाइन त्रानजिसन धातुया रसायनिक गुण रेनियम व म्यांग्यानिजया दथुइ ला। 

तेक्नेसियमया आपा गुण दिमित्रि मेन्दलीवं थ्व धातुया खोज स्वया न्ह्यः हे वर्णन यानादील। मेन्दलीवं थःगु तत्त्वमांय् रिक्त थाय् खना थ्व थासय् एकाम्यांग्यानिज ekamanganese (Em) तत्त्व दयेमा धकाः थःगु प्रस्ताव तयादिल। सन् १९३७स तेक्नेसियम (तेक्नेसियम-९७ आइसोतोप) हलिंया दकलय् न्हापांगु मूलभूत कृत्रिम तत्त्वया रुपय् उत्पादित जुल। कृत्रिम तवलं दयावःगुलिं थ्व तत्त्वया नां ग्रीक खँग्व τεχνητός (अर्थ: कृत्रिम)य् -ium स्वाना थ्व तत्त्वया नां वःगु ख। 

तेक्नेसियमया छगू गामा जः-पिकाइगु न्युक्लियर आइसोमर—तेक्नेसिय-९९m—न्युक्लियर मेदिसिनय् थीथी नैदानिक पद्धतिइ छ्येलीगु या। 

## स्वयादिसँ
* रसायन

पुचः:रसायनिक तत्त्व
रुथेनियम

**रुथेनियम** छगू रसायनिक तत्त्व ख। थ्व तत्त्वया चिं Ru व एतमिक ल्या ४४ ख। थ्व छगू दुर्लभ संक्रमण धातु (rare transition metal) ख। थ्व धातु तत्त्वमांय् प्लातिनम पुचलय् ला। प्लातिनम पुचःया मेमेगु धातु थें हे रुथेनियम धातुं नं आपा रसायननाप प्रतिकृया याइमखु। थ्व तत्त्वया खोज कार्म अर्न्स्त क्लाउसं सन् १८४४स केजन राज्य विश्वविद्यालयय्(Kazan State University) यानादीगु ख। रुथेनियम आपालं प्लातिनमया खानीइ गौणतत्त्वया रुपय् दयाच्वनि। आपा रुथेनियमयात इलेक्त्रिकल ज्याभलय् व थिक-फिल्म रेजिस्तरय् छ्येलीगु या। थुकियात प्लातिनम मिस्रधातुइ रसायनिक क्यातालिस्तया रुपय् नं छ्येलीगु या। 

## स्वयादिसँ
* रसायनशास्त्र

पुचः:रसायनिक तत्त्व
रोदियम

**रोदियम** छगु रासायनिक तत्त्व ख। थुकिया रसायनिक चिं Rh ख। थुकिया परमाणु ल्याः ४५ खः । थ्व दुर्लभ धातु खः। थ्व वहः थें तुयुगु व छाःगु तत्त्व खः। रसायन शास्त्रय् थुकियात संक्रमण धातु धाःगु धातु तत्त्वया पुचलय् तइ। थ्व प्लाटिनम पुचलय् नं ला। रोडियम प्लाटिनम अयस्कय् दइ।

छुं प्लाटिनम मिश्र धातुइ रोडियमयात उत्प्रेरकया रुपय् छ्यलिगु या। थ्व दकलय् थिकेगु मूल्यवान धातु ख।

## स्वयादिसँ
* धातु
* तत्त्व

पुचः:धातु
क्याड्मियम

क्याड्मियम बाय् क्याद्मियम छगू रसायनिक तत्व ख। थ्व तत्व तत्त्वमां दुने दुथ्याःगु शुद्ध तत्वय् छगू तत्व ख। 

## दयेका

क्याडमियम जस्ता खानिइ दइगु छगू सामान्य अशुद्ध धातु ख, व थ्व अप्व याना जस्ता उत्पादनया इलय् लुयावइ। जिंक सल्फेट खानिं वःगु छुं जस्ताय् १.४% तक क्याडमियम दइ।  १९७० या दशकय्, क्याडमियमया उत्पादन  प्रति टन जस्ता जुल।  जिङ्क सल्फाइडयात अक्सिजनया उपस्थितिइ छ्वयेकाः जिङ्क सल्फाइडयात अक्साइडय् हिलेछिं। जिंक धातुयात अक्साइडयात कार्बन नापं नायेका वा सल्फ्यूरिक एसिडय् इलेक्ट्रोलाइसिस याना दयेकिगु या। जिङ्कयात नायेकल धाःसा भ्याकुम डिस्टिलेशनं जिङ्क धातुं क्याडमियम अलग यायेछिं, वा इलेक्ट्रोलाइसिस सोलुसनं क्याडमियम सल्फेटयात प्रेसिपिटेट याना आइसोलेत यायेछिं।  

बेलायती भूगर्भ सर्वेक्षणं सन् २००१ य् चीन हलिंया थ्यंमथ्यं खुब्वय् छब्व क्याद्मियम उत्पादन यासें दकलय् अप्वः क्याडमियम उत्पादन याइ धाःसा चीनया लिउने दक्षिण कोरिया व जापान मू क्याद्मियम दयेकीगु देय्येगु धलखय् ला। 
किपा:Cadmium_-_world_production_trend.svg|alt=History of the world production of cadmium| हलिंया क्याडमियम उत्पादनया इतिहास
किपा:2022cadmium.png|alt=Cadmium production in 2010| २०१० स क्याडमियम उत्पादन


## लिधंसा

पुचः:तत्त्व
इन्डियम

**इन्डियम** बाय् **इन्दियम** छता तत्त्व ख। 

## व्युत्पत्ति

थ्व नां ल्याटिन खँग्वः *इन्डिकमं* वःगु ख गुकिया अर्थ बैजनी वा इन्डिगो रंग ख ।  *इन्डिकम* खँग्वःया अर्थ "भारत" वा इन्दिया खँग्वलं वःगु ख, छाय् धाःसा प्राकृतिक रंग इन्डिगो मूल रुपं भारतं युरोपय् निर्यात जूगु ख।

