open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
महाद्यः

**शिव** (अंग्रेजी भाय  मलयालम ശിവന്‍; हिन्दी: शिव; संस्कृत: शिव;कन्नड: ಶಿವ  तमिल: சிவன் तेलेगु:శివ ,) छम्ह हिन्दू द्यः ख। वसपोलया वर्णन शिवपुराणय् यानातःगु द। शिवपुराणय् वय्‌कःया वर्णन थ्व कथं दु-
*विद्येश्वर संहिता – थ्व संहिता शिव अराधनक्रम विषय निरूपित यानातःगु दु।
*रुद्र संहिता – थ्व संहिताय् शिव कथा निरूपित यानातःगु दु। 
*शतरुद्र संहिता – थ्व संहिताय् शिवशतावतार निरूपण यानातःगु दु।
*कोटिरुद्र संहिता – थ्व संहिताय् शैव सम्बन्धित तीर्थ क्षेत्र स्वरूप निरूपण यानातःगु दु।
*उमा संहिता – 
*कैलास संहिता-
*वायवीय संहिता-

## ज्योतिर्लिङ्गया श्लोक
शिव पुराणया द्वादशज्योतिर्लिङ्गावतारवर्णनं नाम द्विचत्वारिंशोऽध्यायःया द्वादश ज्योतिर्लिंग स्तोत्रम्य् ज्योतिर्लिङ्गया बारेय् थ्व सिलः च्वयातःगु दु-
:सौराष्ट्रे सोमनाथं च श्रीशैले मल्लिकार्जुनम्। उज्जयिन्यां महाकालमोङ्कारममलेश्वरम्॥
:परल्यां वैद्यनाथं च डाकिन्यां भीमशङ्करम्। सेतुबन्धे तु रामेशं नागेशं दारुकावने॥
:वाराणस्यां तु विश्वेशं त्र्यम्बकं गौतमीतटे। हिमालये तु केदारं घुश्मेशं च शिवालये॥
:एतानि ज्योतिर्लिङ्गानि सायं प्रातः पठेन्नरः। सप्तजन्मकृतं पापं स्मरणेन विनश्यति॥
:एतेशां दर्शनादेव पातकं नैव तिष्ठति। कर्मक्षयो भवेत्तस्य यस्य तुष्टो महेश्वराः॥:
: द्वादश ज्योतिर्लिंग स्तोत्रम्

भाय्‌हिला(शाब्दिक)
:सौराष्ट्रय् सोमनाथ व श्रीशैलय् मल्लिकार्जुनम्। (सौराष्ट्रे सोमनाथं च श्रीशैले मल्लिकार्जुनम्)
:उज्जैनय् महाकाल व ॐकारेश्वर अमलेश्वरम्‌य्।(उज्जयिन्यां महाकालमोङ्कारममलेश्वरम्)
:परल्याय् वैद्यनाथ व डाकिन्याय् भीमशङ्करम्। (परल्यां वैद्यनाथं च डाकिन्यां भीमशङ्करम्)
:सेतुबन्धय् रामेशं व नागेश दारुकावनय्। (सेतुबन्धे तु रामेशं नागेशं दारुकावने)
:वाराणासीइ विश्वेशम् व त्र्यम्बकं गौतमी तटय्। (वाराणस्यां तु विश्वेशं त्र्यम्बकं गौतमीतटे)
:हिमालयय् केदार व घुश्मेश शिवालयय्। (हिमालये तु केदारं घुश्मेशं च शिवालये)
:थ्व ज्योतिर्लिङ्गया पाठ सनिलय्(सायं) व सुथय् (प्रातः) याइपिंत (एतानि ज्योतिर्लिङ्गानि सायं प्रातः पठेन्नरः।)
:न्हेगु जन्मया पाप लुमंका हे सिधइ। (सप्तजन्मकृतं पापं स्मरणेन विनश्यति)
:थ्व थासय् वनिपिपिगु इच्छा पूर्ण जुइ। (एतेशां दर्शनादेव पातकं नैव तिष्ठति)
:(कर्मक्षयो भवेत्तस्य यस्य तुष्टो महेश्वराः)

## स्वयादिसँ
* हिन्दू धर्म

पुचः:हिन्दू धर्म

## शास्त्रय् दसु

**नारदपुराणम्- पूर्वार्धः — अध्यायः ७०**
शार्ङ्गाय सशयांते च वर्मास्त्रं वह्निवल्लभा ।। ७0-१८७ ।।
शार्ङ्गाय हृदयं मन्त्रो महाद्यः शार्ङ्गपूजने ।।
सुदर्शनमहांते तु चक्रराजपदं वदेत् ।। ७0-१८८ ।।

## लिधंसा
वेदान्त

**वेदान्त** ज्ञानयोगया छता कचा ख। थुकिया मू स्त्रोत उपनिषद ख गुकियात वेद ग्रंथ व अरण्यक ग्रंथतयेगु सारया रुपय् कायेगु या। वेदान्तया स्वंगु मू कचा दु: अद्वैत वेदांत, विशिष्ट अद्वैत व द्वैत। आदि शंकराचार्य, रामानुज व श्री मध्वाचार्य क्रमश: थ्व स्वंगु शाखातयेगु प्रवर्तक ख। थ्व नापं ज्ञानयोगया मेमेगु यक्व कचा दु। थ्व कचात थःथःगु प्रवर्तकतयेगु नामं नांजा दसु: भास्कर, वल्लभ, चैतन्य, निम्बारक, वाचस्पति मिश्र, सुरेश्वर, व विज्ञान भिक्षु। आधुनिक कालय् मू वेदांतीइ रामकृष्ण परमहंस, स्वामी विवेकानन्द, अरविंद घोष, स्वामी शिवानंद व रमण महर्षि यक्व नांजा। थुपिं आधुनिक विचारकतयेसं अद्वैत वेदान्त शाखाया प्रतिनिधित्व या। मेमेपिं वेदान्तया प्रवर्तकतयेसं नं थःगु ने विचाः भारतय् प्रचारित यासां भारत स्वया पिने म्हो हे जक्क नांजा।  ऐतिहासिक रुपं सुं गुरु आचार्य जुइत वेदान्तया सफूलि टीका वा भाष्य च्वयेमा। थ्व सफूलि स्वंगु मू सफू ला उपनिषद, भगवद गीता, व ब्रह्मसूत्र। तदनुसार आदि शंकराचार्य, रामानुज व मध्वाचार्य स्वम्हं हे थ्व स्वंगु सफूलि विशिष्ट रचना ब्युगु दु।

## स्वयादिसँ
* हिन्दू धर्म
विष्णु

**विष्णु** हिन्दू धर्म कथं त्रिमूर्तिय् छम्ह खः। वेक ईश्वरयागु स्वंगु रूपय् प्राणीतेगु संरक्षण यायेगु रूप खः। वेकयागु बारेय् च्वयातगु पुराणयात विष्णु पुराण धाई। 

## विष्णुयागु अवतार
विष्णुयागु १०गु अवतार दु-
*मत्स्य
*कुर्म
*बराह
*नरसिंह
*बामन
*परशुराम
*राम
*कृष्ण
*बुद्ध
*कल्की

## स्वया दिसँ
*हिन्दू धर्म
* अवतार

## शास्त्रय् दसु

**अग्निपुराणम् — अध्यायः १०६**
वज्रसूचीमुखं नेष्टं(२) सकृद्द्वित्रिसमागमं  ।१०६.००५
चापाभं वज्रनागाभं(३) पुरारम्भे हि शान्तिकृत् ॥१०६.००५
प्रार्च्य विष्णु हरार्कादीन्नत्वा दद्याद्बलिं बली(४)  ।१०६.००६
आग्नेये स्वर्णकर्मारान्(५) पुरस्य विनिवेशयेत् ॥१०६.००६
दक्षिणे नृत्यवृत्तीनां(६) वेश्यास्त्रीणां गृहाणि च  ।१०६.००७

**अग्निपुराणम् — अध्यायः २६५**
अग्निरुवाच
सर्वार्थसाधनं स्नानं वक्ष्ये शान्तिकरं श्रृणु ।
स्नापयेच्य सरित्तीरे ग्रहान् विष्णु विचक्षणः ।। २६५.१ ।।
देवालये ज्वरार्त्त्यादौ विनायकग्रहार्द्दिते ।

**अग्निपुराणम् — अध्यायः ५८**
काण्डान्निर्म्मञ्छनं कुर्य्याद्वन्धं गन्धवतीति च। 
उन्नयामीति माल्यञ्च इदं विष्णु पवित्रकम् ।। २३ ।।
बृहस्पते वस्त्रयुग्मं वेदाहमित्युत्तरीयकम्।

**अग्निपुराणम् — अध्यायः ५९**
भुजयोर्जङ्घयोरङ्घ्य्रोः केशवं शिरसि न्यसेत् ॥५९.०३३
नारायणं न्यसेद्वक्त्रे ग्रीवायां माधवं न्यसेत् ।५९.०३४
गोविन्दं भुजयोर्न्यस्य विष्णुं च हृदये न्यसेत् ॥५९.०३४
मधुसूदनकं पृष्ठे वामनं जठरे न्यसेत् ।५९.०३५
कक्ष्यान्त्रिविक्रमं न्यस्य जङ्घायां श्रीधरं न्यसेत् ॥५९.०३५

## लिधंसा
योग

योग धाचु छगू कथंया व्यवहार ख। थ्व व्यवहार हिन्दू धर्म व बौद्ध धर्मय् छ्य्‌लिगु या। आ वया उसाँय्‌या निंतिं थ्व व्यवहारयात हलिमया यक्व थासय् छ्येलिगु या। 
## प्रमुख योगासन


