open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
अपार्थेईड

**अपार्थेईड** (अफ्रिकान्स:*'Apartheid* अर्थ भिन्नता / "separateness") दक्षिण अफ्रिकाय् १९४८ निसें १९९४तक्क छ्येलातगु छगु रङ्ग विभेद नीति खः। अपार्थेईट नीति दक्षिण अफ्रिकाय् युरोपेली मूलया मनुतेत वैधानिक कथं आर्थिक व राजनैतिक पकड देकातेत देकुगु ख। 

थ्व नीतिय् मनुतेत वैधानिक तवलं नश्लीय आधारय् बायातै। थन्यागु नश्लय् मू नश्ल- भुयु, हाकु, भारतीय व रङ्गीय ख। थ्व नश्ल कथं मनुतेत भौगोलिक रुपे बाय्‌गु ज्या जुल। हाकु मेजोरिटी वैधानिक कथं निश्चित "होमल्यांड"या नागरिक जुल। होमल्यांड म्हो सार्वभौम दुगु देय्‌या रुपय् तःसां थुकिगु छ्येलेज्या अमेरिकाय् इन्डियन रिजर्भेसन व अस्ट्रेलियाली/क्यानाडाली एबोरिजिनल रिजर्भ थें जक्क जुल। वास्तवय् अधिकांश हाकु जनसंख्या थन्यागु होमल्यांडय् गब्लें मच्वं। 

व्यवहारय् थ्व नीतिं अ-श्वेत/गैह्र भुयु मनुतेत भुयुतेगु थासे च्वंगु हे जुसां मतदान ज्यां पनिगु ज्या जुल। इमिगु मतदानया अधिकार तापागु थासे, इपिं गब्लें मवंगु थासे कुण्ठित यानाबिल। शिक्षा, उसांय्, व मेमेगु सार्वजनिक सुविधातेत पृथक तर समान धका तयातल, तर हाकु मनुतेत बियातगु थन्यागु सुविधा अप्व याना म्हो खनेदु। 

## स्वयादिसँ
* दक्षिण अफ्रिका

पुचः:इतिहास
बेलायती साम्राज्य

**बेलायती साम्राज्य** बेलायतीतेसं उपनिवेशवादया ईले देकुगु साम्राज्य ख।  

## स्वयादिसँ
*संयुक्त अधिराज्य

पुचः:संयुक्त अधिराज्यया इतिहास
पुचः:उपनिवेश युग
सोभियत संघयागु बायेज्या

**सोभियत संघया बायेज्या** वा **सोभियत संघया विघटन** दिसेम्बर २६, सन् १९९१ खुनु जूगु सुप्रिम सोभियत अफ द सोभियत युनियनया १४२-Н घोषणां न्ह्यथंगु छगू ऐतिहासिक घटना ख। थ्व घोषणाय् सोभियत संघं सोभियत गणराज्यतेगु स्वतन्त्रता स्वीकार यासें कमनवेल्थ अफ इन्दिपेन्देन्त स्तेत्स्(CIS)या पलिस्था जूगु खं घोषित यात। अथे जुसां थ्व घोषणाया न्याम्ह हस्ताक्षरकर्तां थुकिया अनुसमर्थन सिक्क लिपा जक यात वा या हे मया। थ्व घोषणा स्वया छन्हु न्ह्यः सोभियत संघया ८म्हम व अन्तिम राष्ट्रपति मिखाइल गोर्बाचोभजुं थःगु पदभारं राजीनामा बियादिल। नापं, वय्‌कलं थःगु सत्ता विघटित यासें थःगु पदेन जिम्मेवारी व शक्ति रुसी राष्ट्रपति बोरिस यल्त्सिनयात लःल्हाना दिल। थ्व दिंया सनिलया स्थानीय ७:३२ ईलय् क्रेम्लिनं सोभियत ध्वाँय् क्वकासें क्रान्ति-न्ह्यःया रुसी ध्वाँय् थःकाना सांकेतिक रुपय् संघया विघटन जूगु खँ क्यनिगु ज्या जुल। 

## स्वयादिसँ
* रुस

## लिधंसा

पुचः:इतिहास
तधंगु मन्दी

**तधंगु मन्दी** २०गु शताब्दीया दक्ले तधंगु झाकाय् छगू ख।

पुचः:२०गु शताब्दी
खाडी युद्ध

**खाडी युद्ध** छगू युद्ध ख। थ्व युद्धय् संयुक्त राज्य अमेरिकाया नेतृत्त्वय् इराकय् ल्वापू जुगु ख।

पुचः:२०गु शताब्दी
औद्योगिक क्रान्ति

**औद्योगिक क्रान्ति** इतिहासया छगू तधंगु क्रान्ति ख।

## माःगु अवस्था व पूर्वाधार

यक्वं मू कारकतसें औद्योगिकरणयात सक्षम यात । उच्च कृषि उत्पादकत्व- बेलायती कृषि क्रान्ति थुकिया दसु ख —  थुकिया कारणं अप्व श्रमयात मुक्त यात व नसा तंसायात सुनिश्चित यात। दक्ष प्रबन्धक व अन्तरप्रनर, भिंगु यातायातया जाल गुकिलि बन्दरगाह, खुसि, नहर, व लँया छगू व्यापक नेटवर्क दुथ्याः, व ह्यंग्वाः, नँ, व जल शक्ति थें न्याःगु प्रचुर मात्राय् प्राकृतिक संसाधनं औद्योगिक वृद्धियात अझ ग्वहालि यात। राजनीतिक स्थिरता, व्यापारया निंतिं अनुकूल कानूनी व्यवस्था, वित्तीय पूँजीया पहुँचं नं महत्वपूर्ण भूमिका म्हितल । १८गु शताब्दीइ बेलायतय् औद्योगिकरण शुरु जुइधुंका बेलायती उद्यमीतेगु औद्योगिक विधि निर्यात यायेगु उत्सुकता व मेमेगु राष्ट्रतेसं थुकियात नालेगु इच्छां थुकिया प्रसारयात सहजता बिल। १९गु शताब्दीया सुरुइ औद्योगिकीकरण पश्चिमी युरोप व संयुक्त राज्य अमेरिकाय् व १९गु शताब्दीया अन्तय् जापानय् थ्यन।

## स्वयादिसँ
* उद्योग

## लिधंसा

पुचः:इतिहास
इरानी क्रान्ति

**इरानी क्रान्ति** छगु इस्लामी क्रान्ति खः। थ्व क्रान्तियागु लिच्व कथं इरानय् शाही शाषण सिधल व अयातोल्लाहयागु शाषण न्ह्येथल। इरानी क्रान्ति सन् १९७८-१९७९ निसें इरानय् राजनीतिक व सामाजिक हिउपाःया ई ख। थ्व ईलय् इरानं थःगु राजतन्त्रयात मदयेकाः ईश्वरवादी शासनया स्वरुप पलिस्था यात। थ्व क्रान्तिया लिच्वः कथं शाह मोहम्मद रेजा पहलवीया पहलवी राजतन्त्रया पतन जुल गुकिलिं अयातुल्लाह रुहोल्लाह खोमेनीं इस्लामिक गणराज्य इरानया पलिस्था यात।

## पृष्ठभूमि (१८९१–१९७७)
थ्व क्रान्ति व थुकिया लोकतान्त्रिक, राष्ट्रवादी व लिपा शिया इस्लामिक चरित्रया छुं कारक तत्त्व थथे दु:
* साम्राज्यवाद विरुद्धया प्रतिक्रिया;
* सन् १९५३स इरानी तख्तापलट;
* सन् १९७३या चिकं राजस्वं सिर्जना याःगु अपेक्षाय् वृद्धि;
* अति महत्वाकांक्षी आर्थिक ज्याझ्वः;
* सन् १९७७–१९७८ य् छगू चिहाकःगु, तीव्र आर्थिक संकुचनया कारणं आक्रोश; व
* न्हापाया शासन व्यवस्थाया मेमेगु कमजोरी ।

## स्वयादिसँ
* इरान

पुचः:इरानया इतिहास
शीत हताः

लिपांगु हलिम हताः धुंका संयुक्त राज्य अमेरिका व सोभियत संघया दथुइ ख्वांगुया वंगु स्वापूं हलिमय् हःगु ध्रुवीकृत अवस्थायात शीत हताः धाइ।

## स्वयादिसँ
* हताः

पुचः:इतिहास
इजराइलयागु पलिस्था

**इजराइलयागु पलिस्था** आधुनिक हलिमयागु इतिहासयागु छगु सिक्क हे विवादास्पद ज्या खः। डेविड बेन गुरियननं यानादिगु ऐतिहासिक घोषणायात इजराइलयागु आधिकारिक पलिस्थायागु कथं कायेगु या। 

## इतिहास
हलिम युद्ध नसि व नाजीतेसं यहुदीतेगु नरसंहारया लिच्वयागु रुपे जुगु खः। थ्व ज्याझ्वय् हलिमे यक्व थासेयापिं यहुदीतेगु सक्रिय भूमिका दु। बेन गुरियन थें न्यापिं नेतातेगु नेतृत्वय् इजरायलं थगु नुगु देय् यागु पलिस्था यानादिल।

## स्वया दिसँ
*इजराइल
*मध्य पूर्व
इटाली एकिकरण

**इटाली एकिकरण** इतालीया इतिहासया छगू महत्त्वपूर्ण झाका ख।
मेइजी पूनर्स्थापना

मेइजी पूनर्स्थापना जापानया इतिहासय् सामुराइतयेगु शक्ति जुजु मेइजीयाके वंगु कालखण्ड ख। 

## स्वयादिसँ
* जापान

पुचः:इतिहास
नाजी जर्मनी

right|thumb|नाजीतेगु ध्वायं
**नाजी जर्मनी**

पुचः:इतिहास
चिङ्ग राजवंश

चिङ काल आधिकारिक रुपय् चीनया अन्तिम जहानिया काल ख। थ्व कालय् चीनया उतरया मञ्चुरियाया शासकतयेसं चीनय् शासन यात। थ्व चीनया छगू मञ्चु जातिया नेतृत्वय् दूगु शाही राजवंश ख। सन् १६३६इ शेन्याङय् घोषणां पलिस्था जूगु  थ्व राजवंशं सन् १६४४इ बेइजिङयात थःगु नियन्त्रणय् कब्जा यात। थ्व घटनायात थ्व राजवंशया शासनया शुरुवातया रुपय् कायेगु या।  थ्व राजवंश सन् १९१२ तक दयाच्वन। थ्व दँय् जूगु सिन्हाई क्रान्तिइ थ्व राजवंश सत्ताच्युत जुल। चिनियाँ इतिहासलेखनय् चिङ्ग राजवंश स्वया न्ह्यः मिङ राजवंश ला धाःसा थ्व राजवंशया उत्तराधिकारी गणतन्त्र चीन ख। बहुजातीय चिङ्ग राजवंशं आधुनिक चीनया निंतिं क्षेत्रीय आधार दयेकल। थ्व साम्राज्य चीनया इतिहासय् दकलय् तःधंगु साम्राज्य ख व सन् १७९०य् भूभागया आकारया ल्याखं विश्व इतिहासय् प्यंगूगु दकलय् तःधंगु साम्राज्य ख। सन् १९०७इ ४२कोटी ६०लख स्वया अप्व नागरिक दूगु  थ्व देय् उगु ईले हलिमया दकलय् अप्व जनसंख्या दूगु देय् ख ।

