open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
बैजास

**बैजास** ( प्राचीन ग्रीक : Βύζας, Býzas) बैजान्टियम (प्राचीन ग्रीक: Βυζάντιον, Byzántion)या प्राचीन मिथक पलिस्थामि ख। थ्व नगर लिपा कन्स्ट्यान्टिनोपल व अनंलि वर्तमानय् इस्तानबुलया नामं म्हसीकिगु या।

## लिबँ
बैजान्टियमया पलिस्थाया इतिहास लिपाया बैजन्टाइन च्वमितेसं च्वयातःगु दु। थ्व बाखँ ६गु शताब्दीया च्वमि हेसिचियस अफ मिलेटसं कन्स्ट्यान्टिनोपलया पेट्रियाय् दकलय् अप्व संरक्षित यानातःगु दु। पेट्रियां नगर पलिस्थाया थीथी मिथक बाखँतेगु संस्करणत स्वथनातःगु दु। हेसिचियसया प्राथमिकताय् लाःगु विवरणय् थ्व नगरया नां आर्गिभ जुजुया म्ह्याय् इओपाखें वःगु धाइ। इओयात इनाचसं बलात्कार यात व अनंलि इओ साय् रुपान्तरण जुल। जिउस इओलिसे मतिनाय् लाःगु, अले जिउसया कला हेरां ईर्ष्याया झ्वलय् थ्यंबलय् इओयात छगू थासं मेगु थासय् ख्याना छ्वयेत छम्ह गाडफ्लाई (मिथक भुजिं) छ्वयाबिल। थ्रेसय् थ्यना इओं सेरोसायात बुइकल। सेरोसां पोसाइडन नाप बैजास बुकल। छगू मेगु बाखँ परम्परा कथं थ्व नगरया पलिस्था आर्गिभतेसं याःगु ख। इमिसं डेल्फीइ गोल्डेन हर्नया खँय् छगू ओरेकल प्राप्त याःसें नगर पलिस्था याःगु ख। मेगु दाबी कथं मेगारियनत (बैजाया नेतृत्वय्) नगर पलिस्था याःगु ख। अझ नं मेगु बाखनय् धयातःगु दु बैजास छम्ह स्थानीय अप्सरा, सेमिस्ट्राया काय् ख।

## बैजन्टियमया पलिस्थामि
बैजन्टियम छगू प्राचीन ग्रीक उपनिवेश ख, गुकिलि कन्स्ट्यान्टिनोपल नगर दयेकूगु ख। बैजन्टियमया संस्थापक, बैजास, मेगाराया जुजु निसोसया काय् ख।

ईसापूर्व ७गु शताब्दीइ ग्रीक नगर-राज्यतेसं विस्तार याना न्हुगु उपनिवेश पलिस्था यानाच्वंगु जुल। एथेन्सया लिक्क लाःगु डोरियन नगर-राज्य मेगारां नं मेगु उपनिवेश दयेकेगु थाय् मालाच्वंगु जुल। डेल्फीया ओराकलयात न्यनेधुंका मेगारियन जुजु निसोसं थः काय् बैजासयात "अन्धा नगरया विपरीतया भूमि" मालेत छ्वल।

जब बैजास युरोप व एसियाया सीमाय् मार्मारा समुद्र बोस्पोरस नाप लाइगु थासय् थ्यन, वय्कलं ओरेकलया अर्थ थुल। एसियाली तटय्, वय्कः दुगु थाय्या विपरीत, छगू ​​उपनिवेश, चाल्सेडन, न्हापा हे पलिस्था जुइधुंकूगु जुल। युरोपेली तटया फाइदा मकाःगुलिं चाल्सेडनयात हे ‘अन्धातय्गु नगर’ धकाः ओरेकलं धाःगु निर्णय बैजासं यानादिल।

थःगु न्हुगु नगर दयेकेगु निंतिं वय्कलं बोस्पोरसया दक्षिणी सिथय् युरोपेली तट ल्यया न्हुगु नगरयात थःगु नामं बैजान्सन नां बिल। लिपा बैजासं थ्रेसया जुजु वरभिजोस (वा वरभिसिओस)या म्ह्याय् फिदालिया नाप इहिपा यात। प्राचीन बैजान्सनया बासिन्दातेसं बैजायात थःगु संस्थापकया रुपय् काइगु व प्राचीन स्रोतया कथं नगरया छगू खनेदूगु थासय् बाइजा व वया कलाः फिदालियाया मूर्ति तयाः सम्मान यानातःगु दु।

