चीन

**चीन** हलिमया दकले अप्व जनसंख्या दूगु देय् ख। थ्व देय्या जनसंख्या १ अर्ब ३० कोटी दु। पूर्वी एसियाय् लाःगु थ्व देय्या सकल क्षेत्रफल करिब ९६ लख वर्ग किमि (३७ लख वर्ग माइल) दु। बुँया क्षेत्रफल कथं थ्व देय् हलिमया निगु दकले तःधंगु देय् ख। 
 
सकल क्षेत्रफल कथं थ्व देय् हलिमया ३गु वा ४गु दकले तःधंगु देय् ख (सकल क्षेत्रफलया परिभाषा कथं) । 

## राजनीति
चीन छगू एकल पार्टी राज्य ख। थ्व राज्य सञ्चालन चिनिया कम्युनिष्ट पार्टीं या। 
 
थ्व देशय् २२ प्रान्त ५गु स्वशासित क्षेत्र ४गु प्रत्यक्ष सञ्चालित नगर (बेइजिङ, तियाञिन, साङ्घाइ, व चोङकिङ), व निगु प्रायः थमंतुं शासित 
 
विशेष प्रशासनिक क्षेत्र हङ कङ व मकाउ ला। थ्व देय्या राजधानी बेइजिङ ख। 
 
चीनं ताइवानयात नं थःगु २३गु प्रान्तया रुपय् कायेगु या। 

## भूगोल
चीनया भूसतह तःधं व थाय् कथं यक्व हे पा। मङ्गोल-मञ्चुरियाया गुं-घाँय् ख्यः व गोबी मरुभूमि व ताक्लामाकान मरुभूमिं उत्तरी चीन व उत्तरपश्चिमया मङ्गोलिया व मध्य एसिया नापंया लागाय् ला धाःसा सबट्रपिकल गुं दक्षिणपूर्वी एसिया नापंया क्षेत्रय् खनेदु। पश्चिमी चीनया भूभाग मेमेगु भूभाग स्वया तज्जा व पालुसे च्वं। हिमालय, काराकोरम, पामिर पर्वत व तियान शान पर्वतं चीनयात दक्षिण एसिया व मध्य एसियानाप बायातःगु दु। हलिमया दकले तज्जागु च्वापुगुं सगरमाथाया च्वका नेपालय् लाः धाःसा थ्व च्वापुगुंया उत्तरी पा चीनय् ला। नापं निगु दकले तःज्जागु च्वापुगुं के२या उत्तरी पा नं चीनय् ला। थ्व देय्या दकले चिज्जागु थाय् एइदिङ पुखु (-१५४ मि) ख। थ्व थाय् हलिमया हे ३गु दकले चिज्जागु थाय् ख। याङ्त्से खुसि व वांगु खुसि हलिमया ३गु व ६गु दकले ताःहाकगु खुसि ख। थ्व निगु हे खुसि चीनया सँदेय् पठारं न्ह्यथना पूर्वी घनाबस्ती दूगु समुद्री क्षेत्रय् क्वचाइ। चीनया तटीय क्षेत्र प्रशान्त महासागर सीमाय् ला व थ्व तट १४५०० किमि ताःहाकः। थ्व तटय् बोहाइ सागर, वांगु सागर, पूर्व चीन सागर व दक्षिण चीन सागर ला। 

## इतिहास

प्राचीन चिनिया सभ्यता म्हासु खुसिनापंया उब्जाउ बुँइ उत्तरी चिनिया ख्यले न्ह्यथंगु खनेदु। 
 