## स्वयादिसँ
* चीन
* सिकु क्वानशु
* सम्राट चियानलङ

## लिधंसा

पुचः:इतिहास
सोलिड्यारिटी

**सोलिड्यारिटी** सन् १९८०स सेप्तेम्बर १७ खुनु पलिस्था जूगु छगू ट्रेड युनियन ख। थ्व ट्रेड युनियन वार्सः प्याक्टय् ब्वति काःगु देसय् पलिस्था जूगु दकलय् न्हापांगु गैह्र-कम्युनिष्ट पार्टि ट्रेड युनियन ख। 

## स्वयादिसँ
* पोल्यान्द

पुचः:इतिहास
पुचः:शीतयुद्ध
भियतनाम युद्ध

**भियतनाम युद्ध** २०गु शताब्दीया छगू युद्ध ख।
तःहताः १

**न्हापाया हलिम हताः** सन् १९१४ निसें सन् १९१८ तक्कया छगू तःधंगु हताः ख। थ्व हताःय् हलिमया यक्व शक्तिशाली देय्‌तयेसं ब्वति काःगु दु।  थ्व देय्‌तयेसं निगु विरोधी पुचलय् थःयात दुथ्याकल:अलाइज व सेन्त्रल पावर्स।  थ्व हतालय् ६० मिलियन युरोपेली सैन्य पदाधिकारी नापं ७० मिलियन स्वया अप्व सैन्य पदाधिकारी परिचालन जुल।  करिब १५ मिलियन स्वया अप्व मनु स्युगु थ्व हताः मानव इतिहासया दक्ले घातक संघर्षय् छगू ख।  लिउ हलिम हताः न्हथने न्ह्यः तक्क थ्व हताःयात **सकल हताः क्वचायेकिगु हताःया** नामं नं नांजाल। 

## लिधंसा

## स्वयादिसँ
* लिउ हलिम हताः

पुचः:इतिहास
तःहताः २

**लिउ हलिम हताः** छगू हलिम स्तरया हताः ख। थ्व हताः सन् १९३९ निसें सन् १९४५ दथुइ जुल। थ्व हलिम हताःय् हलिमया सकल शक्तिशाली राष्ट्रनाप हलिमया सकल थें देय्‌तयेसं ब्वति काल। थ्व हताः निगु विपरित सामरिक गठबन्धन एलाइज अफ वर्ल्ड वार २ व एक्सिस पावरया दथुइ जूगु ख। थ्व हताःया झ्वलय् १०० मिलियन स्वया अप्व सैन्य पदाधिकारी परिचालन जुल गुकिंलि थ्व हताःयात मानव इतिहासया दक्ले तःधंगु सैन्य परिचालन व दक्ले तःधंगु हताः दयेकल। हताःया चरम ईले हताःया मू ब्वतिकामि दयेतयेसं थःगु सकल आर्थिक, औद्योगिक व वैज्ञानिक क्षमता हताःया निंतिं हे छ्यलेमाला थ्व हताःय् सैन्य व नागरिक स्रोतया भिन्नता मदयावन। थ्व हताःया झ्वले ७० मिलियन स्वया अप्व मनुतयेसं थःगु जीवन त्याग यायेमाल गुकिंलिं याना थ्व हताः मानव इतिहासया हे दक्ले अप्व मनु मदूगु ल्वापुया कथं पलिस्था जूवन।  

## लिधंसा

## स्वयादिसँ
* न्हापाया हलिम हताः

पुचः:इतिहास
सर्ग अन्वेषण

**सर्ग अन्वेषण** (**Space exploration**) सर्गया भौतिक अन्वेषण खः। थन्यागु अन्वेषण ह्युमन सर्गयान वा रोबोटिक सर्गयान या रुपय् जुइ। सर्गया वस्तुतेत स्वैगु व विश्लेषण याइगु विज्ञान खगोलशास्त्र च्वयातगु इतिहास स्वया नं पुलांगु जुसां २०औं शताब्दीय् वया तधंगु तरल-इन्धनयुक्त रकेट इन्जिनया देकेज्या धुंका तिनि सर्ग अन्वेषण वास्तविक रुपे सम्भव जुल। सर्ग अन्वेषणया साधारण उद्देश्य वैज्ञानिक मालेज्या, अन्तरराष्ट्रिय एकता व मनुजातिया भविष्यया सुनिश्चितता आदि खः। 

## स्वया दिसँ
*खगोलशास्त्र
*सर्ग

पुचः:प्रविधि
नगर

thumb|नगर
**नगर** धागु मनुतेगु घना वस्ती दुगु थाय् खः। आपालं नगरया क्वथु (Downtown) दकलय् व्यस्त थाय् जुइ।  

## स्वयादिसँ
* देय्

पुचः:भूगोल
फिसःबुँ

**फिसःबुँ** वा **फिसः** वा **फिबँ** वा **मरुभूमि** थन्यागु थाय्‌ ख गन सिक्क म्हो वृष्टि जुइ। थन्यागु थासय् थाय्‌ जायेक फि दयाच्वनि।

## मू मरुभूमि (फिसःबुँ)

alt=global map of deserts|center|thumb| हलिंया दकलय् तःधंगु अध्रुवीय मरुभूमि
मरुभूमि पृथ्वीया भूमि सतहया करिब स्वब्वय् छब्वय् दयाच्वंगु दु।  मरुभूमिया तलया भूमि चिं त्वपुयातःगु समथल जुइफु। मरुभूमिया परिदृश्य दयेकेगु मू कारक इओलियन प्रक्रिया खः । ध्रुवीय मरुभूमिइ ("ख्वाउँगु मरुभूमि")य् नं थन्यागु हे गुण दु। चिकुगु मरुभूमिइ धाःसा थ्व प्रकिया वर्षाया थासय् च्वापुं याइ। एन्टार्कटिका हलिमया दकलय् तःधंगु ख्वाउँगु मरुभूमि ख। थ्व मरुभूमि थ्यंमथ्यं ९८% ख्वातुगु महाद्वीपीय च्वापु व २% उजाड चट्टानं दयेकूगु ख। छुं उजाड चट्टान अन्टार्कटिकाया तथाकथित सुख्खा स्वनिगलय् दु गुकिलि लगभग गबलें नं च्वापु गाइमखु। थुकिया लिच्वः कथं थन बरफ दूगु चि-लःया पुखु दयाच्वनि। च्वापु गाइगु स्वया यक्व अप्व वाष्पीकरणया कारणं अथे जुइफु ख। 

मरुभूमि, क्वाःगु व ख्वाउँगु निगुलिं जुइफु। इमिसं पृथ्वीया तापक्रमयात मध्यम यायेगु ज्याय् ग्वहालि याइ। मरुभूमिइ दुहां वइगु जःयात अप्व प्रतिबिम्बित याइ व इमिगु अल्बेडो गुँ वा समुद्र स्वया अप्व जुइ। 

## स्वयादिसँ
* फि
* फिपू

पुचः:भूगोल
१९औं शताब्दीयागु घटना त:

#ई सं १८००
#ई सं १८०१
#ई सं १८०२
#ई सं १८०३
#ई सं १८०४ 
#ई सं १८०५ 
#ई सं १८०६
#ई सं १८०७
#ई सं १८०८
#ई सं १८०९
#ई सं १८१०
#ई सं १८११
#ई सं १८१२
#ई सं १८१३
#ई सं १८१४
#ई सं १८१५
#ई सं १८१६
#ई सं १८१७
#ई सं १८१८
#ई सं १८१९
#ई सं १८२०
#ई सं १८२१
#ई सं १८२२
#ई सं १८२३
#ई सं १८२४
#ई सं १८२५
#ई सं १८२६
#ई सं १८२७
#ई सं १८२८
#ई सं १८२९
#ई सं १८३०
#ई सं १८३१
#ई सं १८३२
#ई सं १८३३
#ई सं १८३४
#ई सं १८३५
#ई सं १८३६
#ई सं १८३७
#ई सं १८३८
#ई सं १८३९
#ई सं १८४०
#ई सं १८४१
#ई सं १८४२
#ई सं १८४३
#ई सं १८४४
#ई सं १८४५
#ई सं १८४६
#ई सं १८४७
#ई सं १८४८
#ई सं १८४९
#ई सं १८५०
#ई सं १८५१
#ई सं १८५२
#ई सं १८५३
#ई सं १८५४
#ई सं १८५५
#ई सं १८५६
#ई सं १८५७
#ई सं १८५८
#ई सं १८५९
#ई सं १८६०
#ई सं १८६१
#ई सं १८६२
#ई सं १८६३
#ई सं १८६४
#ई सं १८६५
#ई सं १८६६
#ई सं १८६७
#ई सं १८६८ 
#ई सं १८६९
#ई सं १८७०
#ई सं १८७१
#ई सं १८७२
#ई सं १८७३
#ई सं १८७४
#ई सं १८७५
#ई सं १८७६
#ई सं १८७७
#ई सं १८७८
#ई सं १८७९
#ई सं १८८०
#ई सं १८८१
#ई सं १८८२
#ई सं १८८३
#ई सं १८८४
#ई सं १८८५
#ई सं १८८६
#ई सं १८८७
#ई सं १८८८
#ई सं १८८९
#ई सं १८९०
#ई सं १८९१
#ई सं १८९२
#ई सं १८९३
#ई सं १८९४
#ई सं १८९५
#ई सं १८९६
#ई सं १८९७
#ई सं १८९८
#ई सं १८९९

पुचः:१९औं शताब्दी
पुचः:इतिहास
ई सं १८००

## प्रमुख घटनात:

## जन्म

## मृत्यु

पुचः:१९औं शताब्दी
राजधानी

**राजधानी** छगू देय्‌, प्रान्त, क्षेत्र वा राज्यया थन्यागु क्षेत्र ख गुकिलिं व थाय्‌या उच्चतम स्थितिया आनन्द उपभोग याइ। आपालं थ्व थाय्‌ न्ह्याबिलें भौतिक कथं कार्यालय व संविधानद्वारा निर्धारित सरकारी केन्द्र आदि दूगु नगर जुइ। राजधानी धाःगु खँग्वः राज व धानी धागु निगु संस्कृत खँग्वः स्वाना दयावःगु खँग्वः ख। एकात्मक राज्यय् "प्रशासनिक केन्द्र" वा अन्य समान खँग्वःतेत साधारणतया राजधानीया कथं कायेगु या। 
पुचः:भूगोल
ई सं १८१६

ई सं १८१६ छगु ग्रेगोरियन दँ ख।
## मू झाकात
* मार्च ३:बेलायत व नेपाःया औपचारिक कुटनीतिक सम्बन्ध न्ह्यथन।

## बुगु

## मदुगु

पुचः:१९औं शताब्दी
सन् १८२३

## मू झाकात
### ज्यानुवरी - मार्च
* फेब्रुवरी ३ - जिओआसिनो रोसिनीयागु *[[सेमिरामाइड]]* यागु प्रथम रिप्रिजेन्टेसन।

### अप्रिल - जुन
*(मस्युगु)

### जुलाई - सेप्टेम्बर
* जुलाई १५ - रोमय् पखा स्वया पिनेयागु सन्त पलयागु बेसिलिकायात मिं नल।
* सेप्टेम्बर १० - सिमोन बोलिभार पेरुयागु राष्ट्रपति घोषित।
* सेप्टेम्बर २८ - पोप लियो १२ नं पोप पायस ७यागु उत्तराधिकारीयागु रुपे २५२म्ह पोप जुयादि।

### अक्टोबर - डिसेम्बर
* नोभेम्बर १५ - लोन हर्न, मिन्नेकोन्योउयाम्ह प्रमुख जुयादि। 
* डिसेम्बर २ - मोन्रो डक्टरिन: संयुक्त राज्य अमेरिका युरोप प्रभावित व अमेरिका प्रभावित याना निगु प्रभाव क्षेत्रय् बाई। 