प्राचीन मनुतेसं बैजन्टियनयात चाल्सेडन स्वया गुलि फाइदा दु धइगु तसकं बांलाक थुइकूगु खनेदु। बैजन्टियनया उपनिवेशं थःगु थाय्या कारणं निगु समुद्रया प्रवेशद्वार, कृष्ण सागर (बोस्पोरस समुद्र जुया) व एजियन सागर (मार्मारस सागर, गुकिया प्राचीन नां प्रोपोन्टिस खः)या ल-मार्ग नियन्त्रण यायेफत।

अपोलोनियन डेल्फीया पाइथियन ओरेकलया बाखं त्वता, ग्रीक भूगोलविद् व इतिहासकार स्ट्राबो (ईसा पूर्व ६३ - २३ ई.) व रोमन इतिहासकार ट्यासिटस (ई. १गु शताब्दी)या वर्णन कथं थ्व बाखंया मेमेगु संस्करण नं दु गुकिलि "कांपिं मनूत" बारे खँ कनातःगु दु। ग्रीक इतिहासकार हेरोडोटोस (५गु शताब्दी ईसापूर्व) नं च्वःगु दु कि फारसी जनरल मेगाबाजुस बाइजान्टियमय् थ्यंबलय् वं चाल्सेडोनया मनूतय्त कां धाःगु खः छाय् धाःसा इमिके थाय् ल्ययेगु विकल्प दुसां इमिसं बांमलाःगु थाय् ल्यःगु खः ।

## स्वयादिसँ
* बैजन्टाइन साम्राज्य

पुचः:बैजन्टाइन साम्राज्य
डब्लिन सिटी काउन्सिल

**डब्लिन सिटी काउन्सिल** ( आइरिश : Comhairle Cathrach Bhaile Átha Cliath ) गणतन्त्र आयरल्याण्डया डब्लिन नगरया स्थानीय प्राधिकरण ख । नगर परिषदया रुपय् थ्व स्थानीय सरकार ऐन २००१ पाखें शासित जुइ। सन् २००१ तक्क थ्व प्राधिकरणयात डब्लिन कर्पोरेशनया नामं म्हसीकिगु या। परिषद् सार्वजनिक आवास व समुदाय, सडक व यातायात, नगर योजना व विकास, सुविधा व तजिलजि व वातावरणया निंतिं जिम्मेवार जुइ। थ्व परिषदय् ६३ म्ह निर्वाचित दुजः दु व थ्व परिषद आयरल्याण्डया दकलय् तःधंगु स्थानीय परिषद ख। थन न्यादँय् छक्वः प्रत्यक्ष बालिग मताधिकारं निर्वाचन जुइ। परिषदया प्रमुखयात लर्ड मेयरया सम्मानजनक उपाधिं नालेगु या। काउन्सिलया बैठक सिटी हल, डब्लिनय् जुइ ।

## वैधानिक प्रावधान
डब्लिनया स्थानीय सरकारयात स्थानीय सरकार ऐन २००१नं नियमन याइ। थुकिं पुलांगु डब्लिन कर्पोरेशनया नां हिलाः आःया डब्लिन नगर परिषदया उपाधि तयेगु व्यवस्था याःगु दु। डब्लिन नगर परिषदं पूर्वी व मिडल्याण्ड क्षेत्रीय सभाय् ७म्ह प्रतिनिधि छ्वइ। थ्व सभा राज्यया स्वंगू सभाय् छगू ख। 

डब्लिन शहरया सीमा फिंगल, दक्षिण डब्लिन व डन लाओघैर–राथडाउन (Dún Laoghaire–Rathdown) काउन्टी नाप ला। थ्व प्यंगू स्थानीय सरकार क्षेत्रं परम्परागत डब्लिन डब्लिन दयेकी। सन् २०१३य् फिङ्गल त्वता डब्लिनया फुक्क परिषद्तेसं डब्लिन महानगर क्षेत्र छम्ह कार्यकारी मेयरया पद दयेकेयात समर्थन यात। थुकिया निंतिं योजना दयेकेत छगू नागरिक सभा दयेकूगु दु।