Image:Corpse_pose-Relaxation-Savasana.jpg|शवासन 
Image:Locust-Salabhasana.jpg|शलभासन
Image:Ardha-Salabha_Asana-Half_Locust_Pose_Wiki.jpg|अर्ध-शलभासन
Image:Sukha_Asana-Easy_Pose_Wiki.jpg|सुखासन
Image:Vajra_Asana-Thunderbolt-Diamond_Wiki.jpg|वज्रासन
Image:Utkata_Asana-Chair_Pose_Wiki.jpg|उत्कटासन
Image:Trikona_Asana-Triangle_Pose.jpg|त्रिकोणासन
Image:Bhujanga_Asana-Cobra_Pose.jpg|भुजंगासन
Image:Paschimothan_Asana-Forward_Bend_Pose.jpg|पश्चिमोत्तानासन
Image:Urdhv_Mukha_Paschimottasana-forward_Bend.jpg|ऊर्ध्वमुख्पश्चिमोत्तानासन
Image:Pavanamukta_Asana-Wind_Releasing_Pose_Wiki.jpg|पवनमुक्तासन
Image:Dhanura_asana-Bow_Pose.jpg|धनुरासन
Image:Chakra_Asana-Wheel_Pose.jpg|चक्रासन
Image:Ushtra_Asana-Camel_Pose.jpg|ऊष्ट्रासन
Image:Manduka_Asana-Frog_Pose_Wiki.jpg|मंडूकासन
Image:Hala_Asana-Plough_Pose.jpg|हलासन
Image:Fish_pose-Matsyasana.jpg|मत्स्यासन
Image:Mayurasana-Peacock_pose_Wiki.jpg|मयूरासन
Image:Pincha-Mayurasana-Feathered_Peacock_pose_Wiki.jpg|पिन्का-मयूरासन
Image:Bakasana-crane_pose.jpg|बकासन
Image:Setubandha_Asana-Bridge_Pose.jpg|सेतुबंधासन
Image:Natraja_Asana-King_of_Dance_Pose.jpg|नटराजन आसन
Image:Sirsasana-Head_stand.jpg|शीर्षासन 
Image:Adho_Mukha_Dandasana-Plank_Pose.jpg|अधोमुखदंड़ासन
Image:Bala_Aasana-Child_Pose.jpg|बालासन
Image:Bidalasana-big_cat.jpg|बिदालासन
Image:Bitilasana-cow_pose.jpg|बितिलासन
Image:Downward-Dog-Yoga-Pose.jpg|अधोमुख स्वान्-आसन
Image:Uttanasana-standing-forword_bend.jpg|उत्तानपादासन
Image:Half_Moon-Ardha_Chandrasana_Wiki.jpg|अर्धचन्द्रासन
Image:Sarvanga_Asana-Shoulder_Stand_Pose.jpg|सर्वांगसन
Image:Nouka_Asana-Boat_Pose.jpg|नौकासन
Image:Makarasana-dolphin_pose.jpg|मकरासन
Image:Yoga_Mudra-Scaling_Pose_Wiki.jpg|योगमुद्रासन
Image:Vrischika_asana-Scorpion_pose_Wiki.jpg|वृश्चिकासन
Image:Padangusthasana-Big_Toe_Pose.jpg|पादांगुष्टासन
Image:Reclining-Big-Toe_pose-Supta-Padangusthasana_Wiki.jpg|सुप्तपादांगुष्टासन
Image:Vriksha_Asana-Tree_Pose.jpg|वृक्षासन
Image:Tolasana-Scale-Pendant_Pose.jpg|तोलांगुलासन
Image:Hanumanasana-Monkey_pose.jpg|हनुमानासन
Image:Malasana-Garland_Pose.jpg|मलासन
Image:Marichyasana-III-Marichi_pose.jpg|मरीचिआसना-III
Image:Restrained_Angle_Pose.jpg|बद्धकोणासन
Image:Uttana_Shishosana-extended_puppy.jpg|उत्तानशीर्षासन
Image:Warroir-I-Virabhadrasana-I_Wiki.jpg|वीरभद्रासन-I
Image:Virabhadra_asana_Warrior_Pose.jpg|वीरभद्रासन-II
Image:Warroir-III-Virabhadrasana-III_Wiki.jpg|वीरभद्रासन-III
Image:Krounchasana-Heron_pose.jpg|क्रोन्चसन
Image:Upavistha_Konasana--wide_angle_bend.jpg|उपविष्ट कोणसन
Image:Upward_Facing_Two-Foot_Staff_Pose.jpg|द्विपद्-विपरितदण्डासन
Image:Parivrtta_Parsvakonasana-Revolved_Side_Angle_Pose.jpg|परिवृत्तपार्श्वकोणसन
Image:Parsava_Dandasana-side_balance.jpg|पार्श्वदण्डासन
Image:Low_Lunge-Ashwa_Sanchalanasana_Wiki.jpg| अश्व् संचालनासन
Image:Merudandasana-Balancing_Bear_pose.jpg|मेरुदण्डासन
Image:Tittibhasana-firefly_pose.jpg|तीत्तीभासन‌
Image:Purvottanasana-Reversed_Plank.jpg|पुर् वॊत्तासन‌



## स्वयादिसँ
* उसाँय्
* हिन्दू धर्म
* बौद्ध धर्म

पुचः:संस्कृति
इस्लाम

**इस्लाम** छता धर्म ख। थ्व धर्मया छुं खँग्वः थ्व कथं दु-
* अल्लाह्
* मस्जिद
* हजरत मुहम्मद साहब
* कुरान
* शिआ इस्लाम
* सुफीवाद
* सुन्नी इस्लाम
* उमार

पुचः:धर्म
जैन धर्म

**जैन धर्म** भारतया श्रवण परम्परा दुनें बुयावःगु छगु धर्म व दर्शन खः ।

## तीर्थंकर
जैन धर्मय् २४म्ह तिर्थंकरतेत हनिगु ज्या जुइ |

## सम्प्रदाय
### '''श्वेताम्बर'''
श्वेताम्बर सन्यासी तेसं तुयुगु वस पुनि ।
### '''दिगम्बर'''
दिगम्बर मुनि(श्रमण) नांगां च्वनि।

## धर्मग्रंथ

* श्वेताम्बर आगम
* दिगम्बर आगम

## दर्शन

### ''अनेकान्तवाद''

### '''स्यादवाद'''
### '''जीव और पुद्गल'''
जैन आत्मा यात माने याइ। इमिसं उकित "जीव" धाइ। अजीव यात पुद्गल धाइ । इमिगु कथलं म्ह निगु मिले जुया बुया वै । जीव दुख-सुख, आदियु अनुभव याइ व पुनर्जन्म काइ ।
### '''मोक्ष'''
### '''त्रिरत्न'''
* सम्यक दर्शन
* सम्यक ज्ञान
* सम्यक चिरत्र

### '''ईश्वर'''
जैन ईश्वर यात माने याइ।

## पंचमहाव्रत
सत्य, अंहिसा, अस्तेय, ब्रह्मचर्य, अपरिग्रह ।
### '''अहिंसा य्र जोड'''
अहिंसा व जीव दयाय् यक्व जोड बिगु दु। सकल जैन शाकाहरी जुइ ।

पुचः:धर्म
पुचः:जैन धर्म
यहुद धर्म

**यहुद धर्म** छता धर्म ख। थ्व धर्मया छुं खँग्वः थ्व कथं दु-
* अब्राहम
* मोसेस
* तोराह
* तल्मुद

पुचः:धर्म
तोराह

**तोराह** (Torah) धइगु यहूदी धर्मया दकलय् महत्वपूर्ण व पवित्र धर्मग्रन्थ खः। थुकिया शाब्दिक अर्थ 'निर्देशन' वा 'शिक्षा' खः। थुकी मू रूपं हलिंया उत्पत्ति, प्राचीन इस्रायलीतयगु इतिहास, अले यहूदी जीवनया निंतिं आवश्यक ६१३ गू आज्ञा वा नियमत (Mitzvot) च्वयातःगु दु।

## संरचना: न्यागू सफू (The Five Books of Moses)
तोराहय् मू रूपं न्यागू सफू दइ, गुकियात 'पेन्तातेक' (Pentateuch) नं धाइ:

# **बेरेशित (בְּרֵאשִׁית):** हलिंया सिर्जना, कुल पूर्वजत (अब्राहम, इसाक, जेकब) या बाखं व मनू जातिया सुरुआतया बाखँ।
# **शेमोट (שְׁמוֹת):** मिश्र (Egypt) या दासता पाखें मुक्ति, सिनाई च्वकाय् झिता आज्ञा (Ten Commandments) काःगु, व थाय्-बाय् हिलाः (Migration) या बाखं।
# **वयिक्रा (וַיִּקְרָא):** पूजाविधि, शुद्धताया नियम, व सामाजिक व्यवहार सम्बन्धी निर्देश।
# **बामिद्बार (בְּמִדְבַּר):** मरुभूमिइ इस्रायलीतयगु यात्रा व जनगणनाया विवरण।
# **देवारिम (דְּבָרִים):** मोसेसया अन्तिम उपदेश व तोराहया नियमतयगु पुनरावृत्ति।

## तोराहया स्वरूप
* **सेफर तोराह (Sefer Torah):** थ्व छगू भ्वंतय् (Parchment) ल्हातं च्वयातःगु 'थू-तुला सफू' (Scroll) खः। थुकियात 'सिनागोग' (Synagogue) य् तसकं हे सम्मानपूर्वक तइ।
* **चुमाश (Chumash):** साधारणतया ब्वनेगु निंतिं सफूया रूपय् ध्वायातःगु तोराह।

## धार्मिक व सामाजिक महत्त्व
* **कानूनी आधार:** यहूदी कानून (Halakha) या मू स्रोत तोराह हे खः। थुकिं न्याय, सम्पत्ति अधिकार, व मानवीय व्यवहारया मार्गनिर्देश याइ।
* **सांस्कृतिक पहिचान:** हलिं न्यंकं च्वंपिं यहूदीतय्सं थःगु भाषा, लिपि, व संस्कार सुरक्षित तयेत तोराहयात हे आधारया कथं काइ।
* **साप्ताहिक ब्वनेज्या:** सिनागोगय् प्रत्येक वाः तोराहया छगू निश्चित भाग (Parashah) ब्वनीगु चलन दु, गुकिं यानाः छगू दँय् सफू पूरा जुइ।

## लिधंसा
* Friedman, Richard Elliott (2003). *The Bible with Sources Revealed*.
* Plaut, Gunther (1981). *The Torah: A Modern Commentary*.
* Jewish Encyclopedia - The Torah.

पुचः:संस्कृति
तल्मुद

**तल्मुद** यहुदी धर्मया ग्रन्थ ख। थ्व ग्रन्थ रब्बाइनिक यहुदी धर्मया दकलय् केन्द्रिय ग्रन्थ ख। थुकियात परम्परागत रुपय् शास (Shas वा ש״ס) धका नं म्हसीकिगु या। शास धाःगु शिशा सेदारिम (shisha sedarim)या चीहाकःगु रुप ख। शिशा सेदारिमया अर्थ खुता आदेश ख। साधारण कथं तल्मुद धकाः म्हसीकिगु ग्रन्थ बेबिलोनियन तल्मुद ख। थ्व स्वया न्हापाया संस्करण "जेरुसालेम तल्मुद" धैगु ग्रन्थ नं दु।

तल्मुदय् निता भाग दु। थुकिया न्हापाया भाग मिश्नाः (Mishnah वा משנה) ख। मिश्नाःय् रब्बाइनिक यहुदी धर्मया मौखिक परम्पराय् आधारित खँयात संक्षिप्तय् च्वयातःगु दु। तल्मुदया लिपांगु भाग गेमारा (Gemara) ख गुकिलि मिश्नाःय् च्वयातःगु खँया विस्तारित वर्णन दु। तल्मुद धाःगु खँग्वःयात मिश्नाः जक्क वा मिश्नाः व गेमारा नितां थुइकेत छ्येलिगु या। 

सकल तल्मुदय् ६३पु आलेख दु। सामान्य कथं ध्वानातःगु प्रतिइ थ्व सकल आलेख करिब ६,२०० पौस दयाच्वनि। थ्व ग्रन्थ तनाइतिक हिब्रु (Tannaitic Hebrew) व अरामाइक (Aramaic) भासय् च्वयातःगु दु। तल्मुदय् द्वलंद्व रब्बाइतेगु थीथी विषयय् विचाः व शिक्षा मुंकातःगु दु। थ्व ग्रन्थय् मुंकातःगु विषयय् हलख (Halakha) (विधान), यहुदी आचार (Jewish ethics), दर्शन, चलन, इतिहास, विद्या आदि विषय दु। तल्मुद सकल यहुदी विधि-विधानया आधार ख व दकलय् यक्व उद्धरण जुइगु रब्बाइनिक ग्रन्थ नं ख। 

## स्वयादिसँ
* यहुदी धर्म

पुचः:यहुदी धर्म
पुचः:धार्मिक ग्रन्थ
सिख धर्म

{{Ordered list |Golden Temple

**सिख धर्म** भारतयागु पञ्जाब नं बुयावगु छगु धर्म खः। थ्व धर्मय् छगु हे ईश्वर यात हनि, तर वेकयात हनेयात झिम्ह गुरुतेगु ग्वाहालियात महत्त्वपूर्ण कथं काइ। इमिगु धर्मग्रन्थ गुरु ग्रंथ साहिब खः। अप्व सिख पंजाब (भारत)य् दु।

## सिख गुरु
सिखतेगु झिम्ह गुरु दु। प्रथम गुरु गुरु नानक व अन्तिम गुरु गुरु गोबिन्द सिंह खः।

## ईश्वर
सिख छम्ह हे ईश्वर यात हनि, व ईश्वरयात इमिसं एक-ओंकार धाइ। इमिगु मान्यता दु कि ईश्वर अकाल व निरंकार खः।

## गुरु ग्रन्थ साहिब
गुरु ग्रन्थ साहिब सिख धर्मयागु प्रमुख धर्मग्रन्थ खः। थुकिगु संपादन सिख धर्मयागु न्याम्हम गुरु श्री गुरु अर्जुन देव जी नं यानादिगु खः। गुरु ग्रन्थ साहिब जीयागु न्हापांगु प्रकाश अगस्ट १६, १६०४य् हरिमंदिर साहिब अमृतसरय् जुगु खः। १७०५य् दमदमा साहिबय् दशमेश पिता गुरु गोविंद सिंह जी नं गुरु तेगबहादुर जी यागु ११६खंग्व तना थुकियात पूवंका दिल, थुकिलि मंका १४३० पौ दु।

