open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
कोलेरा

**ल्ह्वकफाक** वा **कोलेरा** वा **हैजा** धाःगु ताःतूया कुचा स्मल इन्तेस्ताइनय् *[[भिब्रियो कोलेरे]]* ब्यायाक्तेरियाया संक्रमण ख। थ्व ल्वय्‌या मू लक्षण लःथें न्यागु फाक व ल्ह्वक ख। थ्व ल्वय् तःच्वया दिहाइद्रेसन जुया जलासें स्यंकी। थ्व ल्वय्‌ संक्रमित खिया पदार्थ लः व नसाय् ल्वाकज्याना, अन्याःगु लः वा नसा, त्वना वा नया पुनिगु या। ल्ह्वक व फाक अप्व जुया तीब्र रुपं दिहाइद्रेसन, इलेक्त्रोलाइत इम्ब्यालेन्स, व मृत्यु जुइफु। थ्व ल्वय्‌या प्राथमिक उपचार ओरल रिहाइद्रेसन थेरापी ख, गुकिलिं मनुया म्हय् लः व लवण (इलेक्त्रोलाइत)या मात्रा पूनर्स्थापित याइ। ल्वय्‌ सिक्क तःच्वसा वा याकनं सुधार यायेमाःसा इन्त्राभिनस फ्लुइद नं बी छिं। ल्वय्‌ सिक्क हे तःच्वसा ल्वय्‌या काल म्हो यायेत वा ल्वय्‌या प्रभाव म्हो यायेत एन्तिबायोतिक नं बि छिं। थ्व ल्वय्ं हलिमय् ३०-४० लखः मनुयात प्रभाव याइ व करिब १ लख-१३० द्वं मनुतेत स्याइ। कोलेरा इपिदिमियोलोजीइ सीकूगु दकलय् पुलांगु ल्वय्‌य् छता ल्वय् ख। 

## लिधंसा
मानसिक ल्वय्

मानसिक उसाँय् स्यनिगु निश्चित अवस्था मानसिक ल्वय् ख। मनूया मानसिक उसाँय्‌यात थीथी कथंया ल्वचं कायेफू। 

## मानसिक ल्वय्
दिएस्‌एम् ५ कथं मानसिक ल्वय् थ्व कथं दु-
* न्युरोदिभेलप्मेन्त ल्वय्‌पुचः (Neurodevelopmental disorders)
* स्किजोफ्रेनिया स्पेक्त्रम व मेमेगु साइकोतिक ल्वय्‌पुचः  (Schizophrenia spectrum and other psychotic disorders)
* बाइपोलार व सम्बन्धित ल्वय्‌पुचः (Bipolar and related disorders)
* दिप्रेसिभ ल्वय्‌पुचः (Depressive disorders)
* एञ्जाइति ल्वय्‌पुचः (Anxiety disorders)
* अब्सेसिभ-कम्पल्सिभ व सम्बन्धित ल्वय्‌पुचः (Obsessive-compulsive and related disorders)
* त्रमा व स्त्रेसर-सम्बन्धित ल्वय्‌पुचः  (Trauma- and stressor-related disorders)
* दिसोसिएतिभ ल्वय्‌पुचः  (Dissociative disorders)
* सोमातिक लक्षण व सम्बन्धित ल्वय्‌पुचः  (Somatic symptom and related disorders)
* पोषण व नयेगु ल्वय्‌पुचः  (Feeding and eating disorders)
* न्ह्यः-चालं ल्वय्‌पुचः (Sleep–wake disorders)
* यौनिक ल्वय्‌पुचः (Sexual dysfunctions)
* जेन्दर दिस्फोरिया (Gender dysphoria)
* दिआइसि दिस्‌रप्तिभ, इम्पल्स-कन्त्रोल व कन्दक्त ल्वय्‌पुचः  (DIC Disruptive, impulse-control, and conduct disorders)
* व्यसन/सब्स्त्यान्स-रिलेतेद व एदिक्तिभ ल्वय्‌पुचः  (Substance-related and addictive disorders)
* न्युरोकग्नितिभ ल्वय्‌पुचः  (Neurocognitive disorders)
* प्याराफिलिक ल्वय्‌पुचः (Paraphilic disorders)
* पर्सन्यालिति ल्वय्‌पुचः  (Personality disorders)

## स्वयादिसँ
* ल्वय्

पुचः:ल्वय्
क्यानाबिस

**क्यानाबिस** छगू स्वांमा ख गुकिलिं गजि दयेकि। 
## लिधंसा

पुचः: स्वांमा
क्याफिन

क्याफिन छगू प्रकारया स्टिम्युलेन्त ख। 

## स्वयादिसँ
* वासः

पुचः:विज्ञान
कोकेन

कोकेन छगू प्रकारया व्यसन दयेकिगु वासः ख। थ्व छगु स्टिमुलेन्ट ख। 

## स्वयादिसँ
* वासः

पुचः:वासः
निकोटिन

**निकोटिन** छगु प्रकारयागु रसायनिक स्टिम्युल्यान्ट खः। 
## निकोटिन दैगु वस्तु
*च्या
*कफी
*चुरोट

पुचः:जीवविज्ञान
इथानोल

इथानोल छगू प्रकारया रसायन ख। छुं नं कायेगु त्वंसाय् मू कायेगु ज्वलं थ्व हे जुइ। थुकियात इन्धनया रुपय् नं छ्येले छिं। थुकियात इथाइल अल्कोहल (ethyl alcohol), ग्रेन अल्कोहल (grain alcohol) वा अल्कोहल (alcohol) जक धकाः नं म्हसीकि। थ्व छगू अपुइक छ्वैगु, रङ मदूगु रासायनिक कम्पाउन्ड खः। थ्वया रासायनिक सूत्र C2H5OH बाय् C2H 6O ख। थ्व हलिंया आपालं तजिलजिइ त्वनीगु थीथी कथं त्वनिगु या। इथानोलयात सल्भेन्ट कथं नं छ्यली, छाय् धाःसा थ्वं यक्व मेमेगु रसायनत घ्वलेयायेफु व थ्व अप्वः विषालु मजू। यिस्टं मनूतय्सं छ्यलीगु आपालं इथानोल दयेकी।

## इथानोल इन्धन
इथानोल इन्धनयात कार व मेमेगु इन्जिन य् ग्यासोलाइन या थासय् छ्यलेछिं। इन्जिनतय्सं शुद्ध इथानोल वा ग्यासोलाइन नापं ल्वाकछ्याःगु इथानोल छ्यलेफु। ब्राजिलय्, उखुं दयेकूगु इथानोल इन्धनं कारया इन्धनय् १८% पूर्ती याइ। थुकिं यानाः, उगु देसं मेमेगु देसं आपाः पेट्रोलियम न्याये मालि मखु। संयुक्त राज्य अमेरिकाया अप्वः धकाः कारतय्सं १०% तक इथानोल दूगु इन्धनं संकि। फोर्ड, डाइमलरक्राइस्लर, व जीएम थें न्याःपिं कार दयेकीपिं कम्पनीतय्सं अप्वः इथानोल ल्वाकछ्याःगु इन्धनय् सनिगु ताजिया गसा नं दयेकी। इमिगु छुं इन्जिनत ८५% इथानोल (E85) तकं नं संकेछिं। सन् २००६ या दथुइ, देय्‌या लँपुइ ८५% इथानोल दूगु इन्धनय् चले जुइफूगु करिब ६० लाख E85-उपयोगी गसाय दयेधुंकूगु दु।

## स्वयादिसँ
* अल्कोहोलिजम

पुचः:विज्ञान
अफिम

**अफिम** छगू कथंया तत्त्व व वासः ख।

पुचः:विज्ञान
सुर्ति

**सुर्ति** छता निकोटियाना प्रजातिया सिमाया हःयात गंका दयेकातःगु काइगु वस्तु ख।

## प्रकार
सुर्तियात थीथी कथं छ्यलिगु या-
; कुं मवइगु सूर्ति 
# सुर्ति दूगु ग्वाः
# पान मसला
# सुर्ति, ग्वय् व चुनाया मिश्रण
# मैनपुरी तम्बाकू
# मावा
# खैनी
# न्ह्यइगु सुर्ति
# सनस
# मिश्री
# गुल
# बज्जर
# गुढ़ाकू
# क्रीमदूगु सुर्ति पाउडर
# सुर्ति दूगु लः

; कुंवइगु सूर्ति

thumb|सुर्तिमा बुइकातःगु
[thumb|right|''[Nicotiana alata*]]
[[किपा:Nicotiana langsdorfii 20070810-1226-74.jpg|thumb|right|*Nicotiana langsdorffii*]]
[[किपा:Nicotiana obtusifolia flower.jpg|thumb|right|*Nicotiana obtusifolia*]]
[[किपा:Nicotinana alata0.jpg|thumb|right|*Nicotiana × sanderae'' ornamental cultivar]]
# बजां
# बीडी
# चुरोस
# सिगार
# चैरट (छकथंया सिगार)
# चुट्टा
# धुमटी
# पाइप
# हुकली
# चिलम

पुचः:बजां
नुगः ल्वय्

नुगःनाप स्वापू दूगु ल्वय्‌तयेत नुगः ल्वय् धाइ।

## ल्वय्‌त
नुगले जुइगु ल्वय् थ्व कथं दु-
* मायोकार्डियल इन्फार्क्सन
* हार्ट फेलुअर
* अरिदमिया
* संक्रमण (इन्फेक्टिभ इन्डोकार्डाइटिस)
* ट्युमर (दसु: मिक्जोमा)
* भाल्भुलर ल्वय् (माइट्रल स्टेनोसिस, माइट्रल रिगर्जिटेसन, एओर्टिक स्टेनोसिस, एओर्टिक रिगर्जिटेसन, पल्मोनरी स्टेनोसिस, पल्मोनरी रिगर्जिटेसन, ट्राइकस्पिड स्टेनोसिस, ट्राइकस्पिड रिगर्जिटेसन, भाल्भ प्रोल्याप्स)

आदि। 

## स्वयादिसँ
* चिकित्सा

पुचः:विज्ञान
डिसेन्टरी

**डिसेन्टरी** छगू प्रकारया आन्द्राया इन्फ्लामेटरी अवस्था ख गुकिलि आपालं कोलोनयात असर याइ व थुकिया लिच्वया कथं तच्वःगु म्युकस व/वा हि दूगु झारा जुइ।  थ्व ल्वय्‌यात निदान मयासा प्राणघातक जुइफु। 

## लक्षण व जटिलता
थ्व ल्वेया लक्षणय् यक्व खि फायेमाःगु, व छुं अवस्थाय् हि बान्ता यायेगु ख। खि फाये माःगु जुइगुया फ्रिक्वेन्सी, खिया मात्रा, व हि/म्युकसया मात्रा संक्रमण याइगु जीव कथं जुइ।

## कारक

डिसेन्टरी प्रायः ब्याक्टेरियल, प्रोटोजुआन वा परजीवी किमि दाया जुइयः।  छुं रसायनिक इरिटेन्ट व भाइरल इन्फेक्सनं नं डिसेन्टरी याइ।  दक्ले आपालं थ्व ल्वेया कारक शिगेल्ला पुचःया ब्यासिलस व एन्टेमोइबा हिस्टोलाइटिका धाःगु अमिबा ख। ब्याक्टेरियां याःसा डिसेन्टरीयात ब्यासिलरी धाइ धाःसा अमिबां यासा डिसेन्टरीयात अमिबिक डिसेन्टरी धाइ।

