open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
सेवा (अर्थशास्त्र)

**सेवा** (Service) धइगु अर्थतन्त्रया उगु अभौतिक (Intangible) उत्पादन खः, गुकी छम्ह मनू वा संस्थां मेगु पक्षया निंतिं छुं ज्या याइ। वस्तु (Goods) थें थुकियात थिइ मछिं नापं थुकियात स्तक (Stock) यानाः तये नं मफू। आधुनिक अर्थतन्त्रय् सेवा क्षेत्रया (Service Sector) परिधि तःधना वयाच्वंगु दु।

## सेवाया मुख्य विशेषतात
अर्थशास्त्रय् सेवायात वस्तु स्वया पाःगु प्यंगू मुख्य विशेषतां म्हसीकी:
# **अभौतिकता (Intangibility):** सेवायात न्याये न्ह्यः मिखां स्वये वा ल्हातं थिइ मफू। दसु: डाक्टरया सल्लाह वा शिक्षकया ब्वनेज्या।
# **अविभाज्यता (Inseparability):** सेवा उत्पादन याइम्ह व सेवा काइम्ह (Consumer) छक्वलं उपस्थित जुइमाः। सेवायात उत्पादन यानाः लिपाया निंतिं तये मफू।
# **विभिन्नता (Variability):** सेवाया गुणस्तर न्ह्याबलें छगू हे थें मजुइफु। थ्व सेवा बीम्ह मनू, ई, व थायंकथं पायेफु।
# **नाशवान (Perishability):** सेवायात 'स्टक' यानाः तये मछिं। यदि छगू ईलय् सेवा छ्यले मछिंसा सेवा ई नापं नष्ट जुया वनी। दसु: जहाजया खाली सिट वा होटेलया खाली कोठा।

## सेवा क्षेत्रया ताजि
सेवा क्षेत्रयात थी-थी पुचलय् बाये फइ:
* **व्यापारिक सेवा:** बैंकिङ, बीमा (Insurance), व कानूनी सल्लाह।
* **सामाजिक सेवा:** उसाँय् (Healthcare), शिक्षा, व सार्वजनिक प्रशासन।
* **व्यक्तिगत सेवा:** पर्यटन, होटेल, व रेस्टुरेन्ट।
* **वितरण सेवा:** यातायात, संचार, व ई-कमर्स।

## अर्थतन्त्रय् सेवाया महत्त्व
* **लजगा:** विकासोन्मुख व विकसित देय्तयय् सेवा क्षेत्रं हे दकलय् अप्वः लजगा दयेकी।
* **कुल गार्हस्थ उत्पादन (GDP):** हलिंया अधिकांश देय्या GDP य् सेवा क्षेत्रया ल्हाब्व ५०% स्वया अप्वः दइ।
* **जीवनस्तर:** बांलाःगु शिक्षा, उसाँय् व संचार सेवां मनूया जीवनस्तर च्वय् लाकी।

## 'वस्तु' व 'सेवा' दथुइ अन्तर

## लिधंसा
* Kotler, Philip (2012). *Marketing Management*.
* Grönroos, Christian (2000). *Service Management and Marketing*.
* World Bank Reports on Service Sector Growth.
सम्पत्ति

**सम्पत्ति, सर्वय् बाय् छेँबुँ** (Property) धइगु छगू थन्यागु वस्तु वा स्रोत खः गुकी छम्ह मनू वा पुचःया कानूनी अधिकार (Legal Rights) दइ। अर्थशास्त्र व कानूनय् सम्पत्ति धाःगु केवल भौतिक वस्तु जक मखुसें, उकियात छ्यलेगु, मीगु, वा मेम्हेसित बीगु अधिकारया पुचः नं खः। 

## सम्पत्तिया प्रकार
सम्पत्तियात मू रूपं क्वय् ब्वयातःगु स्वंगू पुचलय् बाये फइ:

# **अचल सम्पत्ति (Real Property):** थुकी बुँ, छेँ, व बुँ नाप स्वानाच्वंगु प्राकृतिक स्रोतत ला। थुकियात छगू थासं मेगु थासय् यंके मफू।
# **चल सम्पत्ति (Personal Property):** थुकी ज्याभः, गसा, लुँ-वहः, व धेबा थेंज्याःगु वस्तुत ला गुकियात अःपुक यंके-थ्यंके फइ।
# **बौद्धिक सम्पत्ति (Intellectual Property):** थ्व मनूया न्हेपू(Brain) पाखें दयेकूगु अभौतिक सम्पत्ति खः। दसु: पेटेन्ट, कपीराइट, व ट्रेडमार्क।

## स्वामित्वया आधारय् ब्वथला
* **निजी सम्पत्ति (Private Property):** छुं व्यक्ति वा निजी संस्थाया ल्हातय् दूगु सम्पत्ति।
* **सार्वजनिक सम्पत्ति (Public Property):** राज्य वा सरकारया स्वामित्वय् दूगु सम्पत्ति (दसु: लँ, पार्क, सरकारी अफिस)।
* **मंकाः सम्पत्ति (Common Property):** समुदायया सकल सदस्यतय्सं छ्यले दइगु स्रोत (दसु: गुथि बुँ, पुखू)।

## सामाजिक व सांस्कृतिक पक्ष
सम्पत्तिया धारणा समाजय् हिउपाः वयेकथं हिली:
* **छेँजः व सम्पत्ति:** मंकाः छेँजः (Extended Family) य् सम्पत्ति मंकाः (Joint) जुइगु चलन दु, गन थकालिं उकिया रेखदेख याइ। याकः छेँजः (Nuclear Family) य् धासा सम्पत्ति अंशबण्डा जुयाः व्यक्तिगत जुइगु क्रम अप्वइ।
* **उत्तराधिकार:** मां-अबुया सम्पत्ति मचातय्सं काइगु प्रक्रिया 'अंशबण्डा' समाजय् छगू महत्वपूर्ण संस्कार खः।

## अर्थशास्त्रय् महत्त्व
माग व आपूर्तिया सिद्धान्तकथं सम्पत्तिया सुरक्षा व स्पष्ट अधिकारं लगानी (Investment) यात प्रोत्साहन बी। सम्पत्तिं मनूया सामाजिक प्रतिष्ठा व आर्थिक सुरक्षा (Economic Security) नं क्यनी।

## लिधंसा

* Locke, John (1689). *Two Treatises of Government*.
* Proudhon, Pierre-Joseph (1840). *What is Property?*.
उत्पादकत्व

**उत्पादकत्व** (Productivity) धइगु सीमित स्रोत व साधनया छ्यलाबुला यानाः दकलय् अप्वः व बांलाःगु लिच्वः (Output) लिकायेगु क्षमता खः। अर्थशास्त्रय् थुकियात 'इनपुट' (Input) व 'आउटपुट' (Output) या अनुपातया रूपय् काइ। उत्पादकत्व धइगु अप्वः ज्या यायेगु जक मखुसें, पाय्‌छिगु ज्या कुशलतापूर्वक यायेगु (Working smarter, not harder) क्षमता नं खः।

## उत्पादकत्वया ताजि
१. **आर्थिक उत्पादकत्व:** छगू देय् वा व्यापारिक संस्थां थःगु पुँजी व श्रमया तुलनाय् गुलि उत्पादन यात धइगु खँ।

२. **व्यक्तिगत उत्पादकत्व:** छम्ह मनूनं थःगु ई व शक्ति (Energy) या पाय्‌छि छ्यलाबुला यानाः थःगु लक्ष्य प्राप्त यायेगु क्षमता। थुकिं मनूया सेवा प्रवाह व गुणस्तरय् सुधार हइ।

## उत्पादकत्व अप्वयेकीगु मू तत्वत
* **प्रविधि (Technology):** न्हूगु प्रविधि व सुचं या छ्यलाबुलां ज्या यायेगु ई म्हो याइ अले स्तर अप्वयेकी।
* **स्यनिगु-सयेकेगु:** दक्ष जनशक्तिं कम ईलय् बांलाःगु प्रतिफल बी फु।
* **ई व्यवस्थापन (Time Management):** ज्याया प्राथमिकता (Prioritization) दयेकेगु।
* **वातावरण:** ज्या यायेगु थाय् (Workplace) भिंगु व शान्त जूसा उत्पादकत्व अप्वइ।

## उत्पादकत्व अप्वयेकेगु छुं नांजाःगु विधि
* **पोमोदोरो टेक्निक (Pomodoro Technique):** २५ मिनेट ज्या यानाः ५ मिनेट विश्राम कायेगु।
* **आइजनहावर म्यात्रिक्स (Eisenhower Matrix):** ज्यातय्यात 'जरुरी' व 'महत्वपूर्ण' कथं बायेगु।
* **गेतिङ्ग थिंग्स डन (GTD):** मस्तिष्कतक फुक्कं ज्याया सुचंयात छधी कथं ममुनाः उकियात व्यवस्थित 'धलः' (List) य् च्वयेगु।

## समाजय् प्रभाव
उत्पादकत्व अप्वइबलय् देय्या अर्थतन्त्र बल्लाइ अले मनूतयगु जीवनस्तर (Standard of Living) थाहां वइ। 

## लिधंसा
* Drucker, Peter (1966). *The Effective Executive*.
* Allen, David (2001). *Getting Things Done: The Art of Stress-Free Productivity*.
* Krugman, Paul (1994). *The Age of Diminished Expectations*.
भाः

**भाः** (Price) धइगु छुं वस्तु वा सेवा कायेगु निंतिं छम्ह पक्षं, न्यानामिं (Consumer) मेगु मिम्ह पक्षयात (Seller) पुलेमाःगु धेबाया परिमाण खः। थ्व वस्तुया 'मू' (Value) या मौद्रिक अभिव्यक्ति खः। अर्थतन्त्रय् भाः निर्धारण प्रक्रिया छगू महत्वपूर्ण ज्या खः, गुकिं बजाः दुने वस्तुया इनाः व छ्यलायात निश्चित याइ।

## भाः निर्धारणया आधार
भाः निर्धारणया मू आधारत थथे दु:

* **माग व आपूर्ति:** माग व आपूर्ति या नियमकथं, माग अप्वः व आपूर्ति म्हो जूसा भाः थाहां वनि। अथे हे आपूर्ति अप्वः व माग म्हो जूसा भाः कुहाँ वइ।
* **उत्पादन खर्च:** वस्तु दयेकेत माःगु खर्च (कचा पदार्थ, श्रम, उत्पादकत्व आदि)य् छुं नाफा (Profit) तंसा यानाः भाः निर्धारण जुइ।
* **प्रतिस्पर्धा:** बजारय् मेगु समान वस्तुया भाःतेसं नं वस्तुया भाः निर्धारण याइ।

## भाःया ताजि
* **खुद्रा भाः (Retail Price):** अन्तिम न्यानामिं पसलय् पुलेमाःगु भाः।
* **थोक भाः (Wholesale Price):** तःधंगु परिमाणय् वस्तु न्याइबलय् तइगु म्हो भाः।
* **बजार भाः (Market Price):** बजाःया अवस्थाकथं कायम जूगु वर्तमान भाः।
* **नियन्त्रित भाः:** सरकारं अत्यावश्यक वस्तुया निंतिं निर्धारण यानातःगु भाः।