गुरुग्रन्थ साहिबय् सिख गुरुतेगु जक्क उपदेश मखु, मेमेगु हिन्दू व मुस्लिम भक्ततेगु वाणी नं दु। थुकिलि जयदेवजी व परमानंदजी थें न्यापिं ब्राह्मण भक्ततेगु वाणी नं दु धाःसा जाति-पांति यागु आत्महंता भेदभाव नं ग्रस्त तत्कालीन समाजय् क्वह्यंगु जातितेगु प्रतिनिधि दसु कबीर, रविदास, नामदेव, सैण जी, सघना जी, छीवाजी, धन्ना तेगु वाणी नं दु। न्यागुगुं ईले नमाज ब्वनिगुलि भलसा तैपिं शेख फरीदयागु श्लोक नं गुरु ग्रंथ साहिबय् दु। 

गुरु ग्रन्थ साहिबय् उल्लेखित दार्शनिकता नं कर्मवादयात मान्यता ब्यु। गुरुवाणी कथं मनु थगुने कर्म कथं हे महत्व काइ। 

## गुरु गोविन्द सिंह व औरंगज़ेब

पुचः:धर्म
पुचः:सिख धर्म
पुचः:पञ्जाब
पुचः:संस्कृति
ताओ धर्म

**ताओ धर्म** (चीनी: 道教 *दाओ-ज्याओ*) चीन यागु छगु मू धर्म व दर्शन खः। न्हापा ताओ छगु धर्म मजुया  दर्शन व जीवनशैली यागु कथं वगु खः । लिपा बौद्ध धर्म यागु चीन थ्येने धुंका ताओ नं बौद्धत नाप यक्व धारणा थिंका काल व छगु "धर्म" जु वन। बौद्ध धर्म व ताओ धर्मय् ई-ईले अहिंसात्मक संघर्ष नं जुइ। ताओ धर्म व दर्शन, निगुगु हे स्रोत दार्शनिक लाओ-त्सी नं स्वगु ग्रन्थ दाओ-दे-चिंग व ज़ुआंग-ज़ी खः ।

## ताओ धर्म
ताओ धर्मय् यक्व देवी-देवता दु, व थ्व प्रेतात्माय् विश्वास याइ । थ्व छगु बहुईश्वरवादी धर्म खः ।

## ताओ दर्शन
**ताओवादी दर्शन** वा **ताओवाद** (चिनिया भासय्: 道家; पिन्यिन: Dàojiā, अर्थ. 'ताओया विद्यालय') वा ताओलोजी  चीनय् उत्पत्ति जूगु छगू प्रचलित परम्परा व विचाः खः। थ्व दर्शनय् 'दाओ (Dao)' नाप सुमधुर स्वापू तसें म्वायेगु विचाः कनातःगु दु। दाओ धइगु छगू रहस्यमय व गहन सिद्धान्त खः। थ्व विचाः कथं दाओ हे हे सम्पूर्ण ब्रह्माण्डया उत्पत्ति, प्रवृति व मूल तत्व ख।

ताओवादी विचारया शुरुवाती चरण निसें हे थ्व दर्शनया थीथी परस्पर उप-दर्शन खंगु दु। नापं, थ्व दर्शन कन्फ्यूशियसवाद व बुद्ध धर्म थेंज्याःगु मेमेगु दार्शनिक परम्परापाखें प्रभावित जूगु व परस्पर सम्बाद याःगु खँ खनेदु। ताओवाद कन्फ्यूशियस स्वया शारीरिक तथा आध्यात्मिक विकासया निंतिं ज्या यायेगु कुतः व राजनीतिक संगठनयात कम ध्यान बिइगु परम्पराया कारणं पा। थ्व दर्शनया इतिहासय्, ताओवादी दर्शनया केन्द्रय् दूगु छुं विचाःत थ्व कथं दु: वुवेइ ("प्रयन्त यायेम्वाःगु कार्य effortless action"), झिरान (अर्थ. 'स्वयं-सा' वा "प्राकृतिक यथार्थता वा natural authenticity"), कि ("आत्मा") वुउ ("non-being वा मदूगु अवस्था"),  वुजि" ('गैह्र-द्वैध non-duality"), ताइजी ("ध्रुवीत्त्व वा polarity") व यिनयाङ्ग (अर्थ तेल्लाः व ख्युं); बिआन्हुआ (परिवर्तन); फान (fǎn वा "विपरिणम वा reversal"), तथा ध्यान वा मेमेगु आध्यात्मिक अभ्यासपाखें व्यक्तिगत विकास ।

विज्ञतेसं "ताओवादी दर्शन" व 'ताओवादी धर्म'यात अलग यायेगु कुतः याःसां थथे विभाजन थ्व परम्पराय् खनेमदु। ताओवादी ग्रन्थ, साहित्य व ताओवादय् विश्वास यानाच्वंपिं पुजारीतय्सं "धर्म" लिसे 'दर्शन'यात बायेगु ज्या याःगु मदु। विशेष यानाः अध्यात्म व नीति सम्बन्धित विचारत धर्म व दर्शन नापं वंगु खनेदु।

थ्व वैचारिक परम्पराया मू ग्रन्थय् दाओदेजिङ्ग व झुआङ्गजी ला। हान राजवंशया समयय् थ्व नितां ग्रन्थ स्वाना थ्व स्वागू ग्रन्थयात दाओजिया धकाः म्हसीकल।  आइ चिङ्ग ग्रन्थयात कालान्तरय् वाङ्ग बि थेंन्याःपिं विद्वानतय्सं दाओजियाय् समाहित यात। नापं ताओवादी ग्रन्थ दाओजाङ्ग(Dàozàng)य्  करिब १,४०० मेमेगु ग्रन्थ मुंकातःगु दु।

## स्वयादिसँ
* चिनियाँ दर्शन

पुचः:धर्म
पुचः:ताओ धर्म
लाओजी

**लाओजी** चिनिया धर्म ताओ धर्मया प्रवर्तक ख। वय्‌कःया धर्मय् प्रकृतिवादयात विशेष महत्त्व बियातःगु दु। जीवनया अन्तय् वय्‌कः जंगलय् झाःगु धइगु कथन दु। बुद्ध धर्मया गौतम बुद्ध, कन्फ्युसियस धर्मया कन फुत्सु नापं वय्‌कः चिनिया धर्मया मू स्वम्ह मनुइ छम्ह ख। वय्कःया जन्म कुरेनली, लिक्सियाङ, कु काउन्टी , छु राज्य, पूर्वी झोउ राजवंशय् जूगु ख। थ्व थाय् न्हापा चेन राज्यया भाग ख धाःसा आः लुयी काउन्टी, हेनान प्रान्तय् ला। वय्कलं शाङ रोङया अधीनय् अध्ययन यानादिल। पूर्वी झोउ राजवंशया वसन्त व शरद ऋतुया ईलय् वय्कलं झुक्सियाशी (कोषया रक्षक)या ज्या यानादिल। वय्कः चीनया वसन्त व शरद ऋतुया ईलय् छम्ह दार्शनिक जुयादिल, व वय्कः ग्वाङयाङ पर्वत, जिङताइइ एकान्तय् च्वनादिल। वय्कःया दर्शनया कृतियात "ताओ ते चिङ"या नामं व्यापक रुपं म्हसीकिगु या, गुगु ताओ धर्म व ताओवादया मू ग्रन्थय् छगू ख।

लाओजीया दर्शनयात लिपा झुआङजी, याङ झु, लि युकौ आदि मनुतेसं लिपा विकास यात व लिपाया पुस्तां वय्कःयात ताओवादी दर्शनया संस्थापकया रुपय् कायेगु यात। "रेकर्ड्स अफ द ग्रान्ड हिस्टोरियन: बायोग्राफीज अफ लाओजी एण्ड हान फेइ"य् कन्फ्युसियसं लाओजीयात शिष्टाचारया विषयया बारेय् न्यंगु अभिलेख दु। लाओजीं गैर-क्रिया (non-action) , मनु व प्रकृतिया एकता , व शान्ति व गैर-क्रियाया शासकीय दर्शनया वकालत यात। वय्कः व झुआङजी निम्हं ताओ धर्मया महत्त्वपूर्ण व्यक्ति ख, व वय्कःपिन्त सामूहिक रुपं " लाओ झुआङ "या नामं म्हसीकिगु या।
 

## परिवार
* अबु: लि जिङ्ग (झोउया जुजु डिंगया अधीनय् इम्पेरियल सेन्सरया रुपय् ज्या याम्ह)।
* मां: छु धाःगु थाय्या मूलवासी यिशोउ कुलयाम्ह
* सन्तान
** लि जोंग : लाओजीया काय् ।
** लि झु : लि जोङया काय्, लाओजीया छेय्।
** लि गोंग : लि झुया काय्।
** लि जिया : लि गोंगया वंशज, हानया सम्राट जिओवेनया अधीनय् सेवा यानादिम्ह।
** लि जिए : लि जियाया काय्, वय्कः जिओसीया जुजु आङया ग्रान्ड ट्युटर जुयादिल, व चीइ च्वनादिल।

## स्वयादिसँ
* ताओ धर्म
* ताओ-ते-चिङ

पुचः:चीनया तजिलजि
वुदु

वुदु छगू अफ्रिकी धर्म, परम्परा व संस्कृति ख।

## स्वयादिसँ
* अफ्रिका
जोरोआस्तर धर्म

**जोरोआस्तर धर्म** इरानय् न्ह्यथंगु छगू धर्म ख। थ्व धर्मया आपाः धर्मावलम्बी इरान व भारतय् दु। थ्व छगू प्राचीन इरानी धर्म ख गुकियात जोरोस्ट्ररं दयेकूगु ख, गुम्ह पूर्वी प्राचीन इरानय् करिब १००० ईसापूर्वय् च्वनादिल। जोरोआस्तर धर्मया मेगु नां मज्दा धर्म व पारस धर्म ख।

जोरोआस्तर धर्म छगू एकेश्वरवादी धर्म ख। जोरोस्ट्रियन धर्मया द्यःयात आहुरा मज्दा धाइ। जोरोआस्तर धर्मया पवित्र सफू जेन्द अवेस्ता ख।

जोरोआस्तर धर्म द्वन्द्ववादी विश्वास दु। जोरोस्ट्रियनतयेसं आहुरा माज्दां भिंगु आत्मा (स्पेन्ता मैन्यु) व राक्षस (अंगरा मैन्यु) दयेकल धकाः विश्वास याइ। जोरोस्ट्रियनतय्सं मनूतय्त बांलाःगु व बांमलाःगु ल्ययेत स्वतन्त्र जुइ धकाः विश्वास याइ। बांलाःगु ल्यःसा सुख जुइ, अले बांमलाःगु ल्यःसा दुःख जुइ। उकिं बांलाःगु ल्ययेगु हे बांलाः धैगु थ्व धर्मय् धयातःगु दु। अतः धर्मया आदर्श वाक्य "भिंगु विचाः, भिंगु वचन, भिंगु कर्म" ख।