## लिधंसा
कुपोषण

मनुया नसाय् पोषक तत्त्व मगाना मनुया म्हय् खनिगु अवस्थायात कुपोषण धाइ। 

## स्वयादिसँ
* पोषण

पुचः:ल्वय्
निमोनिया

निमोनिया छगू स्वाशप्रस्वास व्यवस्था नाप स्वापू दुगु ल्वे ख। आपालं थ्व ल्वे सोंया क्वेयागु थासय् खने दै।
## विभाजन
थ्व ल्वेयात निगु भागय् बायेछिं-
* कम्युनिटी एक्वायर्ड निमोनिया
* हस्पिटल एक्वायर्ड निमोनिया
## कारक
थ्व ल्वे क्वे बियातगु कारणं जुइफु-
* संक्रमण
** भाइरस (इको, कक्स्याकी)
** ब्याक्टेरिया(स्ट्रेप्टोकोकस निमोनिए, हेमोफिलस इन्फ्लुएन्जा)
* गैह्र संक्रमण
** एस्पिरेसन 
## लक्षण
थ्व ल्वेया लक्षणत थ्व कथं दु-
* सासः ल्हाये थाकुइगु
* मुसु वइगु, खकार अप्व वैगु
* छाति स्याइगु 
## डायाग्नोसिस
* छातिया एक्स रे 
* ग्राम व जील नेल्सन स्टेनिङ
## लनेज्या
थ्व ल्वे लंकेयात संक्रमण कथंया वासः बीगु या। छुं वासः थ्व कथं दु-
* एमोक्सिसिलिन ५०० एम् जि न्हिछिया स्वकः
* क्ल्यारिथ्रोमाइसिन ५०० एम जि न्हिछिया निकः
* इरिथ्रोमाइसिन ५०० एम जि ६ घौ इ छकः

पुचः:विज्ञान
पुचः:ल्वे
ल्व्हंल्वय्

**ल्व्हंल्वय्** (obesity) म्हया दा तस्कं अप्वया उसाँय् मभिनिगु, मनुया आयु म्हो जुइगु व/वा ल्वचं कइगु (उसाँय्‌या समस्या वइगु) छता चिकित्सा शास्त्रया अवस्था ख।  मनुया बदि मास इन्देक्स (BMI) छ्यला मनुयात ल्व्हंल्वचं काःगु दु-मदूगु स्वयेगु याइ। बदि मास इन्देक्स धाःगु मनुया तौलयात धिकःया स्क्वायरं दिभाइद याना वःगु छगू रेसियो ख। थ्व रेसियो ३०kg/m2 स्वया अप्व दःसा मनुयात ओबिस धाइ।

ल्व्हंल्वचं काःगु मनुतयेत नुगःया ल्वय्, ताइप २ दायबितिज, अब्स्त्रक्तिभ स्लिप अप्निया, छुं क्यान्सर, व अस्तियोआर्थ्राइतिस आदि थें न्यागु थी-थी ल्वचं कायेगु व थ्व ल्वय्‌त तच्वःया सीगु सम्भावना अप्व दु।  ल्व्हंल्वय्‌या दकलय् साधारन कारणय् अप्व नयेगु, म्हो शारीरिक व्यायाम यायेगु, वंशानुगत सम्भावना आदि मू कारण ख। छुं अवस्थाय् धाःसा जीन, इन्दोक्राइन व्याधि, वासः वा मानसिक ल्वचं नं ल्व्हंल्वय् जुइफु। म्हो जक्क नःसां पाचन बिस्तारं जुया ल्व्हनिगु धैगु विचाः समर्थन यायेगु दसिं मगा। साधारणकथं ल्व्हंपिं मनुतयेत इमिगु अप्वःगु बदि मास इन्देक्सया कारणं म्ह्वय् अप्व उर्जा मा।

ल्व्हंल्वय्‌या मू निदान अप्सं च्वनिगु व शारीरिक व्यायाम ख। अप्व उर्जा दूगु नसाः दसु दा व चिनि म्हो जक्क नया दायतरी फाइबर अप्व दूगु नसाः नया थ्व ल्वय् नियन्त्रण यायेछिं। ल्व्हंल्वय् विरोधी वासःत नं विकशित जूगु दु। थन्यागु वासलं मनुयात नेप मत्यायेगु व दाया स्वसन म्हो याइ। नसाः, व्यायाम व वासलं ल्व्हंल्वय्‌यात मथ्युसा ग्यास्त्रिक बलुन वा बेरियात्रिक सर्जरी छ्यला प्वाया आयतन म्हो यायेगु वा आन्द्राया हाकः चिहाकेगु याना मनुयात याकनं हे प्वा जायेकिगु वा नसांः म्हो जक्क पोषक तत्त्व स्वसन यायेगु अवस्था दयेकेछिं। 

हलिमय् हे ल्व्हंल्वय् मनु मदइगु छगू पनेछिंगु कारणय् मू कारण ख। थ्व ल्वचं कापिं ल्वमितेगु (तःधंपिं व मस्त) ल्या अप्वया वैच्वंगु दु। उसाँय् थुवातेसं थ्व ल्वय्‌यात २११गु शदीया दकलय् च्युता यायेमाःगु सार्वजनिक उसाँय्य् छगूया रुपय् कयाच्वंगु दु।  सामाजिक कथं, न्हापा न्हापा कूलीनता, वैभव व प्रजननशीलताया चिंया रुपय् कयातःगु ल्व्हनिगु अवस्था आधुनिक हलिमय् वया लांछनीय व मभिंगु चिंया रुपय् खनावःगु दु।  सन् २०१३स अमेरिकन मेदिकल एसोसियसनं तच्वःकं ल्व्हंगु अवस्थायात ल्वय्‌या रुपय् परिभाषित याःगु दु। 

## लिधंसा

पुचः:ल्वय्
गंल्वय्

**गंल्वय्** (ट्युबरकुलोसिस) छगु ल्वे ख:| थ्व ल्वे *माइकोब्याक्टेरियम ट्युबरकुलोसिस* नांयागु अ म्ल फास्ट ब्याक्टेरिया नं याई| *माइकोब्याक्टेरिया*यागु मेमेगु प्रजाति नं न थ्व ल्वे याके फु| अन्यागु मेमेगु प्रजातितेत अटिपिकल *माइकोब्याक्टेरिया* धाई|

## खँग्वःयागु उत्पत्ति व छ्येलेज्या
### उत्पत्ति व विकास
थ्व ल्वय् लापिं मनुत गंसि जुया वनिगुलिं थुकियात गंल्वय् धका नां ब्युगु ख। 

## प्रकोप

थ्व ल्वे हलिमे येक्व हे थासे खने दु| न्हापा छक मनुयागु बसे वे धुंकु थ्व ल्वे एच आई भीयागु प्रकोप व रेजिस्ट्यान्ट उपप्रजातियागु विकासंयाना हानं महामारी जुइत्येंगु दु|थ्व ल्वे नं येक्व मनु तेत स्याई व व स्वया येक्वमनुतेत प्रभावित याई|

## पुनिगु तव

थ्व ल्वे फे नं पुनि| ल्वे दुम्ह मनु नं मुसुल्हाई बिले किटाणुत थगु वातावरणले छ्वैइ| थन्यागु किटाणु मेम्ह मनुयागु सास प्रणालीले वना अन म्वाये फसा व मनुयात नं ल्वे पुनि|

## स्वयादिसँ
* सों

पुचः:ल्वय्
पुचः:पुनिगु ल्वय्
भाइरस

विषाणु (भाइरस) जीवित प्राणीया दुने संक्रमण याइगु छगू संक्रमक तत्त्व ख।  

## स्वयादिसँ
* जीवविज्ञान

पुचः:जीवविज्ञान
ईन्फ्लुएन्जा

**ईन्फ्लुएन्जा** छगु ल्वे खः। थुकियात ची हाकलं फ्लु नं धाई। थ्व छगु भाइरसयागु संक्रमण नं जुइगु ल्वे खः।
## इपिडेमियोलोजी
थ्व ल्वे हलिमे यक्व थासे खने दु। 
## न्ह्यथनिगु तवः
भाइरस अप्व याना मनुयागु सास ल्हाइगु व्यवस्था नं मनुयागु म्हय् वई। 
## लक्षण
ज्वरो
## उपचार
## प्रोग्नोसिस
## स्वया दिसँ
*एभियन इन्फ्लुएन्जा
## पिनेयागु स्वापूत
प्रोस्थेसिस

**प्रोस्थेसिस** धाःगु म्हय् मदयाच्वंगु अङ्गया थासय् अङ्ग थें ज्यायायेगु व अङ्ग थें हे खनिगु स्वायेगु यन्त्र ख।

## स्वयादिसँ
* चिकित्सा

पुचः:चिकित्सा
बुलि

**बुलि**  विशेष प्रकारया घाँय्या पुसा ख। थ्व कितयेत **सिरियल**  नं धाइगु या। मनुतायेसं थीथी कथंया बुलि नसाया रूपय् बुइकि। किया थी-थी प्रकार हलिमया दकले महत्वपूर्ण नसाय् छगु ख। 

बुलिया छुं प्रकार थ्व कथं दु:
* तछ्व 
* कःनि वा अमेरिकन *कर्न* 
* दुसे
* ओट
* जाकि
* छ्व
* फाकुहुचा (Buckwheat)

हलिंया दक्वं बुँज्यामितयेसं बुइकिगु बुलिया 87% कि कःनि ख। बुलिइ कार्बोहाइड्रेट दै गुकियात मनुतयेसं नयेछिं। गरीब देशय् नसाया तःधंगु भाग बुलि ख।  तःमि देशय् कि सिक्क माःगु नसा ला ख तर गरिब देशय् थें महत्वपूर्ण मजु। बुलि बुइकेत यक्व लः मा। छ टन बुलि बुइकेत करिब द्वछि टन लः माः।

थीथी नसा थीथी बुलिं दयेकि। कियात आपालं नचुइका चुँ दयेकी। छ्वचुँ छ्यला ब्रेड, केक, वा नुदल्स दयेकेछिं। 

अय्लाया थी-थी प्रकार तछ्व माल्ट, छ्वः व मेमेगु बुलि छ्येला दयेकेछिं।

तर्तिया कःनिया *मासा* धाःगु  छगु विशेष चुँ छ्येला दयेकी।

## लिधंसा


पुचः:कि
पुचः:बुलि
इमू (प्राणी)

**इमू** छ्गु प्रकारया की ख। बपिकाता, सपानि थी-थी कथंया इमू ख। थ्व छता सामाजिक की ख।  

## लिधंसा

## स्वयादिसँ
* की

पुचः:की
हा (की)

हा धागु छगु कथंया की ख। थ्व छगू सामाजिक प्राणी ख। थ्व प्राणीं कस्ति दयेकी। थ्व प्राणीया समाजय् छम्ह लानी हा, मिजं हा व मेमेपिं ज्या याइपिं हा दइ। थ्व प्राणीतयेसं छगू चाका दयेका उकिया दुने च्वनि। थ्व प्राणीयात कस्तिया निंतिं लहिनिगु नं या। 

## स्वयादिसँ
* प्राणी
* की

पुचः:जीवविज्ञान
पुचः:की
लापा

**लापा** लेपिदोप्तेरा (Lepidoptera) अर्दरया ब्वइपिं रंगीविरंगी कीतयेगु छता परिवार दुनेया की ख। थ्व परिवारय् लापा व moth ला। 

