open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
वध्र्यश्व

**** वेदकथं मनुयागु वंशजयाम्ह छम्ह हिन्दू पात्र खः।

## शास्त्रय् दसु

**पञ्चविंशब्राह्मणम् — अध्यायः १३**
एतेन वै मनुः प्रजापतिं भूमानमगच्छत् प्रजायते बहुर्भवति मानवेन तुष्टुवानः	
आनूपं भवति	
एतेन वै वध्र्यश्व आनूपः पशूनां भूमानमाश्नुत पशूनां भूमानमश्नुत आनूपेन तुष्टुवानः	
वाम्रं भवति	
मामार्षेयेण प्रशस्तं यं वै गामश्वं पुरुषं प्रशंसन्ति वाम इति तं प्रशंसन्त्यहरेवैतेन प्रशंसन्ति

**सामवेदः — कौथुमीया — संहिता — ऊहगानम् — दशरात्रपर्व — विंशः ५ — आनूपं वाध्र्यश्वम्**
सोम उ ष्वाणस् सोतृभिर् इति सिमानां रूपम्। अधि ष्णुभिर् अवीनाम् इति गोमतीः पशुमतीर् भवन्ति पशूनाम् एवावरुद्ध्यै। पशवो ह्य् एतद् अहः। समुद्रं न (संवरणान्य् अग्मन् मन्दी मदाय) तोशत इति समुद्रवतीर् भवन्ति। आपो ह्य् एतद् अहः। ता न्यूनाक्षरा भवन्ति। सप्ताक्षराण्य् एकानि पदानि भवन्ति, नवाक्षराण्य् एकान्य्, एकादशाक्षराण्य् एकानि, द्वादशाक्षराण्य् एकानि। तद् एतद् अभिपूर्वम् एव शक्वरीणां रूपम् उपगच्छन्ति। तास्व् आनूपम् अनुतोदवत् सिमानां रूपम्। अनुतुन्नाद् वै प्रजाः पशवः प्रजायन्ते। प्र प्रजया पशुभिर् जायते य एवं वेद। अनूपो वै धीतोनिर् अकामयतोभयं ब्रह्म च क्षत्रं चावरुन्धीय, राजा सन्न् ऋषि स्याम् इति। स एतत् सामापश्यत्। तेनास्तुत। ततो वै स उभयं ब्रह्म च क्षत्रं चावारुन्द्ध, राजा सन्न् ऋषिर् अभवत्। उभयम् एव ब्रह्म च क्षत्रं चावरुन्द्धे, राजा सन्न् ऋषिर् भवति य एवं वेद। यद् व् अनूपो धीतोनिर् अपश्यत् तस्माद् आनूपम् इत्य् आख्यायते॥जैब्रा ३.९७॥
सोम उष्वाणस्सोतृभिर्"इति…

## लिधंसा
दिवोदास

**** वेदकथं मनुयागु वंशजयाम्ह छम्ह हिन्दू पात्र खः।

## शास्त्रय् दसु

**अग्निपुराणम् — अध्यायः २७८**
ततो धन्वन्तरिश्चासीत्तत्सुतोऽभूच्च केतुमान् ।। २७८.११ ।।
केतुमतो हेमरथो दिवोदास इतिश्रुतः ।
प्रतर्दनो दिवोदासाद्भर्गवत्सौ प्रतर्दनात् ।। २७८.१२ ।।

**ऋग्वेदः सूक्तं ७.१८**
यस्य श्रवो रोदसी अन्तरुर्वी शीर्ष्णेशीर्ष्णे विबभाजा विभक्ता ।
सप्तेदिन्द्रं न स्रवतो गृणन्ति नि युध्यामधिमशिशादभीके ॥२४॥
इमं नरो मरुतः सश्चतानु दिवोदासं न पितरं सुदासः ।
अविष्टना पैजवनस्य केतं दूणाशं क्षत्रमजरं दुवोयु ॥२५॥

**पद्मपुराणम् — खण्डः ५ (पातालखण्डः) — अध्यायः ०९२**
तस्य माधवमासस्य प्रसादान्माधवस्य च ।
यथापि ब्राह्मणी काचित्स्वैरिण्याप शुभं फलम् ३५।
दिवोदासेति विख्यातः पुरा कांतीश्वरोऽभवत् ।
तस्यापत्यं महारत्नं नारीणामुत्तमं सदा ३६।
गुणरूपसमायुक्ता सुशीला चारुमंगला ।

**पद्मपुराणम् — खण्डः ५ (पातालखण्डः) — अध्यायः ०९३**
जातूकर्णवचश्चित्रमेवमाकर्ण्य भूपतिः ।
तमुवाच नमस्कृत्य ज्ञानिनं मुनिमादरात् १।
दिवोदास उवाच-
कथमेषा विमुच्येत दुःखादस्मान्मुनेधुना ।
जातूकर्ण उवाच-।

## लिधंसा
मित्रयु

**** वेदकथं मनुयागु वंशजयाम्ह छम्ह हिन्दू पात्र खः।

## शास्त्रय् दसु

**अष्टाध्यायी-गणपाठः**
यस्कादिभ्योगोत्रे (२.४.६३) 
यस्क। लभ्य। दुह्य। अयःस्थूण। तृणकर्ण। सदामत्त। कम्बलभार। बहिर्योग। कर्णाटक। पिण्डीजङ्घ। बकसक्थ। बस्ति। कुद्रि। अजबस्ति। मित्रयु। ततःपरेभ्योद्वादशभ्यइञ्। रक्षोमुख। जङ्घारथ। उत्कास। कटुकमन्थक। पुष्करसत्। विषपुट। उपरिमेखल। क्रोष्तुमान्। क्रोष्टुपाद। क्रोष्टुमाय। शीर्षमाय। पदक। वर्मक। भलन्दन। भडिल। भण्डिल। भदित। भण्डित। 
29.  गोपवनादिः
नगोपवनादिभ्यः (२.४.६७)

**अष्टाध्यायी हिन्दी व्याख्या सहितम् — सप्तमः अध्यायः**
[७|३|१] **देविका-शिंशिपा-दित्यवाड्-दीर्घ-सत्र-श्रेयसामात्** - तद्धितसंज्ञक ञित्, णित् तथा कित् प्रत्ययों के परे अङ्गसंज्ञक देविका, शिंशपा, दित्यवाह तथा श्रेयस् शब्दों के आदि अच् के स्थान में प्राप्त वृद्धि के बदले आकार आदेश। | *देविका + अण् == दाविका + अण् == दाविकम्, शिंशपा + अण् == शांशपा + अण् == शांशपः। इसी प्रकार दात्यौहम्, दार्घसत्रम्, श्रायसम्।
[७|३|२] *'केकय-मित्रयु-प्रलयानां-यादेरियः** - तद्धितसंज्ञक ञित्, णित् तथा कित् प्रत्ययों के परे केकय, मित्त्रयु तथा प्रलय शब्दों यकारादि अंश के स्थान में ` इयऄ आदेश। | ''केकय + अण् == कैक + इय + अ == कैक् + इय + अ == कैकेयः, मित्रयु + अण् == मैत्र + इय + अ == मैत्र् + इय + अ == मैत्रेयः, प्रलय + अण् == प्राल + इय + अ == प्राल् + इय + अ == प्रालेयः।
[७|३|३] **न-य्वाभ्यां पदान्ताभ्यां पूर्वौ-तु ताभ्यामैच्** - ञित्, णित् और कित् तद्धित प्रत्यय परे होने पर पदान्त यकार और वकार के पश्चात आदि-अच् को वृद्धि नही होती। | ''व्याकरण अ में यकार प…

**काशिका — द्वितीयोऽध्यायः — चतुर्थः पादः**
</2-4-62>
यस्कादिभ्यो गोत्रे ।। <2-4-63> ।।
       `बहुषु तेनैवास्त्रियाम् इति सर्वमनुवर्तते। `यस्क इत्येवमादिभ्यः परस्य गोत्रप्रत्ययस्य बहुषु वर्त्तमानस्यास्त्रीलिङ्गस्य लुग्भवति, तेनैव चेद् गोत्रप्रत्ययेन कृतं बहुत्वं भवति। प्रत्ययविधेश्चान्यत्र लौकिकस्य गोत्रस्य ग्रहणमित्यनन्तरापत्येऽपि लुग्भवत्येव-यस्काः। लभ्याः। बहुष्वित्येव-यास्कः। तेनैवेत्येव--प्रिययास्काः। अस्त्रियामित्येव-यास्क्यः स्त्रियः। गोत्रे इति किम् ? यास्काश्छात्राः। यस्क। लभ्य। दुह्य। अयःस्थूण। तृणकर्ण। एते पञ्च शिवादिषु पठ्यन्ते। ततः परेभ्यः षड्भ्य इञ्। सदामत्त। कम्बलभार। बहिर्योग। कर्णाटक। पिण्डीजङ्घ। बकसक्थ। ततः परेभ्यश्चतुर्भ्यः गृष्ट्यादिभ्यश्च(4-1-136/1143) इति ढञ्। बस्ति। कुद्रि। अजबस्ति। मित्रयु। ततः परेभ्यो द्वादशभ्य इञ्। रक्षोमुख। जङ्घारथ। उत्कास। कटुकमन्थक। पुष्करसत्। विषपुट। उपरिमेखल। क्रोष्टुमान। क्रोष्टुपाद। क्रोष्टुमाय। शीर्षमाय। पुष्करसच्छब्दाद् बाह्वादिपाठादिञ्। खरपशब्दो नडादिषु पठ्यते, ततः फक्। पदक, वर…

**काशिका — सप्तमोऽध्यायः — तृतीयः पादः'''
* वहीनरस्येद्वचनं कर्तव्यम् * (म.भा.3-317)। वृद्धिविषयेऽचामादेरचः स्थाने वहीनरस्य इकारादेशो भवति । वहीनरस्यापत्यं वैहीनरिः । केचित्तु विहीनरस्यैव वैहीनरिमिच्छन्ति ।।

केकयमित्रयुप्रलयानां यादेरियः ।।  ।।
केकय, मित्रयु, प्रलय---इत्येतेषां यकारादेः `इय---इत्ययमादेशो भवति तद्धिते ञिति, णिति, किति च परतः । केकयस्यापत्यं कैकेयः । जनपदशब्दात्क्षत्त्रियादञ्‌(4-1-168/1186) इत्यञ्प्रत्ययः ।
मित्रयुभावेन श्लाघते मैत्रेयिकया श्लाघते । गोत्रचरणाच्छ्‌लाघात्याकारतदवेतेषु(5-1-134/1799) इति वुञ्‌ । लौकिकं हि तत्र गोत्रं गृह्यते । लोके च ऋषिशब्दः `गोत्रम् इत्यभिधीयते ।

## लिधंसा
मैत्रेय

**** वेदकथं मनुयागु वंशजयाम्ह छम्ह हिन्दू पात्र खः।

## शास्त्रय् दसु

**महाभारतम्-03-आरण्यकपर्व-010**

	धृतराष्ट्रेण दुर्योधनानुशासनं प्रार्थितेन व्यासेन तत्रागमिष्यन्तं मैत्रेयप्रति तत्प्रार्थनाविधानपूर्वकं स्वावासंप्रति गमनम् ।। 1 ।।
	तत्रागतेन मैत्रेयेण ऊर्वास्फालनपूर्वकं स्ववचनमनादृतवतो दुर्योधनस्य भीमसेनगदया तवोरुभेदो भूयादिति शापदानम् ।। 2 ।।
धृतराष्ट्र उवाच।।

**महाभारतम्-13-अनुशासनपर्व-183**

	भीष्मेण युधिष्ठिरंप्रति दानादिप्रशंसापरव्यासमैत्रेयसंवादानुवादः।। 1 ।।				


**महाभारतम्-13-अनुशासनपर्व-184**

	भीष्मेण युधिष्ठिरंप्रति विद्यातपोदानप्रशंसापरख्यासमैत्रेयसंवादानुवादः।। 1 ।।				


**विष्णुपुराणम् — चतुर्थांशः — अध्यायः १**

मैत्रेय उवाच।
भगवन्यन्नरैः कार्य्यं साधुकर्मण्यवस्थितैः ।
तन्मह्यं गुरुणाख्यातं नित्यनैमित्तिकात्मकम् १ ।