चीनया राजनैतिक व्यवस्था जहानिया राजतन्त्रय् आधारित जुगुलिं आपालं चीनया इतिहास वंश कथं म्हसीकिगु या। थ्व देय्‌या दकलय् न्हापांगु वंश अर्ध-कल्पित म्हासु खुसि सिथया २००० ईपूया जिया वंशं न्ह्यथं धाःसा थ्व देय्‌या लिपांगु वंश चिङ वंशया सन् १९१२या पतन धुंका क्वचाल। २२१ इपूइ चिन वंशं दकले न्ह्यः थी-थी राज्यतयेत थःगु अधीनय् लाका दकले न्हापांगु चिनिया साम्राज्य दयेकल। थ्व धुंका थ्व देय् थी-थी ईलय् एकीकरण जुइगु व हानं विभाजन जुइगु प्रक्रिया जुयाच्वन। मङ्गोल शासकतयेसं चीनय् शासन याःगु कालयात चीनया इतिहासय् युवान काल धाइ।

### सोङ राजवंश
सोङ राजवंशं चीनया इतिहासय् सन् ९६० निसें सन् १२७९तक्क शासन यात। थ्व राजवंश न्यागु वंश व झिगु राजतन्त्रया काल धुंका पलिस्था जूगु ख। थ्व वंश धुंका युआन वंशया जुजुतयेसं चीनय् शासन यात। थ्व वंशया सरकारं इतिहासय् हे दकलय् न्हापांगु राष्ट्रिय बैंक नोट वा भोंया ध्येबा दयेकल। नापं, थ्व ईलय् चीनं थःगु न्हापांगु जलसेना दयेकल। थ्व वंशया शासन दूबिलय् चीनं हलिमय् हे दकलय् न्हापांगु बारुद व कम्पास दयेकल।

## अर्थतन्त्र
सन् १९७८य् बजाःमुखी आर्थिक सुधार अवलम्बन यायेधुंलिं चीनया अर्थतन्त्रय् तीब्र हिउपा वल। चीन हलिमया दकले याकनं विकशित जुयाच्वंगु अर्थतन्त्रय् छगू व जि -२० मू अर्थतन्त्रय् छगू जुवन। 
 
नापं आःया ईले चीन हलिमया दकले तःधंगु निर्यातक व निगु दकले तःधंगु आयातक देय् नं ख। संरा अमेरिका धुंका जिदिपि (नोमिनल) व जिदिपि (पर्चेजिङ पावर प्यारिटी) निगु हे कथं थ्व हलिमया दकले तःधंगु अर्थतन्त्र ख। 
 
आइएमएफ अथं जिडिपि नोमिनल प्रति मनु कथं धाःसा चीन ९०गु थासय् व पर्चेजिङ पावर प्यारिटी कथं ९१ थासय् ला। चीन आणविक हतियार दूगु देय् ख व नापं हलिमया दकले अप्व मनु दूगु सेना दूगु देय् नं ख। थ्व देय्या सेना बजेट संरा अमेरिका धुंका हलिमया हे दकले अप्व दू। सन् २००३इ चीन (सोभियत संघ व सं रा अमेरिका धुंका) खगोलय् मनु छ्वैगु ३गु देय् जूगु दु। चीनयात यक्व विज्ञतयेसं 
 
सेना विश्लेषकतयेसं,
 
नागरिक नियम विज्ञ व अर्थविज्ञतयेसं 

उदयमान शक्तिकेन्द्रया रुपय् कायेगु या।

## तजिलजि
चीन देय्‌ थःगु तजिलजिया निंतिं हलिमय् नांजाः। चीनया नसाः (चाउमिन, दिमसुम, चिनिया जा, पेकिङ डक, कङ् पाओ चिकेन आदि) हलिमय् नां जाः। थ्व देय्‌या नसा जाकि व छ्वः आधारित दु। थ्व देय्‌या मू भाय् मन्दारिन ख। मन्दारिन नापं क्यान्तोनिज, मङ्गोलियन, कोरियन, मञ्चुरियन, यि, सँदेय् भाय् आदि थीथी भाय् थ्व देसय् ल्हाइगु या। चिनिया लिपि थीथी चिनिया भाय्‌या मंका लिपि ख। थ्व लिपिइ च्वैगु आखःया थीथी भासय् उच्चारण पाइगु जुसां अर्थ छगू हे जुइ। थ्व देय्‌या पारम्परिक वैचारिक पहः व चिन्तनय् स्वता धर्मया यक्व प्रभाव दु। थ्व स्वता धर्म कन्फ्युसियस, लाओ व बुद्ध धर्म ख। थ्व देय्‌या सामरिक कला (मार्सल आर्त) हलिमय् नां जाः। बुद्ध धर्मया शाओलिन संघ थ्व कलाया निंतिं नांजाः। चिनिया वास्तुकलाय् प्यागोडा शैली दकलय् प्रसिद्ध दु। थ्व देय्‌या दबू प्याखंया थःगु हे छगू म्हसीका दु। 
  