## लिधंसा

## स्वयादिसँ
* की

पुचः:की
एराकनिदा

एराकनिदा आर्थ्रोपोदा दुनेया छपु कचा ख। थुकिलि दुने दुपिं प्राणीतयेगु च्यापा तुति दइ।

## स्वयादिसँ
* कि

पुचः:जीवविज्ञान
ब्यांचा

**ब्यांचा** छगु प्राणी (एम्फिबियन) खः।

## स्वयादिसँ
* प्राणी
* जीवशास्त्र

पुचः:जीवविज्ञान
पुचः:प्राणी
पुचः:एम्फिबियन
झंगः

**झंगः** छगू प्रकारया जंक्वँय् दूगु प्राणी ख। थ्व प्राणीया पपु दइ। थ्व प्राणीइ दुनेया यक्व प्रजाति ब्वये फु। थन्यागु ब्वइगु झंगःयात खुं नं धाइगु या।

## झंगःतेगु धलः
* इमा
* कय्‌मि (Magpie)
* कल्किझंगः (Drongo)
* कुलांझंगः (Cuckoo)
* क्वँलःखा (वा बहः) (Crane)
* क्वः
** सँक्वः (Raven)
* खतांझंगः
* खा
** कःबसिखा
** गुंखा(Fowl)
** चिखा वा मिझंगः (Partridge)
** भुलूखा वा झ्वलझंगः वा न्हिकांझंगः (Owl)
** म्ह्य्‌खा (Peacock)
** स्वंखा वा स्वँखा(Turkey)
* खुं
** इखुं (Swallow)
** बःखुं
** चखुं (भुयुवा:भुयुम्ह चखुं)
** न्हाय्‌कंचखुं (Wren)
** मिखुं
** लखुं (खुखुचा वा ख्वाँय्‌झंगः) (Quail) 
* चक्वाः (Lark)
* जमल (बाय्‌चा, सतांचा) (Hawk, Falcon)
* तीतु
* न्याक्वाःचा वा न्याखुँचा (Kingfisher)
* बपःझंगः (Snipe)
* ब्वह (Heron)
* मुसःझंगः (जुरेली)
* मुनिया (*Fringilla*)
* हँय्
** बःहँय्
** लःहँय्

## स्वयादिसँ
* प्राणी

पुचः:प्राणी
पुचः:झंगः
इमा

**इमा** छगू प्रकारया पंक्षी ख। थ्व छगू प्रकारया शिकारी पंक्षी ख। थ्व पंक्षी एसिपित्रिदे (Accipitridae) परिवारया थी-थी नापंया स्वापू दूगु जेनेराय् ला। थ्व प्राणीया ६० स्वया अप्व प्रजातिइ आपालं प्रजाति युरेसिया व अफ्रिकाय् ला। 
 
थ्व लागा स्वया पिने थ्व प्राणीया निगु जक्क प्रजाति बाल्द इगल व गोल्देन इगल उत्तर व मध्य अमेरिकाय् व स्वंगु प्रजाति अस्ट्रेलियाय् खनेदु। 

## प्रजाति

thumb|दक्षिणी फिलिपिन्सय् फिलिपिन इमा ( ''पिथेकोफागा जेफरी'' )
thumb|अष्ट्रेलियाय् वेज तेल्द इमा
right|thumb|इजरायलया पूर्वी इम्पेरियल इमा
इमा ब्वथलाया मू न्हुगु अनुसन्धानं महत्त्वपूर्ण जेनेरा *एक्विला* व *हिएराएटस* दकलय् लिक्कया थःथिति प्रजातितेसं दयेकूगु मखु धका क्यनि। थ्व जुइफु कि थ्व जेनेराया पुनर्वर्गीकरण याकनं हे जुइ, गुकिलि छुं प्रजातित *लोफेतस* वा *इक्टिनाएटसय्* हिला छ्वइ। 

* बोनेलीया इमा व अफ्रिकी हक-इमायात *हिएराएटसं* *अक्विलाय्* यंकूगु दु ।
* ग्रेतर स्पतेद इमा व लेसर स्पतेद इमा *अक्विलापाखें* *लोफेटसय्* लङ-क्रस्टेड ईगललिसे स्वापू दूगु जुइफु, वा, सम्भवतः, थ्व स्वंगुलिं प्रजातित हाकु इमा लिसे *इक्टिनाएटसय्* ब्वथलेमा।
* स्टेप इमा व ताउनी इमा, छगू इलय् conspecific धकाः बिचाः यानातःगु जुसां इपिं छम्ह मेम्हया लिक्कया थःथिति प्रजाति तकं मखुगु खनेदु।

**माचाछि एक्सिपिट्रिडे**
thumb|चिहाकःगु तुति दुम्ह ताहाः इमा ब्वयाच्वंगु किपा।
** जीनस "स्टेफानोएटस"
***क्राउन्द इमा , "स्टेफानोएटस कोरोनाटस"
***मालागासि क्राउन्द इमा, "स्टेफानोएटस माहेरी"
** जीनस "निसाएटस" - न्हापा "स्पाइजेटस"य् दुथ्याःपिं प्रजातिपिं।
***चेञ्जेबल हक-इमा, *एन. सिरहटस
****फ्लोरेस हक-इमा *एन. फ्लोरिस* – न्हापा छगू उपप्रजाति, *एस. सि. फ्लोरिस*
***सुलावेसी हक-इमा, *एन. लान्सियोलेटस*
***पर्वः हक-इमा, *एन. निपलेन्सिस*
****लेग्गेया हक-इमा, *निसाएटस केलाआरती* – न्हापा *एस. निपलेन्सिस*
***ब्लाइथया हक-इमा, *एन. एल्बोनिगर*
***जाभाया हक-इमा, *एन. बर्टेलसी*
***(उत्तरी) फिलिपिन हक-इमा, *एन. फिलिपेन्सिस
****पिन्स्करया हक-इमा (दक्षिणी फिलिपिन्सया हक-इमा), *निसाएटस पिन्सकेरी* 
***वालेसया हक-इमा, *एन. नानुस*

* **उपमाचाछि सर्केटिना** : ताहाः-इमा
** जीनस *स्पिलोर्निस*
*** क्रेस्टेड सर्पेन्त ईगल, *स्पिलोर्निस चीला*
**** मध्य निकोबार सर्पेन्त इमा, *एस. मिनिमस* (उपप्रजाति बाय् प्रजाति)
*** तःधंम्ह निकोबार बि इमा, *एस क्लोसि*
*** पर्वतीय बि इमा, *एस किनाबालुएन्सिस*
*** सुलावेसी बि इमाबि इमा, *एस.*
*** फिलिपिन बि इमा, *एस होलोस्पिलस*
*** अन्दमान बि इमा, *एस एल्गिनी .*
** जीनस *पिथेकोफागा*
*** फिलिपिन्स इमा, *पिथेकोफागा जेफरी*
** जीनस *तेराथोपियस*
*** ब्यातेल्यूर, *तेराथोपियस इकाउडेटस*
** जीनस *सर्केतस*
*** चीहाकःगु तुति दुम्ह बि इमा, *सर्केटस ग्यालिकस*
*** बुदांयाबि इमा, *सर्केटस ब्यूडुइनि*
*** हाकुगु नुगपाः दुम्ह बि इमा *सि. पेक्टोरलिस*
*** सियुगु बि इमा *सि. सिनेरियस*
*** फासिएतेद बि इमा, *सि. फ्यासिओलेटस*
*** पश्चिमी ब्याण्ड दुम्ह बि इमा, *सि. सिनेरासेन्स*
** जीनस *ड्रयोट्रिओर्चिस*
*** कङ्गो बि इमा, *डि. स्पेक्टाबिलिस*
** जीनस *यूट्रिओर्चिस* - थाय् अनिश्चित, जाइपेटिना बाय् पर्निनाया ब्व जुइफु
*** मादागास्कर बि इमा *यूट्रिओर्चिस एस्टुर*
* उपमाचाछि हार्पिना – हार्पिज, न्हापा बुटिओनिनाय् दुथ्याःगु
** जीनस *मर्फनस*
*** क्रेस्टेड इमा*मर्फनस गुआनेन्सिस*
** जीनस *हार्प्योप्सिस*
*** पपुवामि इमा  *हार्पियोप्सिस नोभाएगुइनी*
** जीनस *हार्पिया*
*** हार्पि इमा, *हार्पिया हार्पिजा*

## लिधंसा


पुचः:जीवविज्ञान
पुचः:झंगः
न्या

**न्या** (पुलां भाय्: ङा) धागु छगु कथंयागु लखय् म्वाइगु प्राणीतेगु छगू पुचः खः। न्या जातिया प्राणीपुचलय् दुगःक्वँय् दूगु व लखय् सासः ल्हायेफूपिं प्राणीत ला। थन्यागु प्राणीपिनिगु म्हय् लखय् म्वायेत कत्ला आदि थीथी संरचना दयाच्वनि। 

## ताजि

**न्या**तेगु **पूमवंगु** ताजिया ब्वथला थथे दु

कोरल रिफ न्या (Coral reef fish)

गाःगु समुद्रया न्या (Deep-sea fish)

कान्ड्रिक्थिस (Chondrichthyes)

एकान्थोडी (Acanthodii)

ओस्टिक्थिस (Osteichthyes)
** एक्टिनोप्टेरिगी (Actinopterygii)
** सार्कोप्टेरिगी (Sarcopterygii)
*** सिलकान्थ (Coelacanth)
*** सप्फो (Lungfish)

प्लाकोडर्म (Placoderm)

एङ्गलर न्या (Anglerfish)

अरापाइमा (Arapaima)

काइमेरा (Chimaera)

इल (Eel)

इलेक्त्रिक इल (Electric eel)

ब्वइपिं न्या (Flying fish)

मिल्कफिस (Milkfish)

नर्दन पाइक (Northern pike)

ओरफिस (Oarfish)

मलेट (Mullet)

ओफिडिफर्मेस (Ophidiiformes)

स्कर्पेनिफर्मेस (Scorpaeniformes)

स्टिकलब्याक (Stickleback)

### ब्याटोइदिया (Batoidea)

ब्याटोमोर्फी (Batomorphi)

स्टिङ्गरे (Stingray)

मान्टा रे (Manta ray)

स्केट (Skate)

आरान्या (Sawfish)

विद्युतीय रे (Electric ray)

### एकान्थोमोर्फा (Acanthomorpha)

पर्सीफर्मेस (Perciformes)

बाराकुडा (Barracuda)

सिक्लिड (Cichlid)
** तिलापिया (Tilapia)

साइप्रिनोडोन्टिफर्मेस (Cyprinodontiformes)
** गप्पी (Guppy)

फ्ल्यातफिश (Flatfish)
** फाउन्डर (Flounder)
** ह्यालिबट (Halibut)
** प्लेस (Plaice)
** टर्बोट (Turbot)

गाडिडे (Gadidae)
** अलास्का पोलक (Alaska pollock)
** कड (Cod)
** ह्याडक (Haddock)

गोबिओइडी (Gobioidei)

म्याकरेल (Mackerel)

मार्लिन (Marlin)

माही-माही (Mahi-mahi)

सेरानिडे (Serranidae)
** युरोपेली सिबास (European seabass)
** ग्रुपर (Grouper)

समुद्री सल (Seahorse)

सियामी लडाकु न्या (Siamese fighting fish)