## लिधंसा
संयति

**** वेदकथं मनुयागु वंशजयाम्ह छम्ह हिन्दू पात्र खः।

## शास्त्रय् दसु

**महाभारतम्-01-आदिपर्व-019**

	ततोऽम्बराच्चिन्तितमात्रमागतंमहाप्रभं चक्रममित्रतापनम्।विभावसोस्तुल्यमकुण्ठमण्डलंसुदर्शनं संयति भीमदर्शनम्।।		1-19-23a1-19-23b1-19-23c1-19-23d	


**महाभारतम्-05-उद्योगपर्व-170**
	एकायनगतावेतौ पार्थिवौ दृढधन्विनौ ।प्राणांस्त्यक्त्वा परं शक्त्या घट्टितारौ परन्तप ।।		5-170-12a5-170-12b	
	पृथगक्षौहिणीभ्यां तावुभौ संयति दारुणौ ।संबन्धिभावं रक्षन्तौ महत्कर्म करिष्यतः ।।		5-170-13a5-170-13b	
	लोकवीरौ महेष्वासौ त्यक्तात्मानौ च भारत।प्रत्ययं परिरक्षन्तौ महत्कर्म करिष्यतः ।।		5-170-14a5-170-14b	

**महाभारतम्-05-उद्योगपर्व-182**
	हयाश्च मे संगृहीतास्तयाऽऽस-न्महानद्या संयति कौरवेन्द्र।पादौ जनन्याः प्रतिगृह्य चाहंतथा पितॄणां रथमभ्यरोहम् ।।		5-182-16a5-182-16b5-182-16c5-182-16d	
	ररक्ष सा मां सरथं हयांश्चोपस्काराणि च।तामहं प्राञ्जलिर्भूत्वा पुनरेव व्यसर्जयम् ।।		5-182-17a5-182-17b	

**महाभारतम्-06-भीष्मपर्व-085**

	षष्ट्या शरैः संयति तैलधौतै-र्जघान तानप्यथ पृष्ठगोपान्।रथांश्च तांस्तनवजित्य सङ्ख्येधनञ्जयः प्रीतमना यशस्वी।।		6-85-7a6-85-7b6-85-7c6-85-7d	


## लिधंसा
सृञ्जय

**** वेदकथं मनुयागु वंशजयाम्ह छम्ह हिन्दू पात्र खः।

## शास्त्रय् दसु

**भारतमञ्जरी — शान्तिपर्व**
हेलया किल कालेन प्रापिताः स्मृतिशेषताम्  ॥ १३.१३० ॥
सृञ्जयं नाम भूपालं भगवानेष नारदः  ।
कृपयाश्वासयन्नूचे पुत्रशोकाकुलं पुरा  ॥ १३.१३१ ॥

**महाभारतम्-07-द्रोणपर्व-055**
व्यासेन युधिष्ठिरं प्रति षोडशराजकीयाख्यानकथनप्रारम्भः।। 1 ।।
	नारदेन सृञ्जयम्प्रति मरुत्तराजचरितकथनम्।। 2 ।।	
				


**महाभारतम्-07-द्रोणपर्व-056**

	नारदेन सृञ्जयम्प्रति सुहोत्रचरित्रकीर्तनम्।। 1 ।।					


**महाभारतम्-07-द्रोणपर्व-057**

	नारदेन सृञ्जयम्प्रति अङ्गराजगुणवर्णनम्।। 1 ।।						


## लिधंसा
ब्रह्मिष्ठ

**** वेदकथं मनुयागु वंशजयाम्ह छम्ह हिन्दू पात्र खः।

## शास्त्रय् दसु

**ब्रह्माण्डपुराणम् — मध्यभागः — अध्यायः ७३**
तं ते संपूरयाम्यद्य यद्यपि स्यात्सुदुर्लभः ॥ २,७३.६ ॥
एवमुक्ताब्रवीदेनं तपसा ज्ञातुमर्हसि ।
चिकीर्षितं मे ब्रह्मिष्ठ त्वं हि वेत्थ यथातथम् ॥ २,७३.७ ॥
एवमुक्तोऽब्रवीदेनां दृष्ट्वा दिव्येन चक्षुषा ।
माहेन्द्री त्वं वरारोहे मद्धितार्थमिहागता ॥ २,७३.८ ॥

**सिद्धान्तकौमुदी — प्रकरण‌५१-६०**
: कॄञर्थे । मुण्डं करोति मुण्डयति ॥ । *व्रताद्भोजनतन्निवृत्त्योः  * (वा) ॥ पयः शूद्रान्नं वा व्रतयति ॥ । वस्त्रात्समाच्छादने ॥ संवस्त्रयति ॥ । *हल्यादिभ्यो ग्रहणे  * (वा) ॥ हलिकल्योरदन्तत्वं च निपात्यते ॥ हलिं कलिं वा गृह्णाति । हलयति । कलयति । महद्धलं हलिः । परत्वाद्वृद्धौ सत्यामपीष्ठवद्भावेन अगेव लुप्यते । अतः सन्वद्भावदीर्घौ न । अजहलत् । अचकलत् । कृतं गृह्णाति । कृतयति । तूस्तानि विहन्ति वितूस्तयति । तूस्तं केशा इत्येके । जटीभूताः केशा इत्यन्ये । पापमित्यपरे । मुण्डादयः सत्यापपाश----2563 इत्यत्रैव पठितुं युक्ताः । प्रातिपदिकाद्धात्वर्थ इत्येव सिद्धेः केषांचिद्ग्रहणं सापेक्षेभ्योऽपि णिजर्थम् । मुण्डयति माणवकम् । मिश्रयत्यन्नम् । श्लक्ष्णयति वस्त्रम् । लवणयति व्यञ्जनमिति । हलिकल्योरदन्तत्वार्थम् । सत्यस्य आपुगर्थम् । केषांचित्तु प्रपञ्चार्थम् । सत्यं करोत्याचष्टे वा सत्यापयति ॥ । *अर्थवेदयोरप्यापुग्वक्तव्यः  * (वा) ॥ अर्थापयति । वेदापयति । पाशं विमुञ्चति विपाशयति । रूपं पश्यति रूप…

## लिधंसा
मुद्गल

**** वेदकथं मनुयागु वंशजयाम्ह छम्ह हिन्दू पात्र खः।

## शास्त्रय् दसु

**अष्टाध्यायी-गणपाठः**
गर्गादिभ्योयञ् ४.१.१०५
गर्ग। वत्स। वाजाऽसे। संकृति। अज। व्याघ्रपात्। विदभृत्। प्राचीनयोग। अगस्ति। पुलस्ति। रेभ। अग्निवेश। शङ्ख। शठ। घूम। अवट। चमस। धनञ्जय। मनस। वृक्ष। विश्वावसु। जनमान। लोहित। शंसित। बभ्रु। मण्डु। मक्षु। अलिगु। शङ्कु। लिगु। गुलु। मन्तु। जिगीषु। मनु। तन्तु। मनायी। भूत। कथक। कष। तण्ड। वतण्ड। कपि। कत। कुरुकत। अनडुः। कण्व। शकल। गोकक्ष। अगस्त्य। कुण्डिन। यज्ञवल्क। उभय। जात। विरोहित। वृषगण। रहूगण। शण्डिल। वण। कचुलुक। मुद्गल। मुसल। पराशर। जतूकर्ण। मान्त्रित। संहित। अश्मरथ। शर्कराक्ष। पूतिमाष। स्थूण। अररक। पिङ्गल। कृष्ण। गोलुन्द। उलूक। तितिक्ष। भिषज्। भडित। भण्डित। दल्भ। चिकित। देवहू। इन्द्रहू। एकलू। पिप्पलू। वृदग्नि। जमदग्नि। सुलोभिन्। उकत्थ। कुटीगु। 
59.  अश्वादिः
अश्वादिभ्यःफञ् ४.१.११०

**आर्यभटीयम् भास्कर-विरचित-भाष्योपेतम्**
अशेषगणिताभिधायिगणितशब्देन एव सिद्धत्वात् कालक्रियागोलयोः पृथग्ग्रहणम् अनावश्यकम् स्यात् । तथा च, आचार्येण गणितपादे गणितवस्तु दिङ्मात्रम् एव अभिहितम्, कालक्रियागोलयोः कालक्रियागोल [वस्तु] विशेषेण । अवश्यम् अयम् अर्थः अभ्युपगन्तव्यः -- किंचित् गणितम् इति / अन्यथा हि महत् गणितवस्तु, अष्टौ व्यवहाराः मिश्रक-श्रेढी-क्षेत्र-खात-चिति-क्राकचिक-राशि-च्छायाभिधायिनः । मिश्रकः इति सकलगणितवस्तुसंमिश्रकः संस्पर्शकः इति अर्थः
। श्रेढी इति आद्युत्तरप्रचितः इति अर्थः । क्षेत्रम् इति अनेकाश्रिक्षेत्रफलानि आनयति इति अर्थः । खातः इति खन्यप्रमाणम् निर्दिशति इति अर्थः । चितिः इति इष्टकाप्रमाणेन उपरिनिचितवस्तुप्रमाणम् आवेदयति इति अर्थः । क्राकचिकम् इति, क्रकचः नम दारुच्छेदकम्, तस्मिन् क्रकचे भवः क्राकचिकः, तद्वस्तुप्रमाणम् अवगमयति इति अर्थः । राशिः इति धान्यादिरूपवस्तुनिचितम् तद्वस्तुप्रमाणम् जनयति इति अर्थः । छाया इति शङ्क्वादिच्छायाप्रमाणेन कालम् कथयति
इति अर्थः । इति व्यवहारगणितस्य अष्टाभिधायिनः चत्वारि बीजा…

**ऋग्वेदः सूक्तं १०.१०२**
{{header
 | title      = ऋग्वेदः - मण्डल १०
 | author     = मुद्गलो भार्म्यश्व-। 
 | translator = 
 | section    = सूक्तं १०.१०२

**काशिकावृत्तिः — चतुर्थोध्यायः**
अर्यी   ।
क्षत्रियी   ।
मुद्गलाच्छन्दसि लिच्च   ।
रथीरभून्मुद्गलानी गविष्टौ  । ।

## लिधंसा
प्राचीन्वन्त्

**** वेदकथं मनुयागु वंशजयाम्ह छम्ह हिन्दू पात्र खः।
संवरण

**** वेदकथं मनुयागु वंशजयाम्ह छम्ह हिन्दू पात्र खः।

## शास्त्रय् दसु

**अर्थशास्त्रम् — अधिकरणम् १ — अध्यायः २**
त्रयी विशेषो ह्यान्वीक्षिकीइति   ।। ०१.२.०३  ।।
 वार्त्ता दण्ड-नीतिश्चैति बार्हस्पत्याः   ।। ०१.२.०४  ।।
 संवरण-मात्रं हि त्रयी लोक-यात्रा-विद इति   ।। ०१.२.०५  ।।
 दण्ड-नीतिरेका विद्याइत्यौशनसाः   ।। ०१.२.०६  ।।
 तस्यां हि सर्व-विद्या-आरम्भाः प्रतिबद्धा इति   ।। ०१.२.०७  ।।

**अर्थशास्त्रम् — अधिकरणम् ५ — अध्यायः ५**
आसन्नश्चास्य व्यसन-उपघाते प्रयतेत । पर-उपजाप-अतिसंधान-उपधिभ्यश्च रक्षेत्  ।। ०५.५.०४  ।।
 इङ्गित-आकारौ चास्य लक्षयेत्  ।। ०५.५.०५  ।।
 काम-द्वेष-हर्ष-दैन्य-व्यवसाय-भय-द्वन्द्व-विपर्यासं इङ्गित-आकाराभ्यां हि मन्त्र-संवरण-अर्थं आचरति प्राज्ञः   ।। ०५.५.०६  ।।
 दर्शने प्रसीदति । वाक्यं प्रतिगृह्णाति । आसनं ददाति । विविक्तो दर्शयते । शङ्का-स्थाने नातिशङ्कते । कथायां रमते । परिज्ञाप्येष्ववेक्षते । पथ्यं उक्तं सहते । स्मयमानो नियुङ्क्ते । हस्तेन स्पृशति । श्लाघ्ये नौपहसति । परोक्षं गुणं ब्रवीति । भक्ष्येषु स्मरति । सह विहारं याति । व्यसनेअभ्युपपद्यते । तद्-भक्तीन्पूजयति । गुह्यं आचष्टे । मानं वर्धयति । अर्थं करोति । अनर्थं प्रतिहन्ति  इति तुष्ट-ज्ञानं   ।। ०५.५.०७  ।।
 एतदेव विपरीतं अतुष्टस्य । भूयश्च वक्ष्यामः   ।। ०५.५.०८  ।।