### तिथि मस्युगु
* फर्डिन्यान्ड ७ (स्पेन) नं १८१२यागु स्पेनी संविधान त्वता पूर्ण राजतन्त्रयागु कथलं शासन यानादिल।
* ओल्बरयागु प्याराडक्सयात जर्मनीयाम्ह खगोलशास्त्री हेइनरिच विल्हेम ओल्बर्स नं व्याख्या यानादिल।
* ज्याक्सन मेल एकेडमी, युनियन विश्वविद्यालय न्ह्येथनिगु गुथि, यागु टेनिसीय् पलिस्था जुल।

## जन्म

## मृत्यु

पुचः:१९औं शताब्दी
ई सं १८५०

## प्रमुख घटनात:
ञे सुइस् होर्रिब्ले द्éसोलेर् दे भोउस् अन्नोन्चेर् क़ुए चेत्ते पगे एत् भिएर् एन् १८५० , ज्'éतैस् पस् न्éए एन्फिन् सि मैस् पस् चोम्मे भोउस् पेन्सेर् ज्'éतैस् ञमेस् बोन्द्

## जन्म

त् जे म्'अप्पेल्ले अब्रुति जे दसुइस् ईतलिएन्भ् 
## मृत्यु

पुचः:१९औं शताब्दी
सन् १८७०

**१८७०** ग्रेगोरियन पात्रो यागु छगु साधारण दँ खः।

## झाकातः

### ज्यानुवरी-मार्च

### अप्रिल-जुन

### जुलाई-सेप्टेम्बर

### अक्टोबर-डिसेम्बर

## मस्युगु तिथियागु झाका

## बुगु

### ज्यानुवरी-मार्च

### अप्रिल-जुन

### जुलाई-सेप्टेम्बर

### अक्टोबर-डिसेम्बर

## मदुगु

### ज्यानुवरी-मार्च

### अप्रिल-जुन

### जुलाई-सेप्टेम्बर

### अक्टोबर-डिसेम्बर

पुचः:१८७०
पुचः:दँ
ई सं १८९९

## प्रमुख घटनात:

मार्च ६: फेलिक्स हफम्यानं एस्पिरिन प्याटेन्ट यानादिल।

## जन्म

## मृत्यु

पुचः:१९औं शताब्दी
एमा गोल्डम्यान

२०गु शताब्दीया अराजकतावादी मनु। 

## स्वयादिसँ
* राजनीति

पुचः:जीवनी
चे ग्वेभारा

२०गु शताब्दीयाम्ह छम्ह साम्यवादी गुरिल्ला हताःमि व नेता। 

## स्वयादिसँ
* क्युबा
* साम्यवाद

पुचः:जीवनी
ओसामा बिन लादेन

२० व २१गु शताब्दीया कट्टरवादी इस्लामया व्याख्याया आधारय् मानव हत्या व आतङ्क तक्क तर्कसंगत जुम्ह छम्ह मनु।

## स्वयादिसँ
* मुस्मां धर्म

पुचः:जीवनी
फ्लोरेन्स नाईटिङेल

**फ्लोरेन्स नाईटिङेल** (१२ मे, १८२० – १३ अगस्ट, १९१०)
रोजा पार्क्स

**रोजा पार्क्स** छम्ह अमेरिकी अस्वेत मिसा ख।

पुचः:जीवनी
हेलेन केलर

**हेलेन केलर** छम्ह मिखाँ मखंम्ह व न्ह्यापनं मताम्ह च्वमि ख।  

## स्वयादिसँ
* च्वमि

पुचः:जीवनी
पुचः:सन् १८८०य् बुम्ह
हो चि मिन्ह्

**हो चि मिन्ह्** छम्ह भियतनामी कम्युनिस्ट नेता खः।
अकबर

**अखबर** छम्ह मुगल जुजु खः।

पुचः:जीवनी
पुचः:इतिहास
अलेक्जेन्दर

म्यासेदोनियायाम्ह छम्ह नांजाम्ह जुजु व कुशल सेनाध्यक्ष।

## स्वयादिसँ
* प्राचीन यवन

पुचः:जीवनी
केमेल अतातुर्क

right|thumb|अतातुर्क
**केमेल अतातुर्क**(१८८१–नोभेम्बर १०, १९३८) छम्ह जंगी अफिसर, क्रान्तिकारी राष्ट्रपति व गणतन्त्र टर्कीयागु स्थापक व दक्लेन्हापायिम्ह राष्ट्रपति ख:|
अत्तिला हन

left|thumb
**अट्टिला** छम्ह हनजुजु ख:। वय्‌कलं पूर्वीय व पश्चिमी रोमन साम्राज्ययात कमजोर याना रोमन साम्राज्यया पतनय् ग्वाहालि यानादिल| रोमयात छचाख्यलं थःगु सेनां घेरा तया वय्‌कलं रोमय् आक्रमण यायेत्यंबिले पोप लियो प्रथमया मध्यस्तताय् जूगु खँल्हाबल्हाया लिच्वया कथं रोम नगर गबिलें नं वय्‌कःया अधीनय् मलात|वय्‌कया साहस व नीतिं पश्चिमी युरोपय् रोमया अधिपत्य म्हो जूवन| थुकिया लिच्वःया कथं लिपा गःथ (जाति), भ्याण्डल (जाति) व मेमेगु बर्बरीय जातितयेसं रोमन साम्राज्ययात ध्वस्त यानाबिल व युरोपय् छगु एकिकृत नियन्त्रण मदया युरोप हाकु ईय् थ्यन।

## स्वयादिसँ
* युरोपया इतिहास

पुचः:जीवनी
अगस्टस्

**अगस्टस्** जुलियस सिजरयागु उत्तराधिकारी व रोमयागु सफल जुजु खः।
ग्याभ्रिलो प्रिन्सिप

अस्ट्रोहङ्गेरियन आर्कड्युक फ्रान्ज फर्दिन्यान्दयात स्याना परोक्ष रुपय् न्हापाया हलिम हताः न्ह्यथंम्ह मनु।

## स्वयादिसँ
* युरोप

पुचः:जीवनी
हेरिएट टुबम्यान

**ह्यारियत तुबम्यान** (born **Araminta Harriet Ross**;  (1820 – 1913) छम्ह अफ्रिकी अमेरिकी उन्मुलनवादी, मानववादी, व अमेरिकी गृह हताः बिले युनियनया गुप्तचर ख। वय्कःया जन्म दासया रुपय् जुसां वय्कलं लिपा दासतां मुक्त जुयादिल व लिपा १३गु मिशनय् ७०म्ह स्वया अप्व दासतयेत मुक्त यानादिल। 
 
वय्कलं थ्व ज्या दासताविरोधी ज्याकमितयेगु सञ्जाल छ्येला व अन्दरग्राउन्द रेलरोद धाःगु सुरक्षित छेँ छ्येला यानदिल। वय्कलं लिपा जोन ब्राउनयात हार्पर फेरीया छापाय् मनु भर्ती यायेत ग्वहालि यानादिल। हताः धुंकाया कालय् वय्कलं मिसा मताधिकारया निंतिं ज्या यानादिल। 

## लिधंसा

पुचः:दासता
पुचः:दासता उन्मुलन
टोनी ब्लेर

भूतपूर्व बेलायती प्रधानमन्त्री।

## स्वयादिसँ
* बेलायत

पुचः:जीवनी
लुक्रेजिया बोर्गिया

**लुक्रेजिया बोर्गिया** (Lucrezia Borgia) (१८ अप्रिल १४८० – २४ जुन १५१९) छम्ह स्पेनिश-इटालियन कुलीन मिसा (noblewoman) खः। वय्कः पोप अलेक्जेन्डर खुम्ह (Pope Alexander VI) व वय्कःया प्रेमीका भानोज्जा देइ क्याट्टानी (Vannozza dei Cattanei) या म्ह्याय् खः। वय्कः नांजाःम्ह व कुख्यात सिजर बोर्गिया (Cesare Borgia) या केहें खः।

इतिहासय् वय्कःयात बिख (poison) नकीम्ह, अनैतिक व षड्यन्त्रकारी मिसाया रुपय् ब्वयातःगु दु, तर आधुनिक इतिहासकारतय्सं वय्कःयात थःगु इलय् या राजनीतिक कासाया "प्यादा" (pawn) व छम्ह सक्षम शासकया रुपय् कायेगु या।

## प्रारम्भिक जीवन
लुक्रेजियाया जन्म रोमया सबिय्को (Subiaco) य् जूगु खः। वय्कःया अबु कार्डिनल रोड्रिगो बोर्गिया (लिपा पोप अलेक्जेन्डर ६) तसकं शक्तिशाली खः। वय्कःया शिक्षा उच्च कूलय् जूगु खः; वय्कःयात इटालियन, फ्रेन्च, ल्याटिन व ग्रीक भाषाया ज्ञान दयाच्वन।

## इहिपा व राजनीति
लुक्रेजियाया जीवन वय्कःया अबु व दाजुया राजनीतिक महत्त्वाकांक्षां निर्देशित जुल। वय्कःया स्वक्वः इहिपा जुल:

### १. जियोभानी स्फोर्जा (Giovanni Sforza)
१४९३ य्, १३ दँय् वय्कःया इहिपा मिलानया शक्तिशाली स्फोर्जा परिवारया जियोभानी स्फोर्जा लिसे जुल। तर, पोप अलेक्जेन्डरयात थ्व गठबन्धनया आवश्यकता मजुइवं, वय्कलं जियोभानीं "नपुंसक" (impotent) जुयाः इहिपा पूर्ण यायेमफुत धइगु द्वपं बियाः इहिपा रद्द यानादिल।

### २. अल्फोन्सो अफ एरागोन (Alfonso of Aragon)
१४९८ य्, लुक्रेजियाया इहिपा नेपल्सया जुजुया काय् अल्फोन्सो अफ एरागोन लिसे जुल। लुक्रेजिया थः भातःयात तसकं ययेकूगु खः। तर, राजनीति हिलेवं वय्कःया दाजु सिजर बोर्गियायात अल्फोन्सोया अस्तित्वं समस्या जुल। १५०० य्, अल्फोन्सोया हत्या जुल। थ्व हत्याया द्वपं सिजर बोर्गियायात वनी। थ्व घटनां लुक्रेजियायात तसकं दुःख बिल।

### ३. अल्फोन्सो १ डी'एस्टे (Alfonso I d'Este)
१५०२ य्, लुक्रेजियाया इहिपा फेरारा (Ferrara) या ड्यूक अल्फोन्सो १ डी'एस्टे लिसे जुल। थ्व इहिपा लिपा वय्कः फेराराया डचेस (Duchess of Ferrara) जुयादिल।

## फेराराया जीवन
फेराराय् वनेधुंकाः लुक्रेजियाया जीवन हिलावन। वय्कलं थःगु "स्क्यान्डल" (scandal) दुगु भूतकालयात लित त्वःताः छम्ह आदर्श मिसाया रुपय् थःत स्थापित यानादिल।

कलाया संरक्षिका: वय्कलं लुडोभिको एरियोस्टो (Ludovico Ariosto) व पियत्रो बेम्बो (Pietro Bembo) थें न्याःपिं कवि व कलाकारतय्त संरक्षण बियादिल।

शासक: वय्कःया भातः हताःया निंतिं वंबिले वय्कलं राज्यया प्रशासन सक्षम रुपं संकादिल।

## मृत्यु
लुक्रेजियाया मृत्यु २४ जुन १५१९ य् ३९ दँय् जुल। वय्कःया च्याम्हम्ह मचा बुइकेधुंकाः वःगु जटिलता (complications) या कारणं वय्कःया मदुगु खः। वय्कःयात फेराराया "कर्पस डोमिनि" (Corpus Domini)य् समाधिस्थ यानातःगु दु।