स्वर्डफिस (Swordfish)

पर्च (Perch)

रेमोरा (Remora)

टेट्राओडोन्टिफर्मेस (Tetraodontiformes)
** सुमुद्रया सूर्य न्या (Ocean sunfish)
** टेट्राओडोन्टिडे (Tetraodontidae)

टुना (Tuna)

व्र्यास (Wrasse)

### च्यारासिफर्मेस (Characiformes)

च्यारासिफर्मेस (Characiformes)

पिरान्हा (Piranha)

### कन्ड्रस्टिन्स (Chondrosteans)

बिचिर (Bichir)

स्टर्जन (Sturgeon)

### क्लुपिफर्मेस (Clupeiformes)

एन्चोभी (Anchovy)

हेरिंग (Herring)

हिल्सा (Ilish)

सार्डिन (Sardine)

स्प्राट (Sprat)

### साइप्रिनिफर्मेस (Cypriniformes)

साइप्रिनिफर्मेस (Cypriniformes)
** कार्प (Carp)
** गोल्दफिश (Goldfish)
** कोइ (Koi)

### अस्मेरिफर्मेस (Osmeriformes)

ग्यालाक्सिडे (Galaxiidae)

स्मेल्ट (Smelt)

### साल्मोनिफर्मेस (Salmoniformes)

साल्मोनिडे (Salmonidae)

साल्मन (Salmon)

ट्राउट (Trout)

### सार्क (Sharks)

सार्क (Shark)

ग्रेट ह्वाइट सार्क (Great white shark)

ह्यामरहेड सार्क (Hammerhead shark)

टाइगर सार्क (Tiger shark)

नर्स सार्क (Nurse shark)

ह्वेल सार्क (Whale shark)

### सिलुरिफर्मेस (Siluriformes)

क्याटफिस (Catfish)

लोरिकारिडे (Loricariidae)

## प्रकार
हलिमय् यक्व प्रकारया न्या दु। हलिमय् दूगु छुं न्या थ्व कथं दु-
* असला
* शार्क

## जीवप्रक्रिया
## ल्वय्
मनूतय्‌त थें न्यातय्‌त: नं ल्वचं कायेफु।

पुचः:जीवविज्ञान
पुचः:प्राणी
चिकंलापा

**चिकंलापा** धागु छगु ब्वैगु स्तनधारी प्राणी खः।

## लिधंसा

## स्वयादिसँ
* प्राणी

पुचः:प्राणी
माकःधुँ

**माकःधुँ बाय् भालू** छगु गुंइ च्वनिम्ह पेपाँचू खः।

## ताजि
हलिमय् थीथी माकःधुँ दु:
* तुयुम्ह माकःधुँ
* हाकुम्ह माकःधुँ
* सिरुम्ह माकःधुँ
* ग्रिज्ली माकःधुँ

## स्वयादिसँ
* प्राणी

पुचः:प्रजाति
शार्क

**शार्क** इलास्मोब्राञ्च न्याया छगू पुचः ख गुकिया विशेषता कार्टिलाजिनस कवं, छ्यंया किनाराय् न्यागु निसें ७गु गिल स्लिट , व छ्यनय् मस्वाःगु पेक्तोरल फिन ख। आधुनिक शार्कयात क्लाद सेलाचिमोर्फा (Selachimorpha) वा सेलाचि दुने वर्गीकृत याइ व थ्व शार्क बाटोइडिया (Batoidea)  (रे व किन) या भगिनी पुचः ख। छुं स्रोततेसं "शार्क" खँग्वःयात छगू अनौपचारिक पुचःया रुपय् विस्तार याइ गुकिलि शार्क थें न्याःगु म्ह दूगु कोन्ड्रिकथाइज (Chondrichthyes वा  कार्टिलाजिनस न्या)या विलुप्त दुजःत (दसु हाइबोडोन्त) दुथ्या। शार्क थें न्याःगु कोन्ड्रिकथाइज दसु क्लाडोसेलेच व डोलिओडस ( Cladoselache व Doliodus) दकलय् न्हापां देभोनियन काल (४१९–३५९ मिलियन दँ) य् खनेदत। यद्यपि छुं जीवाश्म कोन्ड्रिकथाइज थें न्याःगु स्केल लिपाया ओर्दोभिसियन (४५८–४४४ मिलियन दँ न्ह्यः)या समय तक खनेदु। दकलय् न्हापांगु पुष्टि जूगु आधुनिक शार्क (सेलाचिमोर्फ) करिब २० कोटी  दँ न्ह्यःया प्रारम्भिक जुरासिक कालय् खंगु दु। थ्व पुचःया दकलय् पुलांगु ज्ञात दुजः एगालियस (Agaleus) ख। यद्यपि, धात्थेंगु शार्कया जीवअभिलेख पर्मियन युग तक्क थ्यनेफु। 

## स्वयादिसँ
* जीवशास्त्र

पुचः:जीवविज्ञान
उंथ

**उंथ** छगु चौपाया ख। थ्व चौपाया आपालं लः म्हो दूगु थासय् दइ। 

## लिधंसा

## स्वयादिसँ
* पशु

पुचः:उंथ
पुचः:पेपांचू
भौ

**भौ** छगु प्रकारया प्यपा तुति दूगु स्तनधारी छेँखा लहिनातइगु प्राणी ख।

## लिधंसा

## स्वयादिसँ
* प्राणी

पुचः:प्राणी
पेपांचू

**पेपांचू** वा **चौपाया** धाःगु  प्यपा तुतिं चुया जुइगु पशु ख। थ्व प्रकारया जनावरत प्रायः छेँय् लहिनातइगु जुइ।

## दसु
पेपांचूया दसु थ्व कथं दु-
** सा
** मे
** द्वहँ
** सल
** किसि
** खिचा
** भौ
** उंथ
** भुखाचा
** दुगुचा
** फइ
** संफइ (Tibetan sheep) (दुम्बा: छजाति संफइ)
** च्वलय्
** च्वाम्वःसा (Yak)
** थेमासल (Mule)

नेपालभासय् मेमेगु छुं पेपांचूतेगु धलः थथे दु 
* धुसि लम्ह तिधु (aardwolf)
* अमेरिकन उंथ/फिसा (alpaca, Lama pacos)
* यासा (antelope)
* मंगोलियाया गुंफै (Argali)
* गुं मेय् (Auroch)
* घोंछुँ(bandicoot)
* लःछुँ (beaver)
* अमेरिकन गुँमेय् (bison)
* तेरु (blackbuck)
* वंचुसा (bluebull)
* गुंफै (blue sheep)
* फिसा (camel)
* नवःचा भौ (civet)
* सुवा धुँ (clouded leopard)
* फ्याकाधों (fox) 
* घलयसा (gazelle)
* दोहंख्वा: यासा (gnu)
* गुंखराचा: (hare)
* फात्वा: चुसा (hedgehog)
* तिधुँ (hyena)
* धों (jackal)
* चोलय्‌ (lamb)
* तँयधुँ (leopard)
* अमेरिकन घोंछु (marmot)
* नव:चा (mongoose)

## स्वयादिसँ
* पशु

## लिधंसा

पुचः:पेपांचू
किसि

**किसि** छम्ह प्राणी खः। जमिनय् म्वानाच्वंगु दक्ले तधंगु प्राणी थ्व हे खः। किसिया मचायात तानांकुलु वा किसिचा धाइ। किसि लहिनिगु थाय्‌यात किसिगः धाइ। किसिया निगु प्रजाति दु-
* एसियाली किसी
* अफ्रिकाली किसी
## किपा स्वयादिसँ


File:Elephants at Elephant Breeding Center, Chitwan National Park 11.jpg|किसि
File:Chitwan-Elefantencamp-12-Bulle-2013-gje.jpg|किसि
File:Elephants at Elephant Breeding Center, Chitwan National Park 07.jpg|किसि
File:Elephants at Elephant Breeding Center, Chitwan National Park 06.jpg|किसि
File:Elephant Breeding Farm.JPG|किसि
File:Elephants at Elephant Breeding Center, Chitwan National Park 10.jpg|किसि
File:Elephant bath as Sauraha1.JPG|किसि


पुचः:प्राणी
म्यामथ

**म्यामथ** किसी थें न्यागु लोप जुइधुंकूगु छता प्राणी ख। थ्व प्राणीत लोप जुइधुंकूगु एलिफेन्टिड जीनस मम्मुथसया प्रजातित खः । इपिं मायोसिन युगया लिपांगु ई (थ्यंमथ्यं ६२ लख दँ न्ह्यः) निसें करिब ४,००० दँ न्ह्यः तक्क (होलोसिन युग) तक्क म्वानाच्वंगु ख। थी-थी ईले अफ्रिका, एसिया, युरोप व उत्तर अमेरिकाय् म्यामथ प्रजातित च्वनाच्वंगु ख। म्यामथत थौंया म्वानाच्वंगु किसि स्वया इमिगु (सामान्यतया तःधंगु) किसिवाः व छुं लिपाया प्रजातिइ, चिकुगु वातावरणय् म्वायेगु निंतिं म्हय् दयावःगु सँया आधारय् पाः।

म्यामथ व एसियाली किसिया स्वापू म्यामथ व एसियाली किसिया अफ्रिकी किसि स्वया नापंया स्वापू दु। दकलय् पुलांगु म्यामथ प्रतिनिधि म्यामुथस सबप्लानिफ्रन्स करिब ६० लख दँ न्ह्यः आःया दक्षिणी व पूर्वी अफ्रिकाय् मायोसिनया लिपांगु इलय् खनेदत। लिपा प्लियोसिनय्, करिब ३० लख दँ न्ह्यः, म्यामथ युरेसियाय् तितरबितर जुल, अन्ततः युरेसियाया अप्व भागं करिब १५–१३ लख दँ न्ह्यः उत्तर अमेरिकाय् थ्यन व कोलम्बियाया म्यामथ (M. columbi)या पुर्खा जुल। ऊनी म्यामथ (M. primigenius) करिब ७००–४००,००० दँ न्ह्यः साइबेरियाय् विकास जुल व छुं रुसया आर्कटिक महासागरया व्रान्जेल टापुइ ४,००० दँ न्ह्यः तक्क म्वानाच्वन।

## स्वयादिसँ
* प्राणी

पुचः:प्राणी
दुगु

**दुगु**, *च्वलय् (मिसाम्ह दुगु)* व *दुगुचा (मचाम्ह दुगु)* (*Capra aegagrus hircus*) एसिया व युरोपय् गृहस्थीकरण यानातःगु छगू प्रकारया चौपाया ख। थ्व प्राणी बोविदे परिवारया दुने ला। थ्व प्राणी फइ नापं उपपरिवार Caprinaeया दुने ला। हलिमय् दुगुया ३०० स्वया अक्व प्रकार दु। दुगु दकलय् न्हापा गृहस्थीकरण याःगु प्राणीइ छगू ख। थुकियात दुरु, ला, सं, छ्यंगु आदिया निंतिं गृहस्थीकरण याःगु ख।  

मिसा दुगुयात "च्वलय्", मिजंयात "दुगु", व इमिगु मचायात "दुगुचा" वा "कय्‌गूचा" धाइगु या। थुकियात कास्त्रेसन याना "खसी" नं दयेकिगु या। थुकिया लायात मतन धाइगु या। 