## स्वयादिसँ
* तत्त्वमां

## लिधंसा

पुचः:तत्त्व
टेलुरियम

थ्व छगु तत्त्व (एलेमेन्ट) ख:|

## जैविक ज्या

टेलुरियमया छुं नं ज्ञात जैविक ज्या मदु, यद्यपि फंगसं सल्फर व सेलेनियमया थासय् थुकियात टेलुरोसिस्टिन व टेलुरोमेथियोनिन थें न्याःगु एमिनो एसिडय् दुथ्याकेफु।   टेलुरियम कम्पाउण्डयात जीवजन्तुतसें तसकं भिन्न सहनशीलता क्यंगु दु । यक्व ब्याक्टेरिया, दसु *स्युडोमोनास एरुजिनोसा* व *गयाडोमोनास* प्रजाति, टेलुराइट कया थुकियात तत्त्व टेलुरियमय् हिलाछ्वइ, गुकिलिं कोषय् मुनाः प्रायः नाटकीय कथं हाकुसे च्वनि।   यिस्तय्, थ्व रिद्युस्द सल्फेट एसिमिलेसन लँपुं मध्यस्थता याइ।  टेलुरियम म्हय् मुंगुलिं विषाक्तता प्रभावया छगू मू ब्व खनेदु । यक्व जीवतेसं टेलुरियमयात आंशिक रुपं मेटाबोलाइज याना डाइमिथाइल टेलुराइड दयेकिगु या, यद्यपि डाइमिथाइल डाइटेलुराइड नं छुं प्रजातिं दयेकिगु या। डाइमिथाइल टेलुराइड तसकं म्ह्व मात्राय् क्वाःगु झ्वालाय् खनेदूगु दु ।  

टेलुराइट अगार कोरिनिब्याक्टेरियम जीनसया दुजःत म्हसीकेत छ्यलिगु या। साधारण कथं थ्व *कोरिनब्याक्टेरियम दिप्थेरिएइ*, दिप्थेरिया ल्वय्या निंतिं जिम्मेवार कारक म्हसीकेत छ्यलीगु या। 

## लिधंसा

पुचः:तत्त्व
आयोडिन

**आयोडिन** छगु रसायनिक तत्त्व खः। थ्व तत्त्वयु चिं **I** खः व एटोमिक ल्याखँ ५३ खः। रसायनिक तवलं, आयोडिन दक्ले म्हो रियाक्टिभ ह्यालोजेन ख। थ्व एस्टाटिन धुंका दक्ले इलेक्ट्रोनेगेटिभ ह्यालोजेन खः। आयोडिन प्राथमिक कथं वासः, किपा व रंगय् छ्येलि। अप्व प्राणीय् थ्व तत्त्व म्हो मात्राय् मा। 

मेमेगु ह्यालोजेन(पिरियोडिक टेबलयु ग्रुप VII)तेसं थें आयोडिनं डाइएटोमिक मोलेक्युलत देकी, अतः, थुकिगु मोलेकुलर फर्मुला **I<sub>२</sub>** खः। 

पुचः:रसायनशास्त्र
बेरियम

थ्व छगु तत्त्व (एलेमेन्ट) ख। थ्व धातु मानक क्वाजः व चापय् झझखाइगु, वहःथें-तुइसे च्वनिगु, व भति-भति रियाक्टिभ जुइय।  केमिकल रियाक्सनय् थ्व धातुं थःगु निगु भ्यालेन्स इलेक्ट्रोन अपुइक हे त्वता +2 चार्जया क्याटआयन जुइ।  थ्व धातुया दकले पिनेया इलेक्ट्रोन एस अर्बाइटलय् लाःगु जुगुलिं थ्व धातु पिरियोडिक टेबलया s-ब्लकय् ला। थ्व धातु पृथ्वीइ प्राकृतिक रुपय् दु। 

## लिधंसा

## स्वयादिसँ
* पिरियोडिक टेबल
* एल्कालाइन चा धातु

पुचः:धातु
पुचः:तत्त्व
युरोपियम

**युरोपियम** छगू रसायनिक तत्त्व ख। थ्व तत्त्वया रसायनिक चिं **Eu** व एटमिक ल्याखँ ६३ ख। थ्व तत्त्वया नां युरोप महादेशया नामं वःगु ख। 

## गुण
युरोपियम रेर अर्थ तत्त्वय् दक्ले रियाक्टिभ तत्त्व ख। थ्व तत्त्व वातावरणय् छकलं अक्सिडाइज जुइ व थुकिया लनापया रियाक्सन क्याल्सियमया थें न्यागु जुइ। थ्व धातुया ठोस रुपयात मिनरल चिकंनं भुनातःसां थुकिलि शाइन दैमखु। युरोपियम वायुइ १५०-१८०डि॰से॰य् च्याइ। थ्व तत्त्व लिड ति हे कडा जु व सिक्क डक्टाइल नं जु। युरोपियम छगू धातु ख व थ्व ८०जिपास्कलय् १.८ केल्भिनय् सुपरकन्डक्टर जुइ। 

## कम्पाउन्द
युरोपियमया कम्पाउन्दत थ्व कथं दु:

* फ्लोराइद: EuF<sub>2</sub>, EuF<sub>3</sub>
* क्लोराइद: EuCl<sub>2</sub>, EuCl<sub>3</sub>
* ब्रोमाइद: EuBr<sub>2</sub>, EuBr<sub>3</sub>
* आयोदाइद: EuI<sub>2</sub>, EuI<sub>3</sub>
* अक्साइद: EuO, Eu<sub>2</sub>O<sub>3</sub>, Eu<sub>3</sub>O<sub>4</sub>
* सल्फाइद: EuS
* सेलेनाइद: EuSe
* तेलुराइद: EuTe
* नाइत्राइद: EuN

## लिधंसा

## पिनेया स्वापू

* WebElements.com – Europium
* It's Elemental – Europium

पुचः:Chemical elements
पुचः:Lanthanides
पुचः:Europium
ग्याडोलिनियम

**ग्याडोलिनियम** छगू रासायनिक तत्त्व ख; थुकिया चिं Gd व परमाणु ल्याः ६४ ख। अक्सिडेसन लिकायेबलय् थ्व धातु वहःसे-तुयुगु जुइ। गाडोलिनियम छगू म्यालिएबल व दक्ताइल दुर्लभ-पृथ्वी तत्त्व ख। थुकिं वायुमण्डलया अक्सिजन लिसे बुलुहुं प्रतिक्रिया यानाः हाकुगु लेप दयेकी। २० °C (६८ °F)या क्यूरी फुति स्वया क्वय् ग्याडोलिनियम फेरोम्याग्नेटिक जुइ, गुकिया  चुम्बकीय क्षेत्रय् आकर्षण निकेल स्वया अप्व जुइ। थ्व तापक्रम स्वया अप्व थ्व दकलय् प्याराम्याग्नेटिक तत्त्व ख। थ्व प्रकृतिइ अक्सिडाइज रुपय् जक दइ। अक्सिडेसनं अलग यायेबलय् थुकी अप्वः धया थें मेगु दुर्लभ पृथ्वीया अशुद्धि दइ छाय् धाःसा इमिगु रासायनिक गुण थ्व तत्वनाप ज्वःलाः।