## स्वयादिसँ
* इरान
 
पुचः:धर्म
आत्मावाद

**आत्मावाद** छगू दार्शनिक विचाः ख।

पुचः:संस्कृति
वैज्ञानिक तवः

**वैज्ञानिक तवः** धागु छुं फेनोमेनायात अनुसन्धान यायेगु, न्हुगु ज्ञान सीकिगु व न्हापाया ज्ञानयात भिंकिगु वा परिमार्जित यायेगु प्रविधिख। छगू अनुसन्धान वैज्ञानिक जुयेयात व अनुसन्धान अनुभव यायेछिंगु, इन्पेरिकल व लनेछिंगु प्रमाणय् आधारित जुया कारण आधारित सिद्धान्तया अधीनय् लायेमा।. छगू वैज्ञानिक पद्धतिइ अध्ययन व प्रयोग/जाँचया डेटा मुंका, अध्ययनया विषययागु बारेय् विचाः(हाइपोथेसिस) देका व विचाःयात जाँचेयाइगु ज्या जुइ। 
## लिधंसा

पुचः:विज्ञान
बिग ब्याङ्ग

[thumb|बिग ब्याङ्ग सिद्धान्त कथं [ब्रह्माण्ड सिक्क ताकुगु व पुइगु अवस्थां मुया परिमार्जित जुया च्वँगु दु। छगू साधारण व ज्या बीगु एनालोजी कथं स्पेस थमंतुं फैलेजुयाच्वँगु दु व थः नापं ग्यालेक्सीयात फैलेयानाच्वँगु दु, मनावयाच्वँगु पाउरोटीइ दाखत फैलेजुगु थें। साधारण रिलेभिस्टिक कस्मोलोजीतेसँ धाःसा स्पेसयात 'भौतिकता'य् मका।]] 

**बिग ब्याङ्ग** ब्रह्माण्डया वैज्ञानिक तवः कथं दक्ले बाँलाक्क प्रमाणित छगू खगोलीय मोडेल ख।
## पिनेया स्वापू
* 

पुचः:भौतिक खगोलशास्त्र
पुचः:सिद्धान्त
पुचः:विज्ञान
ब्ल्याक होल

**ब्ल्याक होल** वा **हाकूगु ह्वः** अन्तरिक्ष-समय (spacetime)या छगू क्षेत्र ख। थ्व क्षेत्रय् गुरुत्वकार्षण प्रवेग तसकं तीब्र जुइ व थ्व प्रवेगया अन्तर्गत वयेधुंका छुं नं कण वा विद्य्युतचुम्बकीय विकिरण (दसु जः) थुकियात पुलाः वनेफैमखु। साधारण सापेक्षतावादया सिद्धान्त अनुसार छुं नं पिण्डया घनत्त्व गाक्क तच्वल धाःसा उकिलिं अन्तरिक्ष-समययात विकृत यायेफु। थथे विकृत जूगु अन्तरिक्ष-समयया चरम रुप हाकूगु ह्वः ख। हाकूगु ह्वःया परिधियात झकाः क्षितिज (event horizon) धाइ। थ्व परिधिया दुने थ्यंगु छुं नं वस्तु/पदार्थ वा विकिरण थुकिया गुरुत्त्वकार्षणात्मक प्रवेगयात पुलेफैमखु। 

## स्वयादिसँ
* अन्तरिक्ष
* खगोल

पुचः:विज्ञान
मिल्की वे

**मिल्की वे** सौर्यमण्डल दुथ्याःगु नगुनम्दः ख। थुकिया नां पृथ्वीं अन्तरिक्षय् स्वयेबिले थ्व नगुमन्दःय स्वरुपया वर्णन याइ। 

पुचः:विज्ञान
मिला

thumb|पृथ्वीयागु तिमिला

**तिमिला** (शशी; चिं: ) पृथ्वीयागु छगु जक्क प्राकृतिक उपग्रह खः। मेगुकथलं धायेबिले तिमिला छगु प्राकृतिक उपग्रह खः गुकिलिं ग्रहयात परिक्रमा याई। छुं ग्रहतेगु छगु स्वया अप्व तिमिला दै धाःसा छुं ग्रहतेगु छगु नं तिमिला दै मखु। 

छगु ग्रहयु परिक्रमा याइगु पिण्डयात उपग्रह (अङ्ग्रेजी satellite, स्याटलाईट) धाइ। तिमिलातः प्राकृतिक उपग्रह खः। मनुतेसं रकेट छ्येला यन्त्रयात नं पृथ्वी छचाख्येलं कक्षय् परिक्रमा याकी। थन्यागु यन्त्रयात अप्राकृतिक वा मनुतेसं देकुगु उपग्रह धाइ।

## पृथ्वीयागु तिमिला
### मिलाया रुपकथंया नां
तिमिला वा मिलाया रुपकथं थुकियात थीथी नां बियातःगु दु। गथे कि-
* खिमिला वा खिँउँमिला: तिमिला मदूगु चा
* ईंमिला: मिलाय् ईं थे न्यागु जः जक्क खंगु अवस्था 
* बामिला: बच्छिथासय् जक्क जः लानाच्वंगु मिला
* चकंमिला: बामिला स्वया अप्व जः खनेदूगु मिला
* पामिला: पूवंगु मिला

### दुसिका
तिमिलानाप थगु हे जः दैमखु। झीसं पृथ्वीयु तिमिला खनिगु सूर्द्ययु जःयात थुकिलिं परावर्तन याना खः। सूर्द्ययागु जः न्ह्याबलें तिमिलायागु छखे जक्क लाइ धाःसा मेखे न्ह्याबिलें ख्युंसे च्वनि। अय्जुया लछिइ तिमिलायागु थिथि रूप खनिइ। तिमिला तःपा व चाकला खनिइबले सुर्द्य लिने जुइ। अले तिमिला चिःपा खनिइबले तिमिला हे लिने लाइ।

तिमिला यागु छगु हे भाग खनेदइ। झि छगु सिमायात स्वया चाः हिलेगु थें तिमिला नं पृथ्वी चाः हिलि।

तिमिला यागु ला धाइगु छगु रुप निसिं हान वहे रुप खनेगु ई ख। थ्व ई बले तिमिला यागु ख्वा चाकला खं चिःपा जुया हानं चाखला जुइ। थ्वइत प्यंगु वाः खं पुरा जुइ अले दाछि या झिंनेक जुइ(मलमास बले झिंस्वक)। तिमिलायागु ला सुर्द्ययागु ला स्वया भचा चीधंगु दु।

## कक्ष
तिमिला वा मेमेगु उपग्रहतेगु कक्षयात निगु बलतेसं असर याइ: गुरुत्व, व सेन्ट्रिपिटल बल।

## तिमिला दुगु ग्रहतः
झीगु सौर्यमण्डलयु तिमिला दुगु ग्रहतः

* पृथ्वी, १ तिमिला
* मंगल, २ तिमिला
* बृहस्पति, ६३ तिमिला
* शनि, ३१ तिमिला
* युर्‍यानस, २७ तिमिला
* नेप्ट्युन, १३ तिमिला
* उपग्रह यम (प्लुटो), १ तिमिला(चेरोन)

## तिमिला मदुगु ग्रहतः
झिगु सौर्यमण्डलया तिमिला मदूगु ग्रहत:
* बुध
* शुक्र

पुचः:तिमिला
पुचः:खगोलशास्त्र
पुचः:सौर्यमण्डल
पुचः:विज्ञान
इनाय्‌नगु

**इनाय्‌नगु** (चिं: ) झीगु सुर्द्यः मन्दलय् दूगु छता गरः खः ।

## स्वयादिसँ
* गरः

पुचः:गरः
सुनगु

**बुध** (चिं: ) सुर्द्यः मन्दःया छता ग्रह खः । थ्व ग्रह सूर्द्यः नापंया ग्रह खः । थ्व ग्रह सूर्द्यः व शुक्रया दथुइ लाः । थिथि धर्मय् थ्व ग्रहयातः थिथि कथं नालेगु याइ । थ्व ग्रह नाङ्गा मिखां हे खनेदु ।

## लिधंसा

## स्वयादिसँ
* गरः

पुचः:गरः
सुर्द्यः मन्दः

**सुर्द्यः मन्दः** सूर्द्यः, सूर्द्यःया गरःत, गरःतयेगु मिला व सूर्द्यःया प्यखें दयाच्वनिगु मेमेगु खगोलीय पिण्डया छगू पुचः खः ।
 
### गरः
सुर्द्यः मन्दःया गरःतयेगु छगु धलः थ्व कथं दु। सूर्द्यःया नापं निसें तापाक्क तक्कया लिधंसाय् थ्व धलः व्यवस्थित दु। 

## लिधंसा

## स्वयादिसँ
* गरः
नगु

नगु धाःगु छगू प्रकारया खगोलीय पिण्ड ख। 

## स्वयादिसँ
* खगोल शास्त्र

पुचः:विज्ञान
ब्रह्माण्ड

**ब्रह्माण्ड** धागु सकल भौतिक वस्तुतेगु मंका खः। थुकिली सकल नगु, ग्रह, नेबुला व हमिले दुगु फुक्कं वस्तुत ला वै।
डी एन ए

**डी एन ए** धागु छगु न्युक्लिक एसिड ख। थ्व मोलेक्युल नं मनुयागु वंशानुगत गुण छगु पुस्तां मेगु पुस्ता तक्क यंकी|

## स्वयादिसँ
* जीवशास्त्र

पुचः:जीवविज्ञान
गरः

आधुनिक दर्शन अनुसार **ग्रह**  बृहस्पति वा पृथ्वी थें न्याःगु नगु चाहिलिगु छगु तःधंगु पिण्ड ख। थ्व छगु नगुया तुलनाय् चिग्वारा जुइ, व थुकिलीं जः दयेकेमफु।  ग्रहत ग्वारा आकारया जुइ। ग्रहतयेत कक्षय् चाहिलिगु वस्तुतयेत तिमिला धाइ।  सौर्य्य मण्डलय् च्यागु ग्रह दु। प्लूटोयात गरःया रुपय् न्हापा नालेगु या। अगस्त २००६स, अन्तरराष्ट्रीय खगोलीय संघया फैसला कथं थ्व छगु बागः  ग्रह जुवन। सौर्य्य प्रणालीइ मेगु प्यंगु बागः ग्रह दु: सेरेस, मेकेमेक, इरिस, व हौमिया.

"प्लानेट" खंग्व यवन खंग्व πλανήτης *(प्लानेतेस्)*  नं वःगु ख गुकिया अर्थ "फिरन्ते" वा "सनिगु वस्तु" ख।  1990या दशक तक्क मनुतयेसं सौर्य्य प्रणालीइ दुगु ग्रहया बारेय् जक्क सियाच्वन।  जुन 2011स दुने मनुतयेसं 563 अन्य ग्रह म्हसीकल।  थ्व सकल न्हु ग्रहत मेगु नगुतयेगु परिक्रमा यानाच्वंगु दु: अतः, थिपिं *एक्स्ट्रासोलार*  ग्रह ख। थ्व ग्रहतयेत "exoplanets" नं धायेगु या। 

## सौर्य् प्रणालीइ

सौर्य मण्डलया गरः यवन, हिन्दु वा रोमन द्यःतयेगु नां ख। पृथ्वीया नां धाःसा पा। प्राचीन ईले मनुतयेत पृथ्वी बिस्कं गरः धका मच्वंगुलिं थथे जुगु ख।  अथेजुसां पृथ्वीयात गब्लें छगु रोमन द्यः *तेरा* या नामं म्हासीकिगु या। अन्य भाषाय् दसु चिनिया आदिइ थी-थी नां बियातःगु खनेदु।  तिमिलातयेत नं द्यःतयेगु व प्राचीन बाखंय् व शेक्सपियर द्वारा च्वयातःगु नाटकया नामं म्हसीकिगु या।  

### गरः
सुर्द्यः मन्दःया गरःतयेगु छगु धलः थ्व कथं दु। सूर्द्यःया नापं निसें तापाक्क तक्कया आधारय् थ्व धलः व्यवस्थित दु। 

### गरःया प्रकार
खगोलविदतयेसं *प्रमुख*  (वा वास्तविक) गरः व क्षुद्र गरः वा सूर्द्यः परिक्रमा याइगु चिधंगु पिण्डया बारे वर्णन या।  क्षुद्र गरःया दसिं क्षुद्रगरः, धूम्रकेतु, व  ट्रान्स नेप्चुनियन वस्तु ख।