**अष्टाङ्गहृदयम् — शारीरस्थानम् — अध्यायः २**
सहात्मना न चोपेक्ष्यः क्षणम् अप्य् अस्त-जीवितः ॥ ३७ ॥
योनि-संवरण-भ्रंश-मक्कल्ल-श्वास-पीडिताम् ।
पूत्य्-उद्गारां हिमाङ्गीं च मूढ-गर्भां परित्यजेत् ॥ ३८ ॥

**ऋग्वेदभाष्यम् प्रथममण्डले 31-40 सूक्तानि**
त्रिर्वाज॑वती॒रिषो॑ अश्विना यु॒वं दो॒षा अ॒स्मभ्य॑मु॒षस॑श्च पिन्वतम्॥3॥
स॒मा॒ने। अह॑न्। त्रिः। अ॒व॒द्य॒ऽगो॒ह॒ना॒। त्रिः। अ॒द्य। य॒ज्ञम्। मधु॑ना। मि॒मि॒क्ष॒त॒म्। त्रिः। वाज॑ऽवतीः। इषः॑। अ॒श्वि॒ना॒। यु॒वम्। दो॒षाः। अ॒स्मभ्य॑म्। उ॒षसः॑। च॒। पि॒न्व॒त॒म्॥3॥
पदार्थः—(समाने) एकस्मिन् (अहन्) अहनि दिने (त्रिः) त्रिवारम् (अवद्यगोहना) अवद्यानि गर्ह्याणि निन्दितानि दुःखानि गूहत आच्छादयतो दूरीकुरुतस्तौ। अवद्यपण्य॰ (अष्टा॰3.1.101) इत्ययं निन्दार्थे निपातः। ण्यन्ताद् गुहू संवरण इत्यस्माद्धातोः ण्यासश्रन्थो युच्। (अष्टा॰3.3.107) इति युच्। ऊदुपधाया गोहः। (अष्टा॰6.4.89) इत्यूदादेशे प्राप्ते। वा च्छन्दसि सर्वे विधयो भवन्ति इत्यस्य निषेधः। सुपां सुलुग्॰ इत्याकारादेशश्च। (त्रिः) त्रिवारम् (अद्य) अस्मिन्नहनि (यज्ञम्) ग्राह्यशिल्पादिसिद्धिकरम् (मधुना) जलेन। मध्वित्युदकनामसु पठितम्। (निघं॰1.12) (मिमिक्षतम्) मेढुमिच्छतम् (त्रिः) त्रिवारम् (वाजवतीः) प्रशस्ता वाजा वेगादयो गुणा विद्यन्ते यासु नौकादिषु ताः। अत्र प्रश…

## लिधंसा
कुरु

***' वेदकथं [[मनू|मनु]]यागु [[वंशज]]याम्ह छम्ह हिन्दू पात्र खः। कुरु बुद्धकालीन [[महाजनपद]]य् छगू जनपद नं ख। 
==कुरु वंश==


























'''चिंतेगु ताःचा'''
* मिजं: <span style="border: solid 2px blue;">''' ''वचुगु घेरा***
* मिसा: ** ''ह्यांगु घेरा'' **
* पाण्डव: ** ''वांगु घेरा'' **
* कौरव: ** ''म्हासुगु घेरा'' **

**लिखँ**
* **a**: शान्तनु कुरुवंशया जुजु ख। वय्‌कः कुरु धाःम्ह पुर्खा स्वया छुं पुस्ता लिपायाम्ह जुजु ख। वय्‌कलं गंगानाप सत्यवति स्वया न्ह्यः इहिपा यानादिल। 
* **b**: पाण्डु व धृतराष्ट्रयात व्यास ऋषिं *[[नियोग]]* पद्धतिं विचित्रवीर्यया देहावसान धुंका गर्भरोपन यानादीगु ख। धृतराष्ट्र, पाण्डु व विदुर धाःपिं व्यास व क्रमशः अम्बिका, अम्बालिका व दासीया काय् ख। 
* **c**: कर्णया जन्म कुन्तीया सूर्द्यःया अराधनां वय्‌कःया पाण्डुनाप इहिपा स्वया न्ह्यः जूगु ख।
* **d**: युधिष्ठिर, भीम व अर्जुनयात पाण्डुया काय्‌ धयातःसां वय्‌कःपिं कुन्तीया थीथी द्यःतेगु अराधनां बुपिं ख। नकुल व सहदेव पाण्डु व माद्रीया काय् ख। वय्‌कः न्याम्हेसिया हे द्रौपदीनाप इहिपा जूगु ख। 
* **e**: दुर्योधन व वय्‌कःया सकल दाजुकिजा छकलं हे बूगु ख। वय्‌कःपिं पाण्डव ज्वः। 

## स्वयादिसँ
* महाभारत

## शास्त्रय् दसु

**अग्निपुराणम् — अध्यायः १८९**
छत्रदण्डधरं विष्णुं वामनाय नमो नमः  ।०६
अर्घ्यं ददामि देवेश अर्घ्यार्हाद्यैः सदार्चितः(४)  ॥०६
भुक्तिमुक्तिप्रजाकीर्तिसर्वैश्वर्ययुतं कुरु  ।०७
वामनाय नमो गन्धं होमोऽनेनाष्टकं शतं  ॥०७
- - - - - - - -- - - -- - - - -- - - -

**अग्निपुराणम् — अध्यायः २१२**
ब्रह्मविष्ण्वीशशृङ्गाय धरानाभिस्थिताय च  ॥२१२.०३३
नगद्वादशनाथाय सर्वपापापहारिणे  ।२१२.०३४
विष्णुभक्ताय शान्ताय त्राणं मे कुरु सर्वथा  ॥२१२.०३४
निष्पापः पितृभिः सार्धं विष्णुं गच्छामि ओं नमः  ।२१२.०३५
त्वं हरिस्तु हरेरग्रे अहं विष्णुश्च विष्णवे  ॥२१२.०३५

**अग्निपुराणम् — अध्यायः ३२४**
२ नियताविति ञ.. , ट.. च
- - -- - -- - - -- -  -- - -- - -- - - - - - -- - 
एकापिङ्गलाय श्वेतपिङ्गलाय कृष्णपिङ्गलाय नमः मधुपिङ्गलाय नमः मधुपिङ्गलाय नियतौ अनन्ताय आद्रार्य शुष्काय पयोगणाय । कालतत्त्वे । करालाय विकरालाय द्वौ मायातत्त्वे । सहस्रशीर्षाय सहस्रवक्त्राय सहस्रकरचरणाय सहस्रलिङ्गाय । विद्यातत्त्वे । सहस्राक्षाद्विन्यसेद्दक्षिणे हले । एकजटाय द्विजटाय त्रिजटाय स्वाहा । काराय स्वधाकाराय वषट्काराय वषट्काराय षड्रुद्राय । ईशतत्त्वे तु वह्निपत्रे स्थिता गुह । भूतपतये पशुपतये उमापतये कालाधिपतये । सदाशिवाध्यक्ष्यतत्त्वे षट्पूज्याः पूर्वदले स्थिताः । उमायै कुरूपधारिणि ओं कुरु २ रुहिणि २ रुद्रोसि देवानां देवदेवविशाख हन २ दह २ पच २ मथ २ तुरु २ अरु २ सुरु २(१) रुद्रशान्तिमनुस्मर कृष्णपिङ्गल अकालपिशाचाधिपतिविश्वेश्वराय नमः । शिवतत्त्वे कर्णिकायां पूज्यौ ह्युमामहेश्वरौ । ओं व्योमव्यापिने व्योमरूपाय सर्वव्यापिने शिवाय अनन्ताय अनाथाय अनाश्रिताय शिवाय । शिवतत्त्वे नव पदानि व्योमव्याप…

**महाभारतम्-12-शांतिपर्व-036**
}}

	व्यासेन भीष्ममुखाराजधर्मादिश्रवणे आदिष्टस्य युधिष्ठिरस्य कृष्णाद्याज्ञया धृतराष्ट्रादिभिः सह कुरुनगरप्रवेशः।। 1।।				


## लिधंसा
सोमक

**** वेदकथं मनुयागु वंशजयाम्ह छम्ह हिन्दू पात्र खः।

## शास्त्रय् दसु

**मत्स्यपुराणम् — अध्यायः १२२**
तस्यापरेण रजतो महानस्तो गिरिः स्मृतः।। १२२.१४ ।।
स वै सोमक इत्युक्तो देवैर्यत्रामृतं पुरा।
संभृतञ्च हृतञ्चैव मातुरर्थे गरुत्मता।। १२२.१५ ।।

**महाभारतम्-01-आदिपर्व-110**

	नाभवच्छरणं कश्चित्क्षत्रियो भीष्मजाद्भयात्।अगच्छत्सोमकं साऽम्बा पाञ्चालेषु यशस्विनम्।।		1-110-4a1-110-4b	


**महाभारतम्-01-आदिपर्व-111**

	राज्ञो विचित्रवीर्यस्य सत्यवत्या मते स्थितः।ऋत्विग्बिः सहितो भीष्मः सर्वैश्च कुरुपुङ्गवैः।।प्रसीद यज्ञसेनेह गतिर्मे भव सोमक।।		1-111-9a1-111-9b
1-110-11b

**महाभारतम्-03-आरण्यकपर्व-128**

	सोमकनामकेन राज्ञा भार्याशतोद्बाहेपि ज्येष्ठायामेव जन्तुनामकैकापत्यजननम् ।। 1 ।।
	पिपीलिकादष्टसुतदुःखदर्शननिर्विण्णेन तेन राज्ञा ऋत्विजंप्रति बहुपुत्रोत्पादनोपायप्रश्नः ।। 2 ।।
	ऋत्विजा राजानंप्रति जन्तोः पशूकरणेन होमे तद्वपाघ्राणनेन भार्याशते पुत्रशतजननोक्तिः ।। 3 ।।

## लिधंसा
सुन्दरकाण्ड

सुंदरकाण्ड रामायण यागु छगु भाग (काण्ड) खः।

## बाखं
थ्व काण्डय् हनुमान लंकाय् प्रस्थान याइ। सुरसा नं हनुमानयु परीक्षा काइ व वेकयात योग्य व सामर्थ्यवान खना आशीर्वाद बी। लंय्  हनुमान नं किचः ज्वनिम्ह राक्षसनीयागु वध याइ व लंकिनी य् प्रहार याना लंका य् प्रवेश याइ। वेकलं विभीषण नापलाइ।  हनुमान अशोकवाटिका य् थ्यंके बिले रावण नं सीता यात ख्याना च्वनि। रावण वने धुंका त्रिजटा नं सीता यात सान्तवना बी। एकान्त जुइ धुंका हनुमान नं सीता नापलाना वेकयात राम यु मुद्रिका बी। हनुमान नं अशोकवाटिका यागु विध्वंस याना रावणयु  काय् अक्षय कुमार यागु वध याइ। मेघनाथनं हनुमान यात नागपाशय् चीना रावणयु  सभाय् यंकी। रावणयु न्ह्येसयु लिसय् हनुमान नं थगु म्हसीका रामयु दूतयागु रूपे बी। रावण नं हनुमान यु न्ह्योपंने चीकंने थुना तगु काप चीना मी च्याका बी। थ्व मी नं हनुमान नं लंका] हे छ्वेका बी।

हनुमान सीता यात नापलाइ। सीता नं थगु चूड़ामणि] बिया वेकयात विदा याइ। वेक समुद्र पार लिहां वया सकल माक नापलाना, सकल नापं सुग्रीवयु थासे झाइ। हनुमान यु ज्या नं राम सिक्क प्रसन्न जुइ। राम माकतेगु सेना नापं समुद्रतटय् थ्येनि। अन विभीषण] नं रावणयात राम नाप बैर याये मज्युगु खं धाइ बिले रावण नं विभीषण यात अपमानित याना लंका नं पीथना छ्वै। विभीषण राम यु शरणय् वै व राम नं वेकयात लंकायागु जुजु घोषित याइ। राम नं समुद्रके लं बीत इनाप याना दि। इनाप मन्यंगुलिं राम तं चाइ। वेकयागु तं खना ग्याना समुद्र नं स्वयं वया राम यु इनाप धुंका नल व नील द्वारा तां देकिगु उपाय धाइ।
जयत्सेन