## भाः व समाज
भाः थकाइगु मात्र (Inflation) पाखें मनूतेगु बजेटय् प्रत्यक्ष प्रभाव लाइ। गुब्लय् आधारभूत वस्तुया भाः अप्वइ, उब्लय् मनूतयगु जीवनस्तरय् चुनौती वयेफु।

## लिधंसा
* Friedman, Milton (1962). *Price Theory*.
* Stigler, George J. (1946). *The Theory of Price*.
* अर्थशास्त्रया आधारभूत सिद्धान्त।
खानीज्या

**खानीज्या** (Mining) धइगु जमिनया दुने दुगु बहुमूल्य खनिज (Minerals) वा मेगु भूगर्भीय पदार्थत लिकायेगु प्रक्रिया खः। थुकी लुँ, वहः, कँय्, नँ (Iron), ह्यंग्वाः, व हिरा थेंज्याःगु वस्तुत ला। थ्व ज्या मनूया इतिहासय् मनूया सभ्यता विकासया निंतिं तसकं हे महत्वपूर्ण जूगु ज्या ख छाय्‌धासा थुकिं धातु व ऊर्जाया स्रोत प्रदान याइ।

## खानीज्याया ताजि
खानीज्यायात मुख्य रूपं निगु भागय् बाये फइ:

# **सतह खानीज्या (Surface Mining):** गुब्लय् खनिज बँ या सतहया सतीकं दइ, उब्लय् बँया च्वय्‌या भाग मुनाः खनिज लिकाइ। थ्व अःपु अले दंकः हे यायेछिं।
# **बँ दुनेया खानीज्या (Underground Mining):** गुब्लय् खनिज बँया सिक्क दुने दइ, उब्लय् पाको/सुरुङ (Tunnels) खनाः खनिज लिकायेमालि। थ्व जोखिमपूर्ण व थिकेगु ज्या जुइ।

## अर्थतन्त्रय् महत्त्व
* **कच्चा पदार्थ:** उद्योगतय्यात आवश्यक नँ, कँय् व मेगु धातु खानीज्या पाखें हे वइ।
* **ऊर्जा:** ह्यंग्वाः व युरेनियम थेंज्याःगु खनिजं ऊर्जा (Power) उत्पादनय् ग्वाहालि याइ।
* **मूल्यवान धातु:** लुँ व वहः थेंज्याःगु धातुं देय्या आर्थिक सम्पत्ति व 'रिजर्भ' अप्वयेकी।
* **रोजगारी:** हलिं न्यंकं यक्व मनूतय्सं खानीज्या पाखें लजगा (Employment) काइ।

## वातावरणीय व सामाजिक प्रभाव
खानीज्याया छुं नकारात्मक पक्षत नं दु:
* **प्रदूषण:** खानीज्या पाखें लः व वायु प्रदूषण जुइफु।
* **पर्यावरण विनाश:** गुं-जंगल स्यनीगु व जीवजन्तुया बासस्थान नष्ट जुइफु।
* **थाय्-बाय् हिलाः:** खानी खनेगु इलय् छगू थासय् च्वंपिं स्थानीय मनूतय्सं थःगु थाय् त्वताः थाय्-बाय् हिलाः वनेमाःगु अवस्था वयेफु।

## प्रविधि व खानीज्या
आधुनिक ईलय् रोबोटिक्स व तःधंगु मेसिनया छ्यलाबुलां खानीज्याया उत्पादकत्व (Productivity) अप्वःगु दु। थौंकन्हय् 'डीप सी माइनिङ' (समुद्रया दुने खानीज्या) व भविष्यय् 'स्पेस माइनिङ' (अन्तरिक्षय् खानीज्या) या खँय् नं अनुसन्धान जुयाच्वंगु दु।

## लिधंसा
* Hartmann, H. L. (2002). *Introductory Mining Engineering*.
* International Council on Mining and Metals (ICMM) Reports.
* भूगोल व खनिज विज्ञान (Geology and Mineral Science).
वाणिज्य

**वाणिज्य** (Commerce) धइगु तःधंगु स्तरय् वस्तु व सेवा विनिमय (Exchange) यायेगु समग्र प्रक्रिया खः। थुकी उत्पादक पाखें अन्तिम उपभोक्ता तक वस्तु थ्यंकेत याइगु फुक्कं आर्थिक, सामाजिक व कानूनी ज्याखँत ला। साधारण अर्थय् व्यापार (Trade) व व्यापारयात ग्वाहालि याइगु मेगु सेवात (Aids to trade) या मंकाः रूप हे वाणिज्य खः।

## वाणिज्यया मू ब्वः
वाणिज्ययात मू रूपं निगू भागय् बाये फइ:

### व्यापार (Trade)
धेबाया पलेसा वस्तु वा सेवा न्यायेगु व मीगु ज्या।
* **आन्तरिक व्यापार:** देय्या सीमा दुने जुइगु व्यापार।
* **अन्तर्राष्ट्रिय व्यापार:** निगू वा अप्वः देय् दथुइ जुइगु व्यापार (आयात व निर्यात)।

### व्यापारया सहायक सेवात
व्यापार न्ह्याकेत आवश्यक जुइगु सेवात:
* **यातायात (Transport):** वस्तुयात छगू थासं मेगु थासय् थ्यंकेगु सेवा।
* **बैंकिङ (Banking):** धेबाया कारोबार व त्यासा (Loan) या व्यवस्था यायेगु।
* **बीमा (Insurance):** व्यापारय् जुइफुगु जोखिम (Risk) म्हो यायेगु।
* **सञ्चार (Communication):** व्यापारी व न्यानामि दथुइ सुचं आदानप्रदान यायेगु।
* **गोदाम (Warehousing):** वस्तुयात सुरक्षित तयेत अले माग दूगु इलय् आपूर्ति यायेगु।

## वाणिज्य व अर्थतन्त्र
वाणिज्यं देय्या आर्थिक विकासय् महत्वपूर्ण भूमिका म्हिती:
* **बजाः विस्तार:** थुकिं स्थानीय वस्तुयात हलिंया बजाः (Global Market) तक थ्यंकेत ग्वाहालि याइ।
* **मू स्थिरता:** माग व आपूर्ति दथुइ सन्तुलन याना वस्तुया भाः स्थिर तयेत ग्वाहालि याइ।
* **जीवनस्तरय् सुधार:** हलिं न्यंकंया न्हू-न्हूगु वस्तु व प्रविधि उपभोक्ता तक थ्यनी, गुकिं जीवनस्तर थकाइ।

## ई-कमर्स (E-Commerce)
आधुनिक ईलय् इन्टरनेटया माध्यमं जुइगु वाणिज्ययात ई-कमर्स धाइ। थुकिं यानाः छम्ह मनूनं थःगु छेँय् च्वनाः हलिंया न्ह्यागु नं थाय्या वस्तु अःपुक न्याये फइ। थुकिं व्यापारिक उत्पादकत्व अप्वयेकूगु दु।

## लिधंसा
* Hicks, J. R. (1939). *Value and Capital*.
* Porter, Michael E. (1985). *Competitive Advantage*.
कुल गार्हस्थ उत्पादन

**कुल गार्हस्थ उत्पादन** (GDP) धइगु छगू निश्चित ई दुने (प्रायः छगू दँय्) छगू देय्या भौगोलिक लागाय् दयेकूगु फुक्कं अन्तिम वस्तु व सेवा या मंकाः बजाः भाः खः। थ्व सूचकं देय्या अर्थतन्त्रया आकार व शक्ति क्यनी।

## GDP ल्याखायेगु पहः
अर्थशास्त्रय् GDP ल्याखायेत मू रूपं स्वंगू विधि छ्यलिगु याइ:

# **खर्च विधि (Expenditure Approach):** सकल नागरिक, संस्था व सरकारं याःगु मंकाः खर्च।
# **आम्दानी विधि (Income Approach):** समाजया सकल उत्पादनया स्रोतं (श्रम, पूँजी, छेँबुं)या मंकाः आम्दानी।
# **उत्पादन विधि (Production Approach):** प्रत्येक क्षेत्रं (बुंज्या, उद्योग, सेवा) तँसाः याःगु मू (Value Added) या मंकाः।

## GDP या ताजि
* **नोमिनल GDP (Nominal GDP):** वर्तमान बजाः भाः (Current prices) य् ल्याखायेगु GDP। थुकी मुद्रास्फीति (Inflation) या प्रभाव दइ।
* **रियल GDP (Real GDP):** छगू स्थिर भाः (Constant prices) य् ल्याखायेगु GDP। थुकिं अर्थतन्त्रया वास्तविक वृद्धि क्यनी।
* **प्रतिव्यक्ति GDP (GDP per capita):** सकल GDP यात देय्या जनसंख्यां भाग यानाः लिकाइगु औसत। थुकिं नागरिकया जीवनस्तर क्यनी।

## अर्थतन्त्रय् थुकिया महत्त्व
* **आर्थिक वृद्धि (Economic Growth):** GDP अप्वइबलय् देय्या अर्थतन्त्र विस्तार जूगु व उत्पादकत्व अप्वःगु थुइके फइ।
* **तुलना:** थुकिं छगू देय्या आर्थिक क्षमता मेगु देय् नाप तुलना यायेत ग्वाहालि याइ।
* **नीति निर्माण:** सरकारं वाणिज्य, कर, व लगानी सम्बन्धी न्हूगु नीति दयेकेत GDP या तथ्यांक छ्यली।

## सीमा व चुनौती
GDP अर्थतन्त्रया महत्वपूर्ण सूचक जूसां थुकी छुं कमजोरीत दु:
* थुकी छेँखा दुने मनूतेसं याइगु ध्येबा मदयेकीगु ज्या (Unpaid work) ला याइमखु।
* थुकिं सम्पत्तिया वितरण (Inequality) क्यने मफू; छगू देसय् GDP अप्वःसां गरिबी अप्वयेफु।
* थुकी खानीज्या, प्रकृतिया दोहन आदि पाखें जुइगु वातावरणीय विनाश वा प्रदूषणया नकारात्मक खर्चयात गणना याइमखु।

## लिधंसा
* Kuznets, Simon (1934). *National Income, 1929–1932*.
* Callen, Tim (2008). *Gross Domestic Product: An Economy’s All*.
* World Bank GDP Data and Reports.
अहःज्या

**अहःज्या** (Hunting) धइगु जंगली पशूतेत नसा, ला, छ्यंगू, वा मेगु प्रयोजनया निंतिं लिना वनेगु, ज्वनेगु वा स्यायेगु ज्या खः। मनू सभ्यताया विकासय् अहःज्या व गुंया सिसाबुसा मुनेगु (Hunter-gatherer) युग छगू तसकं हे महत्वपूर्ण कालखण्ड खः। थ्व ज्यां मनूयात प्रोटिनयुक्त नसा जक मब्युसें, पुचलय् ज्या यायेगु (Teamwork) व ज्याभः दयेकेगु सीप नं स्यन। अहःज्यायात अहः म्हिता नं धाइ व थथे अहः म्हितिम्ह मनूयात अहल्या धाइ। 