सौर्य मण्डलय् गरः स्वंगु प्रकारया जुइ:
* *स्थलीय*  वा *चट्टानी*  गरः पृथ्वीया समान जुइ - थुकिलि आपालं लोंह दयाच्वनि:  बुध, शुक्र, पृथ्वी, मंगल
* *जोभियन*  या *वायु विशाल:*  थ्व गरलय् आपालं वायु दै: बृहस्पति, शनि, अरुण, वरुण। अरुणीय गरः वायु विशालय् छगु विशेष प्रकारया गरः ख, थुकिलि आपालं हाइड्रोजन व हिलियम दइ। 
* *च्वापुंगु:*  गब्ले गब्ले स्वंगु प्रकारया गरः  यम (यम आः वया  गरः मखुसां) थें न्याःगु गरः मनुतायेसं ल्याखा। थन्यागु गरलय् आपालं च्वापु दयाच्वनि। 
सौर्य प्रणालीइ यक्व पिण्ड गरः मजुसां "च्वापुगु" जुयाच्वं। दसिंया निंति सौर्य प्रणालीया पिनेया गरःया च्वापुंगु तिमिलात  (ट्राइटन थें न्याःगु) कायेछिं।

## लिधंसा


पुचः:गरः
सिँनगु

**बृहस्पति** वा **सिँनगु** वा **जुपित** सुर्द्यः मन्दःया दकलय् तःधंगु गरः वा ग्रह ख। थ्व सूर्द्यःया न्यागूगु ताःपाःगु ग्रह खः। थ्व ग्रह अप्व यानाः ग्यासं दयेकातःगु दु। सुर्द्यः मन्दःया मेमेगु विशाल ग्रहत शनि , युरेनस व नेप्च्यून ख।

थ्व ग्रहयात म्हसीकिगु ज्या ग्यालिलियो ग्यालिलीं सन् १६१०य् छगू चिधंगु दूरबीन छ्यला यानादीगु ख। थ्व ग्रहय् छगू तःधंगु ह्याउँगु थाय् (ग्रेट रेड स्पट) दु गुगु बृहस्पतिया भूमध्यरेखाया २२ डिग्री दक्षिणय् लाः। तःधंगु ह्याउँगु थासय् ४३२ किमि/घौ (२६८ माइल प्रति घौ) तकया फय्या गति दु।

मास वा द्रव्यमानया ल्याखं बृहस्पतिया वायुमण्डलय् करिब ७६% हाइड्रोजन व २४% हिलियम दु। तर हिलियमया परमाणु हाइड्रोजनया अणु स्वया तधं जुइगुलिं बृहस्पतिया च्वय् या वायुमण्डलय् आयतनया ल्याखं करिब ९०% हाइड्रोजन व १०% हिलियम दु। वायुमण्डलय् म्हो मात्राय् मिथेन, लःया वाष्प, एमोनिया, व सिलिकन -आधारित यौगिक नापं कार्बन, इथेन, हाइड्रोजन सल्फाइड, नियोन, अक्सिजन, फस्फिन व सल्फरया म्हो मात्रा नं दु। वायुमण्डलया दकलय् पिनेया तहलय् क्वाःगु एम्नियोया क्रिस्टल दु। इन्फ्रारेड व अल्ट्राभायोलेट मापनया माध्यमं म्हो मात्राय् बेन्जिन व मेमेगु हाइड्रोकार्बन नं लुयावःगु दु। बृहस्पतिया दुनेया भागय् अप्व घना पदार्थ दु- द्रव्यमानया ल्याखं थ्व पदार्थय् करिब ७१% हाइड्रोजन, २४% हिलियम व ५% मेमेगु तत्त्व दु।

बृहस्पति दकलय् न्हापां दयावःगु ग्रह ख, व आदिम सौर्यमण्डलया इलय् थुकिया माइग्रेसनं मेमेगु ग्रहया निर्माणय् यक्व प्रभाव लाकल। बृहस्पति मू कथं हाइड्रोजनं (आयतनया ९०%) दयेका तःगु दु, वयां लिपा हिलियम दु, गुकिलिं थुकिया द्रव्यमानया चौथाई व आयतनया दशमलव भाग दयेकी। बृहस्पतिया दुनेया संकुचनं ग्रहलय् सूर्द्यपाखें वइगु स्वयां अप्वः ताप पिकाइ। थुकिया आन्तरिक संरचनाय् तरल धातुया हाइड्रोजनया बाह्य म्यानटल, व घना पदार्थया विक्षिप्त भित्री कोर दूगु विश्वास दु। १० घौय् छकः चाहिलिगु तच्वःगु गतिया कारणं बृहस्पतिया आकार अब्लेत स्फेरोइद (oblate spheroid) दु। थुकिया भूमध्य रेखाया चाकःलिं भचा तर खनेदयेक पिहां वः। बाह्य वायुमण्डल अक्षांशया ब्याण्डया झ्वलय् बायातःगु दु, गुकिया सीमाय् जुइगु थीथी पदार्थया अन्तरक्रियां अन उथलपुथल व तुफान दयेकी। थुकिया दकलय् स्पष्ट लिच्वःया कथं ग्रेट रेड स्पट दयावःगु ख। थ्व छगू विशाल आंधी (storm) खः गुकियात सन् १८३१ निसें व सम्भवतः व स्वया न्ह्यः नं न्ह्यः निसें निरन्तर खनेदु।

## लिधंसा

## स्वयादिसँ
* गरः
* सूर्द्यः

पुचः:गरः
इन्जाइम

**इन्जाइम** धागु छगु बायोलोजिकल क्याटालिस्ट ख। थुकिलिं म्हयागु रसायनिक ज्याय् ग्वाहालि याई। 
## स्वयादिसँ
* बायोकेमिस्ट्री

पुचः:जीवविज्ञान
प्रोटिन

**प्रोटिन** धाःगु एमिनो एसिडया पोलिमर ख। आसन्न अमिनो एसिडया कार्बोक्सिल व अमिनो ग्रुपयात पेप्टाइड बोन्डं स्वाना प्रोटिनय आधारभूत संरचना देकी। छगू प्रोटिनय् अमिनो एसिडया अनुक्रमयात आनिवंशिक कोडय् अनुवद्ध जीनया अनुक्रमं परिभाषित याइ। सामान्यकथं आनुवंशिक कोडं २०गु मानक अमिनो एसिडयात निर्दिष्ट याइ, तर छुं जीवय् जेनेटिक कोडय् सेलेनोसिस्टिन व छुं archaeaय् पाइरोलाइसिन नं दे फु। 

पोलिस्याकेराइड व न्युक्लिक एसिड थें न्यागु बायोलोजिकल म्याक्रोमोलेक्युल थें हे प्रोटिन प्राणीतेगु छगू आवश्यक भाग ख व सेलया दुने जुइगु सकल प्रक्रियाय् प्रोटिनं ब्वति काइ।

## संरचना
प्रोटिनया प्यता संरचना दइ-
* प्राथमिक संरचना (Primary structure): अमिनो एसिदतेगु छझ्वः, थुकियात पोलिअमाइद नं धाइ। 
* द्वितीय संरचना (Secondary structure): अल्फा हेलिक्स, बेता शीत, तर्न आदि दूगु संरचना
* तृतीय संरचना (Tertiary structure): हाइद्रोफोबिक कोर, साल्त ब्रिज, दाइसल्फाइद बोन्द, पोस्तत्रान्स्लेसन मोदिफिकेसन आदि छ्य्‌ला दयावइगु संरचना
* चतुर्थ संचरना (Quaternary structure): थीथी पोलिपेप्ताइदत जानाः दयेकीगु, प्रोटिन कम्प्लेक्सया रुपय् ज्या याइगु रुप।

## स्वयादिसँ
* जीवशास्त्र

पुचः:जीवविज्ञान
वरुण

वरुण (चिं: ) छगू ग्रह ख। थ्व ग्रहयात हिन्दू धर्मय् द्यःया कथं नं कायेगु या।

पुचः:खगोल
पुचः:विज्ञान
प्लुटो

thumbnail|प्लुटो सम्पादन जुयाच्वँगु दु 
**प्लुटो** (चिं:  व  )

पुचः:विज्ञान
संनगु

**शनि** (चिं: ) छता ग्रह खः। 

## लिधंसा

पुचः:गरः
बोतानी

बोतानी जीवशास्त्रया छगू कचा ख। थुकिलि स्वांमा, सिमा आदि वनस्पतितयेगु अध्ययन जुइ।
## ब्वथला
### '''[[वनस्पति]]'''
# स्वांमा
# सिमा
# घाँय्

### थीथी माचाछि
* एनाकार्दियासी
* रोजिसिए

## स्वयादिसँ
* जीवशास्त्र

पुचः:जीवशास्त्र
मृत्यु

**मृत्यु** धागु छगु जैविक प्रक्रिया ख। थ्व प्रक्रियाय् प्राणीयु जीवन क्वचाइ। 

## स्वयादिसँ
*जीवविज्ञान
इकोलोजी

thumb|200px|
**इकोलोजी** (ग्रीक: oîkos:छेँ, λογία, logia:अध्ययन) धाःगु विज्ञानया छगू ख्यः ख। थ्व ख्यः जीव व इमिगु प्राकृतिक वातावरणया दथुइ दैगु स्वापूया वैज्ञानिक अध्ययन ख। थुकिलि जीवतेगु वितरण, जीवनया प्रचुरता आदिया नं सीकेज्या जुइ। छगू जीवया वातावरणय् abiotic कारकत जः, जलवायु आदि व भूगोल व biotic कम्पोनेन्ट दै। 

इकोलोजी वा oekologie धाःगु खँग्वः दक्ले न्ह्यः जर्मन जीवशास्त्री अर्नेस्ट ह्याकेलं सन् १८६६य् छ्येलादिगु ख। वय्‌कः कथं इकोलोजी "the comprehensive science of the relationship of the organism to the environment." ख। ह्याकेलं थ्व विचाःयात परिमार्जित यानामदि व थ्व विषयय् दक्ले न्हापांगु सफू विश्वविद्यालय विषय धाःसा डेनिश वनस्पतिविद युजिनियस वार्मिङं देकादिल। वार्मिङया थ्व न्हापांगु ज्याया निंतिं वय्‌कःयात इकोलोजीया संस्थापकया कथं नालेगु या। 

## परिधि
इकोलोजी साधारण कथं जीव विज्ञानया छगू शाखाया रूपय् जीवतेत सीकिगु सामान्य विज्ञानया रुपय् कयेगु या। जीवतेत यक्व थी थी स्तरय् अध्ययन यायेछिं, प्रोटिन व न्युक्लिक एसिडयात जीव रसायन व आणविक जीवविज्ञानय्, कोशिकायात सेलुलर जीव विज्ञानय्, प्राणीतेत वनस्पति विज्ञान व प्राणीशास्त्रय् व अंततः जनसंख्या, समुदाय, व इकोसिस्टमया छगू सकल बायोस्फेरया रुपय् नं अध्ययन यायेछिं। इकोलोजीइ थ्व अन्तिमय् बियातःगु स्तरय् प्राणीतेगु अध्ययन जुइ। इकोलोजी छगू multidisciplinary विज्ञान ख। पृथ्वीइ जीवनया संगठनया उच्च स्तरय् व जीव व इमिगु वातावरणनापया सम्बन्धय् थुकिया ध्यान दूगुलिं इकोलोजीं यक्व मेमेगु वैज्ञानिक शाखाय्, विशेषयाना भूविज्ञान व भूगोल, मौसम विज्ञान, pedology, आनुवांशिकी, रसायन शास्त्र, भौतिकीय् आधारित दु। अतः, इकोलोजीयात छुं मनुतेसं छगू समग्र विज्ञानया रुपय् नालेगु या, छगू थन्यागु विज्ञान गुकिलिं मेमेगु विज्ञान दसु जीवविज्ञानयात थःगु मातहतया विषय देकी। इकोलोजीयात थजीवविज्ञानया ख्यः जक मजुसें छगू विषयया कथं स्थापित यायेत रोबर्ट Ulanowiczजुं धया दिल " The emerging picture of ecosystem behavior does not resemble the worldview imparted by an extrapolation of conceptual trends established in other sciences. " 