**** वेदकथं मनुयागु वंशजयाम्ह छम्ह हिन्दू पात्र खः।

## शास्त्रय् दसु

**वाचस्पत्यम् — जमन**
: क्रोधजयात् गुह्यतन्नामकत्वाद्वा तस्य तथात्वम् । विराट-
: नगरे छद्मवेशेन स्थायिनः युधिष्ठिरस्य यथा गुह्यं तन्नाम
: तथोक्त “जयोजयन्तो विजयो जयत्सेनो जयद्बलः । इति
: गुह्यानि नामानि तेषां चक्रे युधिष्ठिरः” भा० वि० ५ अ० ।
: ८ अग्निमन्थवृक्षे रोगजयात्तस्य तथात्वम् । ९ दानवभेदे “जयो

## लिधंसा
सुदास

**** वेदकथं मनुयागु वंशजयाम्ह छम्ह हिन्दू पात्र खः।

## शास्त्रय् दसु

**ऋग्वेदः सूक्तं १.११२**
याभिर्मनुं शूरमिषा समावतं ताभिरू षु ऊतिभिरश्विना गतम् ॥१८॥
याभिः पत्नीर्विमदाय न्यूहथुरा घ वा याभिररुणीरशिक्षतम् ।
याभिः सुदास ऊहथुः सुदेव्यं ताभिरू षु ऊतिभिरश्विना गतम् ॥१९॥
याभिः शंताती भवथो ददाशुषे भुज्युं याभिरवथो याभिरध्रिगुम् ।
ओम्यावतीं सुभरामृतस्तुभं ताभिरू षु ऊतिभिरश्विना गतम् ॥२०॥

**ऋग्वेदः सूक्तं १०.१३३**
{{सायणभाष्यम्|
‘प्रो षु' इति सप्तर्चं पञ्चमं सूक्तं पिजवनपुत्रस्य सुदास आर्षमैन्द्रम् । आद्यस्तृचः शाक्वरः । षट्पञ्चाशदक्षरा शक्वरी । द्वितीयस्तृचो महापाङ्क्तः । षळष्टका महापङ्क्तिः । सप्तमी त्रिष्टुप् । तथा चानुक्रान्तं -- प्रो षु सुदाः पैजवनः शाक्वरमहापाङ्क्तावाद्यौ तृचावन्त्या त्रिष्टुप् ' इति । षोळशिशस्त्र आद्यस्तृचः शंसनीयः । सूत्रितं च -- त्रिकद्रुकेषु महिषो यवाशिरं प्रो ष्वस्मै पुरोरथमिति तृचावातिच्छन्दसौ ' ( आश्व. श्रौ. ६. २) इति । महाव्रते माध्यंदिनसवने ब्रह्मशस्त्रेऽनुरूपतृचस्य  ‘ प्रो ष्वस्मै ' इत्येका। तथैव पञ्चमारण्यके सूत्रितं च-- ‘ प्रो ष्वस्मै पुरोरथमित्यतोऽनुरूपः । (ऐ. आ. ५. १. १ ) इति ।।
प्रो ष्व॑स्मै पुरोर॒थमिन्द्रा॑य शू॒षम॑र्चत ।

**ऋग्वेदः सूक्तं ७.१८**
धेनुं न त्वा सूयवसे दुदुक्षन्नुप ब्रह्माणि ससृजे वसिष्ठः ।
त्वामिन्मे गोपतिं विश्व आहा न इन्द्रः सुमतिं गन्त्वच्छ ॥४॥
अर्णांसि चित्पप्रथाना सुदास इन्द्रो गाधान्यकृणोत्सुपारा ।
शर्धन्तं शिम्युमुचथस्य नव्यः शापं सिन्धूनामकृणोदशस्तीः ॥५॥
पुरोळा इत्तुर्वशो यक्षुरासीद्राये मत्स्यासो निशिता अपीव ।

**ऋग्वेदः सूक्तं ७.६४**
इळां नो मित्रावरुणोत वृष्टिमव दिव इन्वतं जीरदानू ॥२॥
मित्रस्तन्नो वरुणो देवो अर्यः प्र साधिष्ठेभिः पथिभिर्नयन्तु ।
ब्रवद्यथा न आदरिः सुदास इषा मदेम सह देवगोपाः ॥३॥
यो वां गर्तं मनसा तक्षदेतमूर्ध्वां धीतिं कृणवद्धारयच्च ।
उक्षेथां मित्रावरुणा घृतेन ता राजाना सुक्षितीस्तर्पयेथाम् ॥४॥

## लिधंसा
च्यवन

**च्यवन** ऋषि हिन्दू धर्मशास्त्र व पौराणिक बाखं कथं भृगु कुलया छम्ह मनुयावंशज व तःधंम्ह ऋषि खः। वय्कःयात विशेष यानाः आयुर्वेदया प्रसिद्ध 'च्यवनप्राश'या नामं म्हसीकिगु या।

## बाखँ
वय्कःया जीवनलिसे स्वापू दुगु छुं मू बाखँत थथे दु:

१. च्यवन ऋषिया जन्म: वय्कःया मांया नां पुलोमा व अबुया नां भृगु ऋषि खः। पौराणिक बाखं कथं, छकः पुलोमा प्वाथय् दूगु अवस्थाय् छम्ह दैत्यं वय्कःयात अपहण यात। उगु इलय् ग्यानाः मांया प्वाथं मचा पिहां वल (संस्कृतय् 'च्युत' धइगु पिहां वयेगु खः, उकिं वय्कःया नां च्यवन जुल)। मचाया उगु तेजं यानाः व दैत्य च्यानाः खरानी जुल।

२. सुकन्यालिसे इहिपा: च्यवन ऋषिं छकः तःधंगु तपस्या यात। तपस्या यानाच्वंबलय् वय्कःया म्हय् इमूछेँ (anthill) दत। छन्हु राजा शर्यातिया म्ह्याय् सुकन्या वगु थासय् म्हितेत वल। वं इमूछेँ दुने निग्वः जः खन व उकियात मिखा धकाः मसिइका सिंका (thorn) नं प्वः खनाबिल। थुकिं यानाः ऋषि काँ (blind) जुल। थःगु गल्तीया प्रायश्चित यायेत व ऋषिया श्रापपाखें बचे जुइत सुकन्यां थः स्वयां यक्व बुराम्ह ऋषिलिसे इहिपा यात।

३. 'च्यवनप्राश' व पुनर्यौवन: सुकन्याया पतिभक्ति खनाः द्यःपिनिगु वैद्य अश्विनी कुमारत तसकं प्रसन्न जुल। वय्कःपिंसं ऋषि च्यवनयात हाकनं ल्यायम्याम्ह दयेकेगु बचं बिल। अश्विनी कुमारपिंसं विशेष जडीबुटी छ्यलाः छगु 'प्राश' (छथी वासः) दयेकल, गुकियात नयाः ऋषि हाकनं ल्यायम्याम्ह व बलवान् जुल। थुकियात हे लिपा 'च्यवनप्राश' धकाः म्हसीकल।

४. इन्द्रलिसेया द्वन्द्व: ऋषि च्यवनं अश्विनी कुमारपिन्त द्यःपिनिगु 'सोमपान'य् ब्व बीगु बचं बियादिल। तर स्वर्गया जुजु इन्द्रं थुकिं विरोध यात। इन्द्रं ऋषिइत बज्रं प्रहार यायेत स्वल, तर च्यवन ऋषिं थःगु शक्तिं इन्द्रया ल्हाः स्तम्भित (paralyze) यानाबिल। लिपा इन्द्रं थःगु गल्ती स्वीकार यात व अश्विनी कुमारपिन्त नं यज्ञया ब्व बिल।

## शास्त्रय् दसु

**ऋग्वेदः सूक्तं १.१६४**
पश्यामो वैश्वदेवेषु निपातेनैव केवलाः ।।बृहद्देवता २.८१ ।।
लक्ष्मीनारायणसंहितायां १.३९०.२७ सलिलद्यु गन्धर्वः एवं सात्त्वत - कन्या सुकन्या परस्पर शापवशात् च्यवन एवं सुकन्या रूपे उत्पन्नौ स्तः।
सलिलोपर टिप्पणी

**देवीभागवतपुराणम् — स्कन्धः ०७ — अध्यायः ०३**
च्यवनसुकन्ययोर्गार्हस्थ्यवर्णनम्

**देवीभागवतपुराणम् — स्कन्धः ०७ — अध्यायः ०५**
अश्विभ्यां च्यवनद्वारा सोमपानाय प्रतिज्ञावर्णनम्

**देवीभागवतपुराणम् — स्कन्धः ०७ — अध्यायः ०६**
च्यवनेश्विनोः कृते सोमपानाधिकारत्वचेष्टावर्णनम्

## लिधंसा
अक्रोधन

**** वेदकथं मनुयागु वंशजयाम्ह छम्ह हिन्दू पात्र खः। वय्‌कः पुरु वंशया छम्ह जुजु ख। 

## लिधंसा

## स्वयादिसँ
*हिन्दू धर्म
देवातिथि

**** वेदकथं मनुयागु वंशजयाम्ह छम्ह हिन्दू पात्र खः।

## शास्त्रय् दसु

**वाचस्पत्यम् — कासार**
: कुक्षिदेशे भवः धूमा० वुञ् । कौक्षक मध्यदेशभवे त्रि० ।
**कुक्षिम्भरि**  त्रि० कुक्षिं बिभर्त्ति भृ--खि--मुम् च । देवातिथि-
: वञ्चनेनात्मोदरमात्रपूरके कृपणे!

**वाचस्पत्यम् — देवताप्रतिष्ठा**
: जज्ञे देव(वा)तिथिः” भा० आ० ९५ अ० “ततश्चाक्रो-
: धनस्तस्मात् देव(वा)तिथिरमुष्य च” भाग० ९ । २२ । ९
: देवातिथिरित्येव पाठः बहुषु पुस्तकेषु क्वचित् देवतिथि
: रिति पाठः ।

## लिधंसा
ऋक्ष २

**** वेदकथं मनुयागु वंशजयाम्ह छम्ह हिन्दू पात्र खः।
भीमसेन

**** वेदकथं मनुयागु वंशजयाम्ह छम्ह हिन्दू पात्र खः।

## शास्त्रय् दसु

**ऋग्वेदः सूक्तं १०.७३**
उग्रसेनोपरि टिप्पणी
यथा उग्रशब्दस्य टिप्पण्यां उल्लेखमस्ति, दीक्षाग्रहणं उग्रस्थित्यां, क्षत्रियस्य स्थित्यां  सम्पन्नं भवति। दीक्षाप्राप्त्यनन्तरं श्रद्धासम्पादनं अपेक्षितं भवति। उग्रावस्थाग्रहणात्पूर्वं शवावस्थायाः प्राप्तिः अपेक्षितं अस्ति, अयं प्रतीयते। शतपथब्राह्मणे(१३.५.४.३ ) अश्वमेधस्य संदर्भे भीमसेन, उग्रसेन एवं श्रुतसेनसंज्ञकानां अश्वमेधकर्तृणां उल्लेखमस्ति। ऋग्वेदे १.११.२ उल्लेखमस्ति - मा भेम शवसस्पते। भीमावस्थायां शवस्य स्थित्याः प्राप्तिः अपेक्षितं भवति। अन्यशब्देषु, इन्द्रियाणां संवर्तनम्। भीमावस्था आकाशमहाभूतान्तर्गता अस्ति, उग्रा वायुमहाभूते। अतएव, अयं समाधितः व्युत्थानं प्रतीयते।
१०.७३.७ नमुचि उपरि टिप्पणी

**मत्स्यपुराणम् — अध्यायः ६९**
प्रवृत्तासु पुराणासु ध्रर्म्मसम्बन्धिनीषु च।।६९.११।।
कथान्ते भीमसेनेन परिपृष्टः प्रतापवान्। 
त्वया पृष्टस्य धर्म्मस्य रहस्यस्यास्य भेदकृत्।। ६८.१२।।

**महाभारतम्-01-आदिपर्व-003**
सौतिरुवाच।	
जनमेजयः पारिक्षितः सह भ्रातृभिः कुरुक्षेत्रे दीर्घसत्रमुपास्ते।
तस्य भ्रातरस्त्रयः श्रुतसेन उग्रसेनो भीमसेन इति।
तेषु तत्सत्रमुपासीनेष्वभ्यागच्छत्सारमेयः।।	1-3-1

**महाभारतम्-01-आदिपर्व-134**

	भीमसेनः पञ्चदशो बीभत्सुर्वै चतुर्दशः।त्रयोदशाब्दौ च यमौ जग्मतुर्नागसाह्वयम्।।		1-134-3a1-134-3b	