## इतिहास व विकास
मनूया इतिहासय् अहःज्याया स्वरूप ईकथं हिउपाः वयाच्वंगु दु:

* **प्राचीन युग:** थ्व इलय् मनूतय्सं ल्वहँया ज्याभः, भाला, व तिमा-बला पाखें अहःज्या याइगु खः। थ्व इलय् अहःज्या मंकाः छेँजः वा कुल या सकल मनूतय्सं जानाः याइगु सामूहिक ज्या खः।
* **मध्य युग:** अहःज्या नसाया निंतिं जक मखुसें न्ह्याइपुइकेगु व शक्ति क्यनेगु माध्यम नं जुल। जुजु व भारोतय्सं थःगु साहस क्यनेत अहःज्या याइगु खः।
* **आधुनिक युग:** प्रविधि व बन्दूकया विकासं अहःज्या अझ अःपु जुल, तर थुकिं यानाः यक्व प्रजातिया पशुत लोप जुइगु खतरा (Extinction) अप्वया वल।

## अहःज्याया प्रकार
१. **म्वानाः अहःज्या (Subsistence Hunting):** थःगु व थःगु माचाछिया नसाया निंतिं याइगु ज्या। थ्व विशेष यानाः आदिवासी जनजाति पुचलय् खनेदु।
२. **व्यापारिक अहःज्या:** ला, छ्यंगू, वा वा (Tusk) मीगु निंतिं याइगु ज्या। थ्व अवैध (Poaching) जुइफु।
३. **नियन्त्रित अहःज्या:** वातावरण प्रणाली (Ecosystem) सन्तुलनय् तयेत सरकारं नियमन यानाः अनुमति बीगु ज्या।

## समाजय् प्रभाव व चुनौती
* **नसा सुरक्षा:** बुंज्या युग स्वया न्ह्यः अहःज्या हे नसाया मू स्रोत खः।
* **पर्यावरण विनाश:** अनियन्त्रित अहःज्यां जैविक विविधता (Biodiversity) स्यनी।
* **कानून:** थौंकन्हय् हलिं न्यंकं दुर्लभ वन्यजन्तुया अहःज्यायात प्रतिबन्ध लाकातःगु दु।

## संस्कृति व अहःज्या
यक्व संस्कृतिइ अहःज्यायात 'साहस' (Courage) व 'संस्कार' (Ritual) नाप स्वाइ। माया जाति थेंज्याःगु प्राचीन सभ्यताय् अहःज्या याये न्ह्यः प्रकृति व द्यः नाप अनुमति कायेगु चलन दुगु खः। नेवाः समाजय् नं ऐतिहासिक रूपं अहःज्याया विशेष महत्व दुगु खँ परम्परागत प्याखँ व बाखंतय्सं क्यनी। तलेजु भवानी नेपालय् बिज्याःबिले गुंइ दयाच्वंम्ह मेय् स्याःगु थुकिया छगू दसु ख। 

## लिधंसा
* Lee, Richard B., & DeVore, Irven (1968). *Man the Hunter*.
* Cartmill, Matt (1993). *A View to a Death in the Morning: Hunting and Nature through History*.
* नेवाः भाय्‌या शब्दकोश (Newari Dictionary).
स्वनिगः

**गाः बाय् स्वनिगः** धइगु च्वकातेगु दथुइ वा गुंया दथुइ दूगु चिब्याःगु व ताःहाकःगु आपालं पतिचिंगु/चकंगु बँ खः। भौगोलिक रूपं थ्व आपालं खुसिया बाहाः वा च्वापुखुसि (Glacier) बाहा जुयाः दयावइ। मनू लहनाया इतिहासय् गाः वा स्वनिगःत तसकं हे महत्वपूर्ण जू, छाय्‌धाःसा थनया चा, बुँ, फि अले लःया सुबिधां यानाः न्हापां निसें मनूत स्थायी कथं च्वनेगु थाय् पलिस्था याये अःपुइ।

## भौगोलिक वर्गीकरण
स्वनिगःतय्यात उमिगु आकारया आधारय् मू रूपं स्वंगू पुचलय् बाये फइ:

# **V-आकारया गाः (V-shaped Valley):** खुसिया तच्वःगु बाहां बँ क्षय (Erosion) याकनं यासें थन्यागु गाः दयेकी। थ्व अप्वः यानाः पहाडी भेगय् खनेदु।
# **U-आकारया गाः (U-shaped Valley):** तःधंगु च्वापुगुं (Glacier) वइबलय् गुंया दथुइ बिस्तारं चकंगु गाः दयेकी।
# **पाः गाः (Flat-floored Valley):** खुसि तसकं हे तःधं जुइबलय् अनया बँ चकं दयेकी, गन बुँज्याया निंतिं तसकं हे बांलाइ।

## नेपाः गाः
नेपाःया सन्दर्भय् 'गाः' धइबलय् नेपाः गाःया खँ वइ। थ्व स्वनिगः ऐतिहासिक, धार्मिक व सांस्कृतिक दृष्टिं हलिं न्यंकं नांजाः:
* **सभ्यताया केन्द्र:** थ्व स्वनिगः प्राचीन काल निसें हे नेवाः जातिया मू थाय् व कला, संस्कृति, अर्थतन्त्र, वास्तुकलाया केन्द्र जुयावयाच्वंगु दु।
* **जलमग्न इतिहास:** भूगर्भविद व पौराणिक बाखं कथं थ्व स्वनिगः न्हापा छगू तःधंगु पुखू (नागदह) खः, गुकियात स्वयम्भूपुराणया बाखँ कथं महामञ्जुश्रीं थःगु खड्गं चोभारया गल्छीइ प्रहारयासें लः पित छ्वयाः मनू च्वने ज्यूगु थाय् दयेकादीगु खः।

## आर्थिक व सामाजिक महत्त्व
* **बुँज्या:** गालय् दइगु चा (Alluvial soil)या उत्पादकत्व (Productivity) अप्वः दइ।
* **वाणिज्य:** ऐतिहासिक रूपं यक्व स्वनिगःत व्यापारिक मार्ग (Trade routes) या मू केन्द्र जुइ, गन वाणिज्य व वस्तु विनिमय अःपुक जुइ।
* **बस्ती विकास:** जलवायु व लःया उपलब्धतां यानाः छेँ व तःधंगु नगरत स्वनिगलय् विकास याये अःपू।

## लिधंसा
* Ritter, Michael E. (2006). *The Physical Environment: an Introduction to Physical Geography*.
गुँ

**गुँ** धइगु प्यखेँया बँया सतह स्वया च्वय् थहां वनाच्वंगु तःजाःगु बँया प्राकृतिक भू-बनौट खः। च्वापु दूगु तज्जाःगु गुँयात 'च्वापुगुँ' (Mountain) धाइ। 

## गुँ दयेकीगु प्रक्रिया
गुँत थी-थी प्राकृतिक शक्तिं यानाः दयेकी:

# **लथ्यानाः दैगु (Fold):** बँ दुनेया तेक्तोनिक प्लेटत थः-थः दथुइ घ्वाइ बिले बँ लथ्यानाः छभः बुँ च्वय् थहां वइ। (दसु: हिमालय)
# **गुंजला (Volcanic):** बँय् दुनेया म्याग्माया उर्जां क्वसं च्वय् वयाः मुयाः गुँ दयेकी।
# **क्षयीकरण (Erosion):** फय् व लःया बाहाः नं ल्वहँ व पाःयात चानाः गुँया रूप बी।

## आर्थिक व संसाधनगत महत्त्व
गुँतय्सं प्राकृतिक स्रोत व आर्थिक गतिविधिय् महत्वपूर्ण भूमिका म्हिती:
* **खानीज्या (Mining):** गुँत बहुमूल्य खनिज व ल्वहँया मू स्रोत खः।
* **जलस्रोत:** च्वापुगुँत खुसिया मुवा खः, गुकिं जलविद्युत व सिँचाइया निंतिं लः उपलब्ध याकी।
* **बुँज्या:** गुँया पाः (Slopes) य् गरा-बुँ (Terraced farming) दयेकाः उत्पादन याइ।

## च्वनिगु थाय् व तजिलजि
गुँतय्सं मनूया च्वनिगु व यातायातया स्वरूप निर्धारण याइ:
* **सुरक्षा व रणनीतिक महत्त्व:** ऐतिहासिक रूपं च्वय्या थाय् जूगुलिं सुरक्षाया दृष्टिकोणं गुँया च्वकाय् गढी व क्वाः दयेकेगु याइ।
* **सांस्कृतिक दसु:** नेपाल मण्डल वा नेवाः सभ्यताय् स्वनिगःया प्यखें दूगु गुंच्वकायात सुरक्षा घेरा व धार्मिक सिमानाया रूपय् काइगु ऐतिहासिक दसु दु।

## पारिस्थितिक प्रणाली (Ecosystem)
गुँया तज्जाकथं अनया जलवायु व वनस्पति पाइ। थुकिं यानाः जैविक विविधता (Biodiversity) संरक्षणय् थ्व महत्वपूर्ण जुइ।

## लिधंसा
* Gerrard, John (1990). *Mountain Environments: An Examination of the Physical Geography of Mountains*.
* Price, Larry W. (1981). *Mountains and Man: A Study of Process and Environment*.
* Physical Geography - Britannica.
चुलु

thumb|१८९० स मिजंमचा च्वापुइ चुलुयाच्वंगु ।
thumb|ताइवानया न्यू ताइपेइइ चुलुगु बँया चेतावनी चिं ।
**चुलु बाय् चुलुसेच्वंगु** धइगु छभः दुने घर्षणया मात्रा म्हो जुइगु अवस्था खः, गुकिं मनू बाय् वस्तुयात अन्याःगु भः च्वे अपुइक छथासं मेगु थासय् थ्यंकी। चुलिगु थासय् न्यासि वनीपिं मनूत  बाय् कुतुं वने फु। छुं नं छभः प्याःगुलिं बाय् च्वापुसे च्वंगुलिं चुलुसेच्वनेफु । च्वापु छाय् चुलुसेच्वनि धइगु खँय् यक्वं प्रतिस्पर्धी सिद्धान्तत दु ।

लं चुलुइगु लं सुरक्षाया छगू मू क्षेत्र खः तर उसाँय् व सुरक्षाया मापदण्ड विकास यायेगु निंतिं वाकवे व डेक गुलि चुलुसेच्वं धकाः लनेगु थीथी माध्यम नं विकास जूगु दु । 

## थ्व नं स्वयादिसँ

* बँ चुलुसे च्वंगु प्रतिरोधक परीक्षण
* बरफया लँय् न्यासि वनेबलय् चुलुके मबीत छ्यलीगु आइस क्लिट्स।