## लिधंसा (Legacy)
वय्कःया मृत्यु लिपा, वय्कःया शत्रुनाप स्वापू दुपिं च्वमितय्सं वय्कःया बारेय् मखुगु बाखं (दसु: सिजर लिसेया अनैतिक स्वापू, बिख नकेगु अंगू) न्यंकाबिल। भिक्टर ह्युगो (Victor Hugo) या नाटक व डोनिजेटी (Donizetti) या ओपेराय् वय्कःयात "फिमेल फेताल" (Femme Fatale) या रुपय् क्यनातःगु दु। तर, ऐतिहासिक प्रमाणं क्यनी कि वय्कः थःगु परिवारया राजनीतिक कासाया शिकार जक खः।

## स्वयादिसँ

पोप अलेक्जेन्डर खुम्ह

सिजर बोर्गिया

इटालियन पुनर्जागरण

## लिधंसा == <references />

पुचः:जीवनी
सिमोन बोलिभार

thumb|255px|right|Simón Bolívar Memorial Monument, near Santa Marta, Colombia
thumb|right|255px|Equestrian statue of Bolívar on Bolívar Square, Caracas
thumb|सिमोन बोलिभार , टोरण्टो
**सिमोन जोसे एन्टोनियो दे ला सान्तिसिमा ट्रिनिड्याड बोलिभार इ पालासियोज** (बुगु जुलाई २४, १७८३ काराकास, भेनेजुएला; मदुगु डिसेम्बर १७, १८३०, सान्ता मार्ता, कोलम्बियाय्) दक्षिण अमेरिकाया येक्व देय्‌या स्वतन्त्रता संग्रामया छम्ह नाय ख। वेकलं स्वतन्त्रताया निंति यागु ल्वापुतेत बोलिभारया ल्वापू धाइ। 

भेनेजुवेला, कोलम्बिया, इक्वेडर, पेरु, पनामा व बोलिभियाया स्वतन्त्रता संग्रामया नाय धका हनेज्या जुइम्ह बोलिभारयात हिस्पानिक अमेरिका दच्छि छम्ह हिरोया कथं हनि। 

१८०२य् वेकलं मारिया तेरेसा रोद्रिग्वे देल तोरो य् अलैसा नाप इहिपा यानादिल। वेकया थ्व तिरिमय्‌जु येल्लो फिभर जुया दच्छि स्वया म्हो इले मदे धुंसां वेकलं हानं इहिपा याना मदि। 

बोलिभारयात "एल लिबर्तादोर", *द लिबरेटर*, धका हनि। वेकयात "दक्षिण अमेरिकाया जोर्ज वाशिंग्टन" धका वाशिंग्टनं संयुक्त राज्य अमेरिकायागु स्वतन्त्रता संग्राम थें न्यागु वेकया स्वतन्त्रता संग्रामया निंति हनि। 

## पारिवारिक नां व प्रारम्भिक जीवन
बोलिभार जहांनिया परिवार बास्क कन्ट्रीया छगू चिधंगु गामं वःगु ख। थ्व गांया नां *बोलिबार* जुगुलिं थ्व परिवारया नां बोलिभार जूवन । बोलिभार परिवार भेनेजुयलाय् १६गु शताब्दीइ च्वं वन। 

थ्व परिवारया छुं भाग सम्पत्ति भेनेजियेलाया अरोआ खुसिया लुं व तामाया खानीं वःगु ख। १६३२इ थ्व थासय् लुं दक्ले न्ह्यः लिकाःगु जुल, लिपा थ्व थासय् तामा दुगु तथ्य खने दत। १६००या लिपाया इले थ्व थाय्‌या तामयात "Cobre Caracas"या नामं छ्य्‌लिगु जुल। थ्व खानी लिपा सिमोन बोलिभारया परिवारया सम्पत्ति जुवन। 

लिपा, थःगु क्रान्तिकारी जीवनय्, बोलिभारं थःगु खानीया आम्दानी दक्षिण अमेरिकी क्रान्तिकारी युद्धया निंतिं छ्य्‌लादिल। छुं मनुतेसं धाःसा वय्‌कःया परिवार तःमि जुइ न्ह्यः हे सम्भान्त जुगु धका धाइ। दसुया निंतिं १५७५य् देकुगु क्याराकासया क्याथेद्रलय् सिमोन बोलिभारया परिवारया निंतिं छगू चिधंगु क्याथेद्रल देका तःगु खने दु।

## Notes





## External links
* History of Simon Bolivar
* The Life of Simon Bolivar
* The Louverture Project: Simón Bolívar - Information about the support Bolivar received from Haiti.
* Simon Bolivar

पुचः:जीवनी
चार्लेम्याग्न

**चार्लेम्याग्न** छम्ह युरोपेली जुजु खः।
ज्याक शिराक

ज्याक शिराक छम्ह फ्रेञ्च राजनेता ख। 

## स्वयादिसँ
* फ्रान्स

पुचः:जीवनी
विन्स्टन चर्चिल

**विन्स्टन चर्चिल** लिउ हलिम हताःया बेलायतया प्रधानमन्त्री ख। 

## स्वयादिसँ
*बेलायत

पुचः:जीवनी
जोर्ज डबल्यु बुश

**जोर्ज डबल्यु बुश** भूतपूर्व अमेरिकाया राष्ट्रपति  खः।

## स्वयादिसँ
* संयुक्त राज्य अमेरिका

पुचः:जीवनी
ईन्दिरा गान्धी

**ईन्दिरा गान्धी** भारतया न्हापांम्ह मिसा प्रधानमन्त्री ख: । वय्‌कः जवाहरलाल नेहरुया म्ह्याय् ख: । वयेक:या काय् राजिव गान्धी नं भारतया प्रधानमन्त्री जुयादिल । वयेक:यात वयेक:या अंगरक्षकं स्या:गु ख: ।

पुचः:जीवनी
अस्ट्रीयाम्ह आर्कड्युक फ्रान्ज् फर्डिन्यान्ड

अस्ट्रीयाम्ह आर्कड्युक फ्रान्ज् फर्डिन्यान्ड इतिहासय् न्हापाया हलिम हताःनाप स्वापू दूम्ह मनु ख। वय्‌कःया हत्यां थ्व हताः न्ह्यथन।
ह्यान्निबल

रोम कार्थेज हताः बिलेया कार्थेजया नायः। 

## स्वयादिसँ
* रोमन साम्राज्य
* कार्थेज

पुचः:जीवनी
मिखाइल गोर्बाचोभ

मिखाइल गोर्बाचोभ सोभियत युनियनया अन्तिम राष्ट्रपति ख।
ली क्वान यु

सिंगापोरया न्हापाम्ह प्रधानमन्त्री

## स्वयादिसँ
* सिंगापोर

पुचः:जीवनी
अब्राहम लिन्कन

thumb|right|सन् १८६३ में अब्राहम लिन्कन
**अब्राहम लिंकन**(ई सं १८०९- ई सं १८६५) संयुक्त राज्य अमेरिकायागु १६औं राष्ट्रपति ख:| वेकयात अ मेरिकायागु दक्ले प्रभावशाली राष्ट्रपति व हलिमयागु हे दक्ले तधंम्ह नेता त दथुई छम्ह नं माने याई| वेकलं अ मेरिका नं दास प्रथा उन्मुलन याना दिल| दास प्रथायागु हे खं नं याना अमेरिकाले उत्तरी युनियनी व दक्षिणी कन्फेडरेटीयागु दथुई गृहयुद्ध नं जुल|वेकयात कट्टर दक्षिणयागु समर्थक जोह्न विल्किस बूथ नं स्याना बिल|
मेरी स्टुअर्ट

**मेरी स्टुअर्ट** (१५४२–१५८७), गुम्हेसित 'मेरी, क्वीन अफ स्कट्स' धकाः नं म्हसीकिगु याइ, सन् १५४२ निसें १५६७ तक स्कटल्याण्डया लानी खः। वय्‌कःया जीवन तसकं नाटकीय, संघर्षमय व वियोगान्त घटनां जाः। वय्‌कःया शासनकाल अले वय्‌कःया अन्ततः मृत्युं युरोपया इतिहासय् तसकं तःधंगु प्रभाव लाकूगु दु।

## प्रारम्भिक जीवन व फ्रान्स प्रवास
मेरीया जन्म जूगु ६ दिं लिपा हे वय्‌कःया अबु 'जेम्स ५' या मृत्यु जुल, गुकिं यानाः वय्‌कः मचाबलय् हे स्कटल्याण्डया लानी जुयादिल। वय्‌कःया यक्व ई फ्रान्सय् च्वनाः वन, गन वय्‌कःया इहिपा फ्रान्सया जुजु 'फ्रान्सिस २' नाप जुल। छुं ई वय्‌कः फ्रान्सया लानी नं जुयादिल, तर जुजुया अकाल मृत्यु लिपा वय्‌कः सन् १५६१ य् स्कटल्याण्डय् लिहाँ वयादिल।

## स्कटल्याण्डया शासन व राजनीतिक ल्वापु
स्कटल्याण्डय् लिहाँ वयेधुंकाः मेरीं यक्व हे राजनैतिक व धार्मिक समस्यातयगु सामना यायेमाल:
* **धार्मिक तनाव:** मेरी 'क्याथोलिक' खः, तर स्कटल्याण्डय् उबलय् 'प्रोटेस्टेन्ट' विचाःया तसकं तःधंगु प्रभाव दुगु खः।
* **इहिपा व विवाद:** वय्‌कःया निगूगु इहिपा 'लर्ड डार्न्ली' (Lord Darnley) नाप जुल, गुगु तसकं असफल व हिंसक सावित जुल। डार्न्लीया हत्या व लिपा 'अर्ल अफ बोथवेल' (Earl of Bothwell) नाप जूगु इहिपाया कारणं जनता व भारदारत वय्‌कःया विरुद्धय् दन।

## कैद व अन्तिम ई
विवाद व विद्रोह लिपा, मेरीयात राजगद्दी त्वःतेत बाध्य यात अले वय्‌कःया मचा काय् 'जेम्स ६' या शासन सुरु जुल। मेरी बिस्युं वनाः थःगु थःथिति(Cousin) 'इलिजाबेथ १' (Elizabeth I) च्वनाच्वंगु इंग्ल्याण्डय् सुरक्षा माः वनादिल। तर, इलिजाबेथं वय्‌कःयात थःगु गद्दीया निंतिं खतरा तायेका १८ दँ तक कैदय् तयाबिल।

अन्ततः, इलिजाबेथया विरुद्ध षडयन्त्र याःगु द्वपनय् सन् १५८७ य् वय्‌कःयात मृत्युदण्ड बियाः स्यानाबिल।

## इतिहासय् महत्त्व
मेरीया मृत्यु लिपा, वय्‌कःया काय् जेम्स ६ हे इंग्ल्याण्ड व स्कटल्याण्ड निगुलिं देय्या जुजु (James I of England) जुल। वय्‌कःया जीवनयात कयाः यक्व च्वसु, नाटक व संकिपात दयेकातःगु दु, गुगु आः नं हलिंया यक्व मुनाछेँ व सफूधुकूलि सुरक्षित दु।

## लिधंसा
* Fraser, Antonia (1969). *Mary Queen of Scots*.
* Guy, John (2004). *Queen of Scots: The True Life of Mary Stuart*.
* Wormald, Jenny (1988). *Mary, Queen of Scots: Politics, Passion and a Kingdom Lost*.
जुलियस सिजर