## लिधंसा

## स्वयादिसँ
* चौपाया

पुचः:प्राणी
सिंह

o

**सिंह**(*Panthera leo*) छता स्तनधारी प्राणी ख। थ्व प्राणीयात जंगलया जुजु नं धाइगु या। प्राणीतेगु वैज्ञानिक वर्गीकरण कथं थ्व प्राणी Felidae परिवारया *[[Panthera]]* जेनसया दुने ला। थ्व प्राणीयात धुं, तिँधुँ व ज्याग्वार नाप तःधं भौ(big cat) धका धाइगु नं या। थ्व प्रजातिया मिजंतेगु तौल २५० किलोग्राम स्वया अप्व जुइफु। प्यान्थेरा परिवारय् थ्व प्राणी धुं धुंका दकलय् तःधंगु म्ह दूगु प्राणी ख। वर्तमानय् सिंह सब-सहारा अफ्रिका व एसियाय् (लोपोन्मुख अवस्थाय् भारतया गिर फरेस्त न्यास्नल पार्कय्) दु। थ्व प्राणीया मेमेगु प्रकार उत्तर अफ्रिका व दक्षिणपश्चिम एसियां ऐतिहासिक कालय् लोप जुइधुंकल। करिब १०,००० दँ न्ह्यःया लिपांगु Pleistocene काल तक्क सिंह मनूधुंकाया दकलय् विस्तार जूगु बुं स्तनधारी प्राणी जुयाच्वन। व ईलय् थ्व प्राणी अफ्रिकाया यक्व थासय्, युरेसियाय् पश्चिमी युरोपं निसें भारत तक्क व अमेरिकाय् युकोन निसें पेरु तक्क दयाच्वन। सिंह छगू vulnerable species ख, गुकिया मू जनसंख्या अफ्रिकी ख्यलय् २०गु शताब्दीया उत्तरार्धय् प्रति दशक करिब ३०-५०% म्हो जूजूं वन। सिंहया जनसंख्या आरक्षण क्षेत्र व राष्ट्रिय निकुञ्ज स्वया पिने दयेके थाकु। थुकिया जनसंख्या म्हो जुया वंगुया कारण आःतक्क बांलाक्क मथुनि, अथे जुसां थुकिया प्राकृतिक च्वनिगु थाय् म्हो जुयावंगु व मनूत नापया ल्वापूयात छुं कारणया रुपय् कायेछिं। अफ्रिका दुने नं पश्चिम अफ्रिकाया सिंहया जनसंख्या अझ लोपोन्मुख दु। 

गुंइ सिंह करिब १०-१४दँ तक्क म्वाइ। मनूं लहिनातइ बिलय् धाःसा सिंह करिब २०दँ तक्क म्वाइ। जंगलय् मिजं सिंह, मेमेम्ह सिंह नाप थःगु लायाया निंतिं ल्वाइगु जूगुलिं १०दँ स्वया अप्व आपालं म्वाइ मखु। सभाना व घाँय्‌ख्यलय् आपालं च्वनिगु जुसां सिंह झाः व गुंइ नं च्वनेफु। मेमेगु भौ प्रजाति स्वया सिंह सिक्क हे सामाजिक प्राणी ख। सिंहतेगु सामाजिक पुचलय् मिसा सिंहत, इमिगु मचात व छुं ल्याम्ह मिजं सिंह दयाच्वनि। सिंहिनीतेसं पुचलय् सिकार याइ। इमिगु साधारण सिकार तःधंगु ungulate प्राणीत ख। सिंहत च्वका सिकारी (apex predator) व छगू अति महत्त्वपूर्ण प्रजाति(keystone species) ख। सिंह छगू scavenger प्राणी नं ख गुकिया ५०प्रतिशत नसा मदूगु प्राणीया लां दयेकि। सिंहतेसं साधारण कथं मनूतेगु सिकार मयासां छुं थासय् धाःसा सिंहतेसं मनूया हे सिकार याःगु नं खंगु दु। न्हिने आपालं द्यनिपिं थ्व प्राणी साधारण रुपय् बहनि व सनिलय् दनिगु या। 

## लिधंसा

## स्वयादिसँ
* प्राणी

पुचः:प्राणी
फा

**फा** छगू प्राणी ख। थ्व प्राणी एनिमेलियाय् कर्डेटाय् म्यामेलिया अन्तर्गतय् ला।

## स्वयादिसँ
* प्राणी
* जीवविज्ञान

पुचः:विज्ञान
व्हेल

**व्हेल** लखय् च्वनिम्ह छता स्तनधारी प्राणी ख।

## स्वयादिसँ
* प्राणी

पुचः:प्राणी
प्वाथंचू

प्वाथय् चुया जुइपिं धुस्वक्वँय् दुपिं पशुतेत रेप्ताइल धाइ। छुं रेप्ताइल थ्व कथं दु-
* गलह
* सर्प
* माय्‌बिलि
दाइनोसौर

**दाइनोसौर** धाःगु आर्कसोर (archosaurs) धाइगु तःधंगु रेप्ताइलया छगू पुचः खः, गुकिं करिब १६ कोटी ५० लख दँ (165 million years) निसें अप्वः ई तक्क पृथ्वीया मू भू-भर्तिब्रेत (dominant terrestrial vertebrates)या रुपय् राज यात। डायनासोरत ट्रायसिक काल (Triassic Period), करिब २४ कोटी ५० लखः दँ न्ह्यः, न्ह्यथंगु खः।

## ताजि
दाइनोसौरयात क्वसं बियातःगु ताजिइ ब्वथले छिं 

## स्वयादिसँ

* जीवविज्ञान
आर्केया

आर्केया छगू म्वामि/प्राणीतेगु पुचः ख। 

पुचः:विज्ञान
ब्याक्टेरिया

**ब्याक्टेरिया** धागु छगु कोषीय प्राणीतः खः।

## फाइला

ब्याक्टेरियोलोजिकल कोड कथं क्वय् बियातःगु फाइला वैध रुपं प्रकाशित जूगु दु 

* एक्टिनोमाइसेटोटा
* आर्माटिमोनाडोटा
* बेसिलोटा
* क्लोरोफ्लेक्सोटा
* सायनोब्याक्टेरियोटा
* माइकोप्लाज्माटोटा
* फुसोब्याक्टेरियोटा
* एब्दिटिब्याक्टेरियोटा
* एसिडोब्याक्टेरियोटा
* एक्विफिकोटा
* एट्रिब्याक्टेरोटा
* ब्याक्टेरोइडोटा
* बाल्नेओलोटा
* काल्दिसेरिकोटा
* काल्डिट्रिचोटा
* क्लेमाइडियोटा
* क्लोरोबायोटा
* क्रिसिओजेनोटा
* कोप्रोथर्मोब्याक्टेरोटा
* डेफेरिब्याक्टेरोटा
* डिक्ट्योग्लोमोटा
* एलुसिमाइक्रोबायोटा
* फाइब्रोब्याक्टेरोटा
* जेमाटिमोनाडोटा
* किरिटिमटिएलोटा
* लेन्टिस्फेरोटा
* नाइट्रोस्पिनोटा
* नाइट्रोस्पाइरोटा
* प्लान्क्टोमाइसेटोटा
* स्यूडोमोनाडोटा
* रोडोथर्मोटा
* स्पाइरोकेटोटा
* थर्मोडसल्फोब्याक्टेरियोटा
* थर्मोमाइक्रोबायोटा
* भेरुकोमाइक्रोबायोटा
* डेइनोकोकोटा
* सिनर्जिस्टोटा
* थर्मोटोगोटा

## लिधँसा

पुचः:प्राणी
मा (बोट्यानी)

**मा** धाःगु **प्लान्ते** जीवराज्यय् लाःगु म्वानाच्वंगु प्राणीत ख। थ्व पुचःले मनुतयेसं आपालं खनाच्वँगु प्राणी दसु : सिमा, जडिबुटि, झ्याङ, घाँय् आदु ला। माया वैज्ञानिक सीकेज्यायात बोतानी धाइ। बोतानीया मालेज्या कथं हलिमय् करिब ३,५०,००० प्रकारया जीवित मा लुइ धुंकल गुकिलि पु मा, ब्रायोफाइत, फर्न व फर्न एलाइज दु। सन् २००४ तक्क हलिमय् करिब २,८७,६५५ प्रजाति मा लुइकेधुंकल गुकिलि २,५८,६५० स्वाँ ह्वइगु व १८,००० ब्रायोफाइत दु। **वांगु मा** वा **भिरिदिप्लान्ते**तयेसं थःगु अप्व उर्जा सूर्द्यःया जः छ्येला फोटोसिन्थेसिस प्रक्रियां दयेकि।

## नां छ्यला
### आधारभूत प्रत्यय व ब्वथला
नेपालभाषाय् मातेत थीथी कथं म्हसीकातःगु दु। छगू भाषिक ब्वथलाय् थीथी मायात सिमा, स्वांमा व घाँय् दथुइ आकार कथं बायेछिं। भाय् छ्यलीगु कथं थीथी मायात म्हसीकेगु थीथी खँग्वःत छ्यलातःगु खनेदु:

-सि: थ्व "सिसा बाय् फल"या निश्चित प्रत्यय ख। नेपालभासय् स्वांमाया नांयात सिसाबुसाया नांय् हिलाः छ्यलीगु चलन दु। दसुया निंतिं अं खंग्वलं सि वा सिमायात म्हसिकि धाःसा अंसि (सामान्य कथं छ्यलाय् मदूगु खँग्वः) खँग्वलं धाःसा सिसायात म्हसीकि। मेखे, पासि खँग्वलं सि व सिमा नितांयात म्हसीकि व पा खँग्वःया अर्थ बिस्कं दु।

-पु: थ्व प्रत्ययं "बीज" थुइकि। दसु अम्पु, अलःपु, सिम्पु। पु प्रत्यय लाःसां थ्व नामं मायात नं म्हसीकी। 

-मा : थ्व प्रत्ययं सि, पु बीगु माँम्ह प्राणीयात म्हसीकी। छुँ नं बुँज्याया खँय् दूगु च्वसुइ माँया निंतिं मा प्रत्यय छ्यलीगु नं या। दसुया निंतिं, अंया मायात अंमा धाइ।

-स्वां: आपालं स्वांया नामं नांजाःगु माया निंतिं छ्यलीगु खँग्वः। दसु: पलेस्वां, गुनकेरास्वां।

-मरि (मरि): आपालं छ्यलाय् मदुसां छुं मा दसु योमरि (Fig)यात मरि नामं प्रत्यय स्वानाः म्हसिकेगु या। 

## किपा

File:Borassus flabellifer.jpg|Borassus flabellifer
File:Chestnut in Guntur.jpg|The fruits of Palmyra Palm tree, Borassus flabellifer (locally called Thaati Munjelu) sold in a market at Guntur, India.
File:Turmericroot.jpg|Turmeric rhizome
File:Starr 050407-6233 Ipomoea batatas.jpg|Sweet potato, *Ipomoea batatas*, Maui Nui Botanical Garden
File:Pandan wangi.JPG|*Pandanus amaryllifolius*
File:California Papaya ID.jpg|California Papaya
File:Papaya sunset.jpg|*Carica papaya*, cultivar 'Sunset'
File:Prepared lemon grass.JPG|*Cymbopogon citratus*, lemon grass, oil grass
File:Bangkuang 070612-056 stgd.jpg|*Pachyrhizus erosus* bulb-root. Situgede, Bogor, West Java, Indonesia.
File:KIKU brak-ontree.JPG|Fuji (apple)
File:SauropusAndrogynus.jpg|Sprouting shoots of *Sauropus androgynus*
File:Ilaneer.jpg|*Cocos nucifera*
[...]