### दबू प्याखं
चीनय् दबू प्याखंया छगू तःधंगु तजिलजि दु। चिनिया दबू प्याखं (अःपू लिपिइ: 戏曲; परम्परागत लिपिइ: 戲曲; पिन्यिन्: xìqǔ; Jyutping: hei3kuk1; Pe̍h-ōe-jī: hì-khek) हलिंया छगू नांजाःगु दबू म्ये-प्याखं ख। थ्व दबूप्याखंया पलिस्था प्राचीन चीनय् जूगु ख। थी-थी तत्त्व दूगु थ्व दबू प्याखं प्राचीन चीनय् दयाच्वंगु थी-थी दबूकलायात समिस्रित यासें बुयावःगु छगू उन्नत कला ख। शदीयौं शदी तक्क परिष्कृत जुसें थ्व कलां थःगु निश्चित रुप १३गू शदीइ सोङ्ग राजवंशया इलय् काल। थ्व दबूप्याखंया दकलय् न्हापांगु रुप सरल जुसां, समयनापं विस्तार जुसें, संगीत, म्ये, प्याखं, सामरिक कला, एक्रोब्यातिक्स आदि थीथी कलात्मक तत्त्वतेत दुथ्यासें थ्व कलां थःगु आधुनिक दबू प्याखंया रुपय् विकशित जूगु दु। थ्व कला छगू मंका कला ख। थुकिया दुने नं थाय्, सम्प्रदाय आदिया आधारय् थीथी उप-विधात दु। थन्यागु उपविधाय् दकलय् नांजाःगु उपविधा पेकिङ ओपेरा (बेइजिङया दबू म्ये-प्याखं वा जिङ्जु) ख।


Beijing-Verbotene Stadt-Halle der Wahrung der Harmonie-04-gje.jpg|Beijing
China-Grosse Mauer-174-2012-gje.jpg|Great Wall of China
Dazu-Baoding Shan-316-No21-2012-gje.jpg|Dazu, Baoding Shan
Li-Flussfahrt-222-Anlegestelle-2012-gje.jpg|Li river
Yangshuo-Markt-68-Gefluegel-2012-gje.jpg|Yangshuo
Longmen-Grotten-22-2012-gje.jpg|Luoyang, Longmen grottoes
Xian-Terrakotta-Armee-42-2012-gje.jpg|Xi'an, Terracotta Army‎‎
Shanghai-Skyline-32-2012-gje.jpg|Shanghai