**गाइअस जुलियस सिजर** (पुलां लातिन भासय् GAIVS IVLIVS CAESAR) (१२ जुलाई १०० ई.पू. – १५ मार्च ४४ ई.पू.) छम्ह नांजाम्ह रोमन जनरल, राजनीतिज्ञ व च्वमि खः। वय्कःयात रोमन गणतन्त्रया पतन व रोमन साम्राज्यया उदयया निंतिं दकलय् महत्त्वपूर्ण व्यक्तित्त्व मध्ये छम्हया कथं म्हसीकिगु या। वय्कःया सैन्य अभियान व राजनीतिक सुधारं पश्चिमी इतिहासय् तःधंगु छाप त्वःतूगु दु।

## प्रारम्भिक जीवन व सैन्य अभियान
सिजरया जन्म रोमया छगू पुलांगु व संभ्रान्त (patrician) परिवारय् जूगु खः। वय्कलं थःगु राजनीतिक जीवनया सुरुवातय् थीथी पदय् ज्या यानादिल। ६० ई.पू.स, वय्कलं क्रेसस (Crassus) व पोम्पे (Pompey) लिसे जानाः "न्हापांगु ट्रायम्भिरेट" (First Triumvirate) वा स्वम्ह नेताया गठबन्धन दयेकादिल।

सिजर विशेष यानाः "ग्यालिक हताः" (Gallic Wars, ५८–५० ई.पू.) या निंतिं नांजाः। थ्व हताःया इलय् वय्कलं वर्तमान फ्रान्स बाय् गौलयात पूर्ण रुपं रोमन साम्राज्यया अधीनय् लाकादिल। थ्व विजयं रोमया सिमाना राइन खुसि (Rhine River) तक थ्यंकल। वय्कः न्हापांम्ह रोमन जनरल खः गुम्हेस्यां बेलायतय् आक्रमण यात।

## गृहयुद्ध व तानाशाही
५३ ई.पू. य् क्रेससया मृत्यु व ५० ई.पू. य् ग्यालिक हताः क्वचायेधुंकाः, सिजर व पोम्पेया दथुइ सम्बन्ध स्यन। ४९ ई.पू. य्, सिजरं रोमया नियम उल्लंघन यानाः "रूबिकन खुसि" (Rubicon River) पार यानादिल, गुकिलिं रोमन गृहयुद्ध सुरु यात। खुसि पार यायेगु इलय् वय्कलं धाःगु "द डाइ इज कास्ट" (The die is cast - पासा वांछ्वये धुंकल) धइगु धापू तसकं नांजाः।

पोम्पेयात बुकाः, सिजर रोमया "डिक्टेटर पर्पेचुओ" (Dictator perpetuo - आजीवन तानाशाह) जुयादिल। ४७ ई.पू. य् जिला (Zela) या हताः त्याकेधुंकाः वय्कलं सिनेटयात छ्वयादीगु सन्देश "भेनी, भिडी, भिसी" (Veni, vidi, vici - जि वया, जिं खंका, जिं त्याका) इतिहास प्रसिद्ध दु।

## सुधार व हत्या
सिजरं रोमया समाजय् छुं सुधार यानादिल।

जुलियन पात्रो: वय्कलं "जुलियन पात्रो" (Julian calendar) या पलिस्था यानादिल, गुगु थौंकन्हय् या ग्रेगोरियन पात्रोया आधार खः।

भूमि सुधार: वय्कलं गरिब जनता व अवकाश प्राप्त सैनिकतय्त बुँ इनाबिल।

वय्कःया अप्वया वःगु शक्तिं यानाः रोमन सिनेटया छुं सदस्यत ग्यानाच्वन। १५ मार्च ४४ ई.पू. (गुकीयात "आइदर मार्तिए" धाइ), मार्कस ब्रुट्स व क्यासियसया नेतृत्त्वय् सिनेटरतय्सं वय्कःया हत्या यात। सेक्सपियरया नाटकय् वय्कःया अन्तिम खँग्वः "एट टु, ब्रुटे?" (Et tu, Brute? - छं नं, ब्रुट्स?) धकाः क्यनातःगु दु।

## लुमन्ति
सिजरया मृत्युं रोमया गणतन्त्रयात पुनर्जीवित मयासे झन् तःधंगु गृहयुद्ध ब्वलंकाल। अन्ततः, वय्कःया धर्मपुत्र अगस्टस (Augustus) रोमया न्हापांम्ह सम्राट जुयादिल। "सिजर" खँग्वः लिपा "सम्राट" या पर्यायवाची जुल (दसु: जर्मन भाषाय् Kaiser, रुसी भाषाय् Tsar)।

## स्वयादिसँ

* रोमन साम्राज्य
* अगस्टस
* क्लियोपेट्रा

## लिधंसा
गोल्डा मेयर

**गोल्डा मेयर** (हिब्रु: ) इजरायलया ४म्ह प्रधानमन्त्री ख। इजरायलया स्वतन्त्रता घोषणाय् हस्ताक्षर याइपिं निम्ह मिसाय् वय्कः छम्ह खः। वय्कः नापं रेचेल कोहेन थ्व दस्ताबेजय् हस्ताक्षर याइम्ह मेम्ह मिसा ख। वय्कः सन् १९६९ व सन् १९७४या दथुइ इजरायलया प्रधानमन्त्रीया रुपय् ज्या यानादिल। थ्व पदय् सेवा याइम्ह वय्कः न्हापांम्ह व आःतकया छम्ह जक मिसा खः।

मेयरया जन्म कीव, रूसी साम्राज्यय् जूगु ख। वय्कः मचाबिले थःगु परिवार नापं संयुक्त राज्य अमेरिकाय् थाय्हिला दिल। वय्कः २३दँ तक अमेरिकाय् हे च्वनादिल। २३ दँय् वय्कः थःगु भातः नाप इजरायलय् थ्यनादिल। अन, वय्कः छगू न्हापांगु किबुत्जय् साधारण रुपं च्वनादिल। मेयरं थःगु राजनीतिक जीवनया हिस्टाड्रट हिस्टाड्रटया कार्यसमितिया सचिवया रुपं यानादिल। वय्कः १९२० दशकया अन्त व १९३० दशकया शुरुआतय् अमेरिकाय् यक्व मिशनय् वनादिल। थ्व इलय् वय्कः हापोआलिम आन्दोलन व जायोनीवादी आन्दोलनया झ्वलय् इजराइल व संयुक्त राज्य अमेरिकाय् सक्रिय जुयादिल। सन् १९४८स वय्कः उपिपुल्स काउन्सिलया सदस्यया रूपय् नियुक्त जुयादिल व अनं वय्कलं इजरायलया स्वतन्त्रताया  घोषणाय् ल्हाचिं (हस्ताक्षर) यानादिल।

मेयर लिपा संविधान सभाय् निर्वाचित जुयादिल। थ्व सभा लिपा इजरायलया न्हापांगु संसद नेसेट जूवन। वय्कः न्हापांगु इजराइली सरकारय् श्रम मन्त्रीइ नियुक्त जुयादिल। थ्व भूमिकाय् वय्कलं सामाजिक कानूनया नेतृत्व यानादिल व इजरायलय् श्रम कानूनया जग तयादिल। सन् १९५५स वय्कलं तेल अभिवया मेयरया निंतिं पीएआईया छम्ह उम्मेदवारया रूपय् नामांकृत जुसां सन् १९५६स वय्कःयात तत्कालीन सरकारं विदेश मन्त्रीया पदभार लःल्हात। थ्व ईलय् वय्कलं थःगु जात मायर्सनं हिलाः मेयर यानादिल। वय्कः थ्व पदय् छगू दशक तक च्वनादिल। थ्व इलय् सिनाई युद्ध न्ह्यथन। वय्कः सन् १९६६स थःगु पद त्वतादिल। लिपा, वय्कः मपई पार्टीया सचिव नियुक्त जुयादिल। थ्व पदय् वय्कलं श्रमिक दलतेगु एकीकरणया नितिं यक्व ज्या यानादिल। नापं, वय्कः न्हूगु लेबर पार्टीया सचिव जुयादिल।

लेवी एशकोलया मृत्यु नापं, वय्कःयात लेबर पार्टीया अध्यक्षया रूपय् नियुक्त यायेगु निर्णय जुल, व मार्च सन् १९६९स वय्कलं इजराइलया १४गू सरकार दयेकादिल। वय्कःया नेतृत्वय् वय्कःया पक्षं न्हेगु नेसेटय् सर्वाधिक ५६ सीट त्यात। प्रधानमन्त्रीया पद कायेधुंका वय्कलं संघर्षया युद्ध बिले इजराइलया नेतृत्व यानादिल। वय्कलं इजराइल व अरब देय्तेगु दथुइ स्थायी शान्ति दयेकेत प्रत्यक्ष खँल्हाबल्हा यायेगु कुतः व इनाप यानादिल। थ्व इनाप अबिलेया अरब देय्तेसं, विशेष रुपं मिस्रं सिधा विरोध यात।  

प्रधान मन्त्रीया रूपय् थःगु कार्यकाल बिले मेयरं यक्व संकट स्वयेमाल: ब्ल्याक प्यान्थर्सया विरोध, आतंकवादी लहर; व योम किप्पुर युद्ध, गुकिलि निद्व स्वया अप्व मनू शहीद जुल। एग्रान्त कमिटी, गुकिलिं युद्ध न्ह्यःया जासुसी विफलता धुंका स्थापित जूगु कमिटीं वय्कःया सरकार व सरकारी नेता विरुद्ध तःच्वःगु निष्कर्ष पिथन। थुकिया लिच्वःया कथं बूगु सार्वजनिक आक्रोशया झ्वलय् मेयरं थःगु पदं राजीनामा बियादिल व सार्वजनिक जीवनं निवृत्त जुयादिल। 

## स्वयादिसँ
* इजरायल

पुचः:जीवनी
पुचः:१८९८य् बुगु
पुचः:१९७८य् मदुगु
नेफेरतिति

**नेफरतिति** प्राचीन मिस्रया छम्ह शासक ख।

## स्वयादिसँ
* प्राचीन मिस्र

पुचः:जीवनी
एवा पेरोन

thumb|सन् १९४८स एवा पेरोन

**मारिया इभा दुआर्ते दे पेरोन** (१९१९–१९५२), गुम्हेसित हलिं न्यंकं 'इभिता' (Evita) धकाः नं म्हसीकिगु याइ, अर्जेन्टिनाया राष्ट्रपति हुआन पेरोनया कला व उगु देय्या दकलय् प्रभावशाली 'फर्स्ट लेडी' (First Lady) खः। छम्ह सामान्य कलाकारं राजनीतिज्ञ तकया वय्‌कःया जीवनं अर्जेन्टिनाया इतिहासय् तसकं तःधंगु प्रभाव लाकूगु दु।

## प्रारम्भिक जीवन
इभाया जन्म तसकं गरिब छेँखाय् जूगु खः। १५ दँय् वय्‌कः कलाकार जुयेगु इच्छा कयाः ब्युनस आयर्सय् वनादिल। रेडियो व संकिपाय् ज्या यायां वय्‌कः छम्ह प्रसिद्ध कलाकार जुयादिल। सन् १९४४ य् छगू च्यारिटी ज्याझ्वलय् वय्‌कःया जुआन पेरोननाप नापलानादिल, गुकिं वय्‌कःया जीवन हिलाछ्वल।

## राजनीतिक व सामाजिक योगदान
जुआन पेरोन राष्ट्रपति जुइधुंकाः इभां सरकारी पद मकासें नं जनहितया निंतिं तसकं तःधंगु ज्या यानादिल:
* **श्रमिक अधिकार:** वय्‌कलं 'डेस्कामिसादोस' (Descamisados श्रमिकत) या निंतिं सः थ्वयेकादिल।
* **मिसातयगु मताधिकार:** अर्जेन्टिनाय् मिसातयसँ भोट बीगु धकाः अभियान न्ह्याकाः सन् १९४७ य् कानुन पास याकादिल।
* **इभा पेरोन फाउन्डेसन:** थ्व संस्था पाखें वय्‌कलं यक्व स्कुल, अस्पताल व गरिब मनूतयगु निंतिं छेँ दयेकेगु ज्या यानादिल।

## 'इभिता' व जनता
इभा पेरोन व उबलय्‌या तिसावसः पहः (Fashion) नं तसकं चर्चाय् च्वन। वय्‌कः थःगु बांलाःगु वसः व तिसाया निंतिं जक मखु, गरिब जनतानाप इमिगु दुखया खं न्यनीगु स्वभावं यानाः नं 'जनताया लानी' जुयादिल।

## अन्त व सम्मान
सन् १९५२ य् ३३ दँया उमेरय् क्यान्सरया कारणं वय्‌कःया मृत्यु जुल। वय्‌कःया सीम्हयात कयाः अर्जेन्टिनाय् तसकं तःधंगु शोक जुल। वय्‌कःया जीवनयात कयाः लिपा 'इभिता' नांया प्रसिद्ध म्युजिकल नाटक व संकिपा नं दयेकल। वय्‌कःया लुमन्तिइ यक्व वस्तुत आः नं अर्जेन्टिनाया मुनाछेँय् सुरक्षित तयातःगु दु।

## लिधंसा
* Fraser, Nicholas & Navarro, Marysa (1980). *Evita: The Real Life of Eva Peron*.
* Ortiz, Alicia Dujovne (1996). *Eva Perón*.
* Perón, Eva (1951). *La Razón de mi Vida* (The Reason for My Life).