इकोलोजिकल ज्ञान दसु जैव विविधता व जनसंख्या गतिशीलतां वातावरणवादया उद्देश्य व्यक्त यायेत व थुकिया लक्ष्य व नीतितेत मूल्यांकन यायेत छगू वैज्ञानिक आधार प्रदान याइ। नापं, प्रकृतिया छगू समग्र दृष्टिकोणयात इकोलोजी व वातावरणवाद निगुलिं हे जोड ब्यु।

पुचः:विज्ञान
लुँनगु

**शुक्र** सुर्द्यः मन्दःया छता ग्रह खः ।  

## लिधंसा

## स्वयादिसँ
* सुर्द्यः मन्दः

पुचः:गरः
लोप

**लोप** धागु संरक्षणयागु छगु अवस्था खः। थ्व अवस्थाय् प्राणीतः हलिमे ल्यं दै मखु व ऐतिहासिक दस्तावेज जक्क जुया च्वनि।
लहिनाज्या

छुं नं जंगली पशु/झाःतयेत मनुया समाजय् हयाः तयेगु ज्यायात **लहिनाज्या बाय् गृहस्थिकरण** धाइ।

## दसु
गृहस्थीकरण जूगु छुं पशुतेगु दसु थ्व कथं दु-
* सा
* द्वहँ
* मेय्
* खिचा
* भौ
* उंथ
* भुखाचा
* दुगुचा
* फै
* च्वलय्

## स्वयादिसँ
* खिचा

पुचः:विज्ञान
जीवन

**जीवन** छगू अवस्था ख गुकिलिं म्वानाच्वंगु व निर्जीव वस्तुतेत बाइ।

## स्वयादिसँ
*जीवशास्त्र
म्वामि ब्वथला

म्वामितेगु थी-थी गुणकथं वैज्ञानिक आधारय् थी-थी पुचलय् बायेगु ज्यायात जैविक वर्गीकरण वा त्याक्सोनोमि (Taxonomy) धाइ। थ्व विज्ञानय् जीवतेगु मंका गुण व विशेषताया आधारय् नां तयेगु, परिभाषित यायेगु (circumscribing) व पुचःया वर्गीकरण यायेगु वैज्ञानिक अध्ययन जुइ। जीवयात ट्याक्सा (एकवचन: ट्याक्सन)या पुचलय् तयेगु व थथे दयावःगु पुचलय् ट्याक्सोनोमिक क्रम बियेगु ज्या जुइ। आधुनिक विज्ञानय् जैविक वर्गीकरणया मू पुचःत डोमेन, किङ्गडम, फाइलम (गबलें गबलें फाइलमया थासय् वनस्पति विज्ञानय् डिभिजन छ्येलिगु या), क्लास, अर्डर, फ्यामिलि, जीनस व स्पिशिज/प्रजाति ख। स्वीडिश वनस्पतिविद् कार्ल लिनियसयात वर्तमान वर्गीकरण प्रणालीया संस्थापकया रुपय् कायेगु या। वय्कलं जीवयात वर्गीकरण यायेत लिनियन वर्गीकरण व जीवया नां तयेगु निंतिं बाइनोमियल नामकरणया नामं म्हसीकिगु प्रणाली दयेकादीगु खः।

जैविक व्यवस्थित विज्ञानया सिद्धान्त, तथ्यांक व विश्लेषणात्मक प्रविधिइ प्रगति जुया लिनिन प्रणाली आधुनिक जैविक वर्गीकरणया प्रणालीइ रुपान्तरण जुल गुकिया उद्देश्य जीवित व विलुप्त निगुलिं जीव दथुइ विकासवादी स्वापूयात प्रतिबिम्बित यायेगु खः ।

 थ्व वर्गीकरणया मू भाग थ्व कथं दु-

## स्वयादिसँ
* जीवशास्त्र
प्रजाति

**प्रजाति** धागु थन्यागु छगु प्राणीयागु पुचः ख गुकिलि मिजं व मिसा प्राणी नं यौन सम्बन्ध तया मचा बुइके फुम्ह प्राणी देके फै। दसु मनुयागु प्रजाति।
## थी-थी प्रजाति

### पशु
* बमू
** सिंह
** धुँ 
** ख्वाँयधुं 
** चिताधुँ वा तिँधुँ (Leopard)
** माकःधुँ (Bear)
** वँसिप्वलधुँ वा गुंखिचा (Wolf) 
** धों (Jackal)
* लहिनातःगु पेपांचू
** सा
** मेय्
** द्वहँ
** सल
** किसि
** खिचा
** भौ
** उंथ
** भुखाचा
** दुगुचा
** फइ
** संफइ (Tibetan sheep) (दुम्बा: छजाति संफइ)
** च्वलय्
** च्वाम्वःसा (Yak)
** थेमासल (Mule)
* घाँय् नइपिं गुं पशु
** बंमेय्
** धिर्मेय्
** कस्तूसा (Musk deer)
** चलाचा (Deer)
** तेन्हुसा (Antelope)
** खराः/ खराचा
* चुसा (Porcupine)
* छुँ
** क्वपिछुँ
** घ्वंछुँ
** तिछुँ
** धुकूछुँ
** बुँछुँ
** ब्वछुँ
** नवःछुँ/नवःचा (Mongoose)

### वनस्पति

#### सिंमा
* अलःमा (Castor)
* आलय्‌मा (Neem)
* अं
* अम्बः
* चिकंसिमा
* सन्त्रासिमा
* बःसिमा
* खयः
* थसिँमा (*Shorea robusta*)
* थाकुराःमा (Pinetree)
* नसिँमा (अग्राख)
* नँइँक्याःमा
* सिनःसिँमा (Sandalwood)
* हलः (*Terminalia chebula*)

#### स्वांमा
"*" चिं दूगु मा सिमाय् ह्वयेफु। 

#### घाँय्
* क्वखः घाँय् (Bermuda grass)
* ख्वकं (ख्वख्वचा) (Spear grass)
* ख्वल्चाघाँय् (*Eclipta prostrata*)
* गजि (*Cannabis sativa*)
* धनिउ वा धनियाँमा (Coriander)
* नवःघाँय् (Mint)
* लइँचा (Henna)
* सितु (गुतुसि घाँय्, ब्वखःघाँय्)

## स्वयादिसँ
* पशु
मेटाबोलिजम

प्राणीया म्हय् जुइगु जीवरसायनिक प्रक्रियातयेत मेटाबोलिजम धाइ। थुकिलि क्याटाबोलिजम व एनाबोलिजम प्रकारया प्रक्रिया जुइ।

## स्वयादिसँ
* बायोकेमिस्ट्री

पुचः:विज्ञान
आत्मदाह

थमं थःयात स्यायेगु ज्यायात आत्महत्या बाय् आत्मदाह धाइ। 

## स्वयादिसँ
* चिकित्सा
अरुण

**अरुण** धागु खँग्वलं क्वे बियातगु अर्थ बीफु-
*अरुण ग्रह
*अरुण स्वनिगः
मनु विकासक्रम

जीवशास्त्रय् मानवविकासक्रम मनुया थीथी उमेरं विकास जुइगु अवस्था ख।

## स्वयादिसँ
* मनु
प्रजनन

**प्रजनन** धयागु छगू यौन स्वापू ख: गुकें मचा ब्विकेतः याइ। थ्व धयागु छगु यौन स्वापू ख: गु मिजंनं मिसायातः याइ।

200px|thumbnail
मैथुन

**मैथुन** धागु छगु जैविक प्रक्रिया खः। थ्व प्रक्रियाय् छगु प्रजातियागु निगु लिङ्गयागु प्राणीतेसं थगु प्रजनन अंगयागु म्युकस मेम्ब्रेन मेम्हयागु म्युकस मेम्ब्रेनय् थिकी। थ्व छगु कम्प्लेक्स प्रक्रिया ख।
## स्वयादिसँ
*जीवशास्त्र
सर्कुलेतरी सिस्तम

[thumb|upright|350px|right|[मनुया सर्कुलेतरी सिस्तम; थन ह्यांगु रंग अक्सिजनयुक्त हिया सूचक ख व वचुगु रंग आक्सीजनरहित हिया सूचक ख।]]
**सर्कुलेतरी सिस्तम** प्राणीतयेगु अंगतयेगु छगू समुच्चय सिस्तम ख गुकिलिं म्हया कोशिकातयेगु दथुइ पोषक तत्वतयेगु यातायात याइ व पोषक तत्त्वयात इनि। थ्व सिस्तमं ल्वचं म्हयात रक्षा याइगु व म्हया ताप एवं pH स्थिर दयेकातइ। अमिनो अम्ल, विद्युत अपघट्य, ग्यास, हर्मोन , हि कोशिकात तथा नाइट्रोजनया अपशिष्ट उत्पाद आदि थ्व तन्त्रं यातायात याइ। केवल हि-वितरण नेटवर्कयात छुं मनुतयेसं वाहिका तंत्रया कथं नालेगु व मेमेपिं विदतयेसं लसीका तंत्रयात नं थ्व हे सिस्तमय्  सम्मिलित याइ। 

मनु व मेमेगु भर्तिब्रेत तयेगु सर्कुलेतरी सिस्तम 'बन्द सिस्तम' ख अर्थात थ्व व्यवस्थाय् हि गब्लें नं थःगु धमनि, शिरा, एवं केशिकाया जाल स्वया पिने वनिमखु। इन्भर्तिब्रेततयेगु सर्कुलेतरी सिस्तम धाःसा 'खुला सिस्तम' जुइ।

वाहिकातंत्र नुगः, धमनिय तथा शिरातयेगु पुचःया नां ख। धमनि व शिरातयेगु दथुइ केशिकातयेगु विस्तृत पुचः नं थ्व हे तन्त्रया भाग ख। थ्व तंत्रया ज्या म्हया सकल भागय् हि थ्यंकिगु ख गुकिलिं म्हयात पोषण  ऑक्सीजन दयेफै। थ्व तंत्रया केंद्र नुगः ख गुकिलिं हियात निरंतर पंप यानाच्वनि। 

## लिधंसा

## स्वयादिसँ
*नुगः
मचा बुइकिगु

प्राणीं थःथें न्याःगु मेगु प्राणी बुइकिगु प्रक्रियायात मचा बुइकिगु धाइ। थ्व ज्या निता प्रकारं जुइफु- मैथुनिक प्रजनन व अमैथुनिक प्रजनन।

## स्वयादिसँ
* जीवविज्ञान

पुचः:जीव विज्ञान
नुगः

[thumbnail|300px|right|[ग्रेज् एनाटोमीय् बियातगु मनुयागु नुग व सोंयागु किपा]]
**मनु नुग** मनु म्हयागु छगु अंग खः| थ्व अंगयागु ज्या हियात पम्प यायेगु खः| छम्ह औसत मनुयागु नुग वेकयागु तिनातगु मुठ्ठी ति तः ह्रों जुइ| 

## एनाटोमी
मनुयागु नुग छगु कोनिकल अंग खः| थुकिगु च्वका (एपेक्स) क्वे स्व धाःसा जग (बेस) च्वे स्वः| नुगयात प्यंगु च्याम्बरय् बाय् छिं| थ्व प्यंगु च्याम्बरत थ्व कथलं दु:
* जव एट्रियम
* देपा एट्रियम
* जव भेन्ट्रिकल
* देपा भेन्ट्रिकल