### नसा
**चिनियाँ नसा** (चिनियाँ: 中國菜) चीनया थीथी प्रान्त, तजिलजि, व इतिहास पाखें विकास जूगु नसा-त्वँसाया थीथी पहः खः। थ्व हलिमया दकलय् पुलांगु, जटिल, व विविधतां जाःगु नसा-त्वँसा मध्ये छगू खः। चिनियाँ नसाया इतिहास द्वलंद्वः दँ पुलांगु दु व थुकिलि राजवंश, मौसम, भूगोल, व स्थानीय उत्पादनया तःधंगु प्रभाव दु। चिनियाँ नसाया मू सिद्धान्त "यिन व यांग" (Yin and Yang) या सन्तुलन व "न्यागू सवाः" (Five Flavors) - चाकु, पाउं, चिसवाः, खायु, व मसला (Sweet, sour, salty, bitter, spicy) या मिश्रण खः। नसा दयेकेगु प्रविधिइ "सिगु" (Stir-frying), "हां दायेकेगु" (Steaming), "दायेकेगु" (Boiling), व "छुइगु" (Roasting) मू खः। चिनियाँ नसाय् "जा" (Rice) व "चाउचाउ/चाउमिन/थुक्पा" मू आधार नसा (Staple food) खः, गन दक्षिणय् जा व उत्तरय् छ्वया नसा अप्व छ्यली। नसा नयेत चपस्टिक छ्यलीगु चिनियाँ तजिलजिया अभिन्न अंग खः। चिनियाँ नसायात मू कथं "च्यागू महान परम्परा" (Eight Great Cuisines) य् ब्वथले छिं, गुकिलि सिचुआन (Sichuan), क्यान्टोनिज (Cantonese), शान्डोङ (Shandong), व हुनान (Hunan) दकलय् नांजाः। सिचुआन नसा थःगु "मल्ता" (Mala - Numbing spicy) सवाःया निंतिं नांजाः, गन "सिचुआन मल्ता" (Sichuan peppercorn) छ्यली। क्यान्टोनिज नसा हलिम न्यंकं (विशेष यानाः विदेशय्) दकलय् लोकंह्वाः, गन "डिम सम" (Dim sum) व "स्टिम" याःगु नसा अप्व दइ। चिनियाँ नसाय् "सोइ सस" (Soy sauce), "पालु" (Ginger), "लाभा", व "वांगु लाभा" (Scallions) मू ज्वलंया कथं छ्यली। चिनियाँ नसाया मेगु विशेषता "वासःया गुण" (Medicinal properties) खः, गन नसायात वासःया रुपय् नं काइ। चीनय् नसा नयेगु धयागु प्वाः जाएकेगु जक मखु, सामाजिक स्वापू बल्लाकेगु माध्यम नं खः। "पेकिङ डक" (Peking Duck) बेइजिङया शाही नसा खः गुगु थःगु क्रिस्पी छ्येंगुया निंतिं नांजाः। "हट पट" (Hot pot) परिवार वा पासापिं जानाः छगू हे थलय् नसा दायेकाः नइगु लोकंह्वाःगु शैली खः। हलिमया सकल देशय् चिनियाँ रेस्टुरेन्टत खनेदु, गुकिं थुकिया विश्वव्यापी प्रभाव क्यनी। चिनियाँ नसाय् नसाया रङ्ग (Color), नसवाः (Aroma), व सवाः (Taste) या सन्तुलनयात तसकं महत्त्व बिइ।

#### मू नसात
* **मू नसा (Staple):** जा, चाउमिन, लोमिन, मान्तोउ (Mantou - Steamed buns), मःम (Dumplings/Jiaozi)।
* **ला:** पेकिङ डक (Peking Duck), कुङ पाओ चिकेन (Kung Pao Chicken), स्वीट एण्ड सावर पोर्क (Sweet and Sour Pork), चार सिउ (Char Siu - BBQ Pork)।
* **सिचुआन (Sichuan):** मापो तोफु (Mapo Tofu), हट पट (Hot Pot), डान डान नुडल्स (Dan Dan Noodles)।
* **क्यान्टोनिज (Cantonese):** डिम सम वा सुमाइ (Dim Sum - Har Gow, Siu Mai), वोन्टन सुप (Wonton Soup), चाउ फान (Fried Rice)।
* **शाकाहारी:** बुद्ध डिलाइट (Buddha's Delight), स्टिम याःगु तरकारी।
* **त्वँसा:** चिनियाँ च्या (ग्रीन ति Green tea, ऊलोङ च्या Oolong tea, ज्यास्मिन च्या Jasmine tea), बाइजिउ (Baijiu - Liquor)।