पुचः:तत्त्वमा
टर्बियम

थ्व छगु तत्त्व (एलेमेन्ट) ख:|

Terbium प्रतीक Tb र परमाणु संख्या 65 भएको एक रासायनिक तत्व हो। यो चाँदीको सेतो, दुर्लभ-पृथ्वी धातु हो जुन निन्दनीय र निन्दनीय छ। टर्बियम, ल्यान्थानाइड श्रृंखलाको नवौं सदस्य, एक पर्याप्त इलेक्ट्रोपोजिटिभ धातु हो जसले हाइड्रोजन ग्याँस विकसित गर्न पानीसँग प्रतिक्रिया गर्दछ। टर्बियम प्रकृतिमा स्वतन्त्र तत्वको रूपमा कहिल्यै पाइँदैन, तर यो सेराइट, ग्याडोलिनाइट, मोनाजाइट, जेनोटाइम र युजेनाइट जस्ता धेरै खनिजहरूमा पाइन्छ।
डिस्प्रोसियम

थ्व छगु तत्त्व (एलेमेन्ट) ख:|

## प्राकृतिक अवस्था

thumb|जेनोटाइम
डिस्प्रोसियमयात गबलें नं स्वतन्त्र तत्त्वया रुपय् दया मच्वं, थ्व यक्व खनिजय् खने दु, दसु जेनोटाइम, फर्ग्युसोनाइट, गाडोलिनाइट, युक्सेनाइट, पोलिक्रेज, ब्लोमस्ट्र्यान्डाइन, मोनाजाइट व बास्टनेसाइट, थ्व तत्व आपालं एर्बियम व होल्मियम वा मेमेगु दुर्लभ पृथ्वी तत्त्व नापं दयाच्वनि। डिस्प्रोसियम-प्रधान खनिज (अर्थात, संरचनाय् मेमेगु दुर्लभ पृथ्वी स्वया डिस्प्रोसियम अप्व मात्रा दूगु) आःतक्क लुयावःगु मदुनि। 

उच्च- इट्रियम दूगु खनिजय् डिस्प्रोसियम दकलय् अप्व दूगु झ्यातुगु ल्यान्थानाइड ख व ७–८% तक्क कन्सन्ट्रेट (इट्रियमया ६५%ति तुलनाय्) दइ।   पृथ्वीया क्रस्टय् Dy या मात्रा ५.२ &nbsp;मिलिग्राम /केजि ति दु धाःसा समुद्रया लखय्  ०.९&nbsp;न्यानोग्राम/लितर दु। 

## स्वयादिसँ
* तत्त्वमां

## लिधंसा

पुचः:तत्त्व
थुलियम

**थुलियम** छता रसायनिक तत्त्व ख। थ्व तत्त्वया रसायनिक चिं Tm व एतमिक ल्या ६९ ख। थ्व तत्त्व ल्यान्थानाइद झ्वःया १३गु व एन्तेपेनल्तिमेत तत्त्व (antepenultimate element) ख। मेमेगु ल्यान्थानाइद तत्त्व थें हे थ्व तत्त्वया दकलय् साधारण अक्सिदेसन अवस्था +3 ख, थ्व अवस्था थुकिया अक्साइद, ह्यालाइद व मेमेगु कम्पाउन्दय् खनेदु। थुकिया एक्वस सोलुसनय् ल्यान्थानाइदया मेमेगु कम्पाउन्दत थें हे थ्व तत्त्वया कम्पाउन्दं नं लःया मोलेक्युल नाप स्थीर थुलियम कम्पाउन्द दयेकि। 

## लिधंसा

पुचः:तत्त्व
इटर्बियम

यिट्टरबियम बाय् यटरबियम छगू रासायनिक तत्त्व ख। थुकी रासायनिक चिं Yb ख। थुकिया परमाणु ल्याः ७० दु गुकिया अर्थ थुकी छगू परमाणुइ ७० प्रोटोन दु । थ्व तत्त्वमांय् लान्थानाइड्स नांया रासायनिक तत्त्वया पुचःया छगू भाग ख। स्वीडेनया यटरबी नगरया नामं नां तइगु प्यंगू तत्त्वय् यत्रबियम, यत्रियम, टेर्बियम व एर्बियम नं छगू ख, गुकिलिं फुक्कं दुर्लभ पृथ्वी तत्त्व ख। थ्व नाइसे च्वं अले वहःया उं दु।

यटरबियम ग्याडोलिनाइट, मोनाजाइट, व जेनोटाइम नांया खनिजय् दइ । प्रकृतिइ थ्व न्हय्गू स्थीर आइसोटोपया ल्वाकज्याःगु कथं खनेदु। यटरबियम छुं स्टीलय् छ्यलिगु या व लेजर दयेकेत नं छ्यलिगु या।

पुचः:तत्त्व
इरिडियम

**** छगु तत्त्व (एलेमेन्ट) खः।

## लिधंसा

## स्वया दिसँ
### स्वापू दुगु च्वसु
* तत्त्व
*
### पिनेयागु स्वापूत
*
तङ्गस्तेन

थ्व छगु तत्त्व (एलेमेन्ट) ख:|

## प्रकृतिइ अवस्था

right|thumb| वोल्फ्रामाइट खनिज, सिएमय् स्केल दुगु
टंगस्टन आःतक प्रकृतिइ थुकिया शुद्ध रुपय् लुयावःगु मदुनि ।  बरु टंगस्टन मुख्यतः खनिज वुल्फरामाइट व शीलाइटय् खनेदु ।  वुल्फरामाइट धयागु नँ – म्याङ्गनीज टंगस्टेट ख, निगु खनिज फर्बेराइट (FeWO 4 ) व ह्युबनराइट (MnWO 4 )या ठोस सोलुसन ख धाःसा शीलाइट क्याल्सियम टंगस्टेट (CaWO 4 ) ख। मेमेगु टंगस्टन खनिजया प्रचुरता स्तर मध्यम निसें तसकं दुर्लभ तक्क दु, व थुकिया आर्थिक मूल्य लगभग छुं नं मदु।