## लिधंसा

पुचः:फ्रिक्सन
पुचः:सतर्कता
चलः

**चलः** (Landslide) धइगु गुँ बाय् पाःलूगु थाय्या ल्वहँ, चा, व मेगु बँ-ज्वलं गुरुत्वाकर्षण (Gravity) या कारणं याकनं क्वय्‌पाखे कुतुं वयेगु प्राकृतिक विपदा खः। थ्व छगू प्राकृतिक प्रकोप खः गुकिं भौगोलिक स्वरूप, मानवीय बस्ती, व भौतिक पूर्वाधारय् तःधंगु क्षति यायेफु।

## चलः वयेगु मू कारणत
चलः वयेगु कारणतय्यात मू रूपं निगू भागय् बाये फइ:

### प्राकृतिक कारणत
* **तःच्वलं वइगु वा:** तःच्वलं वा वइबलय् चा दुने लः दुहाँ वनाः उकियात झ्यातुकीगु चुलुकिगु ज्या याइ, गुकिं यानाः चलः वइ।
* **भुखाः:** भुखाचं यानाः बँया भः न्याकी (Vibration) व ल्वहँत तछ्यानाः चलः वइ।
* **खुसि क्षय (Erosion):** खुसिया तसःगु बाहां वइ बलय् च्वय्या भाग असन्तुलित जुयाः क्वय् कुतुं वइ।

### मानवीय कारणत
* **वनविनाश:** सिमा चानाः छ्वइबिले सिमाया हाः (Roots) नं चायात ज्वना च्वनेगु क्षमता म्हो जुइ।
* **अनियन्त्रित निर्माण:** गुँया पाःलूगु थायय् इन्जिनियरिङ मापदण्ड विना लँ, छेँखा वा बाँध दयेकेबलय् बँ अस्थिर जुइ।
* **खानीज्या:** खानीज्या (Mining) या इलय् मुइकिगु ज्या (विस्फोट) व तसःगु मेसिन छ्यलिबलय् बँया दयेकाः स्यनी।

## चलःया ताजि
चलः उकिया पदार्थ व गतिकथं थी-थी ताजिया जुइ:
* **रकफल (Rockfall):** ल्वहँया तःधंगु कुचाः तपेंक क्वय् कुतुं वयेगु।
* **मडफ्लो (Mudflow):** चा व लःया मंकाः ध्याचः (Slurry) जुयाः याकनं बाहाः वयेगु।
* **स्लम्प (Slump):** बँया छगू तःधंगु भाग बेक्वःगु ध्वः (Curved surface) य् च्वनाः क्वय् वयेगु।

## लिच्वः व प्रभाव
* **आर्थिक क्षति:** लँ, ताँ (Bridge), व बुँज्या याइगु बुँ स्यनाः आर्थिक उत्पादकत्व म्हो जुइ।
* **जनधनया क्षति:** मनू च्वनिगु थासय् चलः दुहाँ वइबलय् मानवीय क्षति व विस्थापन जुइ।
* **वातावरण:** चलखं खुसि पनाः 'कृत्रिम पुखू' दयेकेफु, गुकिं लिपा बाः (Flood) वयेगु खतरा अप्वयेकी।

## पनेगु व न्यूनीकरण
* **वृक्षारोपण:** पालूगु थायय् अप्वः सिमा पिनाः चायात बल्लाकेगु।
* **रिटेनिङ वाल (Retaining Wall):** लँ वा छेँया क्वे ल्वहँ वा कङ्क्रिटया पःखाः दयेकाः चायात पनेगु।
* **ड्रेनेज व्यवस्थापन:** गुँया लः व्यवस्थित पहलं बाहाः छ्वयेगु गुकिं यानाः चा दुने आपाः लः च्वनिमखु।

## लिधंसा
* Highland, L. M. (2008). *The Landslide Handbook: A Guide to Understanding Landslides*.
* Varnes, D. J. (1978). *Slope Movement Types and Processes*.
* USGS Landslide Hazards Program Reports.
न्हसिभु

**न्हसिभु**  (Island) धइगु छचाखेरं लः (खुसि, पुखू वा समुद्र) दूगु बँ खः। न्हसिभुया आकार खुसिइ दूगु चिधंगु बँ निसें कयाः तःधंगु महाद्वीप (दसु: अस्ट्रेलिया) तक जुइफु।

## न्हसिभुया ताजि
भूगर्भ विज्ञानकथं न्हसिभुय्तय्यात मू रूपं स्वंगू पुचलय् बाये फइ:

# **महाद्वीपीय न्हसिभु (Continental Islands):** थ्व न्हसिभु महाद्वीप नाप हे स्वानाच्वंगु दइ, तर समुद्री सतह थहां वइबलय् वा जमिनया छुं भाग क्वबानाः मूल भूभाग पाखें अलग जुइ।
# **समुद्रिक न्हसिभु (Oceanic Islands):** थ्व न्हसिभु समुद्रया क्वय् दूगु ज्वालामुखी मुयाः दयेकी। थ्व महाद्वीप नाप स्वानाच्वनि मखु।
# **खुसि व पुखूया न्हसिभु (River/Lake Islands):** खुसिया बाहालं फियाःगु चा व ध्याचः (Sedimentation) छगू थायय् मुनाः वा खुसि निगू भागय् बायाः वइबलय् दथुइ न्हसिभु दयेकी।

## पारिस्थितिक महत्त्व
न्हसिभुया भौगोलिक पृथकता (Isolation) या कारणं अन थीथी आजूचाःगु विशेष प्रजातिया जीवजन्तु व वनस्पति खनेदु। यक्व न्हसिभुत 'जैविक विविधता' (Biodiversity) या हटस्पटया कथं कायेगु या। दसु हवाई गन कोलिया थें न्याःगु झंगः अलास्कां चिकुलाय् च्वं वइ।

## आर्थिक व सामाजिक पक्ष
* **पर्यटन:** बांलाःगु तटीय क्षेत्र व शान्त वातावरणया कारणं न्हसिभुत पर्यटनया मू केन्द्र जुइ।
* **संसाधन:** समुद्री न्हसिभुत न्या लाकाः जीविकोपार्जन यायेत व समुद्री खनिज लिकायेगु खानीज्या या निंतिं महत्वपूर्ण जुइ।
* **यातायात:** रणनीतिक रूपं तःधंगु न्हसिभुत समुद्री व्यापार व वाणिज्य या निंतिं 'ट्रान्जिट पोइन्ट' कथं छ्यली।

## जलवायु परिवर्तनया खतरा
आधुनिक ईलय् 'ग्लोबल वार्मिङ' या कारणं च्वापुगुँ (Glacier) नायाः समुद्री सतह थहां वयाच्वंगु दु। थुकिं यानाः हलिंया यक्व चिधंगु न्हसिभुत बिस्तारं लः क्वय् क्वबाना वनेगु खतरा दु।

## न्हसिभु

### अफ्रिका

# केनरी न्हसिभु
# मदेइरा
# मेयोट
# रेयुनियन
# जान्जिबार

### उत्तर अमेरिका

# अलेउटियन न्हसिभु
# आर्कटिक द्वीपसमूह
## बाफिन न्हसिभु
## एलेसमेयर न्हसिभु
# बर्मुडा
# ग्रीनल्याण्ड
# न्युफाउन्डल्याण्ड

#### क्यारिबियन

# ग्रेटर एन्टिल्स
## केमन आइल्याण्ड्स
## हिस्पेनोला
## प्यूर्टो रिको
# चीधंगु एन्टिल्स
## एबिसि न्हसिभु
## ग्वाडेलुप
## मार्टिनिक

### दक्षिण अमेरिका

# इस्टर न्हसिभु
# गालापागोस न्हसिभु
# टिएरा डेल फ्यूएगो
# माराजो
# फकल्याण्ड न्हसिभु

### एसिया

# अण्डमान व निकोबार न्हसिभु
# ब्रिटिश इण्डियन ओशन टेरिटरी
# जापानी न्हसिभुपुचः
## होक्काइडो
## होन्शु
## क्युशु
## शिकोकु
## र्युक्यु न्हसिभु
# जेजु न्हसिभु
# कुरिल न्हसिभु
# मलय न्हसिभुपुचः
## बोर्नियो
## जाभा
## चीधंगु सुन्दा न्हसिभु
### बालि
### टिमोर
## लुजोन
## मालुकु न्हसिभु
## मिन्डानाओ
## सुमात्रा
## सुलावेसी
## विसायस
# फुकेट
# सखालिन
# सोकोत्रा

### अन्टार्कटिका

# अलेक्जेन्डर न्हसिभु

### युरोप

# अजोर
# बेलेरिक न्हसिभु
# ब्रिटिश आइल्स
## ग्रेट ब्रिटेन
## आयरल्याण्ड
## आइल अफ म्यान
## च्यानल आइल्याण्ड्स
# क्रिट
# कोर्सिका
# फेयर आइल्याण्ड्स
# नोवाया जेम्ल्या
# सार्डिनिया
# सिसिली
# स्वालबार्ड
# जिल्याण्ड

### ओसियानिया

# अमेरिकन सामोआ
# फ्रान्सेली पोलिनेसिया
# ग्वाम
# न्हूगु ब्रिटेन
# न्यू क्यालेडोनिया
# न्युगिनी
# उत्तरी मारियाना न्हसिभु
# तस्मानिया

#### न्यूजिल्याण्ड

# उत्तर न्हसिभु
# दक्षिण न्हसिभु

## लिधंसा

* Nunn, Patrick D. (1994). *Oceanic Islands*.
* Whittaker, R. J. (1998). *Island Biogeography: Ecology, Evolution, and Conservation*.
* National Geographic Encyclopedia of Landforms.
न्हसिभु पुचः

**न्हसिभु पुचः** (Archipelago) धइगु समुद्री वा लखय् दथुइ सतिक च्वंगु न्हसिभुतयगु पुचः वा झ्वः खः। थन्यागु पुचलय् च्वंगु न्हसिभुतयगु उत्पत्ति छगू हे भौगोलिक वा भूगर्भीय प्रक्रिया पाखें जूगु दइ।

## उत्पत्ति व दयेकाः
न्हसिभु पुचः दयावइगु मू कारणत थथे दु:

# **गुंजला गतिविधि (Volcanic Activity):** समुद्रया क्वय् च्वंगु 'हटस्पट' (Hotspot) वा टेक्टोनिक प्लेटया हलचलं ज्वालामुखी मुयाः न्हसिभु पुचः दयेकी। (दसु: हवाई न्हसिभु पुचः)
# **भू-क्षय व जलस्तर परिवर्तन:** समुद्री सतह थहां वइबलय् तःधंगु भूभागया च्वका जक लः च्वय् दयाः न्हसिभु पुचः दयेकी।
# **च्वापुखुसि (Glacial Activity):** च्वापुगुँ नाया वइबलय् नापंया बँ थुनाः तःधंगु क्षेत्रय् चिधंगु न्हसिभुत दयेकेफु।

## हलिंया प्रसिद्ध न्हसिभु पुचःत
* **इण्डोनेशिया:** हलिंया दकलय् तःधंगु न्हसिभु पुचः खः, गन १७,००० स्वया अप्वः न्हसिभुत दु।
* **जापान:** थ्व नं प्यंगू मू न्हसिभु व द्वलंद्वः चिधंगु न्हसिभुतयगु मंकाः खः।
* **फिलिपिन्स:** ७,००० स्वया अप्वः न्हसिभुत दूगु पुचः।