पुचः:जीवनी
पोल पोट

thumb|Pol Pot (1978)
२०गु शताब्दीया क्याम्बोडियाया कम्युनिष्ट शासक। २०गु शताब्दीइ दकले अप्व मनु स्यागु शासनया धलखे वय्‌कःया नां सिक्क च्वे ला।

## स्वयादिसँ
* साम्यवाद

पुचः:जीवनी
इलेनर रुजवेल्त

**एना इलेनर रुजवेल्त ** (अक्टोबर ११, सन् १८८४ - नोभेम्बर ७, सन् १९६२) संयुक्त राज्य अमेरिकाया दकले ताःहाकःगु ई तक्क प्रथम मय्‌जु जुयादिम्ह मिसा ख। वय्‌कलं थ्व पदय् सन् १९३३ निसें सन् १९४५ तक्क वय्‌कःया भातः फ्रांक्लिन दिलानो रुजवेल्तया ४क्वःगु राष्ट्रपतीय अवधिइ आसीन जुयादिल। अमेरिकाया राष्ट्रपति ह्यारी एस ट्रुम्यानं वय्‌कःयात लिपा "First Lady of the World" धका वय्‌कःया मानव अधिकारया उपलब्धितयेत सम्मान यानादिल।

## लिधंसा

## स्वयादिसँ
* संयुक्त राज्य अमेरिका
शाका जुलु

**शाका जुलु** छम्ह अफ्रिकी नायः ख। 

## स्वयादिसँ
* दक्षिण अफ्रिका
जोसेफ स्टालिन

thumb|जोसेफ स्टालिन (1943)
**जोसेफ स्टालिन** सोभियत गणतन्त्रयु निम्हम राष्ट्रपति ख। वेक छम्ह तानाशाही व्यक्ति ख। टाइम म्यागाजिन कथं हिटलर धुंका २०औं शताव्दीय् दक्ले अप्व मनु स्याइम्ह तानाशाह वेक हे ख।
तिमुर

**तिमुर**, **तर्मशिरिन खान**, **अमिर तिमुर** ( **', [[Chagatai language|Chagatai]]: **' "iron"; अप्रिल ९, सन् १३३६ – फेब्रुवरी १८, सन् १४०५), ऐतिहासिर रुपं **तमेरलेन**या नामं नांजाम्ह (,  भासय्, Aksak Timur "तिमुर लंगदा " तर्किश भासय्), छम्ह तर्किक शासक ख। वय्‌कलं पश्चिम एसिया, दक्षिण एसिया व मध्य एसिया थःगु अधीनय् लाका तिमुरिद वंश पलिस्था यानादिल। वय्‌कः उलुघ बेगया अजा ख। उलुघ बेगं मध्य एसिया सन् १४११ निसें सन् १४४९ तक्क राज यानादिल।  नापं, वय्‌कः भारतया मुघल वंश पलिस्था यानादिम्ह बाबुरया तापाबाज्या ख। 

तिमुर छम्ह मंगोल ख। वय्‌कःया लक्ष्य गेंगिश खाननं पलिस्था यानादिगु मंगोल साम्राज्ययात पुनर्स्थापना यायेगु ख।  न्हापायापिं मंगोल जुजु स्वया तिमुर थःगु धर्मं याना पाः, तिमुर मुस्मां धर्म हनिम्ह मनु ख व थःगु खलः व वय्‌कलं थःगु जीवनकालय् थःगु मंगोल भारदारतयेत मुस्मां धर्मय् हिलाछ्वल। वय्‌कःया सेना बहुजातीय सेना ख।  थःगु जीवनय् वय्‌कः मुस्मां हलिमया दकलय् शक्तिशालि शासक जुयादिल, वय्‌कलं मिस्र व सिरियाया मम्लुकतेत, उदयीमान उस्मान साम्राज्य व पतन जुयाच्वंगु दिल्लीया सल्तनतयात थःगु जीवनकालय् बुकादिल। तिमुरं ख्रिस्ति नाइत्स हस्पितलरतेत स्मिर्नाय् बुकादिल व थःयात *[[गाजी ल्वामि|गाजी]]*या रुपय् क्यनादिल। थःगु शासनया अन्तय् तिमुरं मंगोलतयेगु ल्यंगु चागाताइ खानेत, इल्खानेत, गोल्देन होर्दतेत थःगु अधीनय् लाकल धाःसा युवान साम्राज्ययात नं पुनर्स्थापना यायेगु कुतः यानादिल। 

## लिधंसा
*

## स्वयादिसँ
* मंगोल
* गेंगिश खान
* मध्य पूर्व

पुचः:मंगोल ल्वामि
पुचः:मंगोल जुजु
पुचः:मध्यपूर्वया इतिहास
भिक्टोरिया संयुक्त अधिराज्ययाम्ह

**भिक्टोरिया** संयुक्त अधिराज्ययाम्ह छम्ह लानि खः। वेकयागु ईले हलिमे औद्योगिक क्रान्ति जुयाच्वंगु जुल। यक्व मनुतेसं वेकयागु ई यात बेलायतयागु इतिहासय् दक्ले महत्त्वपूर्ण ईय् छगु यागु रूपे काई।
मार्गरेट थ्याचर

**मार्गरेट थ्याचर** बेलायतयागु छम्ह प्रधानमन्त्री ख। वेक कन्जर्भेटिभ पा‍र्टीयागु सदस्य ख। वेकयागु इले बेलायत व अर्जेन्टिनायागु फकल्यांड ल्वापू जुल।
थोमस जेफरसन

**थोमस जेफरसन** वा **तमस् जेफर्सन** अमेरिकाया पलिस्थामि फाउन्दिङ्ग फादर (Founding Father)य् छम्ह व अमेरिकी स्वतन्त्रताया घोषणा (Declaration of Independence)या मू च्वमि ख। वय्‌कलं लिपा संयुक्त राज्य अमेरिकाया ३म्हम राष्ट्रपतिया रुपय् सन् १८०१ निसें सन् १८०९तक पदभार कयादिल। वय्‌कः राष्ट्रपति जन एदम्स्‌या कार्यकालय् सन् १७९७ निसें सन् १८०१ तक उप-राष्ट्रपतिया रुपय् नं ज्या यानादिल। लोकतन्त्र, गणतन्त्र व नागरिक स्वतन्त्रताया प्रस्तावक जेफर्सनजुं अमेरिकी उपनिवेशतेत बेलायती शासनं मुक्त यासें न्हूगु देय्‌ दयेकीगु झ्वलय् थी-थी दस्तावेज व निर्णय यानादिल। वय्‌कः छम्ह बुंथुवा व बुंज्यामि नं ख। 

## च्वखँ

* *ब्रिटिश अमेरिकाया अधिकारया सारांश दृष्टिकोण* (*[[:en:A_Summary_View_of_the_Rights_of_British_America|A Summary View of the Rights of British America]]*)(१७७४)
* *ल्वाभः ज्वनेमाःगुया हुनि व आवश्यकताया घोषणा ([[:en:Declaration_of_the_Causes_and_Necessity_of_Taking_Up_Arms|Declaration of the Causes and Necessity of Taking Up Arms]])* (१७७५)
* स्वतन्त्रताया घोषणा  (Declaration of Independence)(१७७६) 
* *सन् १७८७ स पेरिसं फ्रान्सया दक्षिणी भाग व उत्तरी इटलीया यात्राय् संकलित ज्ञापनपत्र([[:en:Memorandums_taken_on_a_journey_from_Paris_into_the_southern_parts_of_France_and_Northern_Italy,_in_the_year_1787|Memorandums taken on a journey from Paris into the southern parts of France and Northern Italy, in the year 1787]])*
* *भर्जिनिया राज्यया नोट्स* (*[[:en:Notes_on_the_State_of_Virginia|Notes on the State of Virginia]]*)(१७८१)
* *संयुक्त राज्य अमेरिकाया मुद्रा, तौल व नापय् एकरुपता स्थापित यायेगु योजना (Plan for Establishing Uniformity in the Coinage, Weights, and Measures of the United States)* कांग्रेसय् लःल्हाःगु छगू प्रतिवेदन (१७९०)
* " अंग्रेजी भाषाया एंग्लो-स्याक्सन व आधुनिक भाषिकाय् निर्देशनयात सहज यायेगुपाखे छगू च्वसु "(An Essay Towards Facilitating Instruction in the Anglo-Saxon and Modern Dialects of the English Language) (१७९६)
* *संयुक्त राज्य अमेरिकाया सेनेटया छ्यलाबुलाया निंतिं संसदीय अभ्यासया म्यानुअल* (*[[:en:Jefferson's_Manual|Manual of Parliamentary Practice for the Use of the Senate of the United States]]*)(१८०१)
* **' (**')(१८२१) 
* *जेफरसन बाइबल, बाय् नाजारेथया जिससया जीवन व नैतिकता (Life and Morals of Jesus of Nazareth)*

## स्वयादिसँ
* संयुक्त राज्य अमेरिका

## लिधंसा
लेक वालेसा

**लेक वालेसा** पोल्याण्डया राष्ट्रपति व नोबेल सिरपा त्याम्हि ख।

पुचः:जीवनी
एरिस्तोतल

**एरिस्तोतल** वा **अरस्तू** (ग्रीक भासय्: Ἀριστοτέλης अरिस्तोतेल्स; ३८४-३२२ ईसा पूर्व) छम्ह प्राचीन यूनानी दार्शनिक व बहुश्रुत (यक्व ख्यलय् विशेष ज्ञान दूम्ह मनू) खः। वय्कःया च्वखँय् प्राकृतिक विज्ञान, दर्शन, भाषा विज्ञान, अर्थशास्त्र, राजनीति, मनोविज्ञान व कलाया ख्यलय् स्वापू दूगु थीथी विषयतेगु छगू विस्तृत विवरणया झ्वः दु। एथेन्सया लिसेयुमय् दर्शनशास्त्रया पेरिपेतेतिक अकादमी (ब्वनेकुथि)या पलिस्थामिया भूमिकाय् वय्कलं व्यापक एरिस्तोतलवादया परम्परा न्ह्यथनादिल। थ्व ब्वनेकुथिं आधुनिक विज्ञानया विकासया निंतिं आधार दयेकीगु ज्या यात।