## स्वयादिसँ
* तत्त्वमा
* पुचः ६ तत्त्व
* क्रोमियम  
* मोलिब्डेनम  
* सीबोर्जियम

## लिधंसा

पुचः:तत्त्व
प्वलाख

**प्वलाख** वा **Platinum** छता रसायनिक तत्त्व ख। थ्व तत्त्वया रसायनिक चिं **Pt** ख। थ्व तत्त्वया एतमिक ल्या ७८ ख।

## लिधंसा

पुचः:धातु
पारो

**पारो** छगु तत्त्व (एलेमेन्ट) खः। थ्व छगु धातु जुसां रूम टेम्परेचरय् थ्व तरल रुपे दयाच्वनि।
## छ्येलेज्या
## भौतिक गुण
## रसायणिक गुण
## बनेज्यायागु लागि देकेज्या
फ्रान्सियम

थ्व छगु तत्त्व (एलेमेन्ट) ख। शुद्ध रपय् थ्व वहःरंगया नायुगु तत्त्व जुइ गुकिया दकले पिनेया शेलय् छग्वः जक्क इलेक्ट्रोन दइ। थुकिया रसायनिक प्रतिक्रियाय् थुकिं छग्वः इलेक्ट्रोन बी। अथे जूगुलिं थुकिया चार्ज +1 जुइ। थुकिलिं तच्वलं लःनाप रियाक्सन याइ व थुकिया कारणं थुकियात पेट्रोलियम पदार्थय् स्वथना तयेमा। थमंतुं थ्व तत्त्व सिक्क हे अस्थिर जु व मेमेगु तत्त्वनाप स्वापू दयेकी। अथे जूगुलिं प्रकृतिइ थ्व तत्त्व गबिलय् नं याकः रुपय् लुइ मखु व न्ह्याबिलय् नं मेमेगु तत्त्व नाप ल्वाकज्यानाच्वंगु जक्क रुपय् जक्क लुइ। थ्व तत्त्वं नोबल ग्यास त्वता मेमेगु दक्वं तत्त्व नाप बांलागु स्वापू दयेकेफु। फेय्‌या स्वापूलि थ्व छकलं हाकुसय् च्वनि। थ्व तत्त्व नाप छग्वः भ्यालेन्स इलेक्ट्रोन दइ।

## स्वयादिसँ
* तत्त्व
* एल्कालाइ धातु

पुचः:रसायनिक तत्त्व
रेडियम

**रेडियम** छगु तत्त्व (एलेमेन्ट) ख। थ्व धातु मानक क्वाजः व चापय् झझखाइगु, वहःथें-तुइसे च्वनिगु, व भति-भति रियाक्टिभ जुइय।  केमिकल रियाक्सनय् थ्व धातुं थःगु निगु भ्यालेन्स इलेक्ट्रोन अपुइक हे त्वता +2 चार्जया क्याटआयन जुइ।  थ्व धातुया दकले पिनेया इलेक्ट्रोन एस अर्बाइटलय् लाःगु जुगुलिं थ्व धातु पिरियोडिक टेबलया s-ब्लकय् ला। थ्व धातु पृथ्वीइ प्राकृतिक रुपय् दु। 

## लिधंसा

## स्वयादिसँ
* पिरियोडिक टेबल
* एल्कालाइन चा धातु

पुचः:धातु
पुचः:तत्त्व
एक्टिनियम

थ्व छगु तत्त्व (एलेमेन्ट) ख:|

पुचः:रसायनिक तत्त्व
थोरियम

**थोरियम** छगू प्राकृतिक विकिरणात्मक रसायनिक तत्त्व ख। थ्व तत्त्वया चिं **Th** व एटमिक ल्या ९० ख। थ्व तत्त्व सन् १८२८य् म्हसीकुगु ख। थ्व तत्त्वया नां नोर्स धर्मया पल्पसाया द्यः थोरया नामं तःगु ख। 

प्रकृतिइ थ्व तत्त्व थोरियम-२३२या रुपय् दयाच्वनि व थ्व तत्त्व ध्वगिया अल्फा तत्त्व पिकाइ गुकिया हाफलाइफ करिब १४.०५ बिलियन दँ दु। पृथ्वीइ थ्व तत्त्व युरेनियम स्वया करिब ३ गुना अप्व दु। थ्व तत्त्व मोनाजाइद फिं रेर अर्थया निष्काषणया बाइ प्रडक्टया रुपय् दै। थ्व तत्त्वयात न्हापा-न्हापा ग्यास म्यान्टलय् जःया स्रोतया रुपय् छ्येलिगु या। तर लिपा थुकिया विकिरण शक्ति म्हसीकेधुंका थ्व छ्यला मदयावन।

## लिधंसा
क्यालिफोर्नियम

थ्व छगु तत्त्व (एलेमेन्ट) ख:|

## अवस्थिति

खनिज अन्वेषण व चिकित्सा उपचारय् थ्व तत्त्व छ्यलिगु ज्याकुथिया लिक्क क्यालिफोर्नियम खनेदइ।  थ्व तत्त्व लःया दुने यक्व हे अघुलनशील जुइ, तर थ्व तत्त्व साधारण चाय् बांलाक्क चिनाच्वनि; व थुकिया मात्रा चाय् चा नापंया लः स्वया ५०० गुणा अप्व जुइफु। 

सन् १९८० स्वया न्ह्यः वायुमण्डलीय आणविक हतियार परीक्षणं वःगु आणविक क्षतिं वातावरणय् क्यालिफोर्नियमया छुं भचा मात्रा योगदान बिल।  आणविक विस्फोट धुंका वायुमण्डलं मुंकातःगु रेडियोधर्मी धूइ क्यालिफोर्निया-२४९, -२५२, -२५३, व -२५४ खने दु।  क्यालिफोर्नियम संयुक्त राज्य अमेरिकाया ऊर्जा विभागया  प्रयोग साइटय् छगू मू रेडियोन्युक्लाइडया कथं खनेमदु छाय् धाःसा थ्व यक्व मात्राय् उत्पादन मजू। 

क्यालिफोर्नियम छगू ईले सुपरनोभाय् उत्पादन जुइगु विश्वास यानातःगु जुल, छाय् धाःसा इमिगु क्षय  Cf या ६०-न्हुया हाफ लाइफ नाप मेल खनि।  अथे जुसां लिपाया अध्ययनं क्यालिफोर्नियमया छुं नं स्पेक्ट्रा क्यनेमफुत,  व सुपरनोभा लाइत कर्भ आः निकेल-५६ या क्षयया रुपय् जुइगु खनेदु। 