## आर्थिक व रणनीतिक महत्त्व
* **विशेष आर्थिक क्षेत्र (EEZ):** न्हसिभु पुचः दूगु देय्या समुद्री सीमा तसकं हे चकं जुइ, गुकिं यानाः इमिगु नापंया समुद्र दुनेया स्रोत (न्या व खनिज)य् विशेष आर्थिक क्षेत्र दयेकीगु या।
* **पर्यटन:** थन्यागु पुचलय् दूगु प्राकृतिक विविधतां यानाः हलिं न्यंकंया पर्यटकत आकर्षित जुइ, गुकिं देय्या वाणिज्य य् ग्वाहालि याइ।
* **समुद्री व्यापार:** न्हसिभु पुचःत आपालं अन्तर्राष्ट्रिय व्यापारिक मार्गय् दइ, गुकिं यानाः थ्व 'ट्रान्जिट' कथं महत्वपूर्ण जुइ।

## वातावरण प्रणाली (Ecosystem)
न्हसिभु पुचलय् च्वंगु न्हसिभुत दथुइ म्हो जक तापा जूगुलिं अन जीवजन्तुतयगु विकास (Evolution) व ब्वय्-वनेज्या (Migration) छगू विशेष कथं जुइ। थुकिं यानाः 'आइल्याण्ड बायो-जियोग्राफी' (Island Biogeography) या अध्ययनय् थ्व तसकल हे महत्वपूर्ण जुइ।

## लिधंसा
* Minelli, Alessandro (2003). *The Living Archipelago*.
* Whittaker, Robert J. (2007). *Island Biogeography: Ecology, Evolution, and Conservation*.
* National Geographic - Encyclopedia of Geography.
कापि

**कापि** (Bay) धइगु लःया थन्याःगु निकाय खः गुकिया स्वखें बँ दयाच्वनि। थ्व समुद्री तटया थन्याःगु चकंगु भाग खः गन लः बँया दुनेतक वनाच्वंगु दइ। साधारणतया कापि 'खाडी' (Gulf) स्वया चिधं जुइ, तर थ्व नियम फुक्क थासय् लागू मजुइ नं फु।

## उत्पत्ति व भौगोलिक प्रक्रिया
कापि थी-थी भौगोलिक कारणं दयेकी:
# **तटीय क्षयीकरण (Coastal Erosion):** समुद्रया लहर(Waves) नं तटीय क्षेत्रया नायुगु ल्वहँ व चायात स्यंकाः यंकी, गुकिं यानाः बाःचाकः (Semi-circular) कापि दयेकी।
# **जलस्तर वृद्धि:** समुद्री सतह थहां वइबलय् खुसिया गाः (Valley) लः नं मुनाः कापि दयेकी।
# **टेक्टोनिक हिलाः:** बँया प्लेटत तछ्यानाः वा क्वबानाः समुद्रया लः दुहाँ वयेबलय् नं कापि दयेकेफु।

## आर्थिक व सामरिक महत्त्व
* **प्राकृतिक बन्दरगाह (Natural Harbours):** कापिया स्वखें बँ दइगुलिं थन समुद्रया प्रभाव (फय् आदि) म्हो जुइगुलिं थन जहाज स्वथना तयेत व वाणिज्य या निंतिं सुरक्षित थाय् खः।
* **न्या लायेगु ज्या:** कापिया स्थिर लः न्या व मेगु समुद्री जीवतयगु निंतिं बांलाःगु च्वनिगु थाय् जुइ।
* **पर्यटन:** कापिया शान्त लः व बांलाःगु तटीय दृश्यं यानाः थन पर्यटन विकास जुइ।

## हलिंया नांजाःगु कापित
* **बंगालया कापि (Bay of Bengal):** हलिंया दकलय् तःधंगु कापि।
* **हडसन कापि (Hudson Bay):** क्यानाडाय् दूगु छगू तःधंगु कापि।
* **सान फ्रान्सिस्को कापि (San Francisco Bay):** अमेरिकाया छगू प्रसिद्ध प्राकृतिक बन्दरगाह।

## वातावरण प्रणाली (Ecosystem)
कापिय् समुद्र व जमिनया मंकाः प्रभाव दूगुलिं थन विशेष कथंया 'इस्टुअरी' (Estuary) प्रणाली खनेदु। थनया लः समुद्री लः स्वया म्हो चिन्वःगु (Saline) जुइ।

## लिधंसा

## ब्वनादिसँ
* Davidson, Keay (1998). *The Concise Encyclopedia of Geography*.
* National Geographic - Coastal Landforms: Bays and Gulfs.
पाको

**पाको** (Cave) धइगु बँया सतह स्वया दुने दूगु छगू प्राकृतिक ह्वः वा खालि थाय् खः। थन्याःगु ह्वः ल्वहँया पाः वा गुँया क्वे दयाच्वनि। पाकोया अध्ययन याइगु विज्ञानयात 'स्पेलियोलोजी' (Speleology) धाइ।

## उत्पत्ति व भौगोलिक प्रक्रिया
पाकोत थी-थी भौगोलिक व रासायनिक प्रक्रिया पाखें दयेकी:
# **रासायनिक क्षय (Chemical Weathering):** सख्वाल्वहं(Limestone) दूगु थासय् फसय् दूगु एसिडिक लःया हाः दुहाँ वनाः ल्वहँयात क्षय यासें पाको दयेकी। थुकियात 'सोलुसन केभ' धाइ।
# **समुद्री पाको (Sea Caves):** समुद्रया तसःगु लहरं (Waves) तटीय ल्वहँयात तछ्याना पाको दयेकी।
# **गुंजला पाको (Lava Caves):** गुंजला मुयाः बाहाः वइगु 'लाभा' पिनेया भाग स्वया दुनेया भाग याकनं बाहाः वनाः सिधइबलय् दुने पाको थें च्वंगु नलि (Tube) दयेकी।
# **च्वापु पाको (Ice Caves):** च्वापुगुँ (Glacier) दुने लः बाहाः वनाः वा च्वापु नायाः थन्यागु पाको दयेकी।

## पाको दुनेया संरचना
पाको दुने लःया फुतितेसं विशेष बनावटत दयेकी:
* **स्ट्यालेक्टाइट ():** पाकोया पलि पाखें क्वे कुतुं वयाच्वंगु लखँ दयेकीगु ल्वहँया संरचना।
* **स्ट्यालेग्माइट (Stalagmite):** पाकोया बं (Floor) पाखें च्वय् थहां वनाच्वंगु ल्वहँया संरचना।

## महत्त्व
* **पुरातत्व (Archaeology):** प्राचीन मनूतय्सं पाकोयात च्वनिगु थाय् कथं छ्यलीगु जुयाः अन पुलां अंगः किपा (Cave paintings) व ज्याभःत लुइफु। थुकिं मनूया इतिहास थुइकेत ग्वाहालि याइ।
* **जैविक विविधता:** पाको दुने थीथी प्राणी व विशेष जीवतयगु वासस्थान दइ।
* **पर्यटन:** बांलाःगु पाकोत स्वयेत हलिं न्यंकं पर्यटकत वइ। 

## ब्वनादिसँ
* Gillieson, David (1996). *Caves: Processes, Development and Management*.
* Palmer, Arthur N. (2007). *Cave Geology*.

## लिधंसा
ताहागाः

[right|thumb|[ग्र्यान्द क्यान्यन, एरिजोना]]

**ताहागाः** (Canyon) धइगु तसकल हे ताःहाकःगु व ब्या म्हो जूगु गाः खः। थुकिया निखें तसकं हे धःस्वाःगु (Steep) ल्वहँया पाः वा खों (Cliffs) दइ। आपालं खुसि तच्वःगु बाहा वनिगु झ्वलय् ल्वहँयात तछ्यानाः थन्यागु ताहागाः दयेकी।

## उत्पत्ति व भौगोलिक प्रक्रिया
ताहागाः दयेकेगु मू प्रक्रियात थ्व खः:
# **खुसिया क्षयीकरण (River Erosion):** खुसिया लः तसकं याकनं बाहाः वइबलय् बँया जगल्वहँ (Bedrock) यात तछ्यायेगु ज्या याइ। थ्व प्रक्रिया द्वलंद्वः दँ तक न्ह्याइ।
# **टेक्टोनिक उत्थान (Tectonic Uplift):** बँया प्लेट च्वय् थहां-क्वहां वनिबिले ताहागाः दयेकी।
# **जलवायु नापंया हिलाः(Weathering):** सुक्खा थाय्य् फय् व  Flash floods पाखें ल्वहँयात जीर्ण याना ताहागाः दयेकेफु।

## हलिंया नांजाःगु ताहागाःत
* **ग्रान्ड क्यान्यन (Grand Canyon):** अमेरिकाया कोलोराडो खुसिं दयेकातःगु हलिंया दकलय् प्रसिद्ध ताहागालय् छगू।
* **कालीगण्डकी ताहागाः:** नेपाःया अन्नपूर्ण व धौलागिरी गुँया दथुइ दूगु हलिंया दकलय् गाःवंगु (Deepest) ताहागाः दु।

## आर्थिक व पर्यावरणीय महत्त्व
* **पर्यटन:** ताहागाःया अद्भुत बनावट स्वयेत चाहिलामि वइ।
* **जलविद्युत:** ताहागाःया संकुचित भागय् बाँध (Dam) दयेकाः विद्युत उत्पादन यायेत अःपु जुइ।
* **जैविक विविधता:** ताहागाः दूगु थाय् दुने विशेष कथंया जीवजन्तु व वनस्पति दइ।

## ब्वनादिसँ
* Powell, J. W. (1875). *Exploration of the Colorado River of the West and Its Tributaries*.
* National Geographic - Earth Science: Canyons.
न्हसिक्वाः

**न्हसिक्वाः** (Delta) धइगु खुसि समुद्र, पुखू वा मेगु शान्त जलशय् स्वाइबलय् थःनाप हःगु ध्याचः, फि, चा (Silt/Sediment) मुनाः दयेकीगु चकं बँ खः। थुकिया आकार आपालं ग्रीक आखः 'डेल्टा' बाय् स्वकुं जुइ, गुकिं यानाः थुकियात अंग्रेजीइ 'डेल्टा' धाइ।

## उत्पत्ति व भौगोलिक प्रक्रिया
न्हसिक्वाः दयेकीगु मू अवस्थात थ्व खः:

# **गति म्हो जुइगु:** खुसि समुद्रय् स्वाइबलय् खुसिया बाहाःया गति (Velocity) याकनं हे म्हो जुइ।
# **निक्षेपण (Deposition):** गति म्हो जूगुलिं खुसिं हःगु चा, फि, ध्याचः व ल्वहँया कुचा खुसिया न्ह्यःने हे मुनि।
# **वितरिका (Distributaries):** मुंवःगु चाया धी (Deposits) पाखें खुसि छगू हे बाहाः मजुसें यक्व चिधं- बाहाः (Distributaries) य् बायाः समुद्रय् दुहाँ वनी।