## लिधंसा
दिलीप

**** वेदकथं मनुयागु वंशजयाम्ह छम्ह हिन्दू पात्र खः।

## शास्त्रय् दसु

**अलङ्कारसर्वस्वव्याख्या अलङ्कारविमर्शिनी**
प्ररुढमिति । तथाभासनं विश्रान्तेः । यथा- 
::ऽतदन्वये शुद्धमति प्रसूतः शुद्धिमत्तमः । 
::दिलीप इति राजेन्दुरिन्दुः क्षीरनिधाविवऽ ।। 
     अत्रेन्दुरिति । अत्रिनेत्रक्षीरोदजन्मत्वादिन्दोर्द्वित्वान्नैतत्प्ररुढमिति न कार्यम्, कविसमये तथात्वस्याप्रतीतेः । आहुरित्याक्षपादाः । अन्तत्रानुवादिति । अनुवादे हि शब्दार्थयोः पुनर्वचनं क्रियमाणं न दोषाय । अक्रियमाणं पुनर्देषाय भवतीति भावः । यथा - 
::ऽउदेति रक्तः सविता रक्त एवास्तमेति च ।

**नारदपुराणम्- पूर्वार्धः — अध्यायः ८**
सगरस्तेन पशुना तं यज्ञं ब्राह्मणैः सह।
विधाय तपसा विष्णुमाराध्याप पदं हरेः १३३।
जज्ञे ह्यंशुमतः पुत्रो दिलीप इति विश्रुतः।
तस्माद्भगीरथो जातो यो गङ्गामानयद्दिवः १३४।
भगीरथस्य तपसा तुष्टो ब्रह्मा ददौ मुने।

**पद्मपुराणम् — खण्डः ३ (स्वर्गखण्डः) — अध्यायः ११**
प्रीतिर्मे वर्द्धते तेऽद्य ब्रूहि किं करवाणि ते ।
यद्वक्ष्यसि नरश्रेष्ठ तस्य दातास्मि तेनघ ३।
दिलीप उवाच-।
वेदवेदांगतत्त्वज्ञ सर्वलोकाभिपूजित ।
कृतमित्येव मन्ये हि यदहं दृष्टवान्प्रभुम् ४।

**पद्मपुराणम् — खण्डः ४ (ब्रह्मखण्डः) — अध्यायः १३**
जन्माष्टमीदिने यो वै नरोऽश्नाति विमूढधीः ।
महानरकमश्नाति सत्यं सत्यं वदाम्यहम् ७।
दिलीपेन पुरा पृष्टो वसिष्ठो मुनिसत्तमः ।
तच्छृणुष्व महाप्राज्ञ सर्वपातकनाशनम् ८।
दिलीप उवाच-

## लिधंसा
शन्तनु

**** वेदकथं मनुयागु वंशजयाम्ह छम्ह हिन्दू पात्र खः।

## शास्त्रय् दसु

**मत्स्यपुराणम् — अध्यायः ५०**
ततः सरसि तस्मिंस्तु क्रममाणं महीपतिः। 
द्रृष्ट्वा जग्राह कृपया शन्तनुर्मृगयां गतः।। ५०.११ ।।
एते शरद्वतः पुत्रा आख्याता गौतमावराः।

**लक्ष्मीनारायणसंहिता — खण्डः १ (कृतयुगसन्तानः) — अध्यायः ४९५**
अग्नितीर्थसमुद्भूतां चमत्कारपुरे पुरा ।। १ ।।
सोमवंशेऽभवद्राजा प्रतीपो नामतो बली ।
तस्य पुत्रद्वयं ज्येष्ठो देवापिः शन्तनुस्ततः ।। २ ।।
राजा च निधनं प्राप्तो देवापिस्तपसे ययौ ।
प्रजाभिः शन्तनुः राज्ये सत्वरं विनियोजितः ।। ३ ।।

**वायुपुराणम् — उत्तरार्धम् — अध्यायः ३७**
अथ सत्यधृतेः शुक्रं दृष्ट्वाप्सरसमग्रतः।	
प्रचस्कन्दे शरस्तम्बे मैथुनं समपद्यत ।। ३७.१९८ ।।	
कृपया तच्च जग्राह शन्तनुर्मृगयां गतः।	
कृपः स्मृतः स वै तस्माद्गौतमी च कृपी तथा ।। ३७.१९९ ।।	
एते शारद्वताः प्रोक्ताः ऋतथ्यो गौतमान्वयः।

**शब्दकल्पद्रुमः — दुर्गाध्यक्षः**
:वैदिकमते तु अयं ऋष्टिषेणस्य पुत्त्रः । यथा,
:निरुक्ते । २ । १० ।
:“देवापिश्चार्ष्टिषेणः शन्तनुश्च कौरव्यौ भ्रातरौ
:बभूवतुः । स शन्तनुः कनीयानभिषेचयाञ्चक्रे
:देवापिस्तपः प्रतिपेदे । ततः शन्तनो राज्ये

## लिधंसा
भीष्म

**** वेदकथं मनुयागु वंशजयाम्ह छम्ह हिन्दू पात्र खः।

## शास्त्रय् दसु

**महाभारतम्-12-शांतिपर्व-066**
}}

	भीष्मेण युधिष्ठिरंप्रति लोकस्य सराजकत्वाराजकत्वाभ्यां गुणदोषनिरूपणम्।। 1।।				


**महाभारतम्-12-शांतिपर्व-067**
}}

	भीष्मेण युधिष्ठिरंप्रति वसुमनसे बृहस्पत्युक्तराजगुणानुवर्णनम्।। 1।।				


**महाभारतम्-12-शांतिपर्व-075**
}}

	राज्यस्वीकारे अधर्माशङ्किनं युधिष्ठिरं प्रति भीष्मेण तस्य धार्मिकत्वसमर्थनेन तद्विधानम्।। 1।।				


**महाभारतम्-12-शांतिपर्व-090**
}}

	भीष्मेण युधिष्ठिरंप्रति उचथ्यमान्धातृसंवादानुवादः।। 1।।				


## लिधंसा
सार्वभौम

**** वेदकथं मनुयागु वंशजयाम्ह छम्ह हिन्दू पात्र खः।

## शास्त्रय् दसु

**अनुक्रमणिका**
* पुष्पदन्त,1/3/4/1/1,पुं/
* सार्वभौम,1/3/4/1/2,पुं/
* सुप्रतीक,1/3/4/1/3,पुं/

**कुमारसम्भवम् - मल्लिनाथः — सप्तदशः सर्गः**
{१.कधानश्चर्मभ्यधावत्.२.पुत्रम्.}
     अन्वयः- अथ सन्दीप्तकोपदहनः भ्रूभङ्गभीषणामुखः असुरचक्रवर्ती असुरः रथं विहाय क्रीडत्करालकरवालकरः । (सन्) तं त्रिपुराऽरिसूनुम् अभितः अत्यधावत् ।
     सीo-- भ्रूभङ्गेति । अथ शस्त्रास्त्रयुद्धानन्तरं सम्यगधिकं यथा तथा दीप्तः कोप एव दहनोग्निर्यस्य । अत एव भ्रुवोर्भ्रुकुट्योर्भङ्गेन वक्रत्वेन भीषणं विलोकयितॄणां भयदं मुखं वदनं यस्य तथोक्तोऽसुराणां दैत्यानां चक्रवर्ती सम्राट् । सार्वभौम इत्यर्थः । `राजा तु प्रणताशेषसामन्तः स्यादधीश्वरः । चक्रवर्ती सार्वभौमो नृपोऽन्यो मण्डलेश्वरः' इत्यमरः । असुरेन्द्रस्तारको रथं स्यन्दनं विहाय परित्यज्य क्रीडन्नूर्ध्वदिशि कम्पमानस्तथा करालो भीषणः करवालः खड्गः स करे पाणौ यस्य । धारितविकटकृपाणः सन्नित्यर्थः । तं त्रिपुरारिसूनुं शिवपुत्रमभितः संमुखं प्रत्यधावत् । कुण्ठितसर्वशस्त्रास्त्रत्वात्करवालेन शिरोनालजिहीर्षया प्रतिदुद्रावेत्यर्थः । `धावु गतौ' इत्यस्मात्कर्तरि लङ् ।। १७.४८ ।।

**	अभ्यापतन्तमसुराधिपमी(१)शपुत्…

**तत्त्ववैशारद्यां समाधिपादः**
"हिरण्यगर्भो योगस्य वक्ता नान्यः पुरातनः"<br>
<br>
इति योगियाज्ञवल्क्यस्मृतेः कथं पतञ्जलेर् योगशास्त्रकर्तृत्वम् इत्य् आशङ्क्य सूत्रकारेणानुशासनम् इत्य् उक्तम्। शिष्टस्य शासनम् अनुशासनम् इत्य् अर्थः। यदायम् अथशब्दोऽधिकारार्थस् तदैष वाक्यार्थः संपद्यत इत्य् आह --- योगानुशासनं शास्त्रम् अधिकृतम् इति। ननु व्युत्पाद्यमानतया योगोऽत्राधिकृतो न तु शास्त्रम् इत्य् अत आह --- वेदितव्यम् इति। सत्यं व्युत्पाद्यमानतया योगः प्रस्तुतः, स तु तद्विषयेण शास्त्रेण करणेन व्युत्पाद्यः। करणगोचरश् च व्युत्पादकस्य व्यापारो न कर्मगोचर इति कर्तृव्यापारविवक्षया योगविषयस्य शास्त्रस्याधिकृतत्वं वेदितव्यम्। शास्त्रव्यापारगोचरतया तु योग एवाधिकृत इति भावः। अधिकारार्थस्य चाथशब्दस्यान्यार्थं नीयमानोदकुम्भदर्शनम् इव श्रवणं मङ्गलायापि कल्पत इति मन्तव्यम्। शब्दसंदेहनिमित्तम् अर्थसंदेहम् अपनयति --- योगः समाधिर् इति। "युज समाधौ" [धातुपाठः 4] इत्य् अस्माद् व्युत्पन्नः समाध्यर्थो न तु "युजिर् योगे" [धातुपाठः 7] इत्य् अस्मात् सं…

**पातञ्जलयोगदर्शनम् व्यासभाष्य-तत्त्ववैशारदी-योगवार्तिक-समेतम् — समाधिपादः'''
: देवोऽहीशः स वोऽव्यात् सित-विमल-तनुर् योगदो योग-युक्तः ॥२
: 
: अथेत्य् अयम् अधिकारार्थः । योगानुशासनं शास्त्रम् अधिकृतं वेदितव्यम् । योगः समाधिः । स च सार्वभौमश् चित्तस्य धर्मः । क्षिप्तं, मूढं, विक्षिप्तम्, एकाग्रं, निरुद्धम् इति चित्त-भूमयः । तत्र विक्षिप्ते चेतसि विक्षेपोपसर्जनी-भूतः समाधिर् न योग-पक्षे वर्तते । यस् त्व् एकाग्रे चेतसि सद्-भूतम् अर्थं प्रद्योतयति, क्षिणोति च क्लेशान्, कर्म-बन्धनानि श्लथयति, निरोधम् अभिमुखं करोति, स सम्प्रज्ञातो योग इत्य् आख्यायते । स च वितर्कानुगतः, विचारानुगतः, आनन्दानुगतोऽस्मितानुगत इत्य् उपरिष्ठात् प्रवेदयिष्यामः । सर्व-वृत्ति-निरोधे त्व् असम्प्रज्ञातः समाधिः ॥१॥
: 
: तत्त्व-विशारदी॒

## लिधंसा
प्रतीप

**** वेदकथं मनुयागु वंशजयाम्ह छम्ह हिन्दू पात्र खः।

## शास्त्रय् दसु

**अष्टाङ्गहृदयम् — शारीरस्थानम् — अध्यायः ५**
न याति यस्य चाहारः कण्ठं कण्ठामयाद् ऋते ॥ ६७ ॥
प्रेष्याः प्रतीप-तां यान्ति प्रेताकृतिर् उदीर्यते ।
यस्य निद्रा भवेन् नित्या नैव वा न स जीवति ॥ ६८ ॥

**अष्टाध्यायी-गणपाठः**
सुखादिभ्यःकर्तृवेदनायाम् (३.१.१८)
सुख। दुःख। तृप्त। गहन। कृच्छ्र। अस्र। अलीक। प्रतीप। करुण। कृपण। सोढ। 
35.  कण्ड्वादिः
कण्ड्वादिभ्योयक् (३.१.२७)