क्यालिफोर्नियम नापंया फर्मियम तक्कया ट्रान्सयुरेनिक तत्त्वत ओक्लोय् प्राकृतिक आणविक विखण्डन रिएक्टरय् दयाच्वनेमाःगु जुसां उबलय् उत्पादित थ्व तत्वया छुं नं मात्रा यक्व न्ह्यः हे क्षय जुइधुंकूगु जुइमा। 

## स्वयादिसँ
* तत्त्वमां

## लिधंसा

पुचः:तत्त्व
फर्मियम

थ्व छगू तत्त्व (एलेमेन्ट) खः। थ्व तत्त्वया नां नांजाम्ह वैज्ञानिक एन्रिको फर्मीया नामं तःगु ख। 
थ्व छगू सिन्थेटिक रासायनिक तत्त्व ख। थुकिया चिं Fm व परमाणु ल्याः १०० दु। थ्व छगू एक्टिनाइड ख व दकलय् झ्यातूगु तत्त्व ख गुकियात यांगु तत्त्वया न्युट्रन बमवर्षा याना दयेकेछिं। थ्व कारणं थ्व दकलय् लिपांगु तत्त्व ख गुकियात म्याक्रोस्कोपिक मात्राय् दयेकेछिं। यद्यपि शुद्ध फर्मियम धातु आःतक नं दयेके मफुनि। मुक्कं थ्व तत्त्वया २० आइसोटोप ज्ञात दु, गुकिलि २५७Fm दकलय् ताःहाकःगु आयु दूगु आइसोटोप ख गुकिया अर्धजीवन १००.५ न्हु दु।

थ्व सन् १९५२य् न्हापांगु हाइड्रोजन बम विस्फोटं दयेकूगु धुलय् लुयावःगु ख। आणविक भौतिक विज्ञानया अग्रगामीत मध्ये छम्ह एनरिको फर्मीया नामं थ्व तत्त्वया नां तःगु ख। थुकिया रसायन शास्त्र लिपाया एक्टिनाइडया निंतिं विशिष्ट दु, गुकिलि +३ अक्सिडेसन अवस्थाया प्रधानता दु तर सरल +२ अक्सिडेसन अवस्था नं दु। उत्पादित फर्मियमया म्हो मात्रा व थुकिया फुक्क आइसोटोपया अपेक्षाकृत म्हो अर्ध-जीवन दूगुलिं थौंकन्हय् आधारभूत वैज्ञानिक अनुसन्धानं पिने थुकिया छुं नं छ्येलेज्या मदु।

## स्वयादिसँ
*तत्त्व

पुचः:तत्त्व
नोबेलियम

**नोबेलियम** छगू सिन्थेटिक रासायनिक तत्त्व ख। थुकिया चिं No व परमाणु ल्याः १०२ दु। थ्व तत्त्वया नां डायनामाइटया आविष्कारक व विज्ञानया परोपकारी व्यक्तित्त्व अल्फ्रेड नोबेलया सम्मानय् तःगु खः। नोबेलियम छगू रेडियोधर्मी धातु खः। थ्व ट्रान्सयुरेनिक तत्त्व झ्वलय् १०गू तत्त्व ख व थ्व एक्टिनाइड झ्वःया अन्तिम सदस्य खः। १०० स्वया अप्व परमाणु ल्याः दूगु फुक्क तत्त्व थें नोबेलियम नं चार्ज दूगु कणं हल्का तत्त्वय् प्रहार यानाः दयेकेछिं। मुक्कं झिंनिगु नोबेलियम आइसोटोप अस्तित्वय् दु; दकलय् स्थिर 259No ख गुकिया अर्धजीवन ५८ मिनेट जुइ, तर म्हो आयु दूगु 255No  (अर्धजीवन ३.१ मिनेट) रसायन शास्त्रय् दकलय् अप्व छ्येलिगु या छाय् धाःसा थ्व तःधंगु स्तरय् उत्पादन यायेछिं।

## स्वयादिसँ
* रसायनिक तत्त्व

पुचः:तत्त्व
बोरियम

बोरियम (Borium) छगू कृतिम रसायनिक तत्व खः, थ्व तत्वया चिं Bh व आणविक ल्या १०७ दु। थ्व तत्वया नां देनिस निल्स बोरया नामं छूगु ख।  कृतिम तत्वया रुपय् थ्व तत्व कण प्रवेगक (पार्तिकल एसेलेरेतर)य् दयेकेछिं तर प्रकृतिइ धाःसा थ्व तत्व मदु । बोरियमया सकल ज्ञात आइसोटोपत तसकं रेडियोएक्तिभ जु; थ्व तत्वया दकलय् स्थिर आइसोटप २७०Bhया हाफलाइफ लगभग २.४ मिनेट दु, यद्यपि पुष्टि मजूगु २२८ Bhया हाफ लाइफ धाःसा १२ मिनट तक जुइफूगु अनुमान दु।

तत्त्वमांय्, थ्व तत्व d-ब्लक ट्रान्सएक्टिनाइड तत्व खः। थ्व तत्व ७गू पिरियदया छगू सदस्य खः व ग्रुप ७ तत्वया न्यागु सदस्यया रुपय् संक्रमक धातुया 6d झ्वलय् ला। रसायनिक प्रयोगतेसं पुष्टि याःगु दु कि बोरियम ग्रुप ७या रेनियमया हे झ्यातूगु होमोलगया कथं व्यवहार याइ। बोरियमया रसायनिक गुण केवल आंशिक रूपं जक वर्णन जूगु दु, तर थ्व गुणत मेमेगु ७ पुचः तत्वतय्‌के रसायनिक विशेषताय् ज्वलं न।

## लिधंसा

## सफूधलः

## पिनेया स्वापू

पुचः:तत्त्व
रोएन्तजेनियम

**रोएन्तजेनियम** छगू रासायनिक तत्त्व ख। थ्व छगू संक्रमणकालीन धातु खः। थुकिया चिं Rg खः, अले थुकिया परमाणु ल्याः १११ खः।

थ्व तत्त्वया नां छम्ह जर्मन भौतिक विज्ञानी विल्हेम रोन्त्जेनया सम्मानय् तःगु ख।

आःतक थ्व प्रकृतिइ लुयावःगु मदुनि। थुकिया ७ गू आइसोटोप दु गुकि फुक्कं रेडियोधर्मी खः। आपाः आइसोतोपतेगु अर्धजीवन १.६ मिलिसेकेण्डनिसें २६ सेकेण्डया दथुइ जुइ। इनर्ट पेयर इफेक्टया हुनिं थुकी लुँया उं थें रंग जुइफु।