जव व देपा नुगयात छगु सेप्टमं बायातगु दु धाःसा एट्रियम व भेन्ट्रिकलतेगु दथुइ भल्भत दु| जव एट्रिया व जव भेन्ट्रिकलयागु दथुइ ट्राइकस्पिड भल्भ दु धाःसा देपा एट्रिया व देपा भेन्ट्रिकलयागु दथुइ बाइकस्पिड वा माइट्रल भल्भ दु| थ्व भल्भतेगु ज्या हियागु बायात नियन्त्रित यायेगु खः| नुगयागु तन्तुतेत कोरोनरी आर्टरी तेसं हि बी धाःसा नुगयागु ज्या भेगस व सिम्प्याथेटिक नसातेसं छुं परिधितक्क नियन्त्रणय् तै|

## फिजियोलोजी
मनुयागु नुगयागु भाराभारा मिनिगु ज्या नुगलं हे नियन्त्रण याना तगु दै| थ्व ज्याय् न्ह्येपु व केन्द्रिय स्नायु प्रणालीयागु म्हो जक्क संलग्नता दै| नुग छगु अटोरिदमिक अंग खः| नुगयागु भाराभारा मिनिगु गति व हि पम्प यायेगु बल थ्वं थगु हे रिफ्लेक्स मेक्यानिजमं नियन्त्रण याइ| थे नियन्त्रणय् तेत थुकित क्यारोटिड बडि, रेनिन एन्जियोटेन्सिन प्रणाली नं ग्वाहालि याई|

 

## नुगयागु ल्वेत
* अन्जाइना पेक्टोरिस
* मायोकार्डियल इन्फार्क्सन
* माइट्रल स्टेनोसिस
* भेन्ट्रिकुलर सेप्टल डिफेक्ट

पुचः:चिकित्सा
पुचः:उसाँय्
इन्दोक्राइन सिस्तम

**इन्दोक्राइन सिस्तम** मनुया म्हया छगू सिस्तम ख। 

## स्वयादिसँ
* थाइरोइड

पुचः:एनाटोमी
ग्यास्ट्रोइन्टेस्टिनल सिस्टम

**ग्यास्ट्रोइन्टेस्टिनल सिस्टम** प्राणीतेगु पाचननाप स्वापूदुगु छगु अंग व्यवस्था खः। थ्व व्यवस्थायागु म्हय् सिक्क अप्व ज्या दु।

## ज्या
१. पाचन

२. सुक्ष्मजीव व परजीवतेत स्यायेगु

३. नेपित्यागु बुखँ न्ह्येपुयात कनेगु

## ल्वेत
*ग्यास्ट्राइटिस
*क्यान्सर
*झाडा-पखाला

## अपरेसन
*बिलरथ १
*बिलरथ २
*रू एन् वाइ

## वासतः
*ओमेप्राजोल
*एन्टि हिस्टामिनिक्स
*ची चिनी ल

पुचः:जीवविज्ञान
चीप्वागु इन्टेस्टाइन

चीप्वागु आन्द्रा मनुयागु पाचनप्रणालीयागु छगु अंग खः। थुकिगु भागत खः-
*ड्युडेनम
*जेजुनम
*इलियम
हि

**हि** धाःगु मनु व उच्च प्राणीया सर्कुलेटरी सिस्टमया छगू मू अंग ख। हिइ निता मू कुचा दु-ति कुचा व कः कुचा। हिया ति कुचायात प्लाज्मा धाइ धाःसा कः कुचाय् स्वता कथंया स्वपुचः कोषत दयाच्वनि। थ्व पुचःतेगु नां इरिथ्रोसाइत, ल्युकोसाइत व प्लेतलेत ख। मनूया म्हय् हिया यक्व ज्या दु। थ्व ज्याय् म्हया थी-थी कुचाय् अक्सिजन व पोषक तत्त्व थ्यंकिगु, म्हया थीथी कुचां म्वाःगु पदार्थ मुनाः थन्याःगु पदार्थयात परित्याग याइगु कुचा तक्क थ्यंकीगु, संक्रमणया विरुद्धय् ल्वायेगु, थःम्ह स्वया मेगु कोषतेत म्हय् च्वने मबीगु, कोआगुलेसन आदि छुं मू ज्या ख। 

## उत्पत्ति

इम्ब्रोयोलजि कथं, हिकोषतेगु उत्पत्ति मेसोदर्मं दयावैगु ल्यातरल प्लेत (हेमाञ्जियोप्लास्त)या विकास जुया दयावैगु हेमातोपोएतिक स्तेम सेलं (Hematopoietic stem cell) थीथी कथंया हिकोषतेगु उत्पत्ति जुइ। मल्तिपोतेन्त हेमातोपोएतिक स्तेम सेलं कमन मायेलोइद प्रोजेनितर व कमन लिम्फोइद प्रोजेनितर धाःगु निधाः कोषपुचः दयेकेफु। 

:कमन मायेलोइद प्रोजेनितर धाःया कोषं प्यता मू प्रकारया कोषवंश दयेकेफु। थ्व प्यता पुचः मेगाकेर्योब्लास्त, प्रोइरिथ्रोब्लास्त, मास्त सेल व मायेलोब्लास्त ख। 

::मेगाकेर्योब्लास्तं मेगाकेर्योसाइत व मेगाकेर्योसाइत कुचा-कुचा जुया थ्रम्बोसाइतया उत्पत्ति जुइ। थ्रम्बोसाइतं हिया कोआगुलेसनया ज्या याइ। 

::प्रोइरिथ्रोब्लास्त बेसोफिलिक इरिथ्रोब्लास्त, पोलिक्रोमातिक इरिथ्रोब्लास्त, अर्थोक्रोमातिक इरिथ्रोब्लास्त, पोलिक्रोमातिक इरिथ्रोसाइत (रेतिकुलोसाइत) जुसें इरिथ्रोसाइत दयावै। इरिथ्रोसाइतयात ह्याःगु हि कोष नं धाइ। हिया ह्यांगु रंग थ्व हे हिकोषया कारणं जुइगु ख। थुकिया मू ज्या म्हया दुने माःगु थासय् अक्सिजन यंकिगु ख।

::कमन मायेलोइद प्रोजेनितरं बुयावैगु मास्त सेल घाः लंकिगु, प्रतिरोध आदि थासय् ज्या वै। प्लाज्मा सेलं दयेकिगु आइजि इ(IgE)या स्वापूइ वयाः थ्व कोषं हिस्तामिन पिकाइगु या। 

:: मायेलोब्लास्तं हानं निधाः कोषपुचः दयेकेफु। थ्व निधाः कोष दयेकिगु प्रक्रियायात ग्रानुलोपोएसिस व मोनोसाइतोपेसिस धाइ। ग्रानुलोपोएसिसं ग्रानुलोसाइतत दयावै। ग्रानुलोसाइत धाःगु हिकोषया साइतोप्लाजमय् ग्रानुलत खनेदै। थन्याःगु ग्रानुलोसाइतय् इसिनोफिल, बेसोफिल व न्युत्रोफिल ला। मोनोसाइतोपोएसिसं मोनोसाइत दयावै। मोनोसाइत हानं म्याक्रोफेज व देन्द्राइतिक सेलय् हिलावनेफु।

:कमन लिम्फोइद प्रोजेनितरं लिम्फोपोएसिसय् वनाः थीथी कोष दयेकेफु। नापं, थ्व प्रोजेनितरं लिम्फोइद देन्द्राइतिक सेल नं दयेकेफु। लिम्फोपोएसिसय् वंसाः थ्व प्रोजेनितरं लिम्फोब्लास्त व लिम्फोब्लास्तं प्रोलिम्फोसाइत दयावै, प्रोलिम्फोसाइतं हानं निधाः कोष दयेकेफु। थुकिलिं न्याचुरल किलर सेल वा स्मल लिम्फोसाइत दयेकेफु। स्मल लिम्फोसाइत बि व ति लिम्फोसाइतय् परिष्कृत जुइफु। बि लिम्फोसाइतं प्लाज्मा सेल दयावयेफु।

## स्वया दिसँ
* चिकित्सा

पुचः:चिकित्सा
कोष

कोष सकल प्राणीपिनिगु संरचना व ज्याया युनिट ख। 

## स्वयादिसँ
* जीवशास्त्र

पुचः:विज्ञान
छेंगू

**छेंगू** मनूया म्हया दकलय् तःधंगु कुचा ख। थ्व कुचालं म्हया मेमेगु कुचातेत भुनाः रक्षा यायेगु ज्या याइ। 

## स्वयादिसँ
* मनू
श्रवण प्रणाली

प्राणीतेसं सःया तरंगयात मुनाः न्ह्यःपुतक्क छ्वैगु प्रणालीयात श्रवण प्रणाली धाइ।

## स्वयादिसँ
*न्ह्यापं
सवा प्रणाली

**सवा प्रणाली** नं मनुनं नगु खँयागु सवा काई। थ्व छगु सेन्स अर्‍ग्यान खः। 
## सवायागु पाथवे
## सवायागु ल्वे
सोम्याटोसेन्सरी प्रणाली

**सोम्याटोसेन्सरी प्रणाली** प्राणीतेगु छगु प्रणाली खः। थ्व प्रणाली छ्येला प्राणीतेसं म्हयागु सेन्सरी इन्पुटयाट न्ह्येपुलि थ्येंकि।
प्रजनन प्रणाली

**प्रजनन प्रणाली** नं प्राणीतेगु प्रजनन यायेगु अंगतेगु प्रणालीयात ईंगीत याइ। 
## अयौन प्रजनन प्रणाली
## यौन प्रजनन प्रणाली
### मिजं यौन प्रजनन प्रणाली
### मिसा यौन प्रजनन प्रणाली
मनुयागु मिखा

**मिखा** मनुयागु छगु सेन्स अर्ग्यान खः। मिखा नं जः उर्जायागु निस्चित वेभलेन्थतेत न्ह्येपूय् येंकियु ज्या याई। अथे न्ह्येपूय् येंकेयात मिखा नं जःयात मुंकिगु, मुंकुगु जःयागु उर्जायात रसायनिक उर्जाय् हिलिगु व हिलावंगु रसायनिक उर्जायात न्ह्येपू तक्क येंकिगु ज्या याई।

## मिखायागु एनाटोमी
मनुयागु मिखा धाय् बिले मिखाग्व व उकियात ज्वनातःगु मिखाह्वलय्(अर्बिटय्) दयाच्वंगु मेमेगु संरचनात थुइ। तर मिखायात सीकेबिलय् मिखाग्वयात जक्क मिखा धका कायेगु या। मिखापुसाया सं (मिचुलु वा मिमिसँ वा Eyelashes) व मिखाफुसि(Eyebrow) भौतिक रुपं मिखानापं लाःगू निता संपुचः ख।   

### मिखाग्व
मिखाग्वले दुगु संरचनात थ्व कथलं दु-
*कन्जंक्टिभा
*कर्निया
*एन्टेरियर च्याम्बर
*युभियल तन्तु
#आइरिस
#सिलियरी बडी
#कोरोइड
*लेन्स
*जोनुल
*श्लेम्मयागु क्यानाल
*भिटरस ह्युमर
*स्क्लेरा
*अप्टिक नसा
*मिखायात संकिगु ला
#### कन्जंक्टिभा
थ्व मिखायागु दक्ले पिनेयागु म्युकस मेम्ब्रेन खः। कन्जंक्टिभा धागु खंग्व क्न्जोइन खंग्व नं बुयावगु खःज़् थ्व मिखासीयागु ल्युनेयागु थासे व मिखाग्वयागु दक्ले न्ह्यनेयागु थासे ला। थुकिलि एपिथेलियल, एडेनोइड व फाइब्रस तह दै। थुकियागु निगु भाग दु। व खः-
*पाल्पेब्रल कन्जंक्टिभा
*बल्बर कन्जंक्टिभा