## लिधंसा

## स्वयादिसँ
* बोतानी
* फोटोसिन्थेसिस

### थीथी माचाछि
* एनाकार्दियासी
* रोजिसिए
* रुतासिए

पुचः:बोतानी
पुचः:विज्ञान
स्वां

स्वां धाःगु स्वांमाया छगू भाग ख। थ्व स्वांमाया मुखू बेना वैगु कुचा ख। स्वांया दकलय् पिनेया भाग क्वहः (Sepal) ख। थ्व भागं स्वांया मुखूयात कय्‌पुया तइगु या।  स्वां ह्वये स्वया न्ह्यःया कुचायात बुँचुलि वा मुखू धाइ। स्वां ह्वये स्वया न्ह्यःया कुचायात मुखूस्वां धाइ। 

## थी-थी स्वां
* आफ्वः (नीलकमल)
* हँय्‌कलिस्वां
* कःछेस्वां
* कनांस्वाँ
* कन्कन्चंपा
* कपूसिनाय्‌स्वां
* कल्किस्वां (Amaranth)
* कंस्वां (Cactus flower)
* खालुस्वां (*Swertia chirata*)
* ग्वदावरिस्वां
* ग्वय्‌स्वां (*Gomphrena globosa*)
* गलँइँचास्वां (*Verbena*)
* घरिस्वां
* चस्वां (चवास्वां)(*Michelia*)
* जिफ्वःस्वां
* जीस्वां
* झउस्वां
* तकुस्वां
* तफ्वःस्वां
* दुधालय् (*Datura*)
* धकिस्वां (*Dahlia*)
* नाय्‌चास्वां (*Zenia*)
* पंखास्वां
* पलेस्वां
* बभूस्वां
* येलबकः (*Gardenia*)
* लवंस्वां (*Buddleja*)
* लाखय्‌स्वां (लाहुरेस्वां)
* लापास्वां(कःछेस्वां)
* सचिकास्वां (*Salvia*)
* सिनाय्‌स्वां
* सीस्वां (धाथेंया स्वां मखु, सिलं दयेकातःगु स्वाआकारया चीज)
* हितफ्वःस्वां
* हिफ्वःस्वां

## लिधंसा

## स्वयादिसँ
* स्वांमा

पुचः:स्वांमा
लवण

रसायनशास्त्रय् हाइड्रोजन आयोन (प्रोटोन)नाप स्वापु ते छिंगु छजु इलेक्ट्रोन दुगु रसायनिक पदार्थयात **लवण** धाई|
जीवरसायनशास्त्र

**जीवरसायनशास्त्र** धागु प्राणीतेगु म्हे जुइगु रसायनतेगु बारेयागु ब्वनेज्या खः।
## स्वया दिसं
* ग्लाइकोलाइसिस
* क्रब चक्र
* जेनेटिक्स
* सेलुलर इनर्जेटिक्स
* इन्जाइम
* अर्गानिक रसायनशास्त्र

पुचः:विज्ञान
खिचा

**लहि खिचा** ( *क्यानिस लुपस फ्यामिलियारिस* *Canis lupus familiaris*  व *क्यानिस लुपस दिङ्गो* *[[Canis lupus dingo]]*) कार्निभोरा अर्दरया क्यानिदे परिवारया छगू प्रकारयाभुयु गुँखिचा ख। थ्व नां भुस्याहा व लहिनातःगु निगु हे प्रकारया खिचाया निंतिं छ्येलिगु या। खिचा सम्भवतः मानव प्रजातिं दक्ले न्ह्यः लहिनातःगु प्राणी ख। थ्व प्राणीयात खिचाज्या, सिकार व पासाप्राणीया निंतिं मनुं लहिनातःगु खनेदु। 

खिचाया वर्तमान प्रजाति मनुं करिब १५,००० दँ निसें लहिनातःगु भुयु गुँखिचाया सन्तति ख।  थ्व प्राणीं मानव सभ्यताय् काःगु भूमिका स्वेबिले प्राचीन मानव बस्ती नापं कमजोर अवस्थाय् दयाच्वंगु प्राणी जुइमा। थ्व प्राणी लिपा वना सिकार यायेत, चौपाया स्वेत, मालसामाल सालेत, सुरक्षा यायेत, सिपाहीं ज्या यायेत, हताःय्, पासाप्राणीया रुपय् व अशक्त व अपाङ्गया ग्वहालिया निंतिं ज्या वल। थ्व प्राणीं मनुजातिया निंतिं याःगु ज्याया लागि थ्व प्राणीयात यक्व भाषा व संस्कृतिइ मनुया दक्कले यःम्ह पासा ("Man's Best Friend") या रुपय् नालेगु नं या। सन् २००१या आंकलन कथं हलिमय् करिल ४० कोटी खिचा दु। 

१५,००० दँया कालखण्डय् थ्व प्राणी सिक्क म्हो प्रजाति दूगु पुचः ल्यान्दरेस (landrace)या छगू प्राणीया रुपय् पलिस्था जुल। थ्व पुचले थन्यागु प्राणी ला गुकिया व्यवहार, संरचना आदि वातावरणीय प्रभाव व कार्यात्मक भूमिकां पाना वन। मानवीय चयनया लिच्वःया कथं थी-थी नश्लया खिचा विकशित जुल गुकिया व्यवहारिक व भौतिक रुप मेमेगु स्तनधारी प्राणीस्वया पाना वन।
 खिचाया जा छुं इञ्चया चिहुआहुआ निसें छुं फितया आइरिश वुल्फहाउन्द तक्क, रंग तुगु निसें भुयु (वांगु नं धाइगु या) निसें हाकुगु तक्क, सियु निसें ह्यांगु तक्क, थी-थी बुट्टाया छ्यंगु व सं आदि थ्व प्राणीइ मानवीय कारणं वःगु हिउपाया छुं दसु ख। 
 

## लिधंसा

पुचः:विज्ञान
फुसा

{{image key
|list type=ordered
|Hyphal wall

**फुसा** छपुचः प्राणी ख। 

## माइकोलोजि

thumb| सन् १७२९स, पियर एन्टोनियो मिशेलीं दकलय् न्हापां फंगसया विवरण पिथंगु ख।
माइकोलोजी धयागु फंगसया आनुवंशिक व जैव रासायनिक गुण, थुकिया वर्गीकरण, व फंगस छ्यला दयेकीगु वासः, नसा, व मनोवैज्ञानिक पदार्थया स्रोतया अध्ययन नापं मनुतेत फंगसं दूगु खतरा, गथेकि विषाक्तता वा संक्रमण आदि विषयया व्यवस्थित अध्ययननाप स्वापू दूगु जीवविज्ञानया कचा ख। फाइटोप्याथोलोजी, वनस्पति ल्वेया अध्ययन थ्व विषयनापं तसकं स्वापू दु छाय् धाःसा यक्व वनस्पति ल्वेया कारक फंगस ख। 

मनुतेसं फंगसया छ्येलेज्या प्रागैतिहासिक ई निसें हे याःगु ख; Ötzi the Iceman, अस्ट्रियाया आल्प्सय् फ्रिजय् लुयावःगु ५,३०० दँया नवपाषाण युगया मनूया बांलाक संरक्षित ममी नापं निगु प्रजातिया पोलिपोर म्हुकं लूगु दु गुकियात टिन्डरया रुपय् ( *Fomes fomentarius* ), वा वासःया निंतिं ( *Piptoporus betulinus* ) छ्यःगु जुइफु।  प्राचीन मनुतेसं फंगसयात नसाया स्रोतया रुपय् छ्येलातःगु दु। मनूतेसं द्वलं द्व दँ तक फुसा दूगु मरि व फर्मेन्तेद ति दयेकेगु ज्या याःगु दु। छुं पुलांगु लिखित अभिलेखय् सम्भवतः रोगजनक फंगसया कारणं जूगु बालीया विनाशया खँ कनातःगु दु। 

### इतिहास
१७गु शताब्दीइ माइक्रोस्कोपया विकास धुंका माइकोलोजी छगू व्यवस्थित विज्ञान जुवन। यद्यपि फंगल बीजाणु दकलय् न्हापां सन् १५८८इ जियाम्बाटिस्टा डेला पोर्टा नं खंगु ख धाःसा माइकोलोजीया विकासय् न्हापांगु ज्या पियर एन्टोनियो मिशेलीया सन् १७२९या च्वखँ *नोभा प्लान्टारम जेनेराया* प्रकाशनया रुपय् कायेगु या।  मिशेलीं बीजाणुया अवलोकन जक मखु, उचित परिस्थितिइ थुकियात थःगु हे प्रजातिया फंगसय् ब्वलनेत प्रेरित यायेफइगु खँ नं क्यनादिल।  कार्ल लिनियसं थःगु *स्पिसिज प्लान्टारम* (१७५३)य् न्ह्यथंगु नामकरणया बाइनोमियल प्रणालीया छ्येलेज्यायात विस्तार याना डच क्रिस्टियन हेन्ड्रिक पर्सुनं (१७६१–१८३६) म्हुकंया न्हापांगु वर्गीकरण स्थापित यानादिल गुकिया निंतिं वय्कःयात आधुनिक माइकोलोजीया संस्थापकया रुपय् कायेगु या। लिपा एलियस म्याग्नस फ्राइज (१७९४–१८७८) नं बीजाणुया रंग व सूक्ष्म विशेषता छ्येला फंगसया वर्गीकरणयात अझ विस्तारित यानादिल, थ्व विधि थौं नं ट्याक्सोनोमिस्ततेसं छ्येलिगु या। १७गु–१९गु व २०गु शताब्दीया सुरुइ माइकोलोजीइ मेमेपिं उल्लेखनीय प्रारम्भिक योगदानकर्ताय् माइल्स जोसेफ बर्कले, अगस्ट कार्ल जोसेफ कोर्डा, एन्टोन डी ब्यारी, दाजुकिजात लुइस रेने व चार्ल्स तुलास्ने, आर्थर एचआर बुलर, कर्टिस जी लॉयड व पियर एन्ड्रिया सेकार्दो ला। २०गु व २१गु शताब्दीइ, जैव रसायन शास्त्र, आनुवंशिकी, आणविक जीव विज्ञान, जैव प्रविधि, डीएनए अनुक्रमण, व वंशावली विश्लेषणय् प्रगतिं फंगल स्वापू व जैव विविधताय् न्हुगु अन्तर्दृष्टि प्रदान याःगु दु, व फंगल परम्परागत मोर्फोलोजी-आधारित ट्याक्सोनोमीइ चुनौती ब्यूगु दु ।