**औचित्यविचारचर्चा**
यो य: शस्त्रं बिभर्ति स्वभुजगुरुमद:पाडवीनां चमूनां,  
     यो य: पाञ्चालगोत्रे शिशुरधिकवया गर्भशय्यां  गतो  वा ।
     यो यस्तत्कर्मसाक्षी चरति मयि रणे यश्च यश्च प्रतीप:,
क्रोधान्धस्तस्य तस्य स्वयमपि जगतामन्तकस्यान्तकोऽहम् ।।
    अत्र क्रूरक्रोधस्थायिभावत्मकस्योन्निद्ररौद्ररसस्योचिता   शिशुस्थ-

**काशिका — तृतीयोऽध्यायः — प्रथमः पादः**

सुखादिभ्यः कर्तृवेदनायाम् ।।  ।।
	कर्मग्रहणमनुवर्त्तते। `सुख-इत्येवमादिभ्यः कर्मभ्यो वेदनायामर्थेऽनुभवे क्यङ् प्रत्ययो भवति, वेदयितुश्चेत्कर्तुः सम्बन्धीनि सुखादीनि भवन्ति। सुखं वेदयते सुखायते। दुःखायते। कर्तृग्रहणं किम् ? सुखं वेदयते प्रसाधको देवदत्तस्य। सुख। दुःख। तृप्त। गहन। कृच्छ्र। अस्त्र। अलीक। प्रतीप। करुण। कृफण। सोढ। सुखादिः।। 

नमोवरिवश्चित्रङः क्यच् ।।  ।।

## लिधंसा
विचित्रवीर्य

**** वेदकथं मनुयागु वंशजयाम्ह छम्ह हिन्दू पात्र खः।

## शास्त्रय् दसु

**महाभारतम्-01-आदिपर्व-109**
कन्यां हृतवता भीष्मेण युद्धे राज्ञां पराजयः।। 2 ।।
	मध्येमार्गं साल्वपराजयः।। 3 ।।
	विचित्रवीर्यविवाहोपक्रमे तमनिच्छन्त्या ज्येष्ठाया अम्बयाः साल्वं प्रति गमनम्।। 4 ।।
	तेन प्रत्याख्यातायाः पुनर्भीष्मं प्राप्ताय अम्ब्रायाः भीष्मेण निराकरणम्।। 5 ।।
	भीष्मजिघांसया तपस्यन्त्या अम्बायाः प्रसन्नात्कुमारान्मालाप्राप्तिः।। 6 ।।

## लिधंसा
अभिमन्यु

**अभिमन्यु** महाभारतया छम्ह पात्र ख। वय्‌कः अर्जुन व कृष्णया केंहया काय् ख। वय्‌कः महाभारतय् पाण्डवतेगु पाखें ल्वाइबिले कौरवतेगु चक्रव्युहय् लाना सी। 
## पात्र
महाभारत कथं अभिमन्युं थगु मांया प्वाथ्य दुबिले वय्‌कःया मांयात भगवान श्री कृष्णं चक्रब्युहय् वनिगु खं कंगु न्येना वय्‌कः चक्रव्युहय् थ्यनि। तर चक्रव्युहं पिने वैगु लंया बारेय् धाःसा वय्‌कलं वय्‌कःया मां द्यंगुलिं न्येने खनि मखु। अतः, वय्‌कः चक्रव्युहय् दुने थाइ। वय्‌कःयात कौरव सेनातेसं अन हे स्याइ। 

## स्वयादिसँ
*महाभारत
*कृष्ण
*अर्जुन

पुचः:महाभारत

## शास्त्रय् दसु

**कल्किपुराणम् — अध्यायः १**
स व्यासो निज-पुत्राय ब्रह्मराताय धीमते))9
स च+ अभिमन्यु-पुत्राय विष्णुराताय संसदि
प्राह भागवतान् धर्मान् अष्टा-दश-सहस्रकान्))10

**कल्किपुराणम् — प्रथम अंश**
स व्यासो निज-पुत्राय ब्रह्मराताय धीमते))9
स च+ अभिमन्यु-पुत्राय विष्णुराताय संसदि
प्राह भागवतान् धर्मान् अष्टा-दश-सहस्रकान्))10

**कल्किपुराणम् — सम्पूर्ण भाग**
स व्यासो निज-पुत्राय ब्रह्मराताय धीमते))9
स च+ अभिमन्यु-पुत्राय विष्णुराताय संसदि
प्राह भागवतान् धर्मान् अष्टा-दश-सहस्रकान्))10

**कल्हणकृत राजतरङ्गिणी — षष्टस्तरङ्गः**
:ये सप्तसप्ताद्वर्षादा गोपालनृपात्पुरा । करात_6_0256कख
:अभिमन्युं यावदासन्षोडशानां महीभुजाम् ॥ करात_6_0256गघ
:वर्षषष्टिं प्रतापायुःश्रीहरा द्रोहवृत्तयः । करात_6_0257कख

## लिधंसा
पाण्डव

**** वेदकथं मनुयागु वंशजयाम्ह छम्ह हिन्दू पात्र खः।

## शास्त्रय् दसु

**महाभारतम्-03-आरण्यकपर्व-005**

	विदुरस्य काम्यकवने पाण्डवसमागमः ।। 1 ।।
	तेन तेषु तत्रस्वागमनकारणनिवेदनम् ।। 2 ।।
वैशम्पायन उवाच।।

**महाभारतम्-03-आरण्यकपर्व-037**
त्वयि नः पार्थ सर्वेषां सुखदुःखे समाहिते ।
जीवितं मरणं चैव राज्यमैश्वर्यमेव च ।।२४।।
आपृष्टो मेऽसि कौन्तेय स्वस्ति प्राप्नुहि पाण्डव ।।२४।।
नमो धात्रे विधात्रे च स्वस्ति गच्छ ह्यनामयम् ।
स्वस्ति तेऽस्त्वान्तरिक्षेभ्यः पार्थिवेभ्यश्च भारत ।।२५।।

**महाभारतम्-03-आरण्यकपर्व-049**

	अस्त्रहेतोर्गते पार्थे शक्रलोकं महात्मनि।युधिष्ठिरप्रभृतयः किमकुर्वत पाण्डवाः ।।		3-49-1a3-49-1b	


**महाभारतम्-03-आरण्यकपर्व-168**

	अभिवादयमानं तं मूर्ध्न्युपाघ्राय पाण्डवम्।हर्षगद्गदया वाचा प्रहृष्टोऽर्जुनमब्रवीत् ।।		3-168-2a3-168-2b	


## लिधंसा
इक्ष्वाकु

**** वेदकथं मनुयागु वंशजयाम्ह छम्ह हिन्दू पात्र खः।

## शास्त्रय् दसु

**अनुक्रमणिका**
* कर्कटी,2/4/155/2/4,स्त्री/
* इक्ष्वाकु,2/4/156/1/1,स्त्री/
* कटुतुम्बी,2/4/156/1/2,स्त्री/

**अष्टाध्यायी हिन्दी व्याख्या सहितम् — द्वितीयः अध्यायः**
[२|४|६१] **न तौल्वलिभ्यः** तौल्वलि आदि से विहित युवप्रत्यय का लोप नहीं होता। | *तौल्वलिः पिता, तौल्वलायनः पुत्रः।
[२|४|६२] *'तद्राजस्य बहुषु तेनैवास्त्रियाम्** - स्त्रीलिंग को छोड़कर अन्य लिंग (पुँल्लिङ्ग और नपुंसकलिङ्ग) में बहुत्व अर्थ में तद्राज प्रत्यय का लोप होता है। | ''इक्ष्वाकु शब्द से राजा या अपत्य अर्थ में अञ् प्रत्यय हो अजादि-वृद्धि आदि होकर ऐक्ष्वाकव रूप बनता है।यहाँ बहुवचन की विविक्षा में प्रकृत सूत्र से तद्राज प्रत्यय अञ् का लोप हो जाता है।
[२|४|६३] **यस्कादिभ्यो गोत्रे** - `यरकऄ आदि से पहले बहुत्वार्थक गोत्रप्रत्ययों का लोप होता है, स्त्रीलिंग को छोड़कर यदि यह बहुत्व उसी गोत्रप्रत्यय से जन्य हो। | ''यस्काः (यास्कः, यास्कौ, यस्काः)। लभ्याः (लाभ्याः, लाभ्योः, लभ्याः)

**भेलसंहिता शारीरस्थानम् (भिन्नपाठः)**
४.२२। प्रदीप्यते नृणां कोष्ठे सति वेन्धनपूरितः।<br>
इक्ष्वाकु-*कोशम्[*शोक]-आस्थाय यथा दीपः स्थिरेऽम्भसि॥
४.२३। तिष्ठते तिमिरे सक्तो न तथा चलितेऽम्भसि।<br>

**मत्स्यपुराणम् — अध्यायः १२'''
सूत उवाच।
अथान्विषन्तो राजानं भ्रातरस्तस्य मानवाः। 
इक्ष्वाकु प्रमुखा जग्मु स्तदाशरवणान्तिकम्।। १२.१ ।।
ततस्ते दद्रृशुः सर्वे वडवामग्रतः स्थिताम्।

## लिधंसा
विकुक्षि-शशाद

**** वेदकथं मनुयागु वंशजयाम्ह छम्ह हिन्दू पात्र खः।
अनेनस्

**** वेदकथं मनुयागु वंशजयाम्ह छम्ह हिन्दू पात्र खः।

## शास्त्रय् दसु

**वाचस्पत्यम् — अनुलेप**
**अनेद्य**  त्रि० निदि कुत्सने क्यप् नि० नलोपगुणौ न० त० । प्रशस्ते प्रधाने निरुक्तकारः ।
**अनेनस्**  त्रि० नास्ति व्यसनमधर्म्मो वा यस्य । व्यसनपापादि-
: रहिते “राजा भवत्यनेनास्तु मुच्यन्ते च सभासदः” इति
: व्यव० त० मन्वादिस्मृ० । “अनेनो वोमरुतो याम”

## लिधंसा
पृथु

**** वेदकथं मनुयागु वंशजयाम्ह छम्ह हिन्दू पात्र खः।

## शास्त्रय् दसु

**अग्निपुराणम् — अध्यायः २**
स्थानमेतद्वचः श्रुत्वा राजाऽथोदञ्चनेऽक्षिपत्। 
तत्र वृद्धोऽब्रवीद् भूपं पृथु देहि पदं मनो ।। ७ ।।
सरोवरे पुनः क्षिप्तो ववृधे तत्प्रमाणवान् ।

**अथर्ववेदः — काण्डं २०**
20.64
एन्द्र नो गधि प्रियः सत्राजिदगोह्यः ।
गिरिर्न विश्वतस्पृथुः पतिर्दिवः ॥१॥
अभि हि सत्य सोमपा उभे बभूथ रोदसी ।
इन्द्रासि सुन्वतो वृधः पतिर्दिवः ॥२॥

**अथर्ववेदः — काण्डं ७**
7.11
यस्ते पृथु स्तनयित्नुर्य ऋष्वो दैवः केतुर्विश्वमाभूषतीदम् ।
मा नो वधीर्विद्युता देव सस्यं मोत वधी रश्मिभिः सूर्यस्य ॥१॥

**ऋग्वेदः सूक्तं १.१०१**
यः शूरेभिर्हव्यो यश्च भीरुभिर्यो धावद्भिर्हूयते यश्च जिग्युभिः ।
इन्द्रं यं विश्वा भुवनाभि संदधुर्मरुत्वन्तं सख्याय हवामहे ॥६॥
रुद्राणामेति प्रदिशा विचक्षणो रुद्रेभिर्योषा तनुते पृथु ज्रयः ।
इन्द्रं मनीषा अभ्यर्चति श्रुतं मरुत्वन्तं सख्याय हवामहे ॥७॥
यद्वा मरुत्वः परमे सधस्थे यद्वावमे वृजने मादयासे ।

## लिधंसा
युवनाश्व

**** वेदकथं मनुयागु वंशजयाम्ह छम्ह हिन्दू पात्र खः।

## शास्त्रय् दसु

**कल्किपुराणम् — अध्यायः १७**
ततो मनुस् तत् सुतो ऽभूद् ईक्ष्वाकुः सत्य-विक्रमः))14
युवनाश्व इति ख्यातो मान्धाता तत् सुतो ऽभवत्
पुरुकुत्सस् तत् सुतो ऽभूद् अनरणिओ महामतिः)15

**कल्किपुराणम् — तृतीय अंशः**
ततो मनुस् तत् सुतो ऽभूद् ईक्ष्वाकुः सत्य-विक्रमः))14
युवनाश्व इति ख्यातो मान्धाता तत् सुतो ऽभवत्
पुरुकुत्सस् तत् सुतो ऽभूद् अनरणिओ महामतिः)15