## प्रयोगात्मक रसायनशास्त्र

रोएन्तजेनियमया रासायनिक गुणया निर्विवाद निर्धारण आःतक नं स्थापित जुइमफुनि  छाय् धाःसा रोएन्तजेनियम आइसोटोप दयेकिगु प्रतिक्रियाया उत्पादन म्हो जक दु।  ट्रान्सेक्टिनाइडय् रसायन म्हसीकेत म्होतिं नं प्यंगू एटम दयेकेमाः, छ्यःगु आइसोटोपया अर्धजीवन म्होतिं नं १ सेकेन्द जुइमाः, अले उत्पादनया दर वाःपतिकं म्हतिं नं छगू एटम जुइमाः ।  २८२ Rg, दकलय् स्थीर रोएन्टजेनियम आइसोटोपया अर्धजीवन १०० सेकेन्द दु, थ्व ई रासायनिक अध्ययन यायेत पर्याप्त ताःहाकःगु ई जुसां मेगु पंगः धइगु रोएन्तजेनियम आइसोटोपया उत्पादन दर अप्वयेकेमाःगु व प्रयोगयात वालंवाः बाय् छ ला तक न्ह्याकेमाःगु आवश्यकता दु गुकिं तथ्यांकीय ल्याखं महत्त्वपूर्ण लिच्वः प्राप्त यायेफइ । रोएन्तजेनियम आइसोटोपयात अलग यायेत व स्वचालित प्रणालीयात रोएन्तजेनियमया ग्यास-चरण व द्रावण रसायनय् प्रयोग यायेत निरन्तर रुपं पृथक्करण व दितेक्सन यायेमाः, छाय् धाःसा भारी तत्त्वया उत्पादन हल्का तत्त्वया उत्पादन स्वया म्हो जुइगु सम्भावना दु। पुचः ११या *n* s सबशेलय् सापेक्षवादी प्रभावया चरम विन्दु रोएन्जेनियमय्  थ्यनिगु कारणं सैद्धान्तिक भविष्यवाणीइ यक्व विज्ञतेगु थ्व तत्वय् प्रारम्भिक रुचि दःसां रोएन्जेनियमया प्रयोगात्मक रसायनशास्त्रय् कोपर्निसियम निसें लिभरमोरियम तक्कया भारी तत्त्वया थें उलि ध्यान मब्यूनि   ।  आइसोटोप २८० Rg व २८१ Rg रासायनिक प्रयोगया निंतिं आशाजनक खनेदु व मोस्कोभियम आइसोटोप २८८ Mc व २८९ Mcया (निहोनियम आइसोटोप २८४ Nh व २८५ Nh जुसें) निक्वःगु लिच्वःया रुपय् उत्पादन जुइफु;   गुकिया प्रारम्भिक रासायनिक अनुसन्धान जुइधुंकूगु दु।

## स्वयादिसँ
* तत्त्वमा

## लिधंसा

पुचः:तत्त्व
मनुया नुगः

**मनुया नुगः** मनु म्हयागु छगु अंग खः| थ्व अंगयागु ज्या हियात पम्प यायेगु खः|  छम्ह औसत मनुयागु नुग वेकयागु तिनातगु मुठ्ठी ति तः ह्रों जुइ|

## एनाटोमी

मनुयागु नुग छगु कोनिकल अंग खः| थुकिगु च्वका (एपेक्स) क्वे स्व धाःसा जग (बेस) च्वे स्वः| नुगयात प्यंगु च्याम्बरय् बाय् छिं| थ्व प्यंगु च्याम्बरत थ्व कथलं दु:

* जव एट्रियम

*देपा एट्रियम

*जव भेन्ट्रिकल

*देपा भेन्ट्रिकल

जव व देपा नुगयात छगु सेप्टमं बायातगु दु धाःसा एट्रियम व भेन्ट्रिकलतेगु दथुइ भल्भत दु| जव एट्रिया व जव भेन्ट्रिकलयागु दथुइ ट्राइकस्पिड भल्भ दु धाःसा देपा एट्रिया व देपा भेन्ट्रिकलयागु दथुइ बाइकस्पिड वा माइट्रल भल्भ दु| थ्व भल्भतेगु ज्या हियागु बायात नियन्त्रित यायेगु खः|  नुगयागु तन्तुतेत कोरोनरी आर्टरी तेसं हि बी धाःसा नुगयागु ज्या भेगस व सिम्प्याथेटिक नसातेसं छुं परिधितक्क  नियन्त्रणय् तै|

## फिजियोलोजी

मनुयागु नुगयागु भाराभारा मिनिगु ज्या नुगलं हे नियन्त्रण याना तगु दै| थ्व ज्याय् न्ह्येपु व केन्द्रिय स्नायु प्रणालीयागु म्हो जक्क संलग्नता दै| नुग छगु अटोरिदमिक अंग खः| नुगयागु भाराभारा मिनिगु गति व हि पम्प यायेगु बल थ्वं थगु हे रिफ्लेक्स मेक्यानिजमं नियन्त्रण याइ| थे नियन्त्रणय् तेत थुकित क्यारोटिड बडि, रेनिन एन्जियोटेन्सिन प्रणाली नं ग्वाहालि याई|

 
## नुगःया ल्वय्

*अन्जाइना पेक्टोरिस

*मायोकार्डियल इन्फार्क्सन

*माइट्रल स्टेनोसिस

*भेन्ट्रिकुलर सेप्टल डिफेक्ट

पुचः:चिकित्सा
पुचः:उसाँय्
मनु न्ह्येपु

**मनु न्ह्येपु** छगु मनुयागु अंग खः| थ्व अंग सिक्क हे जटिल व महत्वपूर्ण अंग खः|  न्ह्येपु नं मनुयागु थेंथें कथं यागु अंगयात व्यवस्था यायेगु नापं मनुयागु भाव, स्मरण व मेमेगु मानवीय गुणतेत नं प्रभाव याइ| 

## एनाटोमी

न्ह्येपु खप्परयागु दुने दै| थुकियात स्वंगु तहयागु मेम्ब्रेनतेसं भुनातगु दै| थ्व स्वंगु मेम्ब्रेनयागु नां क्वे बिया तगु दु:-