## लिधंसा

## स्वयादिसँ
* प्राणी

पुचः:प्राणी
रसायनिक तत्त्वतेगु धलः

रसायनिक तत्त्वतेगु धलः थ्व कथं दु-
*हाइड्रोजन*हेलियम*लिथियम*बेरिलियम*बोरोन*कार्बोन*नाइट्रोजन*अक्सिजन*फ्लोरिन*नियोन*सोडियम*म्याग्नेजियम*एलुमिनियम*सिलिकन*फस्फोरस*सल्फर*क्लोरिन*आर्गन*पोटासियम*क्याल्सियम*स्क्यान्डियम*टाइटानियम*भ्यानडियम*क्रोमियम*म्याङ्यानिज*न:*कोबाल्ट*निकेल*कपर*जिंक*ग्यालियम*जर्मेनियम*आर्सेनिक*सेलेनियम*ब्रोमिन*कृप्टन*रुबिडियम*स्ट्रोन्सियम*यितृयम*जर्कोनियम*नायोबियम*मोलिब्डेनम*टेक्नेसियम*रुथेनियम *रोडियम*प्यालिडियम*वह*क्याड्मियम*इन्डियम*टिन*एन्टिमोनी*टेलुरियम*आयोडिन*जेनन*सेसियम*बेरियम*ल्यान्थानम*सेरियम*प्रासियोडाइमियम*नियोडाइमियम*प्रोमेथियम*समारियम*युरोपियम*ग्याडोलिनियम*टर्बियम*डिस्प्रोसियम*होल्मियम*अर्बियम*थुलियम*यिट्टरबियम*लुटेटियम*हाफ्नियम*टान्टालम*टंग्स्टेन*रेनियम*अस्मियम*इरिडियम*प्लाटिनम*लुं*पारो*थ्यालियम*लिड*बिस्मुथ*पोलोनियम*एस्टाटिन*रेडन*फ्रान्सियम*रेडियम*एक्टिनियम*थोरियम*प्रोट्याक्टिनियम*युर्यानियम*नेप्टुनियम*प्लुटोनियम*अमेरिसियम*क्युरियम*बर्केलियम*क्यालिफोर्नियम*आइन्स्टाइनियम*फर्मियम*मेन्डेलेभियम*नोबेलियम*लरेन्सियम*रुथरफोर्डियम*डब्नियम*सीबोर्गियम*बोरियम*ह्यासियम*मेइट्नेरियम*उनउननिलियम*उनउनउनियम*उनउनबियम*उनउनक्वाडृयम*उनउनहेक्जियम
तत्त्वमां

**तत्त्वमां** वा **पिरियोडिक टेबल** रसायनशास्त्रय् छ्येलिगु छगु मां ख:| थ्व टेबलय् सकल रसायनिक तत्त्वतेत ईमिगु गुणया कथं थी-थी तत्त्व-पुचलय् बायातैगु या| तत्त्वमांया च्वसं क्वय्‌या (धःस्वःगु) पुचःयात ग्रुप धाइ धाःसा जवं खवःया पुचःयात पिरियद धाइ। 

## तत्त्वमांया तत्त्वत
तत्त्वमांया तत्त्वत थ्व कथं दु-
* हाइड्रोजन
* हेलियम
* लिथियम
* बेरिलियम
* बोरोन
* कार्बोन
* नाइट्रोजन
* अक्सिजन
* फ्लोरिन
* नियोन
* सोडियम
* म्याग्नेजियम
* एलुमिनियम
* सिलिकन
* फस्फोरस
* सल्फर
* क्लोरिन
* आर्गन
* पोटासियम
* क्याल्सियम
* स्क्यान्डियम
* टाइटानियम
* भ्यानडियम
* क्रोमियम
* म्याङ्यानिज
* न:
* कोबाल्ट
* निकेल
* कपर
* जिंक
* ग्यालियम
* जर्मेनियम
* आर्सेनिक
* सेलेनियम
* ब्रोमिन
* कृप्टन
* रुबिडियम
* स्ट्रोन्सियम
* यितृयम
* जर्कोनियम
* नायोबियम
* मोलिब्डेनम
* टेक्नेसियम
* रुथेनियम 
* रोडियम
* प्यालिडियम
* वह
* क्याड्मियम
* इन्डियम
* टिन
* एन्टिमोनी
* टेलुरियम
* आयोडिन
* जेनन
* सेसियम
* बेरियम
* ल्यान्थानम
* सेरियम
* प्रासियोडाइमियम
* नियोडाइमियम
* प्रोमेथियम
* समारियम
* युरोपियम
* ग्याडोलिनियम
* टर्बियम
* डिस्प्रोसियम
* होल्मियम
* अर्बियम
* थुलियम
* यिट्टरबियम
* लुटेटियम
* हाफ्नियम
* टान्टालम
* टंग्स्टेन
* रेनियम
* अस्मियम
* इरिडियम
* प्लाटिनम
* लुं
* पारो
* थ्यालियम
* लिड
* बिस्मुथ
* पोलोनियम
* एस्टाटिन
* रेडन
* फ्रान्सियम
* रेडियम
* एक्टिनियम
* थोरियम
* प्रोट्याक्टिनियम
* युर्यानियम
* नेप्टुनियम
* प्लुटोनियम
* अमेरिसियम
* क्युरियम
* बर्केलियम
* क्यालिफोर्नियम
* आइन्स्टाइनियम
* फर्मियम
* मेन्डेलेभियम
* नोबेलियम
* लरेन्सियम
* रुथरफोर्डियम
* डब्नियम
* सीबोर्गियम
* बोरियम
* ह्यासियम
* मेइट्नेरियम
* उनउननिलियम
* उनउनउनियम
* उनउनबियम
* उनउनक्वाडृयम
* उनउनहेक्जियम

## स्वयादिसँ
* रसायनशास्त्र
 

पुचः:रसायनशास्त्र
एलुमिनम

थ्व छगु तत्त्व (एलेमेन्ट) ख:।

पुचः:रसायनिक तत्त्व
कार्बन

thumb|कार्बन परमाणु
**कार्बोन** वा **कार्बन** एटमिक ल्याखँ ६ दूगु व रसायनिक चिं C दूगु छगू रासायनिक तत्व ख।  पिरियोडिक टेबलय् समूह १४या छगू सदस्य जूगुलिं थ्व तत्त्व अधातु व टेट्राभ्यालेन्ट जुइ अतः, थुकिया प्यंगु इलेक्ट्रोन कोभ्यालेन्ट रासायनिक बण्ड देकेया निंतिं उपलब्ध जुइ। कार्बोनया ३गु प्राकृतिक आइसोटोप खने दु। थुकिलि १२ C व १३ C स्थिर (stable) जुइ धाःसा १४ C रेडियोएक्टिभ जुइ व हाफ लाइफ करिब ५७३०या गतिइ ध्वगिनावनि (decay)। कार्बोन मनुतेसम् प्राचीनकाल निसें स्युगु म्हो तत्त्वय् छगू ख। कार्बोन धाःगु नां लातिन भाषाया कार्बो धाःगु खँग्वलं वःगु ख। लातिन भाषाय् कार्बोया अर्थ ह्येंग्वा ख। लातिन भाषानाप स्वापू तैगु रोमान्स व स्लाभिक परिवारया भाषाय् कार्बोन धाःगु खँग्वः तत्त्व व ह्येंग्वा निगु हे या निंतिं छ्येलि। 

कार्बनया यक्व कथंया एलोट्रपत दु। थुकिलि दक्ले नांजाःगु एलोट्रपय् ग्राफाइट (सीसा), हेरा व आकारहीन(एमर्फस) कार्बन ख। कार्बनया  भौतिक गुण एलोट्रोपिक फर्म कथं पायेगु या। फार्म के साथ बदलती हैं. दसु, हेरा अत्यधिक पारदर्शी जुइ, गनकि ग्रेफाइट अपारदर्शी जुइ व हाकुइसे च्वनि। ग्रेफाइट भोंतय् ध्व सालेछिंक नाइसे च्वनि धाःसा हेरा दक्ले छाःगु व कडा वस्तुइ छगू ख। ग्रेफाइट छगू बांलाःगु विद्युत कंडक्टर खः धाःसा हेराया विद्युत कम्डक्टिभिटी म्हो जक्क दु। सामान्य अवस्थाय् हेरा, सकल ज्ञात वस्तुइ सर्वोच्च तापीय चालकता (कन्डक्टिभिटी) दूगु वस्तु ख। कार्बनया सकल एलोट्रोपत सामान्य अवस्थाय् ठोस अवस्थाय् दयाच्वनिगु जुसां ग्रेफाइट धाःसा दक्ले थर्मोडाइनामिकल्ली स्थिर जु। 

## स्वयादिसँ
*तत्त्व
*रसायनशास्त्र

पुचः:कार्बोन
लुं

**लुँ** रसायनिक चिं Au (ल्याटिन भाषा: औरम, aurum ) व रसायनिक ल्याखँ ७९ दूगु छगू रसायन ख। थ्व छगू उच्च मांग दूगु बहुमूल्य धातु ख। थुकियात मूर्तिकला, अलंकरण, तिसा आदिइ इतिहासया शुरुवात निसें हे उच्च कोटी बिया छ्येलातःगु खने दु। थ्व धातु nuggets वा grainया रुपय् लोंहय् व alluvial डिपोजिटय् आपालं लुइगु या। लुँ छगू ताकुगु (dense), नाइसेच्वंगु, रश्मियुक्त व ज्ञात धातुइ दक्ले अप्व लचक दूगु (malleable) व धालेयाछिंगु (ductile) धातु ख। शुद्ध लुँया फे, निभा व लखँ मस्येंकिगु व खतं मनैगु प्वाला-प्वाला थाइगु म्हासुइसे च्वंगु रंग व आलोकयात पारम्परिक कथं आकर्षक धका हनिगु या। थ्व छगू मौद्रिक धातु (coinage metal) नं ख व सन् १९७१य् ब्रेटन वुड्स व्यवस्थाया पतन स्वया न्ह्यः गोल्ड स्ट्यान्डर्डया आधार नं थ्व हे धातुं देकाःतल। 

आधुनिक औद्योगिक लागाय् लुँयात थुकिया अक्सिदेतिभ करोजनया विरुद्धया प्रतिरोधात्मक लक्षणया निंतिं दन्त चिकित्सा व इलेक्ट्रोनिक्सय् छ्येलिगु या। रसायनिक कथं लुँ छगू संक्रमण धातु (transition metal) ख व थुकिलिं सल्भेसनय् (solvation) त्रिसंयोजक (trivalent) व एकल संयोजक (univalent) क्याटायन देकेफु। एसटीपीइ थुकियात एक्वा रेजिया (एसिडतेगु छगू मिश्रण)द्वारा रियाक्सन याना क्लोरोऔरिक एसिड व सायनाइडया अल्कालाइन सोलुसनं रियाक्सन यायेफु तर छगू जक एसिड(अम्ल) दसु हिड्रोक्लोरिक, नाइट्रिक, सल्फ्युरिक आदि एसिडं धाःसा थ्व तत्त्वनाप रियाक्सन याये मफु। लुँ पारोय् घोलेजुया मिश्र धातु (amalgam alloy) देकी तर पारोनाप रसायनिक प्रक्रिया धाःसा याइमखु।  

## स्वयादिसँ
* रसायनशास्त्र

Gold
पुचः:तत्त्व
पुचः:रसायनशास्त्र
हाइद्रोजन

thumb|हाइड्रोजन स्पेक्ट्रम परीक्षण
**हाइड्रोजन** तत्त्वमांया न्हापांगु रसायनिक तत्त्व ख। थुकिया रसायनिक चिं H ख। पृथ्वीया सामान्य ताप व चापय् थ्व तत्त्व वायु रुपस दयाच्वनि। 

पुचः:रसायनिक तत्त्व
नँ

**नँ** छगू रसायनिक तत्त्व ख। थुकिया रसायनिक चिं **Fe** (ल्यातिनया फेरमं) व आणविक ल्या २६ ख। थ्व न्हापांगु संक्रमण श्रृङ्खलाया छगू धातु ख। थ्व धातु पृथ्वीया सकल मात्राय् दकले अप्व मात्राय् दूगु तत्त्वय् छगू ख। थ्व धातु पृथ्वीया सतहय् दूगु प्यङ्गु दकले साधारण तत्त्व ख। 