### वास्तुकला
**चिनियाँ वास्तुकला** हलिंया दकलय् पुलांगु व महत्वपूर्ण वास्तुकला परम्परामध्ये छगू खः, गुगु द्वलंद्वः दँ निसें निरन्तर रूपं विकास जुया वयाच्वंगु दु। थ्व शैली थःगु 'सिंया संरचना' (Wooden timber frames), 'कुलिचिंगु व बेक्वःगु पलि' (Curved roofs), व 'ब्रम्हाण्डीय सन्तुलन' (Cosmological balance) या निंतिं हलिं न्यंकं **नांजाः**। चिनियाँ वास्तुकलां पूर्व एसियाली देय् दसु जापान, कोरिया व भियतनामया वास्तुकलाय् तःधंगु **प्रभाव** लाकूगु दु।

चिनियाँ वास्तुकलाया विशिष्ट पहिचानया तत्वत थथे दु:

* **सिंया फ्रेम संरचना:** चिनियाँ भवनत मुख्यतया सिंया थां व धलिं (beams) य् आधारित जुइ। अंगःतयेसं भवनया भार क्वबिइमखु, थ्व केवल क्वथा खुनेगु ज्याया निंतिं जक जुइ।
* **दोउगोङ (Dougong) ब्र्याकेट:** थ्व छगू जटिल सिं स्वाइगु प्रणाली खः, गुकिं पलिया भारयात थां तक थ्यङ्की। थ्व भूखाः प्रतिरोधी जुइ अले थुकिं भवनयात झःझः धायेकी।
* **चाकलाःगु/कुलिछिंगु पलि (Curved Roofs):** चिनियाँ भवनया पलिया कुं आपालं च्वखे चाकलाना च्वनि। थुकी रङ्गीन टायल व मलः थेंज्याःगु पौराणिक जीवतयगु मूर्ति दयेकातःगु दइ।
* **निखें ज्वलंक च्वनिगु पहः (Bilateral Symmetry):** महत्वपूर्ण भवनत आपालं दथुया छफुतिया आधारय् सन्तुलित जुइ, गुकिं स्थायित्व व झ्वः क्यनी।

चिनियाँ वास्तुकलाय् परम्परागत बिचाःया तःधंगु भूमिका दु:
# **फेङ्ग शुइ (Feng Shui):** भवनया अवस्थिति व दिशा निर्धारण यायेबलय् प्राकृतिक उर्जा (Qi) या प्रवाहयात ध्यानय् तइ। आपालं मू भवनया ख्वाः दक्षिण पाखे जुइ।
# **कन्फुसियस विचारधारा:** सामाजिक वर्ग व मर्यादा क्यनेत भवनया आकार व सजावट निर्धारण याइ।
# **बौद्ध व ताओ विचारधारा:** देगः व प्यागोडाय् थ्व विचारधाराया प्रभाव खनेदु।

चिनियाँ वास्तुकलाय् रङया विशेष अर्थ दइ:
* **ह्यांगु (Red):** सौभाग्य व लसताया चिं (आपालं थां व पालय् छ्यली)।
* **लुँ (Yellow/Gold):** साम्राज्य व शक्तिया चिं (सम्राटया भवनया पलिइ जक छ्यले दइगु)।
* **मलः व फिनिक्स:** सम्राट व साम्राज्ञीया प्रतीक।

#### नां-जाःगु संरचनात
# **[[चीनया तःधंगु पःखाः]]:** रक्षात्मक वास्तुकलाया हलिंया दकलय् तःधंगु दसु।
# **[[फर्बिडन नगर]] (Forbidden City) - बेइजिङ:** चिनियाँ शाही वास्तुकलाया पराकाष्ठा, गन द्वलंद्वः भवनत ज्वलंक झ्वलय् रूपं दयेकातःगु दु।
# **टेम्पल अफ हेभन (Temple of Heaven):** थ्व थःगु चाकलाःगु संरचनाया निंतिं नांजाः, गुकिं स्वर्ग व पृथ्वीया स्वापूयात क्यनी।
# **प्यागोडा:** बुद्ध धर्म नाप वःगु थ्व तज्जाःगु बहु-तलीय संरचनात चिनियाँ वास्तुकलाया छगू म्हसीका खः।

## लिधंसा

पुचः:देय्