एरिस्तोतलया जीवनया बारेय् म्हो जक जानकारी दु। वय्कःया जन्म ग्रीक शास्त्रीय कालय् उत्तरी ग्रीसया स्त्यागिरा नगरय् जूगु खः। वय्कः मचाबिले हे वय्कःया अबु निकोमाचस मदयादिल। वय्कःया पालन-पोषण छम्ह अभिभावकं याःगु खः। झिन्न्हे दँ वा झिन्च्या दँ दुबिले वय्कः एथेन्सय् प्लेतोया अकादमीय् दुथ्यानादिल व ३७ दँ दुबिले तक वय्कः  अन हे च्वनादिल(३४७ ईसा पूर्व पाखे)। प्लेतो मदयेधुंका वय्कलं एथेन्स त्वताः मेसेदोनया फिलिप द्वितीयया इनापय् ३४३ ईसा पूर्वय् फिलिपया काय् अलेक्जेन्दरया दीक्षा न्ह्यथनादिल। वय्कलं लिसेयुमय् छगू सफूधुकूया पलिस्था यानादिल। थन वय्कलं पपाइरस भ्वंतं दयेकातःगु हिनासफू(स्क्रोल)य् थःगु यक्व सफू लिपिबद्ध यानादिल। 

वय्कलं थःगु विचाः च्वखनय् पिथनेत यक्व बांलाःगु ग्रन्थ व संवाद च्वयादीसाँ वय्कःया सकल च्वखँया छगू तिहाई जक च्वखँ वर्तमानय् ल्यंगु दु। थथे ल्यनाच्वंगु च्वखँ ध्वाया पिथनेत वय्कलं कुतः यानामदी। वय्कलं थः स्वया न्ह्यःया थीथी दर्शनतेगु छगू जटिल संश्लेषण प्रदान यानादिल। वय्कःया शिक्षा व जांचया पद्धतिं हलिंय् महत्वपूर्ण प्रभाव त्वतूगु दु। वय्कःया ज्याय् समकालीन दार्शनिकतेसं चर्चा यायेगु चलन दु।

एरिस्तोतलया विचातेसं मध्ययुगीन युरोपया विद्वत्ताय् तःधंगु छाप त्वतूगु दु। वय्कःया भौतिक विज्ञानय् प्रभाव युरोपया लिपांगु पुरातन युग, प्रारम्भिक मध्य युग निसें पुनर्जागरण तक दयाच्वन। युरोपया ज्ञानोदय काल (Enlightenment) व शास्त्रीय यान्त्रिकीया सिद्धान्तया विकास नापं वय्कःया सिद्धान्त न्हूगु सिद्धान्तं प्रतिस्थापित जुल। वय्कलं मध्य युगय् यहूदी-इस्लामी दर्शन नापं ईसाई धर्मशास्त्र, विशेष रूपं प्रारम्भिक चर्चया नियोप्लेतोनिज्म व क्याथलिक चर्चया शैक्षिक परम्परायात प्रभावित यात।

वय्कःयात मध्ययुगीन मुस्लिम विद्वानतेगु दथुइ "न्हापांम्ह गुरु"या रूपय् व थमस एक्विनास थें न्याम्ह मध्ययुगीन ईसाइतेगु दथुइ "दार्शनिक"या रूपय् हनिगु या। वय्कःयात चिनाखँमि दान्तें "सःस्युपिनिगु गुरु" (the master of those who know) धकाः सम्बोधन याःगु दु। वय्कःया ज्याय् हलिंया दकले न्हापांगु तर्क(logic)या औपचारिक अध्ययन दु, व पीटर एबेलार्ड व जीन बुरिडन थें न्याःपिं मध्ययुगीन विद्वानतेसं वय्कःया ज्याया अध्ययन यानादीगु दु। तर्कय् वय्कःया प्रभाव १९गू शताब्दी तक दयाच्वन। थ्व नापं वय्कःया नैतिकताया ख्यलय् प्रभाव सदा दयाच्वन व सदाचार नैतिकता (virtue ethics)या आधुनिक आगमन नापं वय्कःया ज्याय् न्हूगु रुचि विकशित जूगु दु।

## लिधंसा

पुचः:जीवनी
थोमस एक्विनास

सन्त थोमस एक्विनास, (१२२५ - ७ मार्च १२७४) इटालीया क्याथोलिक डोमोनिकन पुजारी, सन्त व दार्शनिक ख। वय्कःया जन्म काउन्ट एन्डुल्फ अफ एक्विनो व काउन्टेस थियोडोरा अफ टियानोया काय् कथं रोकासेकाय् जूगु खः।

वय्कःया प्रारम्भिक शिक्षा मोन्टेकासिनोया बेनेडिक्टिन मोनास्तरीय् जुल। वय्कः नेपल्स विश्वविद्यालयय् ब्वनादिल, गन वय्कः छम्ह बुद्धिमान व प्रतिभाशाली विद्यार्थी जुसां वय्कःयात थःगु सुस्त चालचलनया निंतिं अपेक्षित जुयादिल। वय्कलं दर्शनशास्त्र, क्याथोलिक धर्मशास्त्र, चर्च इतिहास, लिटर्जी, व क्यानन कानूनया अध्ययन यानादिल।

थोमस डी एक्विनास पश्चिमी दर्शन व ईसाई धर्मया छम्ह महत्त्वपूर्ण पात्र ख। वय्कःया प्राज्ञिक ज्या, शिक्षा, व अमूर्त चिन्तनया यक्व च्वसुत थौंतक उपलब्ध दु।

थोमस डी एक्विनासं न्यादँ दुबलय् मोनास्तरी (धार्मिक जीवन) नापं थःगु यात्रा न्ह्याकूगु खः। छगू धनी व प्रभावशाली परिवारं वःम्ह थोमस डी एक्विनासयात वय्कःयागु परिवारं मोन्टेकासिनोया मठाधीश (एबट) जुइगु नियति याःगु खः। छेँजःपिन्सं थःत दयेकूगु लँपुइ वनेगु इच्छा मदुगुलिं वय्कलं डोमोनिकनतलिसे भिक्षु जुइगु निर्णय यानादिल। डोमिनिकनत सकतां भौतिक सम्पत्ति मदयेकाः म्वानाच्वंपिं भिक्षुपिं खः। वय्कःया छेँजःया निंतिं डोमोनिकनया भिक्षु जुइगु धइगु अपमान थें जुल। वय्कःया छेँजःपिन्सं वय्कःयात अपहरण यानाः दच्छि स्वयां अप्वः ई तक थःगु क्वाः दुने कैदी यानातल, गुकिं वय्कःया नुगः हिलेगु कुतः यात। थ्व कुतःया विरुद्ध वय्कः बिस्युं वनाः न्हूगु डोमोनिकन अर्डरलिसे फ्रायरया रुपय् पलिस्था जुयादिल। 

वय्कःयात डोमोनिकनतयेसं धर्मशास्त्र व दर्शनशास्त्र अध्ययन यायेत पेरिसय् छ्वयाबिल। वय्कः ३३म्ह डाक्टर अफ चर्च मध्ये छम्ह जुयादिल व वय्कः प्राकृतिक कानून नापंया ज्याया निंतिं नांजाः। एक्विनासं मनुया स्वभावयात कयाः आशावादी दृष्टिकोण काःगु खः, मनुया स्वभाव मभिंगु मखु, भिंगु यायेगु खः धकाः विश्वास यानादिगु दु।

वय्कः ब्रम्हाण्ड विज्ञानया तर्कया च्वमि ख। क्याथोलिकतेसं पुजारी जुइ यम्ह मनूया निंतिं एक्विनासयात दकलय् बांलाःम्ह गुरु तायेकि। वय्कःया दकलय् नांजाःगु सफू सुम्मा थियोलोजिका खः। वय्कःया नामं यक्व स्कूलया नां तःगु दु गुकिलि फिलिपिन्सया मनिलाय् च्वंगु पोन्टिफिकल व रोयल युनिभर्सिटी अफ सान्तो टोमस नं ला।

## स्वयादिसँ
* न्यायशास्त्र
साइमन द विभो

thumb|Simone de Beauvoir (1955)

**सानम द विभो बाय् सिमोन द बोउवार** (९ ज्यानुवरी १९०८ – १४ अप्रिल १९८६) छम्ह फ्रान्सेली च्वमि, बुद्धिजीवी, अस्तित्ववादी दार्शनिक व मिसावादी खः। २० गू शताब्दीया मिसावादी ख्यलय् क्रान्तिकारी भूमिका म्हितादिम्ह छम्ह च्वमि ख। वय्कःया सफू द सेकेन्द सेक्सयात मिसावादया छगू मू सफूया कथं कायेगु या। 

## ज्या
बोउवारया दकलय् नांजाःगु सफू द सेकेन्ड सेक्स (The Second Sex) खः, गुगु आधुनिक मिसावादया मू आधार खः। वय्कःया नांजाःगु धापू "मिसा बुइ मखु, मिसा जुइ" (One is not born, but rather becomes, a woman) खः। वय्कलं सार्त्र लिसे जानाः अस्तित्ववादी साहित्यय् नं योगदान बियादिल।

## सफू
वय्कलं च्वयादीगु छुं सफूत थथे दु:
* *The Blood of Others* (मेपिनिगु हि), (१९४५)
* *Who Shall Die?* (सु सिगु जुइ?), (१९४५)
* *[[द सेकेन्द सेक्स]] The Second Sex* (नितांगु लिंग), (१९४९)
* *The Mandarins*, (द मान्दारिन्स), १९५४
* *The Prime of Life*, (जीवनया मू ई (?)) (१९६०)
* *When Things of the Spirit Come First*, (१९७९)

## स्वयादिसँ
* मिसा
* मिसावाद

## लिधंसा

पुचः:जीवनी
रेने देस्कार्तेस्

**रेने डेस्कार्टेस्** (मार्च ३१, १५९६ – फेब्रुवरी ११, १६५०),ल्याटिन नां: रेनेटस कार्टेसियस, छम्ह सिक्क प्रभावशाली फ्रान्सेली दार्शनिक, गणितिज्ञ, वैज्ञानिक, व च्वमि खः। वेकयात "न्हुगु दर्शनयागु फाउन्डर" व "न्हुगु गणितयागु फाउन्डर" नं धाई। वेक वैज्ञानिक क्रान्तियागु छम्ह नाय खः। 

## स्वयादिसँ
* दर्शन
राल्फ वाल्दो इमर्सन

**राल्फ वाल्डो इमर्सन** (२५ मे १८०३ – २७ अप्रिल १८८२) छम्ह अमेरिकी निबन्धकार, लेक्चरर, व दार्शनिक खः। वय्‌कः त्रान्स्‌सेन्देन्तलिजम(Transcendentalism) आन्दोलनया नेतृत्त्व यानादिल। वय्कःया च्वसुइ व्यक्तिवाद (individualism) व प्रकृति लिसेया स्वापूयात बः बियातःगु दु।

## ज्या
इमर्सनया दकलय् नांजाःगु निबन्ध नेचर (Nature) व सेल्फ-रिलायन्स (Self-Reliance) खः। वय्कःया विचाः कथं, प्रत्येक व्यक्तिं थःगु दुने च्वंगु ईश्वरीय शक्ति वा अन्तरआत्मायात विश्वास यायेमाः। वय्कलं परम्परायात अन्धविश्वास यायेगु पलेसा थःगु अनुभवयात महत्त्व बियादिल।