*ड्युरामेटर

*एराक्नोइड मेटर

*पायामेटर

न्ह्येपुयात सर्कल अफ विली नं मू कथलं हि संचार बियातगु दै|  न्ह्येपुलिं १२गु जोडा क्रेनियल नसा  स्वानाच्वंगु दै|

## ल्वे

*सेरेब्रोभास्कउलर एक्सिडेन्ट

*पार्किन्सनयागु लवे

*अल्जायमरयागु ल्वे
क्रेनियल नसा

**क्रेनियल नसा** धागु १२जु नसा खः | थ्व २४पु वा १२जु नसायागु न्ह्येपु नाप प्रत्यक्ष स्वापु दै|

## नसातेगु नां

#ओल्फ्याक्टरी नसा
#अकुलोमोटर नसा
#अप्टिक नसा
#ट्रक्लियर नसा
#ट्राइजर्मिनल नसा
#फेसियल नसा
#भेस्टिबुलोकक्लियर नसा
#ग्लोसोफ्यारिन्जियल नसा
#भेगस नसा
#एसेसरी नसा
#हाइपोग्लोसल नसा

थ्व नसा त सेन्सरी, मोटर व ल्वाक्ज्यागु याना स्वंगु प्रकारय् बाय् छिं

* सेन्सरी नसातेसं अंगयागु सुचं न्ह्येपुय् येंकी गथे कि- नसा १, २, ७

* मोटर नसातेसं न्ह्येपुयागु सुचं अंगय् येंकी गथे कि- नसा ३, ४, ६, ११, १२

*ल्वाक्ज्यागु नसाय् सेन्सरी व मोटर निगु हे कथं यागु नसात दै| थ्व कथं यागु नसातेगु छप्वायं नसा न्ह्येपुय् सुचं हेगु ज्या याइ धाःसा मेगु प्वायं नं न्ह्येपुनं सुचं अंग तक्क येंकिगु ज्या याइ| नसाय् सुचं छगु दिशाय् जक्क परिवहन याये फै| अथे जुगुलिं छगु नसा सेन्सरी व मोटर निगु हे जुइ फै मखु|

## उसायं व ल्वे

क्रेनियल नसायागु मनुयागु उसायं नाप तधंगु स्वापु दु। मदुयागु न्यागु सेन्स अंगय् प्यंगु यागु फुक्कं ज्या थ्व हे नसायात छ्येला जुइ। अथे जुगुलिं थ्व नसातेगु ल्वे नं मनुयागु न्हि-न्हियागु ज्या हे पना बीफु|
बब डिल्यान

thumb|right|सन् २००६ में बब डिल्यान
thumb|right|सन् १९६३ में बब डिल्यान
thumb|right|सन् १९८४ में बब डिल्यान
thumb|right|सन् १९८४ में बब डिल्यान

**बब डिल्यान** छम्ह अमेरिकी गायक खः| वय्‌कलं आपालं कन्ट्री व रक विधाया म्ये हाला दि। अमेरिकी समसामायिक अवस्थायात थःगु म्येया विषय दयेकादिम्ह बब डिल्यानयात २०गु शताब्दीया अमेरिकाया दक्ले नांजाःम्ह चिनाखँमिय् छम्ह धका नं कायेगु या। 
## नांजाःगु म्ये
* ब्लोइङ इन द विन्ड
* ट्याम्बोरिन म्यान
* नकिङ अन हेभेन्स डोर

पुचः:गायक
स्वँ

**सों** (अंग्रेजी: लंग्स) छगु स्वासप्रस्वासयागु अंग खः। मनुय् निगु स्वं दै। जव स्वंय् स्वंगु व देपा स्वंय् निगु लोब दै। लोबतेत फिज्यरं बायातइ। छगु उसायं जागु स्वं गुलाफी रंगयागु जुइ धाःसा कुं अप्व दुगु थासे च्वनिम्ह मनुयागु स्वं हाकुसे च्वनि। थ्व अंग मनुयागु जीवनयागु लागि सिक्क हे मागु अंग ख। 

## स्वंया ल्वे
* ट्युबरकुलोसिस
*सों क्यान्सर
*निमोनिया

## लिधंसा
सूर्द्यः

thumb|सूर्द्यया किपा।
सूर्द्यः (चिं: ☉) छता नगु खः। थ्व नगु बँग्वारायागु दकले लिक्क च्वंगु नगु खः। थुकिगु दथुइ हाइड्रोजन व हेलियम वायु दु। थ्व नगुय् जुया च्वंगु न्युक्लियर फ्युजियन रसायनिक प्रक्रिया नं उत्पत्ति जुगु उर्जा ज: व तापयागु रुपे पृथ्वी तक्क थ्येनि। वैज्ञानिकतेगु कथं थ्व छगु मध्यम ग्वयागु नगु खः।

## वैज्ञानिक अध्ययन
सूर्यया  तौल करिब २×१०३० किलोग्राम दः, गुकि सामान्यसें यक्व खः।  थुकिया तौलया करिब ७४% हाइड्रोजन, २५% हिलियम व मेगु पदार्थत दः। थुकिया आयु करिब ४ अर्ब ६० कोटि दं दूगु अनुमान दः। सूर्द्य नं थगु जीवनया बच्छि यात्रा तय या धुंकूगु अनुमान वैज्ञानिक तयगु दः। यस समयमा सूर्यले परमाणवीय सन्धि प्रतिक्रियाद्वारा केन्द्रमा रहेको हाइड्रोजनलाई हिलियममा परिणत गर्दछ। करिब ५ अर्ब दँ लिपा थो ग्रहिय नेबुलाखे परिणत जुइ।
प्रिथिबी

**पृथ्वी** छगु ग्रह खः | थ्व ग्रह सूर्द्ययागु ३औ नापं यागु ग्रह खः । थ्व ग्रहय् ठोस, तरल व वायु रुपय् तत्त्वत दु। थ्व ग्रहय् तरल रुपय् ल (ना) दयाच्वंगु दु। आ तक्क प्राणीत दुगु ग्रह थ्व हे छगु जक्क खनेदु। थ्व ग्रहयागु वायुमण्डलय् नाइट्रोजन व अक्सिजन वायुत अप्व खनेदु। तरल अवस्थाय् ल (निगु हाइड्रोजन व छगु अक्सिजन स्वाना दुगु कम्पाउन्ड) अप्व दु।