**कल्किपुराणम् — सम्पूर्ण भाग**
ततो मनुस् तत् सुतो ऽभूद् ईक्ष्वाकुः सत्य-विक्रमः))14
युवनाश्व इति ख्यातो मान्धाता तत् सुतो ऽभवत्
पुरुकुत्सस् तत् सुतो ऽभूद् अनरणिओ महामतिः)15

**लक्ष्मीनारायणसंहिता — खण्डः १ (कृतयुगसन्तानः) — अध्यायः ५७२**
गूढं दद्याद् ब्राह्मणाय मंगलं पुरुषं ददेत् ।
दानतीर्थप्रभावेण शक्रार्धासनभाग्भवेत् ।।३५।।
युवनाश्वः पुरा राजा कोसलाया ह्यभून्महान् ।,
चक्रवर्ती कृतयुगे सर्वधर्मपरायणः ।।३६।।
अभिवाद्य वशिष्ठं स समुवाच पुरोहितम् ।

## लिधंसा
बृहदश्व

**** वेदकथं मनुयागु वंशजयाम्ह छम्ह हिन्दू पात्र खः।

## शास्त्रय् दसु

**महाभारतम्-03-आरण्यकपर्व-026**
कर्णश्रवाश्च मुञ्जश्च लवणाश्वश्च काश्यपः ।
हारीतः स्थूणकर्णश्च अग्निवेश्योऽथ शौनकः ।।२३।।
ऋतवाक्च सुवाक्चैव बृहदश्व ऋतावसुः ।
ऊर्ध्वरेता वृषामित्रः सुहोत्रो होत्रवाहनः ।।२४।।
एते चान्ये च बहवो ब्राह्मणाः संशितव्रताः ।

**महाभारतम्-03-आरण्यकपर्व-049**

भीमयुधिष्ठिरसंवादसमये बृहदश्वागमनम् ।। 1 ।।
युधिष्ठिरंप्रति बृहदश्वेन नलोपाख्यानकथनारम्भः ।। 2 ।।


**महाभारतम्-03-आरण्यकपर्व-050**

	**बृहदश्व उवाच।**		3-50-1x	


**महाभारतम्-03-आरण्यकपर्व-051**

	**बृहदश्व उवाच।**		3-51-1x	


## लिधंसा
कुवलाश्व

**** वेदकथं मनुयागु वंशजयाम्ह छम्ह हिन्दू पात्र खः।

## शास्त्रय् दसु

**ब्रह्माण्डपुराणम् — मध्यभागः — अध्यायः ६३**
जज्ञे श्रावस्तको राजा श्रावस्ती येन निर्मिता ।
श्रावस्तस्य तु दायादो बृहदश्वो महायशाः ॥ २,६३.२८ ॥
बृहदश्वसुतश्चापि कुवलाश्व इति श्रुतः ।
यस्तु धुन्धुवधाद्राजा धुन्धुमारत्वमागतः ॥ २,६३.२९ ॥
ऋषय ऊचुः

**महाभारतम्-03-आरण्यकपर्व-204**
इदमिच्छाम्यहं श्रोतुं तत्त्वे द्विजसत्तम ।।	3-204-5
कुवलाश्व इति ख्यात इक्ष्वाकुकुलसंभवः।
कथं नाम विपर्यासाद्धुन्धुमारत्वमागतः ।।	3-204-6

**महाभारतम्-03-आरण्यकपर्व-205**

	बृहदश्वस् दायादः कुवलाश्व इति स्मृतः।कुवलाश्वस्य पुत्राणां सहस्राण्येकविंसतिः ।।		3-205-5a3-205-5b	


**वराहपुराणम् — अध्यायः ४३**
भगवंस्तेन सत्येन ममाप्यस्तु सुतो वरः ।। ४३.१४ ।।
अनेन विधिना दत्ते तस्य पुत्रोऽभवन्मुने ।
कुवलाश्व इति ख्यातश्चक्रवर्ती महाबलः ।। ४३.१५ ।।
अपुत्रो लभते पुत्रमधनो लभते धनम् ।
भ्रष्टराज्यो लभेद् राज्यं मृतो विष्णुपुरं व्रजेत् ।। ४३.१६ ।।

## लिधंसा
दृढाश्व

**** वेदकथं मनुयागु वंशजयाम्ह छम्ह हिन्दू पात्र खः।

## शास्त्रय् दसु

**वाचस्पत्यम् — दुवोयु**
: तत्पुत्रोक्तौ ।
**दृढाश्व**  पु० धुन्धुमारनृपपुत्रभेदे “धौन्धमारिर्दृढ़ाश्वश्च हर्यश्व-
: स्तस्य चात्मजः” हरिवं० १२ अ० ।

## लिधंसा
आर्द्र

**** वेदकथं मनुयागु वंशजयाम्ह छम्ह हिन्दू पात्र खः।

## शास्त्रय् दसु

**अर्थशास्त्रम् — अधिकरणम् २ — अध्यायः १५**
ततोअर्धं आपद्-अर्थं जानपदानां स्थापयेद् । अर्धं उपयुञ्जीत   ।। ०२.१५.२२  ।।
 नवेन चानवं शोधयेत्  ।। ०२.१५.२३  ।।
 क्षुण्ण-घृष्ट-पिष्ट-भृष्टानां आर्द्र-शुष्क-सिद्धानां च धान्यानां वृद्धि-क्षय-प्रमाणानि प्रत्यक्षी-कुर्वीत   ।। ०२.१५.२४  ।।
 कोद्रव-व्रीहीणां अर्धं सारः । शालीनां अर्ध-भाग-ऊनः । त्रि-भाग-ऊनो वरकाणां   ।। ०२.१५.२५  ।।
 प्रियङ्गूणां अर्धं सारो नव-भाग-वृद्धिश्च   ।। ०२.१५.२६  ।।

**अष्टाङ्गहृदयम् — चिकित्सास्थानम्**
पित्तानुबन्धयोर् वात-कफयोः पित्त-नाशिनीम् ॥ ७१ ॥
वात-श्लेष्मात्मके शुष्के स्निग्धम् आर्द्रे विरूक्षणम् ।
कासे कर्म स-पित्ते तु कफ-जे तिक्त-संयुतम् ॥ ७२ ॥

**अष्टाङ्गहृदयम् — सूत्रस्थानम् — अध्यायः २**
अनुकुर्यात् तम् एवातो लौकिके ऽर्थे परीक्षकः ॥ ४५ ॥
आर्द्र-संतान-ता त्यागः काय-वाक्-चेतसां दमः ।
स्वार्थ-बुद्धिः परार्थेषु पर्याप्तम् इति सद्-व्रतम् ॥ ४६ ॥

**अष्टाङ्गहृदयम् — सूत्रस्थानम् — अध्यायः ७**
पाकः फलानाम् आमानां पक्वानां परिकोथनम् ।
द्रव्याणाम् आर्द्र-शुष्काणां स्यातां म्लानि-विवर्ण-ते ॥ ९ ॥
मृदूनां कठिनानां च भवेत् स्पर्श-विपर्ययः ।

## लिधंसा
निकुम्भ

**** वेदकथं मनुयागु वंशजयाम्ह छम्ह हिन्दू पात्र खः।

## शास्त्रय् दसु

**अनुक्रमणिका**
* मकूलक,2/4/144/1/4,पुं/
* निकुम्भ,2/4/144/2/1,पुं/
* दन्तिका,2/4/144/2/2,स्त्री/

**अष्टाङ्गहृदयम् — उत्तरस्थानम्**
-मदन-कटु-फल-त्रिका-काण्ड-दारु-कृमिघ्नाजगन्धामृता-कोल-कोशातकी-शिग्रु-निम्बा
म्बुदेन्द्राह्वयैः
गद-शुकतरु-पुष्प-बीजोग्र-यष्ट्य्-अद्रिकर्णी-निकुम्भाग्नि-बिल्वैः समैः कल्कितैर्
मूत्र-वर्गेण सिद्धं घृतं ॥ २०च् ॥
विधि-विनिहितम् आशु सर्वैः क्रमैर् योजितं हन्ति सर्व-ग्रहोन्माद-कुष्ठ-ज्वरांस्

**अष्टाङ्गहृदयम् — चिकित्सास्थानम्**
## अध्याय 12
मेहिनो बलिनः कुर्याद् आदौ वमन-रेचने ।
स्निग्धस्य सर्षपारिष्ट-निकुम्भाक्ष-करञ्ज-जैः ॥ १ ॥
तैलस् त्रिकण्टकाद्येन यथा-स्वं साधितेन वा ।

**अष्टाङ्गहृदयम् — सूत्रस्थानम् — अध्यायः १५**
विदुल-दहन-चित्राः कोशवत्यौ करञ्जः कण-लवण-वचैला-सर्षपाश् छर्दनानि ॥ १
॥
निकुम्भ-कुम्भ-त्रि-फला-गवाक्षी-स्नुक्-शङ्खिनी-नीलिनि-तिल्वकानि ।
शम्याक-कम्पिल्लक-हेमदुग्धा दुग्धं च मूत्रं च विरेचनानि ॥ २ ॥

## लिधंसा
संहताश्व

**** वेदकथं मनुयागु वंशजयाम्ह छम्ह हिन्दू पात्र खः।

## स्वया दिसँ
*हिन्दू धर्म

## शास्त्रय् दसु

**पद्मपुराणम् — खण्डः १ (सृष्टिखण्डम्) — अध्यायः ०८**
कपिलाश्वश्च विख्यातो धौंधुमारिः प्रतापवान्।
दृढाश्वस्य प्रमोदस्तु हर्यश्वस्तस्य चात्मजः१३८।
हर्यश्वस्य निकुंभोभूत्संहताश्वस्ततोभवत्।
अकृताश्वो रणाश्वश्च संहताश्व सुतावुभौ१३९।
युवनाश्वो रणाश्वस्य मांधाता च ततोभवत्।

**मत्स्यपुराणम् — अध्यायः १२**
द्रुढाश्वस्य प्रमोदश्च हर्यश्वस्तस्य चात्मजः। 
हर्यश्वस्य निकुम्भोऽभूत्संहताश्वस्ततोऽभवत्।। १२.३३ ।।
अकृताश्वोरणाश्वश्च संहताश्व सुतावुभौ।

## लिधंसा
प्रसेनजित्

**** वेदकथं मनुयागु वंशजयाम्ह छम्ह हिन्दू पात्र खः।

## शास्त्रय् दसु

**पद्मपुराणम् — खण्डः १ (सृष्टिखण्डम्) — अध्यायः १३**
बिले शब्दं स शुश्राव कृतं सत्त्वेन केनचित्।
ततः प्रविश्य स बिलं प्रसेनो ह्यृक्षमासदत्७६।
ऋक्षः प्रसेनं च तथा ऋक्षं चापि प्रसेनजित्।
आसाद्य युयुधाते तौ परस्परजयेच्छया७७।
हत्वा ऋक्षः प्रसेनं च ततस्तं मणिमाददात्।

**बोधिसत्त्वावदानकल्पलता**
रूतायुधश्चूतलताचापन्यस्तशिलीमुखः ।
जयतीति जगौ बन्दी कन्दर्पस्येव कोकिलः ॥ क्११.१९ ॥
अस्मिन्नवसरे श्रीमान् कोसलेन्द्रः प्रसेनजित् ।
मृगयानिर्गतोऽश्वेन हृतस्तं देशमाययौ ॥ क्११.२० ॥
धन्वीमनोभवाकारः सोऽवतीर्य तुरंगमात् ।

**ब्रह्मपुराणम् — अध्यायः ७**
अकृशाश्वकृशाश्वौ तु संहताश्वसुतौ द्विजाः  ८९
तस्य हैमवती कन्या सतां मता दृषद्वती 
विख्याता त्रिषु लोकेषु पुत्रश्चास्याः प्रसेनजित्  ९०
लेभे प्रसेनजिद्भार्यां गौरीं नाम पतिव्रताम् 
अभिशस्ता तु सा भर्त्रा नदी वै बाहुदाभवत्  ९१

**ब्रह्माण्डपुराणम् — मध्यभागः — अध्यायः ६३**
कृशाश्वश्चाकृताश्वश्च संहताश्वसुतावुभौ ।
तस्य पत्नी हैमवती सती माता दृषद्वती ॥ २,६३.६५ ॥
विख्याता त्रिषु लोकेषु पुत्रश्चास्य प्रसेनजित् ।
युवनाश्वसुतस्तस्य त्रिषु लोकेषु विश्रुतः ॥ २,६३.६६ ॥
अत्यन्तधार्मिका गौरी तस्य पत्नी पतिव्रता ।