## स्वयादिसँ
*तत्त्व

पुचः:तत्त्व
अक्सिजन

**अक्सिजन** छगु ग्यास व एलेमेन्टयागु नां ख:| थ्व ग्यांस मनु व फुकं प्राणीतेत म्वाये त मजिकं मगा:| 

अक्सिजन यु केमिकल सीम्बोल (रसायनिक चीं) "O" ख: । हलिम(पृथ्वी)य् स्वन्त्रत रुपय् यक्व अक्सिजन मदु, तर कोभ्यालेन्ट व आयोनिक स्वापु(बोन्ड)यागु रुपे अक्सिजन यक्व दु । स्वन्तन्त्र रुपय् दुगु बले थ्व्: O२ जुया च्वने य: ।

हलिमय् स्वतन्त्र अक्सिजन यु हाली मुहाली न्हापा निसें मदु । थ्व यागु अप्व Paleoproterozoic era (between 2.5 billion years ago and 1.6 billion years ago) २.५ अर्ब व: १.६ अर्ब दं न्ह्य -- हलिमयु आयु करीब ४.६ अर्ब दं धयु थेओरी दु -- मनुयागु मिखा नं मखंगु चि-चि ग्व:उ जीब(किटाणु) यु जीब रसायन प्रकृया जुया जुगु ख ।

## गुण

## छ्येलेज्या

## वैज्ञानिक ईतिहास

## अवस्था

## कम्पाउन्ड

## आइसोटोप

## सावधानी

## स्वया दिसं

## स्रोत

## पिनेयागु स्वापु

पुचः:रसायनशास्त्र
वहः

**वहः** छगू रासायनिक तत्त्व ख; थुकिया चिं Ag (ल्याटिन अर्जेन्टम 'वहः', प्रोटो-इन्डो-युरोपेली भासय् *h2erǵ 'चमकदार, ह्याउँगु') व परमाणु ल्याः ४७ दु।

वहः छगू नरम, ह्याउँगु, चमकदार संक्रमण धातु खः। थ्व धातुं छुं नं धातुय् दकलय् अप्व विद्युत चालकता, थर्मल चालकता, व प्रतिबिम्बितता क्यनि। थ्व धातु पृथ्वीया सतहय् शुद्ध, स्वतन्त्र तत्त्वया रुपय् ("नेटिभ सिल्भर"), लुँ व मेमेगु धातुनापया मिश्र धातुया रुपय् व अर्जेन्टाइट व क्लोरागिराइट थें न्याःगु खनिजय् दै। अप्वः धया थें वहः सिजः, लुँ, लेड व जस्ता परिशोधनया उपजया रुपय् उत्पादन जुइ।

वहःयात ताःई न्ह्यःनिसें मूवंगु धातुया रुपय् मूल्यवान यानातःगु दु। थ्व धातुयात बुलियन सिक्काय् लुँ नापं छ्येलिगु या। थ्व लुँ स्वया अप्व प्रचुर मात्राय् दःसां थ्व धातु थःगु नेतिभ रुपय् यक्व म्हो मात्राय् जक दइ। थुकिया शुद्धता सामान्यतया प्रति-मिलया आधारय् लनेगु जुइ। ९४%-शुद्ध मिश्र धातुयात "०.९४० फाइन" धकाः वर्णन यानातःगु दु। प्राचीन कालया न्हय् गू धातु मध्ये छगू कथं, वहःया मानव तजिलजिइ स्थायी भूमिका दु।

मुद्रा व लगानीया माध्यम (सिक्का व बुलियन) त्वताः वहःयात सौर्य प्यानल, लः फिल्ट्रेशन, तिसा, ज्वलं, विद्युतीय स्वापू व कण्डक्टरय् छ्येलिगु या। विशेष न्ह्याय्कः, झ्याःया लेपय्, रासायनिक प्रतिक्रियाया उत्प्रेरकय्, रंगीन ग्लासय् रंगया रुपय्, व विशेष नसाय् थ्व तत्त्व छ्यलिगु या। थुकिया कम्पाउण्ड फोटोग्राफिक व एक्स-रे फिल्मय् छ्यलिगु या। सिल्भर नाइट्रेट व मेमेगु सिल्भर कम्पाउन्दया कीटाणुनाशक व माइक्रोबायोसाइड (ओलिगोडायनामिक इफेक्ट)या रुपय् छ्येलिगु या। थ्व रुपय् थ्व तत्त्वयात पट्टी, घाः-ड्रेसिंग, क्याथेटर, व मेमेगु चिकित्सा उपकरणय् तइ।

## स्वयादिसँ
* रसायनिक तत्त्व

पुचः:वहः
टिन

थ्व छगु तत्त्व (एलेमेन्ट) ख:|

## नां

*टिन* खँग्वः जर्मनिक भाय् माचाछिया दथुइ छ्यलातःगु खनेदु अले पुनःनिर्माण यानातःगु प्रोटो-जर्मनिक भासय्  खँग्वलं वःगु खनेदु। थ्व धातुयात जर्मनय्  व स्वीडिशय्  व डच भासय्  धाइगु या। थ्व खँग्वः मेमेगु इन्दो-युरोपियन भासय् खनेमदु व जर्मनिक पाहाँखँग्वः दूगु भाय् ( दसु, आयरिशय् ) दुने धाःसा थ्व खँग्वः खनेदु।  

टिनया लाटिन नां, स्तानम ()या मूल अर्थ वहः व लेडया मिश्र धातु ख, व प्यंगूगु शताब्दीइ थ्व खँग्वःया अर्थ थौंकन्हय्या  'टिन' जुल  —थ्व धातुया लातिन भासय् पुलांगु नां प्लम्बम क्यान्दिदम () ख गुकिया अर्थ "तुयुगु लेड" ख।  न्हापायागु  वःगु खनेदु (गुकिया अर्थ थ्व हे पदार्थ ख),  *टिनया* निंतिं रोमान्स व सेल्टिक खँग्वःया उत्पत्ति, गथेकि फ्रान्सेली , स्पेनिश , इटालियन , व आयरिश  थ्व हे पुलांगु नामं जूगु ख।  /  या व्युत्पत्ति  धाःसा मथूनि; थ्व पूर्व- भारत-युरोपेली भासं वःगु खँग्वः जुइफु।

## लिधंसा

पुचः:रसायनिक तत्त्व
धातु

**धातु** धागु छता प्रकारया तत्त्व ख। रसायनिक प्रकियाय् थन्यागु तत्त्वं थःगु इलेक्त्रोन अपुइकः हे त्वःते फु। थथे इलेक्त्रोन त्वःता धातुतसें धातुत्मक स्वापू दयेकी। धातु ताप व विद्युत वाहाया बांलागु सञ्चालक जुइ। नापं, धातुत झः-झः धाइगु नं या। साधारण तापक्रम व चापय् पारो त्वता मेमेगु दक्वं धातुत ठोस अवस्थाय् दयाच्वनि। धातुत ल्वाकछ्याना थीथी अलोय दयेकेछिं। धातुयात क्वाचा थासाय् थना थी-थी वस्तु दयेकेछिं। थन्यागु ज्यायात थँज्या (Casting (metalworking)) धाइ। धातुया थी-थी भौतिक गुणतेसं धातुतेगु ज्या निर्धारण याइ। यातुसेच्वनिगु (Ductile) पहः अप्व दूगु धातुतेगु तार दयेके अःपु।  

## दसु
* अलोय (धातुत ल्वाकछ्याना दयेकातःगु धात्विक वस्तु)
* कँय्
* नँ
* ली
* लुं
* वहः
* सिजः
* पारो
* जस्ता
* स्टील

## स्वयादिसँ
* पिरियोडिक टेबल

पुचः:विज्ञान
अलोय

निता वा अप्व धातु ल्वाकछ्याना दयेकातःगु वस्तुयात अलोय धाइ। थन्यागु वस्तु आपालं धातु स्वया बल्लाइगु जुइ।

## स्वयादिसँ
* स्टील
* सिजः

पुचः:धातु
ली

**ली** धाःगु सीजः व जस्ताया अलोइ ख। ली लुँ थें रंगया म्हासुगु झःझः धागु धातु ख। थ्व मेमेगु शुद्ध धातु स्वयां छाःगु जुइ अले खतं नइमखु। अतः, थुकिया मू जस्ता स्वयां अप्वः जुइ।

कँय् बाय् जस्ता स्वयां लीइ अप्वः लचकता दइ। ली नाइगु फुति ९०० निसें ९४० °C वा १,६५० निसें १,७२० °F जुइ। थ्व नाइगु फुति ली छुकिं दयेकूगु खः, उकिया आधारय् जुइफु। लीया घनत्व ८.४ निसें ८.७३ g/cm3 (०.३०३ निसें ०.३१५ lb/cu in) जुइ।

थौं, दक्वं लीया मिश्र धातुया थ्यंमथ्यं ९०% रिसाइकल जुइ। ली फेरोम्याग्नेटिक मजु। लीया कुचा मुंकाः फाउन्ड्रीइ यंका थुकियात नायेकाः हानं बिलेटय् कास्ट यायेछिं। बिलेटयात क्वाका माःगु रुपय् व आकारय् ली दयेकेछिं।

आद्रता, क्लोराइद, एसितेत, एमोनिया व छुं एसिदया स्वापूलि वइबलय् ली क्षय जुइ।

## ताजि
छुं साधारण लीया ताजि थथे दु :
* अल्फा ली- ४०% स्वयां म्ह्व जस्ता दुगु
* बीटा ली -
* तुयुगु ली - ४५% स्वयां अप्वः जस्ता दुगु

## छ्यला
ली छ्यलीगु बस्तुइ क्वसं बियातःगु वस्तु दुथ्याः:
* लीया बाजं
* लीया ज्वलं/ज्वलं-तिसा (Ornament)
* विद्युतीय फिटिङ्ग
* ताँख
* पेच
* हिति
* कब्जा वा हिञ्ज
* लुखाया दोरनब व चुकू

## कीटनाशक व शुक्ष्मजीवनाशक ज्या

लीया ब्याक्टेरियानाशक गुण सदियौंनिसें मनूतेसं म्हसीकातःगु दु, विशेष यानाः समुद्री वातावरणय् गन थुकिलिं बायोफाउलिङयात पनेगु ज्या याइ। ल्वय्या स्रोतया प्रकार व मात्रा व उपिं गुगु माध्यमय् दु, उकिया आधारय् लीया स्वापूलि वःगु छुं मिनेट निसें घौ दुने हे थ्व धातुं सूक्ष्मजीवयात स्याइ ।

## स्वयादिसँ
* धातु
अल्कोहोल

रसायन शास्त्रय् **अल्कोहल** धाःगु छता अर्ग्यानिक कम्पाउन्द ख गुकिलि हाइद्रक्सिल फङ्क्सनल ग्रुप (-OH) कार्बोन एतमय् स्वानाच्वनि। विशेषरुपय् थ्व कार्बोन सेन्तर स्याचुरेतेद जुयाच्वनि व स्वंगु मेगु एतमनाप छगू जक्क बोन्द दयेकातइ।

## छुं अल्कोहल

## लिधंसा

## स्वयादिसँ
* अर्ग्यानिक केमिस्त्री