## न्हसिक्वाःया प्रकार
पदार्थ व आकारकथं न्हसिक्वाःत थथे बाये फइ:
* **धनुषाकार(Arcuate Delta):** थुकिया आकार बला थें च्वं। (दसु: नाइल खुसिया न्हसिक्वाः)
* **झंगः पालि थें च्वंगु (Bird's-foot Delta):** खुसिया बाहाःत प्यखें वंसें झंगःया तुति थें च्वनी। (दसु: मिसिसिपी न्हसिक्वाः)
* **वा थें च्वंगु (Cuspate Delta):** तच्वःगु कुं दूगु न्हसिका।

## आर्थिक व पर्यावरणीय महत्त्व
* **अत्यधिक उर्वरता:** न्हसिक्वाःया चा तसकल हे उर्बर जुइ। बुँज्याया निंतिं थ्व हलिंया दकलय् बांलाःगु थाय् खः।
* **जैविक विविधता:** न्हसिक्वाः क्षेत्रय् लः व बँ स्वाइगु जूगुलिं थन म्यानग्रोभ (Mangrove) सिमापुचः व थी-थी जलचर प्राणीत च्वनि।
* **सहर विकास:** व्यापारिक सुबिधा व उत्पादकत्वं यानाः तःधंगु सहरत न्हसिक्वाः क्षेत्रय् लाः। (दसु: कोलकाता, कायरो, न्यु अर्लिन्स)

## चुनौती
* **बाः (Flood):** समुद्री सतह थहां वइबलय् व खुसिइ बाः वइबलय् थ्व क्षेत्र याकनं क्वबायेफु।
* **तटीय क्षय:** बाँध (Dam) दयेकेबलय् खुसिया लं पनिगु जुइ, गुकिं यानाः न्हसिक्वाः बिस्तारं म्हो जुया वनेफु।

## ब्वनादिसँ
* Bhattacharya, J. P. (2006). *Deltaic Facies*.
* National Geographic - Earth Science: Deltas.

## लिधंसा
न्हसिबुँ

**न्हसिबुँ** (Floodplain) धइगु खुसिया सिथय् दूगु चकंगु बँ खः, गुगु खुसिइ बाः (Flood) वइबलय् लखय् क्वय् लाःवनि। थ्व क्षेत्र खुसिया बाहाः नाप वइगु चा, ध्याचः व भिंगु चा(Sediments) मुंवनाः दयेकीगु छगू प्राकृतिक भू-स्वरूप खः।

## उत्पत्ति व भौगोलिक प्रक्रिया
न्हसिबुँ दयेकेगु प्रक्रिया खुसिया गति व 'निक्षेपण' नाप स्वानाच्वि:

# **बाः व निक्षेपण:** खुसिइ लः अप्वइबलय् खुसिया मू धाः (Channel) स्वया पिने लः बाहाः वइ। थुकिया नाप वइगु 'जलोढ चा' (Alluvial soil) खुसिया सिथय् लाःगु समथर थासय् मुंवइ।
# **खुसि हिलेगु (Meandering):** खुसि बाहाः वइबलय् तप्यंक मजुसें चाकलाना (Meanders) वनी। थुकिं यानाः खुसिया सिथय् दूगु ख्यः अझ चकं जुइ।
# **प्राकृतिक तटबन्ध (Natural Levees):** बाः वइबलय् खुसिया सिथय् हे अप्वः ल्वहँ व तःधंगु फि मुनाः प्राकृतिक बाँध थें च्वंगु संरचना दयेकी।

## आर्थिक व वातावरणीय महत्त्व
* **उर्वरता:** न्हसिबुँइ प्रत्येक दँ बाः पाखें 'न्हूगु चा' (Fresh silt) वइगुलिं थन रासायनिक मल विना हे बांलाःगु बुँज्या जुइ। थन्याःगु क्षेत्र हलिंया दकलय् अप्वः उत्पादकत्व दूगु थासय् छगू जुइ।
* **जल पुनर्भरण (Groundwater Recharge):** खुसि बाःया लः न्हसिबुँइ यक्व ई तक च्वनीबलय् बँय् दुने लः जानाच्वनि, गुकिं यानाः बँक्वय् दूगु लःया सतह (Water table) थहां वइ।
* **जैविक विविधता:** थन विशेष कथंया 'सिमसार' (Wetlands) दयेकी, गन थी-थी जलचर, पंक्षी व घाँय्‌त खनेदु।

## जोखिम व चुनौती
* **क्वबाना:** न्हसिबुँइ च्वंपिं मनूत व अनया भौतिक संरचनात प्रत्येक दँ वइगु बाःया जोखिमय् दइ।
* **प्रदूषण:** खुसिइ बाहाः वइगु फोहोर व विषादीत न्हसिबुँया चा व लःया स्रोतय् दुहाँ वयेफु।
* **अतिक्रमण:** जनसंख्या वृद्धि नाप न्हसिबुँइ अनियन्त्रित बस्ती विकास जुइबलय् खुसिया प्राकृतिक बाहाः पनी व बाःया जोखिम अझ अप्वइ।

## ब्वनादिसँ
* Lewin, John (1978). *Floodplain Geomorphology*.
* National Geographic - Hydrology: Floodplains.
न्हालु

**न्हालु** (Oasis) धइगु फिसःबुँ वा सुक्खा क्षेत्र दुने दूगु छगू थाय् खः गन भूमिगत लःया स्रोतया कारणं वनस्पति व मानवीय जीवन सम्भव जुइ। थ्व सुक्खा भूभागया दथुइ दूगु छगू 'सिमसार' थें च्वंगु थाय् खः।

## उत्पत्ति व लःया स्रोत
न्हालु दयेकेगु मू कारण जमिन क्वे दूगु लःया सतह (Water table) व भौगोलिक बनावट नाप स्वानाच्वि:

# **भूमिगत लः (Aquifers):** फिसःबुँया सतह क्वे लःया तःधंगु भण्डार दइ। गुबलें भौगोलिक दबाब (Pressure) पाखें वा जमिनया सतह क्वय् लाःगु थासय् थ्व लः प्राकृतिक रूपं पिहाँ वइ।
# **फय्या क्षयीकरण:** तच्वःगु फसं फिसःबुँया फि (Sand) ब्वय्का छ्वइ, गुकिं यानाः प्राकृतिक पुखू वा न्हालु दयेकी।
# **मानवीय प्रयास:** मनूतय्सं तुंथि (Artesian wells) खनाः नं भूमिगत लःयात सतहय् हयाः कृत्रिम न्हालु दयेकेफु।

## आर्थिक व सामाजिक महत्त्व
* **च्वना व व्यापार:** प्राचीन काल निसें न्हालुत मरुभूमि पार याइगु व्यापारिक मार्ग (Trade routes) या मू 'विश्राम स्थल' जुयावयाच्वंगु दु। थन हे वाणिज्य व बस्ती विकास जुइ।
* **बुँज्या:** लःया उपलब्धतां यानाः न्हालु क्षेत्रय् खजुर (Dates), अन्जिर, व छुं अन्नतयगु बुँज्या जुइ।
* **पशुपालन:** मरुभूमिइ पुचलय् च्वंपिं मनूतय्सं थःगु पशुतय्त लः व घाँय् नकेत न्हालु हे छ्यली।

## वातावरणीय प्रणाली (Ecosystem)
न्हालु मरुभूमि दुने दूगु जैविक विविधताया केन्द्र खः। थन विशेष कथंया वनस्पति व प्रवासी पंक्षीत (Migratory birds) विश्राम यायेत वइ। न्हालुं मरुभूमि विस्तार (Desertification) पनेगु ज्याय् नं ग्वाहालि याइ।

## चुनौती
* **लःया अभाव:** अनियन्त्रित रूपं भूमिगत लः लिकायेबलय् न्हालुया लःया स्रोत फुनाः वनेफु।
* **फि-बाः (Sand encroachment):** तसःगु फसं न्हालुयात फि नं जायेकाः सिधयेकेफु।

## ब्वनादिसँ
* Battesti, Vincent (2005). *Gardens of the Sahara: Landscapes of the Oases*.
* National Geographic - Earth Science: Oases.
* UNESCO - Traditional Knowledge and Management of Oases.
चुसि

**चुसि** (Silk) छगू प्राकृतिक प्रोटिन फाइबर खः, गुकियात चुसिकापः दयेकेत छ्यली। थ्व मू कथं रेशम की (silkworm) धाःम्ह कीया ककूनं (cocoon) पिकाइ। हलिमय् थुकिया यांगु व चुलुगु गुणया निंतिं थ्व तसकं नांजा।

## इतिहास
चुसि दयेकेगु ज्या दकलय् न्हापां प्राचीन चीनय् न्ह्याःगु खः। व ईलय् थ्व कापः जुजु व लानिं जक फीगु जुल। लिपा थ्व चुसि लं (Silk Road) जुया हलिमय् न्यनावन।

## दयेकीगु पहः

चुसि दयेकीगु प्रक्रियायात सेरिकल्चर (Sericulture) धाइ। थुकिया मू पलाःत थ्व कथं दु:

प्रजनन: माःम्ह रेशम कीं ख्येँ थ्वइ। थ्व कीं मल्बरी (Mulberry) हः नयाः तःधं जुइ। कीं थःगु म्हं छगू ति प्रोटिन पिकयाः थःत प्यखें भुनातइ, गुकियात ककून (Cocoon) धाइ। थ्व हे सुकायात चुसि दयेकेत छ्यली। 

## लिधंसा

Silk - Wikipedia

Sericulture - Wikipedia

Silk - Britannica

पुचः:कापः
भेला

**भेला**  (Felt) धइगु थानातःगु (Woven) वसः मखुसें फाइबरतेगु (Fibers) बुजः बुजः मिंगु (Matting/Condensing)  मंकाः रूपं दयेकातःगु पदार्थ खः। थ्व दकलय् पुलां स्यूगु वसः दयेकेगु प्रविधि मध्ये छगू खः। थ्व विशेष यानाः केरातिन (Keratin) दूगु तँय्(Wool) वा मेगु पशुया सँ छ्यला दयेकी।

## दयेकेगु पहः
भेला दयेकेत स्वंगू मू तत्वया आवश्यकता दइ:

# **ताप (Heat):** थुकिं सुका/सँयात नाइकेगु ज्या याइ।
# **आद्रता (Moisture):** लः वा साब्वं-लः छ्यलाः सुका/सँ पिनेया 'स्केल' (Scales) तय्त चायेकी।
# **चाप (Pressure) व घर्षण (Friction):** सुकायेत छथाय् हे तयाः उमिगु स्केल्सतय्त छपू नाप मेगु स्वाकेगु ज्या जुइ।