## पिथना
नेचर (Nature)

सेल्फ-रिलायन्स (Self-Reliance)

द अमेरिकन स्कलर (The American Scholar)

## स्वयादिसँ

हेनरी डेभिड थोरो

ट्रान्सन्डेन्टलिजम

## लिधंसा
जर्ज वाशिङ्तन

**जर्ज वाशिङ्तन** वा **जर्ज वाशिंगटन** (फेब्रुअरी २२, १७३२ - डिसेम्बर १४, १७९९) संयुक्त राज्य अमेरिकाया छम्ह पलिस्थामि ख। वय्‌कः संयुक्त राज्य अमेरिकाया दकलय् न्हापांम्ह राष्ट्रपति नं ख। संयुक्त राज्य अमेरिकाया राजधानी व वाशिङ्तन राज्यया नां वय्‌कःया नामं हे तःगु ख। थःगु जीवनय् वय्कलं छम्ह अमेरिकी संस्थापक अबु, सैन्य अधिकारी, बुंज्या व सन् १७८९ निसें १७९७ तक्क संयुक्त राज्य अमेरिकाया न्हापांम्ह राष्ट्रपतिया ज्या यानादिल। वाशिंगटनं अमेरिकी क्रान्तिकारी युद्धय् देशभक्त सेनायात विजयया निंतिं नेतृत्व यानादिल व अनंलि सन् १७८७य् संवैधानिक महाधिवेशनया अध्यक्षया रुपय् ज्या यानादिल, गुकिलिं संयुक्त राज्य अमेरिकाया वर्तमान संविधानया मस्यौदा दयेकल। थुकथं वाशिंगटनयात सामान्यतया अमेरिका देय्या  अबुया रुपय् म्हसीकेगु या।

वाशिंगटनया न्हापांगु सार्वजनिक पद सन् १७४९ निसें १७५० तक्क भर्जिनियाया उपनिवेशय् च्वंगु कुलपेपर काउन्टीया सर्भेयरया रुपय् जुल। सन् १७५२इ वय्कलं सैनिक तालिम कया भर्जिनिया रेजिमेन्टय् मेजरया पद प्राप्त यानादिल। फ्रान्सेली व आदिवासी युद्धया इलय् वाशिंगटनयात सन् १७५४इ लेफ्टिनेन्ट कर्नलया पदय् पदोन्नति यात व वयां लिपा सन् १७५५इ भर्जिनिया रेजिमेन्टया प्रमुख जुयादिल। लिपा वय्कः भर्जिनिया हाउस अफ बर्गेसेसय् (Virginia House of Burgesses) निर्वाचित जुल व फिलाडेल्फियाय् च्वंगु कन्टिनेन्टल कांग्रेसया प्रतिनिधिया रुपय् मनोनित जुयादिल। कन्टिनेन्टल कांग्रेसं वय्कःयात कन्तिनेन्तल आर्मीया प्रमुख सेनापति नियुक्त यात। वाशिंगटनया नेतृत्त्वय् अमेरिकी सेनां क्रान्तिकारी युद्धय् बेलायतीतेगु विरुद्ध निर्णायक रुपं त्यातः। थुकिया लिच्वः कथं बेलायतीतेसं संयुक्त राज्य अमेरिकाया सार्वभौमसत्ता व स्वतन्त्रतायात स्वीकार याःगु पेरिस सन्धिइ हस्ताक्षर यात। क्रान्तिकारी युद्ध क्वचायेधुंका सन् १७८३य् वय्कलं थःगु सैन्य जिम्मेवारीं राजीनामा बियादिल।

वाशिंगटनं संविधानयात स्वीकार यायेगु व अनुमोदन यायेगु ज्याय् अपरिहार्य भूमिका म्हितादिल, गुकिं सन् १७८९ य् कन्फेडेरेसनया धारायात प्रतिस्थापन यात। अनंलि वय्कःयात निक्वःतक सन् १७८८ व १७९२ य् इलेक्टोरल कलेजं सर्वसम्मतिं राष्ट्रपति निर्वाचित यात। मन्त्रिपरिषदया दुजः थोमस जेफरसन व अलेक्जेन्डर ह्यामिल्टन दथुइ ब्वलंगु तच्वःगु प्रतिद्वन्द्वय् निष्पक्ष जुयादिल। नापं, वाशिंगटनं बल्लाःगु व वित्तीय रुपय् स्थिर राष्ट्रिय सरकार दयेकादिल। फ्रान्सेली क्रान्तिया इलय् वय्कलं तटस्थताया नीति घोषणा यानादिल व जे सन्धियात स्वीकृति बियादिल। वय्कलं राष्ट्रपतिया पदया निंतिं स्थायी उदाहरण दयेकादिल, गुकिलि गणतन्त्रवाद, शान्तिपूर्ण सत्ता हस्तान्तरण, "मिस्तर प्रेजिदेन्त" उपाधिया छ्येलेज्या, व निगु कार्यकालया परम्परा दयेकूगु ला। वय्कःया सन् १७९६या विदाई सम्बोधन गणतन्त्रवादया छगू प्रमुख वक्तव्य जुल गुकिलि वय्कलं राष्ट्रिय एकताया महत्त्व व क्षेत्रीयतावाद, पक्षपात व विदेशी प्रभावं थुकियात दूगु खतराया बारेय् च्वयादिल।

वाशिंगटनया छवि अमेरिकी संस्कृतिया उत्कृष्टया रुपय् कायेगु या। वय्कःया लुमन्तिइ स्मारक, छगू ​​संघीय बिदा, थीथी संचार माध्यमया चित्रण, राष्ट्रिय राजधानी, वाशिंगटन राज्य नापंया भौगोलिक थाय्, टिकट, व मुद्रा तयातःगु दु। सन् १९७६य् वाशिंगटनयात मृत्यु लिपा वय्कःयात अमेरिकी सेनाया दकलय् उच्च पद जेनेरल अफ द आर्मीज आर्मीज मानार्थ कथं वय्कःयात लःल्हात। थीथी सर्वेक्षणं वाशिंगटनयात निरन्तर कथं अमेरिकी इतिहासया दकलय् तःधंम्ह व लोकप्रिय राष्ट्रपतिया रुपय् स्थापित याःगु दु। 

## स्वयादिसँ
* संयुक्त राज्य अमेरिका

पुचः:संयुक्त राज्य अमेरिका
हेरोडोटस

**हेरोदोतस** वा **हेरोडोटस** ​​( प्राचीन ग्रीक : Ἡρόδοτος , रोमानिकृत :  Hēródotos ; c.  ४८४  – c.  ४२५ ईसापूर्व) छम्ह ग्रीक इतिहासकार व भूगोलविद ख। वय्कःयात वय्कःया सफू हिस्तोरिज (Histories)या निंतिं म्हसीकिगु या। थ्व सफूलि वय्कलं ग्रीक-फारस युद्धया विस्तृत विवरण बियादीगु दु। हेरोडोटस ऐतिहासिक घटनाया व्यवस्थित अनुसन्धान याःम्ह न्हापांम्ह च्वमि खः । वय्कःयात " इतिहासया अबु" धकाः वर्णन यानातःगु दु, थ्व उपाधि वय्कःयात प्राचीन रोमन वक्ता सिसेरों ब्यूगु खः। 

इतिहासय् मू कथं नांजाःपिं जुजुतेगु जीवन व म्याराथन, थर्मोपिले, आर्टेमिसियम, सलामिस, प्लाटेइया, माइकाले (Mycale) थें न्याःगु नांजाःगु युद्धया खँ वय्कलं च्वयादीगु दु। वय्कःया ज्या मू विषयं विचलित जुया छगू सांस्कृतिक, नृवंशविज्ञान (ethnographical), भौगोलिक , व ऐतिहासिक पृष्ठभूमि प्रदान याइ गुकिलिं वय्कःया च्वखँया छगू अत्यावश्यक भाग दयेकी व ब्वँमितेत छुं नं घटनाया पृष्ठभूमि व थप जानकारी प्रदान याइ।

हेरोडोटसयात थःगु ज्याय् "किम्बदन्ती व कल्पनाशील विवरण" दुथ्याकूगुलिं प्राचीन कालय् वय्कःया आलोचना जूगु खः। समकालीन इतिहासकार थुसिडाइड्सं वय्कःयात मनोरञ्जनया निंतिं बाखं दयेकूगु द्वपं बियादिल। हेरोडोटसं धाःसा थम्हं खंकेफुगु व न्यनेफुगु खँ, खँथें व धाथें च्वया धकाः धयादिल। वय्कःया सफू हिस्तोरिजया छगू तःधंगु भागयात आधुनिक इतिहासकार व पुरातत्वविद्तेसं पुष्टि याःगु दु।

## स्वयादिसँ
* प्राचीन यवन
जोर्ज विल्हेम फ्रेडरिच हेगेल

जर्ज विल्हेल्म फ्रेडरिक हेगेल (२७ अगस्ट १७७० – १४ नोभेम्बर १८३१) छम्ह जर्मन दार्शनिक खः। वय्कः जर्मन आदर्शवाद (German Idealism) या दकलय् महत्त्वपूर्ण व्यक्तित्त्व मध्ये छम्ह खः। वय्कःया दर्शनं मार्क्सवाद, अस्तित्ववाद व महाद्वीपीय दर्शनय् तःधंगु प्रभाव लाकल। वय्कःया "द्वन्द्ववाद" (Dialectic) या अवधारणा तसकं नांजाः।

## ज्या
हेगेलया दकलय् नांजाःगु सफू फेनोमेनोलोजी अफ स्पिरिट (Phenomenology of Spirit) खः। वय्कःया दर्शन कथं इतिहास व वास्तविकता "थीसिस" (thesis), "एन्टिथीसिस" (antithesis), व "सिन्थेसिस" (synthesis) या माध्यमं विकास जुइ। वय्कःया विचाः कथं "पूर्ण आत्मा" (Absolute Spirit) इतिहासया माध्यमं थःत म्हसीकेगु प्रक्रियाय् दइ।

### पिथना
फेनोमेनोलोजी अफ स्पिरिट (Phenomenology of Spirit)

साइन्स अफ लजिक (Science of Logic)

एलिमेन्ट्स अफ द फिलोसोफी अफ राइट (Elements of the Philosophy of Right)

## स्वयादिसँ

कार्ल मार्क्स

आदर्शवाद

## लिधंसा
मिशेल फोको

right|thumb
right|thumb|सन् १९७४स माइकल फोकल्ट

**माइकल फोकल्ट बाय् मिशेल फोको** (१५ अक्टोबर १९२६ – २५ जुन १९८४) छम्ह फ्रान्सेली दार्शनिक, इतिहासकार व सामाजिक सिद्धान्तकार खः। वय्कःया ज्या शक्ति (power) व ज्ञान (knowledge) दथुया स्वापू विश्लेषण यायेगु खः।

## ज्या
फोकोया नांजाःगु कृतिइ डिसिप्लिन एण्ड पनिस (Discipline and Punish) व द हिस्ट्री अफ सेक्सुआलिटी (The History of Sexuality) ला। वय्कलं "पानोप्टिकोन" (Panopticon) या अवधारणा छ्यलाः आधुनिक समाजं गथे निगरानी व नियन्त्रण याइ धकाः क्यनादिल। वय्कःया कथं शक्ति न्ह्याथासं दइ व ज्ञानया निर्माण शक्तिया सम्बन्धं जुइ।

## च्वखँ
डिसिप्लिन एण्ड पनिस (Discipline and Punish)

द हिस्ट्री अफ सेक्सुआलिटी (The History of Sexuality)

म्याडनेस एण्ड सिभिलाइजेसन (Madness and Civilization)

## स्वयादिसँ
समाजशास्त्र

## लिधंसा