कन्जंक्टिभायागु इन्फ्लामेसनयात कन्जंक्टिभाइटिस धाई। 
#### कर्निया
कर्निया छगु ट्रान्स्प्यारेन्ट, अभास्कुलर संरचना खः। थ्व मिखायागु एन्टेरियर १/६ थाय्‌य् दया च्वनि। थ्व संरचनायागु न्यागु तह दु। थुकियागु तहतः थ्व कथलं दु-
*इपिथेलियम
*बोम्यानयागु मेम्ब्रेन
*स्ट्रोमा
*डेसेमेटयागु मेम्ब्रेन
*एन्डोथेलियम
कर्नियायात एन्टेरियर सिलियरी नसा नं चेतना बिया तई। कर्नियायागु इन्फ्लामेसन व अल्सर जुइ फु। 

#### स्क्लेरा
स्क्लेरा धागु कर्नियायु ल्युनेयागु ५/६ मिखाग्व भुनातैगु छगु ओप्याक फाइब्रस संरचना खः। थुकिलि स्वंगु तहत दै। थुकियागु तहतेगु नां इपिस्क्लेरल तन्तु, स्क्लेरा प्रपर व ल्यामिना फुस्का खः। 

#### युभियल तन्तु
युभियल तन्तु धागु मिखायागु हिधोंत दुगु भास्कुलर संरचना खः। थ्व तन्तुयात थाय् कथलं स्वंगु भागय् बाय् छिं। व स्वंगु भाग खः- आइरिस, सिलियरी बडी व कोरोइड। 

आइरिसय् सिलियरी व प्युपिलरी भाग दु। सिलियरी बडीय् सुप्रासिलियरी ल्यामिना, स्ट्रोमा, पिग्मेन्टेड इपिथेलियमयागु तह, नन-पिग्मेन्टेड इपिथेलियमयागु तह व इन्टर्नल लिमिटिङ मेम्ब्रेन दु। कोरोइडय् सुप्राकोरोइडल ल्यामिना, स्ट्रोमा व बेसल ल्यामिना दु। 

युभियल ट्र्याक्टयात हि बीगु धों शर्ट पोस्टेरियर सिलियरी आर्टरी, लङ्ग पोस्टेरियर सिलियरी आर्टरी व एन्टेरियर सिलियरी आर्टरी खः। 
आइरिसयागु दथुयागु होयार प्युपिल वा मिखायागु नानी धाई। थ्व होयागु डायामिटरयात आइरिसयागु कन्स्ट्रिक्सन व डाइलेटेसन नं तप्वा व चीप्वा याई। आइरिसय् दुगु पिग्मेन्ट नं याना मनुयागु मिखायागु रङ्ग पाई। भुयु मनुतेगु आइरिसय् म्हो जक्क पिग्मेन्ट दै धाःसा हाकुपिं हप्सीतेगु मिखाले येक्व पिग्मेन्ट दै।

#### लेन्स
मिखायागु लेन्स छगु ट्रान्स्प्यारेन्ट, बाइकन्केभ वस्तु खः। थ्व वस्तुयात लेन्स क्याप्सुल, इपिथेलियम व लेन्स फाइबर नं देकातई। लेन्सय् क्याटाराक्ट जुया मनुनं मखने फु।

#### भिटरस ह्युमर
थ्व मिखायागु भिटरस च्याम्बरय् दैगु छगु जेल्ली थें न्यागु पदार्थ खः।
न्हाय्‌पं

thumb|right
**मनुयागु न्ह्यापं** मनु म्हयागु छगु अंग खः।  थ्व अंग सेन्सरी अंगय् छगु खः। थुकिगु ज्या स: यागु तरंगयात मनुयागु न्ह्यपु तक्क थ्येंकिगु खः। 
## न्ह्यापंयागु संरचना व एनाटोमी
मनुयागु न्ह्यापंयात स्वंगु भागय् विभाजन याय् छिं। व स्वंगु विभाजन थ्व कथं दु:
* पिनेयागु न्ह्यापं (अरिकल, पिनेयागु श्रवण क्यानाल, टिम्प्यानिक मेम्ब्रेन)
*दथुयागु न्ह्यापं (टिम्प्यानिक क्याभिटी, युस्टासियन ट्युब, म्यास्टोइड)
*दुनेयागु न्ह्यापं (क्वेंयागु ल्याबारिन्थ, मेम्ब्रेनस ल्याबारिन्थ)

## न्ह्यापंयागु ज्या व फिजियोलोजी
न्ह्यांपयागु निगु कथंयागु ज्या दु। व निगु कथं यागु ज्या खः-
* न्येनिगु ज्या
*म्हयागु सन्तुलन देकिगु ज्या 

## न्ह्यापंयागु ल्वे
### थाय् कथं
*पिने न्ह्यापंयागु ल्वे
*दथु न्ह्यापंयागु ल्वे
*दुने न्ह्यापंयागु ल्वे 
*न्ह्यापंयागु नसातेगु ल्वे
*न्ह्यापंयागु हि-धोंतेगु ल्वे 

## न्ह्यापं ल्वेयागु लक्षण
*न्ह्यापं मताइगु
*न्ह्यापलं पिप वैगु 
* न्ह्यापलं हि वैगु
* सन्तुलन मजुइगु
*न्ह्यापं स्याइगु
*टिन्निटस (न्ह्यापं हालिगु)

 

पुचः:न्ह्यापं
पुचः:एनाटोमी
पुचः:उसायं
पुचः:चिकित्सा
पुचः:एनाटोमी
नाकु

नाकु छगू प्रजननया म्हब्वः ख। 

पुचः:एनातोमी
मांसी

**मांसी** धागु मिसा प्रजनन ट्र्याक्टयागु एक्स्टर्नल जेनिटेलियायागु छगु अंग खः।
व्यसन

**व्यसन** छगु संस्कृत भाषायागु खँग्वः  खः। थ्व खँग्वःयागु  छ्येलेज्या येक्व सफू व स्तोत्रय् जुगु दु।

## खँग्वःयागु उत्पत्ति व छ्येलेज्या
### उत्पत्ति व विकास
थ्व खँग्वयागु छ्येलेज्या दक्ले न्ह्य संस्कृतय् जुगु ख। लिपा थ्व खँग्वयागु तत्सम खँग्वया रुपे यक्व भासे, यक्व कथं छ्येलेज्या जुल। 
### छ्येलेज्या

थ्व खँग्वयागु छ्येलेज्या संस्कृतय् व संस्कृत नाप स्वापू दुगु व संस्कृत नं बुया वगु भाषे जुगु खने दु।
* दसु — प्रकृति-**व्यसन**-वर्गः। 
* दसु — राज-राज्ययोर्**व्यसन**-चिन्ता। 
* दसु — पुरुष-**व्यसन**-वर्गः। 
* दसु — मित्र-**व्यसन**-वर्गः इति **व्यसन**-आधिकारिकं अष्टमं अधिकरणं। 
* दसु — बल-**व्यसन**-अवस्कन्द-काल-रक्षणम्। 

## मेमेगु भाषे छ्येलिगु रुप
मेमेगु भाषे थ्व खँग्वयात छ्येलिगु रुप थ्व कथं दु 
*नेपाल भाषा : 
*पालि : 
*हिन्दी : 
*खेँ भाषा : 
*बांग्ला भाषा : 
*मराठी भाषा : 
*भोजपुरी भाषा : 
*उडिया भाषा : 
*गुजराती भाषा : 
*मणिपुरी भाषा : 
*रोमानी भाषा : 
*पञ्जाबी भाषा : 
*आसामी भाषा : 
*मैथिली भाषा : 
*द्रविड भाषात : 
*मेमेगु भाषा: 

## स्वया दिसँ
*संस्कृत

## पिनेयागु स्वापू
संस्कृत खँग्वसफू

## लिधंसा
अल्कोहोलिजम

अल्कोहोलिजम धाःगु, जोर्नल अफ द अमेरिकन मेडिकल असोसिएसनकथं "छगु प्राथमिक, पुलांगु तोनिगु बानि, ड्रग अल्कोहल पापं व्यस्तता, प्रतिकूल परिणामतय्गु बावजूद ऐलायु छ्यलाबुला, व सोचय् विकृति द्वारा विशेषता।" ख।  

## लिधंसा

## स्वयादिसँ
* उसाँय्

पुचः:उसाँय्
सिरोसिस

**सिरोसिस** छगू मेदिकल अवस्था ख। थ्व अवस्था क्रोनिक सें ल्वेया लिच्वः ख गुकिलि सेंया तन्तुयात फाइब्रोसिस, स्कार तन्तु व रिजेनेरेटिभ नोदुलं रिप्लेस याइ।  थ्व रिप्लेसमेन्टं सेंया ज्या यायेगु क्षमता म्हो यानाबि। सिरोसिस आपालं मद्यपान, हेपाटाइटिस बि, हेपाटाइटिस सि व नन-अल्कोहोलिक फ्याटि लिभर डिजिजय् खनेदै। अथेजुसां थ्व ल्वेया यक्व मेमेगु कारण दु। थ्व ल्वेया छुं कारण अन्वेषणया क्रमय् मलुइफु। कारण मलुगु सिरोसिसयात इदियोप्याथिक धाइ।  

एस्साइतिस (एब्दोमिनल क्याभितिइ ति मुनिगु अवस्था) सिरोसिसया दक्ले अप्व खनिगु कम्प्लिकेसन ख गुकिलिं मनुया जीवनया गुणस्तर म्हो याइ, संक्रमणया सम्भावना त्च्वैकिगि व लंग टर्म आउटकम बांमलाकिगि। मेमेगु ज्यान वनेफूगु अवस्था हेपाटिक इन्सेफेलोप्याथी व इसोफेजियल भेरिसेजं हि बाहा वैगु ख। सिरोसिस आपालं इरिभर्सिबल जुइ व उपचार प्रायः ल्वेया प्रोग्रेसन व कम्प्लिकेसन पनिगुलिं केन्द्रित जुइ। एड्भान्स्ड अवस्थाया सिरोसिसय् सें ट्रान्सप्ल्यान्टेसन जक्क विकल्प ल्यनि। 

*सिरोइस* खँग्वः यवन भाषाया κιρρός [*किर्होस*] अर्थात  *म्हासुगु, tawny* (ल्वचं काःगु सेंया म्हासुगु-अरेंज रंग) व अंग्रेजी मेदिकल सफिक्स *-osis* स्वाना दयावःगु ख। थ्व अवस्थाया ज्ञान न्हापानिसें दःसां रेने लेनेकं थ्व अवस्थाया नां सिरोसिस धका तयादिगु ख। वय्कःया सन् १८१९या ज्याय् थ्व अवस्थायात नामांकृत याःगु खनेदु। नापं, थ्व हे ज्याय् वय्कलं स्थेथोस्कोपया नं वर्णन यानादिल।

## लिधंसा

## स्वयादिसँ
*सें

पुचः:उसाँय्
पुचः:ल्वय्
दन्त चिकित्सा

वायागु ल्वय् नाप स्वापू दुगु चिकित्साया ख्यःयात दन्त चिकित्सा धाइ।
## स्वयादिसँ
*चिकित्सा

पुचः:चिकित्सा
पुचः:एनाटोमी
डायबिटिज मेलाइटस

**डायबिटिज मलाइटस** छगू स्यंगु मेटाबोलिजमया सिन्ड्रम ख। थुकिलि इन्सुलिनया मात्रा म्हो जुइगु वा इन्सुलिन रेजिस्ट्यान्स जुइ, गुकिलिं म्ह्यय् ग्लुकोजया मात्रा मालिगु स्वया अप्व जुइ। 

## लिधंसा

पुचः:ल्वय्
गुलु ल्वय्

**गुलु ल्वय्** वा **एडिक्सन** धागु छुं नं चीज अप्वेक याइगु ल्वय् ख। सामान्य कथं अय्‌लाःगुलु, कागुलु, गजिगुलु, झ्वामगुलु, थ्वँगुलु, नगुलु, ह्वागुलु आदि अप्वेक यायेगु अवस्थात खनेदु।  वासःय् निर्भर जुइगु छगु अवस्थायात वासःगुलु धायेछिं।

## लिधंसा

## स्वयादिसँ
* कायेगु त्वँसा

पुचः:ल्वय्