## भेलाया ताजि
* **प्राकृतिक भेला:** थ्व अप्वः यानाः भ्याःचा(Sheep) वा याक (Yak) या भुवाः पाखें दयेकी। थ्व तसकल हे लुमुइगु व ताःईतक दयाच्वनिगु जुइ।
* **कृत्रिम भेला:** थ्व एक्रिलिक (Acrylic) वा रेयोन थेंज्याःगु कृत्रिम सुकां दयेकी। थ्व दनि तर प्राकृतिक भेला थें गुणस्तरीय मजुइफु।
* **मुलु भेला (Needle Felt):** विशेष कथंया मुलु छ्यलाः सुकातय्त थाना दयेकीगु आधुनिक विधि।

## विशेषता व छ्यलाबुला
* **ताप नियन्त्रण:** भेलां बांलाक ताप पनेफु (Insulation), उकिं थुकियात पुलां ई निसें गुँ व मरुभूमि क्षेत्रय् च्वंपिं मनूतय्सं लुमुइगु वसः व 'टेन्ट' (Yurts) दयेकेत छ्यली।
* **सः व कम्पन अवशोषण:** भेलां सः (Sound) व कम्पन (Vibration) सालाकाइ, उकिं थुकियात सांगीतिक ज्याभः (दसु: पियानोया ह्यामर) व मेसिनरीइ छ्यली।
* **सांस्कृतिक दसु:** नेपाल मण्डल व हिमालयी क्षेत्रय् भेलाया छ्यलाबुला परम्परागत लाकां (Shoes), गलैंचा (Carpets), व वसः दयेकेत नं छ्यलीगु या।

## औद्योगिक महत्त्व
आधुनिक युगय् भेलाया छ्यलाबुला वसतय् जक सीमित मदु। थुकियात फिल्टर (Filters), ग्यास्केट (Gaskets), व अटोमोबाइल उद्योगय् नं व्यापक रूपं छ्यली, गुकिं औद्योगिक उत्पादकत्व अप्वयेकेत ग्वाहालि याइ।

## लिधंसा

* Laufer, Berthold (1930). *The Early History of Felt*.
* Sayer, Mary-Jane (1988). *Encyclopedia of Textiles*.
लेस

[thumb|ब्रुज, [बेल्जियम|बेल्जियमय् मीगु निंतिं मूवंगु पुलांगु लेस, चानाः फ्रेमय् तयातःगु]]
**लेस** धाःगु चकं जाः थें न्याःगु स्वरुपय् यंका (yarn) वा सुकां दयेकिगु छगू नःलिचिंगु कापः ख,  गुकियात मेसिनं वा ल्हातं दयेकिगु या। अप्वः धया थें, लेसयात निगू मू ताजिइ ब्वथलातःगु दु, मुलु लेस व बबिन लेस,  अथेसां मेमेगु ताजिया लेस नं दु, गथेकि थानातःगु बाय् क्रोचेट यानातःगु लेस । थुज्वःगु मेगु तेसतयेत इमिगु विशिष्ट शिल्पया पुचलय् दुथ्याइ। दसु: थानातःगु लेस थानाज्याया छगू दसुया कथं कायेगु या। थुगु च्वसुइ मुलु लेस व बबिन लेस नित्तांया खँ दुथ्या।

## ताजि
लेसया यक्वं ताजि दु, गुकियात दयेकिगु पहः कथं ब्वथलेगु याइ । छुं ताजि थथे  दु :

* **बबिन लेस**, नां कथं, बबिन व फुंगा तयाः दयेकी । सिँ, क्वँय् वा प्लाष्टिकं चाःहीगु बबिनं सुकायात ज्वनाः फुंगा क्वय् च्वंगु नमूनाय् पिन तयाः थासय् तयातइ गुकियात छथाय् तयाः थायेगु जुइ। फुंगाय् छ्वालि (ओटया छ्वालि) व मेमेगु ज्वलं दसु सःदस्त, इन्सुलेशन स्टायरोफोम, वा इथाफोम दइ । थुकियात बोन-लेस नं धाइ । श्यान्तिलि लेस छताजिया बबिन लेस खः ।
* **रासायनिक फीता** : सुइगु थासय् इम्ब्रोइदरी सुका तयाः सुसें निरन्तर मोटिफ दयेकी । लिपा, सुइगु थाय् लिकयाः इम्ब्रोइदरी जक ल्यंकी । सुइगु थासय् लखय् घुले जुइगु बाय् क्वाःजः प्रतिरोधी मदूगु बस्तुं दयेकी ।
* **क्रोशेतेद लेसय्** आइरिश क्रोशेत, पाइनएपल क्रोशेत, व फिलेत क्रोशेत दुथ्याः ।
* **कटवर्क**, वा ह्वाइटवर्क, थानातःगु पृष्ठभूमिं सुका लिकयाः दयेकूगु लेस खः, अले ल्यं दुगु सुकायात त्वपुया वा इम्ब्रोइदरीं जायेकाः दयेकी ।
* **थानातःगु लेसय्** शेतल्यान्द लेस दुथ्याइ, दसु पाश्चात्य तजिलजिइ "इहिपाया अंगूया शल", थ्व शल थुलि सालुसे च्वनि कि थुकियात इहिपाया अंगूया दुनं सालेछिं । 
* **नटेड लेसय्** म्याक्रामे व ट्याटिङ दुथ्याः ।
* **मेशिनं दयेकूगु** लेस धयागु यान्त्रिक साधन छ्यलाः दयेकूगु बाय् नक्कल याःगु गुगुं नं शैलीया लेस खः ।
* **मुलु लेस**, गथेकि भेनिसियन ग्रोस प्वाइन्ट, मुलु व सुका छ्यला दयेकी । लेस दयेकेगु कला मध्यय् थ्व दकलय् लचक दूगु खः । गुलिखे कथंया बबिनया दकलय् बांलाःगु लेस स्वयां याकनं दयेकेफइ धाःसा गुलिखे कथंया लेस तसकं ई काइ । छुं शुद्धतावादीतसें मुलु लेसयात लेस दयेकेगु उत्कर्षया रुपय् काइ । दकलय् बांलाःगु प्राचीन मुलुया लेस तसकं बांलाःगु सुकां दयेकूगु खः गुगु थौंकन्हय् दयेकी मखु ।
* **टेप लेस** टेपय् लेस ज्या यायां दयेकी, वा छगू मेसिन- वा ल्हातं दयेकूगु कापः पट्टी छगू डिजाइनय् दयेकी, अनंलि मुलु वा बबिन लेसलिसे स्वानाः अन्तिम रुप दयेकी।
* **ट्याटिङ** धइगु शटल वा मुलुइ आधारित प्रक्रियाया झ्वः कथं नोट व लूपया व्यवस्था यानातःगु कापःया शिल्प खः।

किपा:Branscombe4.jpg|alt=Needle lace, showing button hole stitch| मुलुया लेस, तांखया ह्वः क्यनाच्वंगु
किपा:Ursuline_lace_2.jpg|alt=Bobbin lace made on a pillow with bobbins and pins| बबिन व पिन तयाः फुंगाय् बबिन लेस दयेकाच्वंगु।
किपा:Boy's_Frock_LACMA_M.2007.211.89_(3_of_3).jpg|alt=Broderie anglaise, a type of cutwork| ब्रोडेरि एङ्ग्लेस, छताजिया कटवर्क
File:Lace-filet-hrynkiw.jpg|alt=Filet lace, embroidered on an existing net| जाः दुने इम्ब्रोइदरी यानाच्वंगु फिलेट लेस्
किपा:Lace_knitting_2.jpg|alt=Lace knitting| थानातःगु लेस
किपा:Nuperelle-skyttel_med_nupereller.JPG|alt=Tatting, with shuttle| शटल नापं ट्याटिङ्ग


## स्वयादिसँ
* कापः

## लिधंसा

पुचः:कापः
तँय् थाज्या

**तँय् थाज्या** (Knitting) धइगु तँय् काः (Yarn/Thread)यात थीथी कथं चाहिकाः (Loops) उकियात मुलुया ग्वाहालिं स्वानाः वसः दयेकेगु विधि खः। थ्व प्रक्रियाय् छग्वः हिलां मेग्वः हिलायात ज्वनाच्वनी, गुकिं यानाः कापः याउंगु (Elastic) व लुमु जुइ। थाज्या ल्हाः (Hand knitting) वा मेसिन (Machine knitting) निगुलिं कथं याये फइ।

## थाज्याया ताजि व प्रविधि
थाज्याया दयेकाः व मुलु छ्यलेगु पहः कथं थुकियात मू रूपं निगू भागय् बाये फइ:

# **वेफ्ट थाज्या (Weft Knitting):** थुकिं छगू हे सुकायात कुंलापाखे (Horizontally) लुप दयेकाः थायेगु ज्या जुइ। (दसु: स्विटर, पन्जा)।
# **वार्प थाज्या (Warp Knitting):** थुकिं यक्व सुकातेत धस्वायेकाः (Vertically) लुप दयेकाः स्वाइ। थ्व अप्वः यानाः औद्योगिक मेसिनं जक याये फइ।

## ज्याभः व ज्वलंत
* **मुलु (Knitting Needles):** थाज्याया निंतिं थी-थी आकारया मुलु छ्यली। थ्व प्लास्टिक, सिँ, वा धातुया जुइफु।
* **यंका (Yarn):** तँय् (Wool), कपाय् (Cotton), वा नाइलन थेंज्याःगु कृत्रिम सुका छ्यली।
* **हुक (Hooks):** 'क्रोशे' (Crochet) थाज्याया निंतिं धासा छगू जक हुक दूगु मुलु छ्यली।

## विशेषता व छ्यलाबुला
* **याचा-याचा वनिगु(Elasticity):** परम्परागत कथं थानातःगु कापः स्वया थाज्या यानातःगु वसः अप्वः ताहा-चिहा(Stretchable) जुइ, गुकिं यानाः म्हया आकारकथं छिंकेगु जुइ।
* **भुनेज्या (Insulation):** थाज्याया लुपतय दथुइ 'फय् ग्वारा'(Air pockets) च्वनी, गुकिं यानाः म्हया ताप पिहाँ वने मब्युसें म्हयात क्वाका तइ।
* **आर्थिक महत्त्व:** हस्तकलाया रूपय् थाज्यां गां-गांया मिसातयगु आयआर्जन व वाणिज्य य् महत्वपूर्ण योगदान बियावयाच्वंगु दु।

## तँय् थाज्या व कापः थाज्या (Weaving) दथुइ अन्तर
तँय् थाज्या (Knitting) व कापः थाज्या  (Weaving) दथुइ मू अन्तर थ्व खः:
* तँय् थाज्याय् लुपतयगु छगू हे संरचना (Interlooping) दइ।
* कापः थाज्याय् धासा कुंलाःगु (Weft) व धःस्वःगु (Warp) सुकातय्त छगू च्वय् मेगु क्वे यानाः (Interlacing) कापः दयेकी।

## ब्वनादिसँ
* Rutt, Richard (1987). *A History of Hand Knitting*.
* Spencer, David J. (2001). *Knitting Technology: A Comprehensive Handbook and Practical Guide*.
दासुज्या