## लिधंसा
युवनाश्व २

**** वेदकथं मनुयागु वंशजयाम्ह छम्ह हिन्दू पात्र खः।
मान्धातृ

**** वेदकथं मनुयागु वंशजयाम्ह छम्ह हिन्दू पात्र खः।

पुचः:हिन्दू पात्र

## शास्त्रय् दसु

**कल्किपुराणम् — अध्यायः १०**
ज्ञान+अगोचरम् एतन् मे तव+ आगमनम् ईश्वर!
यथा मान्धातृ-पुत्रस्य यदु-नाथेन कानने))13 (कानन= )
इत्य् उक्त्वा तं पूजयित्वा समानीय निजाश्रमे

**कल्किपुराणम् — द्वितीयांश**
ज्ञान+अगोचरम् एतन् मे तव+ आगमनम् ईश्वर!
यथा मान्धातृ-पुत्रस्य यदु-नाथेन कानने))13 (कानन= )
इत्य् उक्त्वा तं पूजयित्वा समानीय निजाश्रमे

**कल्किपुराणम् — सम्पूर्ण भाग**
ज्ञान+अगोचरम् एतन् मे तव+ आगमनम् ईश्वर!
यथा मान्धातृ-पुत्रस्य यदु-नाथेन कानने))13 (कानन= )
इत्य् उक्त्वा तं पूजयित्वा समानीय निजाश्रमे

**गौड़राज्ञाम् अभिलेखानि — धर्मपालस्य खालिमपुर ताम्रशासनम्**
येऽभूवन् पृथु-राम-राघव-नल-प्राया धरित्रीभुजस्तानेकत्र दिदृक्षुणेव निचितान् सर्वान् समं वेधसा ।
ध्वस्ताशेष-नरेन्द्र-मान-महिमा श्री-धर्मपालः कलौ लोल-श्रीकरिणी-निबन्धन-महास्तम्भः समुत्तम्भितः ॥ (१०)
यासां नासीर-धूली-धवल-दश-दिशां द्रागपश्यन्नियत्तां धत्ते मान्धातृ-सैन्य-व्यतिकर-चकितो ध्यानतन्द्रीम्महेन्द्रः ।
तासामप्याहवेच्छा-पुलकित-वपुषां वाहिनीनां विधातुं साहाय्यं यस्य वाह्वोर्निखिल-रिपुकुल-ध्वंसिनोर्नावकाशः ॥ (११)
भोजैर्मत्स्यैः स-मद्रैः कुरु-यदु-यवनावन्ति-गन्धार-कीरैर्भूपैर्व्यालोल-मौलि-प्रणति-परिणतैः साधु-सङ्गीर्यमाणः ।

## लिधंसा
पुरुकुत्स

**** वेदकथं मनुयागु वंशजयाम्ह छम्ह हिन्दू पात्र खः।

## शास्त्रय् दसु

**लक्ष्मीनारायणसंहिता — खण्डः ४ (तिष्यसन्तानः) — अध्यायः ०७७**
दाराभाग्यो राजमानो माधवो ब्रह्मपानकः ।
शीलहारो माणिकाभश्चित्तगांगेय आययुः ।।९५।।
चन्द्रनागो मेदकोशः पुरुकुत्स उपाययुः ।
बालसंघः पार्वतेशो नागविजय आययुः ।।९६।।
राजभारुर्महेन्द्राभो मदाशनः समाययुः ।

**वाचस्पत्यम् — पुट**
: पुरुहूतशब्दे दुश्यम् । ७ नदीभेदे स्त्री शब्दच० ।
**पुरुकुत्स**  पु० मान्धातुः पुत्रभेदे हरिवं० १२ अ० । तस्यै ।
: पत्नी मानसी कन्या नर्म्मदा ऋषिशापेन नदीत्वमाप्ता ।

## लिधंसा
त्रसदस्यु

**** वेदकथं मनुयागु वंशजयाम्ह छम्ह हिन्दू पात्र खः।

## शास्त्रय् दसु

**बृहद्देवता — अध्यायः ६**
इदमादिन्यदेवत्यं तिसृभिस्त्वदिति स्तुता ।
षष्ठ्या चतुर्थ्या सप्तम्या उतेत्याचिन्यगष्टमी ।। ४९ ।।
११-ऋग्वेद ८.१९ ः त्रसदस्यु के दानों की स्तुति
स्तुताः शमिति पच्छस्तु अग्निसूर्यानिलास्त्रयः ।
वरुणार्यममित्राणां प्रगाथो यमिति स्तुतिः ।। ५० ।।

**वाचस्पत्यम् — तुष्ट**
: गतौ अच् । २ जङ्गमे त्रि० अमरः । त्रसरेणुः ।
**त्रसदस्यु**  पु० मान्धातृपौत्रभेदे । “तस्यामुत्पादयामास 
: मान्धाता द्वौ सुतौ नृप! । पुरुकुत्सञ्च धर्मज्ञं मुचुकुन्दञ्च
: धार्मिकम् । पुरुकुत्ससुतस्त्वासीत् त्रसदस्युर्महीपतिः”

**सामवेदः — कौथुमीया — संहिता — ग्रामगेयः — ग्रामगेयस्य सूची**
तौभम् २०७/८५
तौरश्रवसम् २९८/१२७
त्रसदस्यु ३७५/१६८
त्रासदस्यवे ३७५/१६८
त्रिककुभ ३८९/१७६

## लिधंसा
सम्भूत

**** वेदकथं मनुयागु वंशजयाम्ह छम्ह हिन्दू पात्र खः।

## शास्त्रय् दसु

**अधिकारणचिन्तामणिः — प्रथमोऽध्यायः**
37. तर्हि भेदकं विशेषणं भेद्यं विशेष्यमिति विचक्षणप्रवादो व्यर्थः स्यादित्याशङ्क्याह-- तत्तदिति। तत्र तत्तद्विशेषणप्रतिपन्नाकारविरुद्धाकारनिवर्तनं क्रियते न पुनरविरुद्धाकारनिवर्तनम्। यथा नीलमित्युक्ते सति अनीलाद्व्यावृत्तिः क्रियते न पुनरविरुद्धस्योत्पलत्वस्य व्यावृत्तिः। एवमुत्पलमित्युक्ते ऽप्यनुत्पलादेरेव व्यावृत्तिः।
न पुनरविरुद्धस्य नीलत्वस्य व्यावृत्तिः। नीलत्वोपलत्वयोस्सामानाधिकरण्येनैव दृष्टत्वात् नीलोत्पलशब्दयोर्यथा दर्शनं व्युत्पत्तेश्च। तेन भेदकत्वं च सिद्धं विशेषणानां विरोधे व्यावर्तकत्वात्। अविरोधे पुनरसिद्धमिति। तर्हि ' यतो वा इमानि भूतानि' इत्यादिवाक्यं भवद्भिर्लक्षणत्वेन प्रधानतयोच्यते। तस्मिन् वाक्ये यत इत्यादिना वैयधिकरण्ये सत्यपि यत्कारणं यच्च स्थापकं यच्च पुनः संहारकं तद्ब्राहृेत्युत्तरेण सामानाधइकरण्येमेव विवक्षितम्। तत्र हेतुत्वादीनां परस्यविरुद्धानां कथमिव लक्षणत्वम्? न हि जनक एव विनाशयति। अतो विरुद्धविशेषणत्वाद् हेतुत्वादिकं न ब्राहृलक्षणमिति। अत्रोत्तरमाह-- व्याघआ…

**कल्पवृक्षः**
अनेन जीवेनात्मनानुप्रविश्येत्यादि । 
तस्मा एतस्मादात्मन आकाशः सम्भूत इत्यादि च श्रुतेः 
भोक्तैव भोग्यभावेन सदा सर्वत्र संस्थित इति शैवश्रुतेश्च ।

**काशिका — षष्ठोऽध्यायः — द्वितीयः पादः**

संज्ञायामनाचितादीनाम् ।।  ।।
संज्ञायां विषये गतिकारकोपपदात् क्तान्तमुत्तरपदमन्तोदात्तं भवति आचितादीन्वर्जयित्वा । सम्भूतो रामायणः । उपहूतः शाकल्यः । परिजग्धः कौण्‍डिन्यः । सम्भूत इति प्राप्त्यर्थाद् भवतेः कर्मणि क्तः । गतिरनन्तरः(6-2-49/3783) इत्यत्र हि कर्मणि इत्यनुवर्त्तते , तद्बाधनार्थं चेदम् । धनुष्खाता नदी । कुद्दालखाता नगरी । हस्तिमृदिता भूमिः । तृतीया कर्मणि(6-2-48/3782) इति प्राप्तिरिह बाध्यते । अनाचितादीनामिति किम्? आचितम् । पर्याचितम् । पर्याचितम् । आस्थापितम् । परगृहीतम् । निरुक्तम् । प्रतिपन्नम् । प्राश्लिष्टम् । उपहतम् । उपस्थितम् ।। संहिताऽगवि । संहिताशब्दो यदा गोरन्यस्य संज्ञा, तदाऽन्तोदात्त एव ।। 

प्रवृद्धादीनां च ।।  ।।

**काशिकाविवरणपञ्जिका — षष्ठोऽध्यायः — द्वितीयः पादः**
146. संज्ञायामनाचितादीनाम्‌। (6.2.146)
	`उपहूतः' इति। ह्वेञो निष्ठा, `वचिस्वपि' (6.1.15) इत्यादिना संप्रसारणम्‌, `हलपः' (6.4.2) इति दीर्घः। `परिजग्धः' इति। `अदो जग्धिर्ल्यप्ति किति' (2.4.36) इत्यदेर्जग्धिरादेशः। `झषस्ततोर्धोऽधः' (8.2.40) इति घत्वम्‌। `कर्मणि क्तः' इति। भवतेरकर्मकत्वात्‌ कर्मनिष्ठा नोपपद्यत इति सम्भूत इति कर्तरीयं निष्ठेति कस्यचिद्भ्रमः स्यात्‌, अतस्तन्निराकरणायाह--`सम्भूतः' इति। अनेकार्थत्वाद्धातूनां भवतिरत्र प्राप्तौ वर्तते। ये च प्राप्त्यर्थास्ते नियोगतः प्राप्त्यैव कर्मणा सकर्मका सकर्मका भवन्ति। यथा--`णीञ्‌ प्रापणे' (धा.पा.901) इत्येवमादयः। तास्मात्‌ प्राप्त्यर्थाद्भवतेः सम्भूत इत्यत्र कर्मणि क्त-। 
	किं पुनः कारणं कर्मणि क्त इष्यते? इत्याह--`गतिरनन्तर इत्यत्र कर्मणीत्यनुवर्तते' (इति। ततः किम्‌? इत्याह--`तद्बाधनार्थं चेदम्‌' इति। `गतिरनन्तरः' (6.2.49) इत्यत्र हि कर्मणीत्यनुवर्तते। इदं च सूत्रं, तत्‌ `गतिरनन्तरः' (6.2.49) इत्यस्यैव बाधनार्थम्‌। एवं चैतद्गतिस्वरस्य बाधक…

## लिधंसा
अनरण्य

**** वेदकथं मनुयागु वंशजयाम्ह छम्ह हिन्दू पात्र खः।

## शास्त्रय् दसु

**वाचस्पत्यम् — अनन्तशीर्षा**
: ६ ब० । नयहीने त्रि० ।
**अनरण्य**  पु० सूर्य्यवंश्ये नृपभेदे तत्कथा रामा० उत्तराकाण्डे स रावणेन परिभूतो मृतः ।
**अनर्काभ्युदित**  पु० न ईषत्, अर्कोऽभ्युदितो यस्मिन् ।

## लिधंसा
त्रय्यारुण

**** वेदकथं मनुयागु वंशजयाम्ह छम्ह हिन्दू पात्र खः।

## शास्त्रय् दसु

**वाचस्पत्यम् — तुष्ट**
: मधौ कृष्णा त्रयोदशी” वारुणीकथने च ति० त० ।
**त्रय्यारुण**  पु० मान्धातृवंश्ये त्रिधर्मणः सुते नृपभेदे “राज्ञ 
: स्त्रिधर्मणश्चासीत् विद्वांस्त्रय्यारुणः सुतः” हरिवं० १३ अ० ।

## लिधंसा