पुचः:भूगोल
पुचः:खगोल
एस्पिरिन

**एस्पिरिन** छगु नन् स्टेरोइडल एन्टि इन्फ्लामेटरी ड्रग खः।
नेपाःया प्रशासनिक विभाजन

नेपाःया प्रशासन बांलाकेयात नेपाः सरकारं नेपाःयात ५ विकास क्षेत्र, १४ अञ्चल व ७५ जिल्लाय् विभाजन यानातःगु दु।

## स्वयादिसँ
*नेपाः
पिनेयागु न्ह्यापं

**मनुयागु पिनेयागु न्ह्यापं** मनुयागु न्ह्यापंयागु छगु भाग खः। थ्व भागयागु दक्ले पिने अरिकल (पिन्ना) दै धाःसा दक्ले दुने टिम्प्यानिक मेम्ब्रेन दै।

## बायेज्या
थ्व भागयागु बायेज्या (थाय कथं) क्वे बियातगु दु:-
*अरिकल
*पिनेयागु श्रवण क्यानाल (External Auditory Canal)
*टिम्प्यानिक मेम्ब्रेन

## थ्व भागयागु ज्या

न्ह्यापंयागु दक्ले पिनेयागु थ्व भागयागु ज्या क्वे बियातगु दु:-
* स: मुनिगु
*सःयात दथुन्ह्यापंय् छ्वेगु
* न्ह्यापंयागु थ्व भागयागु कार्टिलेज, दा आदि प्रत्यारोपण शल्यक्रियाय् नं छ्येलेछिं

## थ्व भागयागु ल्वे
अरिकल

**अरिकल** (अंग्रेजी भाय्: पिन्ना) न्ह्यापंयागु दक्ले पिनेयागु भाग खः। थ्व भाग झिगु मिखां (न्ह्यापयात मथ्युसें) स्वैबिले खनिगु भाग खः। 

## अरिकलयागु संरचना
थुकिगु दक्ले न्ह्यनेयागु भागयात ट्रेगस धाई। ट्रेगसयागु ल्युने क्वेयागु न्ह्यापने प्वा खनिगु भागयात लोबुल धाई। लोबुलयागु च्वेयागु भतिचा थां वयाच्वंगु  भागयात एन्टिट्रेगस धाइ। न्ह्यापंपायागु न्ह्यनेयागु दक्ले पिनेयागु रिमयात हेलिक्स धाई। हेलिक्स न्ह्यनेयागु छगु ब्येक्वगु थांवयाच्वंगु भागयात एन्टिहेलिक्स धाई। एन्टिहेलिक्स च्वे वना छगु चकंगु थाय् देकि। थुकियात फोसा ट्रायन्गुल्यारिस (त्रिभुजीय चकं) धाई। एन्टिहेलिक्स क्वे वया एन्टिट्रेगसनाप स्वा वैइ। फोसा ट्रायन्गुल्यारिस, एन्टिहेलिक्स, एन्टिट्रेगस, ट्रेगसयागु दथुइ छगु गा:लागु थाय् दै। थ्व थासं दुहां वंसा अरिकल सिधइ व पिनेयागु श्रवण क्यानाल न्ह्यथनि। थ्व गा:यात कोन्का (न्ह्यापं गा:) धका धाई।

ट्रेगस व हेलिक्सयागु क्रुक्सयागु दथुइ छगु कार्टिलेज मदुगु थाय् दै। थ्व थाय् यात इन्सिसुरा टर्मिन्यालिस् धाई। न्ह्यापंयागु शल्यक्रिया याय् बिले एन्डअउरल तवय्  थ्व थासलं घा देकी छाय् धाःसा थन घा देकिबिले कार्टिलेजय् अप्व प्रभाव जुइ मखु। न्ह्यापंयागु संरचना कार्टिलेजं देका तगु लिं कार्टिलेजय् न्ह्यापं शल्यक्रिया नं छुं इन्फेक्सन यासा न्ह्यापंयागु स्वरुप हे स्येनिगु जुइ। अथे जुगुलिं थ्व कार्टिलेज मदुगु थाय् शल्यक्रियायागु लागि द्य:यागु वरदान थें खः।

## अरिकलयागु ज्या
### प्राकृतिक
*वातावरणयागु सः मुनिगु 
*सःयात दुने छ्वेगु
### मानवीय
*प्रत्यारोपण शल्यक्रियाय् दान बीत थ्व अंगयागु कार्टिलेज, दा आदि छ्येलि
* न्ह्यापंने प्वा खना तिसा तेगु
* वाकम्यान, मोबाइलयागु इयर पिस कताकिगु थाय्
## अरिकलयागु नसा
अरिकलय् क्वे बियातगु नसातेसं ज्या याई;
* ग्रेटर अरिकुलर नसा
*लेसर अक्सिपिटल नसा
*अरिकुलोटेम्पोरल नसा
*भेगस नसायागु अरिकुलर हः
*फेसियल नसा
पिनेयागु श्रवण क्यानाल

**पिनेयागु श्रवण क्यानाल** पिनेन्ह्यापं यागु दथुइगु व दक्ले तधंगु भाग खः। 

## संरचना
थ्व छगु ब्येक्वगु धों खः। थुकिगु पिने अरिकलयागु कोन्का दु धाःसा थुकिगु दुने टिम्प्यानिक मेम्ब्रेन दु। थ्व "~" थें न्यागु आकारे दयाच्वनि। थ्व दक्ले पिनेयागु खण्ड(पार्स एक्स्टर्ना) य्  दुने, न्ह्यने व च्वे वनि, व धुंका थ्व दुने व क्वे वनि (पार्स मिडिया) व दक्ले दुने थ्व दुने, न्ह्यने व क्वे वनि (पार्स इन्टर्ना)। थुकिगु पिनेयागु १/३भाग कार्टिलेज व छ्येंगु नं देका तगु दै। थनयागु छ्येंगुय् सं बुया वैच्वंगु दै व थन विशेष कथंयागु न्ह्यापंख्वं देकिगु ग्रन्थि दै। दुनेयागु २/३ भागय् क्वें व छ्येंगु दै। थनयागु छ्येंगुय् सं व ग्रन्थि दै मखु।  

## ज्या
*अरिकलं वगु सःयात दुने छ्वेगु
*दुनेयागु भागयात संक्रमणं पनिगु
## नसा
थ्व भागय् ज्या याना च्वनिगु नसा क्वे बिया तगु दु:-
*अरिकुलोटेम्पोरल नसा
*भेगस नसायागु अरिकुलर हः