**दासुज्या** (Measurement) धइगु छुं नं भौतिक मात्रा(Physical quantity) यात मानक इकाइ (Standard unit) नाप दाना स्वयाः उकिया ल्याः वा परिमाण सीकेगु ज्या खः। विज्ञान, वाणिज्य, व न्हिथंया जीवनय् थुकिया तसकं हे तःधंगु महत्त्व दु।

## दासुज्याया मू इकाइत (Units of Measurement)
हलिं न्यंकं एकरूपता हयेत सन् १९६० य् 'अन्तर्राष्ट्रिय इकाइ प्रणाली' (SI Units) लागू यात। थुकिया मू ७ गू आधारभूत इकाइत थ्व खः:

## दासुज्याया ताजि
# **प्रत्यक्ष दासुज्या (Direct):** ज्याभः छ्यलाः तपेंक परिमाण कायेगु। (दसु: स्केलुं हाकः दायेगु)।
# **अप्रत्यक्ष दासुज्या (Indirect):** छुं सूत्र वा गणितीय गणना छ्यलाः परिमाण सीकेगु। (दसु: पृथ्वीं सुर्द्यःया दूरी दायेगु)।

## त्रुटि व यथार्थता (Error and Accuracy)
दासुज्या याइबलय् गुबलें नं १००% शुद्धता दइ मखु। थुकिं निगू खँ महत्वपूर्ण जुइ:
* **यथार्थता (Accuracy):** मापन वास्तविक मान (True value) या गुलि सति दु।
* **परिशुद्धता (Precision):** बारम्बार मापन यायबलय् परिणामत गुलि नापं (Consistent) दु।

## आर्थिक व वैज्ञानिक महत्त्व
* **वाणिज्य:** मंकाः दासुज्या प्रणाली मदुसा अन्तर्राष्ट्रिय व्यापार व वाणिज्य सम्भव जुइ मखु।
* **इन्जिनियरिङ:** न्ह्यासा वा छेँ दयेकेबलय् चिधंगु दासुज्याया हिउपां तःधंगु दुर्घटना जुइफु।
* **विज्ञान:** वैज्ञानिक परीक्षण व उत्पादकत्व विकासया निंतिं पाय्छि तथ्यांक कायेत दासुज्या अनिवार्य दु।

## ब्वनादिसँ
* Taylor, John R. (1997). *An Introduction to Error Analysis: The Study of Uncertainties in Physical Measurements*.
* NIST (National Institute of Standards and Technology) Handbook.
एम्पियर

**एम्पियर** (Ampere, चिं: **A**) धइगु अन्तर्राष्ट्रिय इकाइ प्रणाली (SI) य् विद्युत बाहाः (Electric Current) दायेगु आधारभूत इकाइ खः। थुकिया नां फ्रान्सेली भौतिकशास्त्री व गणितज्ञ आन्द्रे-मारी एम्पियर (André-Marie Ampère) या सम्मानय् तःगु खः।

## परिभाषा व वैज्ञानिक आधार
वैज्ञानिक कथं, छगू एम्पियर धाःगु  छगू 'कोलम्ब' (Coulomb) प्रति सेकेन्ड चार्ज बाहाः खः।

सन् २०१९ या न्हूगु परिभाषा कथं, एम्पियरयात 'एलिमेन्टरी चार्ज'या निश्चित ल्या मानया आधारय् परिभाषित यानातःगु दु। थ्व मान 1.602176634 * 10-19 कुलम्ब जुइ।

## ओहमया नियम नाप स्वापू
विद्युत सर्कित(Circuit) य् एम्पियरया स्वापू भोल्टेज (Voltage) व प्रतिरोध (Resistance) नाप दइ, गुकियात 'ओहमया नियम' (Ohm's Law) धाइ:

:I = V/R

थन:
* I = विद्युत बाहाः (एम्पियरय्)
* V = पोतेन्सियल दिफरेन्स (भोल्टय्)
* R = प्रतिरोध (ओहमय्)

## दासुज्या (Measurement)
विद्युत बाहाः दायेगु ज्याभःयात 'एमिटर' (Ammeter) धाइ। एमिटरयात न्ह्याबिलें सर्कितया 'सिरिज' (Series) य् स्वायेमाः गुकिं यानाः फुक्क धारा उकिया दुने पाखें बाहाः वने फइ।

## छ्यलाबुला व महत्त्व
* **छेँज छ्यलाबुला:** साधारणतया छेँय् छ्यलिगु फ्युज (Fuse) व सर्किट ब्रेकरत ५A, १०A, वा १५A या दइ। थ्व स्वया अप्वः विद्युत बाहाः वल धाःसा सुरक्षाया निंतिं सर्कित ब्रेकर (Circuit breaker) दीगु जुइ।
* **इलेक्ट्रोनिक्स:** चिधंगु उपकरणय् एम्पियरया थासय् मिलिएम्पियर (mA) छ्यली।
* **औद्योगिक:** तःधंगु न्ह्यासा (Engine) व फ्याक्ट्रीइ सच्छि-द्वछि एम्पियर विद्युतया आवश्यकता जुइ, गुकिं औद्योगिक उत्पादकत्व य् प्रत्यक्ष प्रभाव लाकी।

## ब्वनादिसँ
* Flowers, P., et al. (2016). *University Physics Volume 2*.
* NIST - Special Publication 330: The International System of Units (SI).
हर्ज

**हर्ज** (Hertz, चिं: **Hz**) धइगु अन्तर्राष्ट्रिय इकाइ प्रणाली (SI) य् फ्रिक्वेन्सी बाय् आवृति (Frequency) दायेगु इकाइ खः। थुकिया अर्थ 'प्रति सेकेन्ड जुइगु पुनरावृत्ति चक्र' (Cycles per second) खः। थुकिया नां जर्मन भौतिकशास्त्री हाइनरिख हर्ज (Heinrich Hertz) या सम्मानय् तःगु खः, गुम्हसें इलेक्ट्रोम्याग्नेटिक तरङ्गया अस्तित्व प्रमाणित यानादीगु खः।

## परिभाषा व वैज्ञानिक आधार
यदि छगू घटना वा तरङ्ग (Wave) छगू सेकेन्डय् छकः पुनरावृत्ति जुइ धासा उकिया आवृति १ हर्ज जुइ।

## तःधंगु इकाइत
रेडियो तरङ्ग व कम्प्युटर प्रविधिइ हर्जया तःधंगु इकाइत छ्यली:
* **किलोहर्ज (kHz):** १००० हर्ज (दसु: AM रेडियो)
* **मेगाहर्ज (MHz):** १,०००,००० हर्ज (दसु: FM रेडियो, टेलिभिजन)
* **गिगाहर्ज (GHz):** १,०००,०००,००० हर्ज (दसु: वाइफाइ, कम्प्युटर प्रोसेसर)

## छ्यलाबुलाया क्षेत्रत
हर्जया छ्यलाबुला विज्ञान व प्रविधिया थी-थी ख्यलय् जुइ:

# **सः (Sound):** मनूया न्ह्यपानं २० हर्ज निसें २०,००० हर्ज (२० kHz) तकया सः तायेकेफु। थ्व स्वया च्वय्या सःयात 'अल्ट्रासाउन्ड' धाइ।
# **विद्युत (Electricity):** छेँखापतिं वइगु 'अल्टरनेटिङ करेन्ट' (AC) या आवृति आपालं ५० हर्ज वा ६० हर्ज जुइ।
# **कम्प्युटिङ:** कम्प्युटरया CPU या गति (Clock speed) गिगाहर्ज (GHz) य् दायेगु याइ, गुकिं प्रोसेसरया उत्पादकत्व व क्षमता म्हसीकी।
# **तापाःसः:** मोबाइल फोन, रेडियो, व भूउपग्रह (Satellite) संचारय् विशेष फ्रिक्वेन्सी ब्याण्डत हर्जया आधारय् क्वःछिनातःगु दइ।

## लिधंसा
* Main, I. G. (1991). *Vibrations and Waves in Physics*.
* National Institute of Standards and Technology (NIST) - Guide for the Use of the International System of Units (SI).
सेकेन्द

**सेकेन्द** (Second, चिं: **s**) धइगु अन्तर्राष्ट्रिय इकाइ प्रणाली (SI) य् ई (Time) दायेगु आधारभूत इकाइ खः। थ्व हलिं न्यंकं वैज्ञानिक, औद्योगिक व न्हिथंया ज्याखँय् दकलय् अप्वः छ्यलिगु ईया इकाइ खः। ऐतिहासिक रूपं थ्व छगू दिंया १/८६,४०० भाग खः।

## परिभाषा व वैज्ञानिक आधार
प्राचीन काल निसें सेकेन्दयात पृथ्वीया परिक्रमा (Rotation) या आधारय् परिभाषित यानातःगु खः। तर, पृथ्वीया गति सदां उथें मजूगुलिं आधुनिक विज्ञानय् थुकियात परमाणविक स्तरय् परिभाषित याइ।

**आधुनिक परिभाषा (सन् १९६७):**
सेकेन्द धइगु 'सिजियम-१३३' (Caesium-133) परमाणुया आधारभूत अवस्था (Ground state) या निगू 'हाइपरफाइन' तह दथुइ जुइगु संक्रमणं पिहाँ वइगु विकिरणया ९,१९,२६,३१,७७० (९ अर्ब स्वया अप्वः) पिरियदया हाकः खः।

## ईया मेगु इकाइत नाप स्वापू
सेकेन्द मेगु तःधंगु इकाइतयगु आधार खः:
* १ मिनेत = ६० सेकेन्द
* १ घौ = ६० मिनेत = ३,६०० सेकेन्द
* १ दिं = २४ घौ = ८६,४०० सेकेन्द

## उप-इकाइत (Sub-units)
प्रविधि व सूक्ष्म विज्ञानय् सेकेन्ड स्वया चिधंगु इकाइत छ्यली:
* **मिलिसेकेन्ड (ms):** १०⁻³ सेकेन्ड (१/१,००० भाग)
* **माइक्रोसेकेन्ड (mu s):** १०⁻⁶ सेकेन्ड
* **न्यानोसेकेन्ड (ns):** १०⁻⁹ सेकेन्ड (कम्प्युटर चिप्सया गति मापनय् छ्यली)

## महत्त्व व छ्यलाबुला
* **दासुज्या:** मेगु यक्व वैज्ञानिक इकाइत (दसु: एम्पियर, हर्ज, व वेग) सेकेन्दया आधारय् हे क्वःछिनातःगु दइ।
* **जीपीएस (GPS):** सेकेन्दया न्यानो भाग तकया पाय्छि गणना मजुइगु खःसा जीपीएस नेभिगेसनं पाय्छि थाय् क्यने फइमखु।
* **सञ्चार:** इन्टरनेट व मोबाइल सञ्चारय् डाटा छ्वयेगु गति (Bit rate) प्रति सेकेन्डया आधारय् जुइ, गुकिं डिजिटल वाणिज्य व सञ्चारया क्षमता क्यनि।

## लिधंसा
* McCarthy, D. D., & Seidelmann, P. K. (2009). *TIME: From Earth Rotation to Atomic Physics*.
* National Institute of Standards and Technology (NIST) - The NIST Definition of a Second.