## इतिहास
सन् १८४१ स्वया न्ह्यः डब्लिनया प्रशासनिक व सरकारी व्यवस्थायात डब्लिन कर्पोरेशनया नामं म्हसीकिगु या। थ्व निगु-सदनीय संस्था ख गुकिलि "हाउस अफ एल्डरमेन" व मेगु "हाउस अफ शेरिफ एण्ड कमन्स" दयाच्वन। नगर निगम (आयरल्याण्ड) ऐन १८४० अन्तर्गत , इमिगु थासय् छगू सदनीय सभां प्रतिस्थापन यात। छगू सदनीय सभाया निंतिं डब्लिन सिटी काउन्सिल नां प्रस्तावित जुल। डब्लिनया लर्ड मेयरं सभाया अध्यक्षता यानादीगु खः। थ्व ज्याकुथि सन् १६६५ निसें दयावल। न्हापांगु नगर काउन्सिल सन् १८४१या अक्टोबरय् ड्यानियल ओकोनेल न्हापांम्ह लर्ड मेयर जुल। १ ज्यानुवरी २००२ निसें स्थानीय सरकारया ज्या डब्लिन नगर परिषदय् हस्तान्तरण जुल। थःगु नां हिलेगु ब्वयेत नगर परिषदं न्हुगु लोगो व ब्राण्ड पहिचानयात नालाकाल। थ्व न्हूगु लोगो प्राचीन "स्वंगु किल्ला" (three castles) चिंया सरलीकृत संस्करणय् आधारित दु।

## लिधंसा

पुचः:आररल्यान्दया काउन्ति
राज्य, सरकार र देश विकास

## राज्य‍ (State)
राज्यया प्यंगू तत्व भूगोल, देय् मनूत, सरकार व सार्वभौमसत्ता मेकथं भूगोलया छगु मुक्कं थाय्‌, देय् मनुतयागू छगु मुक्कं ल्या:, सरकार व सार्वभौमिकता राज्य संरचनाया तत्व खः ।

कार्यपालिका, न्यायपालिका व व्यवस्थापिका संसद राज्यया स्वंगु अंग ख। देय्‌या समृद्धि व थपू जुइत थ्व स्वंगू अंगयात बांलाक संचालन यायेमाः ।

1. कार्यपालिका (Executive)

2. न्यायपालिका (Judiciary)

3. व्यवस्थापिका (Legislative)

### क. देय् नाय: (Head of State)
राजतन्त्रय् देय् नायः धयागु जुजु व गणतन्त्रय्  देय्​थुवाः  खः।  देय्‌या नायः देय्  मर्यादाझ्वःले न्हापांगु पंक्तिइ दक्ले च्वय्‌या पद ख।

### ख. सरकार नायः /कार्यपालिका नायः (Head of Government)
मोल (इकाइ)

**मोल** (चिं mol ) मापनया छगू इकाइ ख। थ्व इकाइ पदार्थया मात्राया निंतिं अन्तर्राष्ट्रिय इकाइ प्रणाली (SI) या आधार इकाइ ख। थ्व मात्रा ​पदार्थया प्राथमिक वस्तुया ल्याखं (number of elementary entities) अनुपातया मात्रा ख। छगू मोल ६.०२२ १४० ७६ × १०२३ प्राथमिक वस्तु (लगभग ६०२ सेक्स्टिलियन वा ६०२ बिलियन गुणा ट्रिलियन) बराबर जुइ। थन्यागु प्राथमिक वस्तु परमाणु, अणु, आयन, वा मेमेगु कण जुइफु। छगू मोलय् दैगु कणया ल्याःयात एभोगाद्रो ल्याः (चिं N0 ) व एभोगाद्रो स्थिरांक (चिं NA) वा mol-1या रुपय् च्वयेगु याइ। थ्व मात्रा मोलया ऐतिहासिक परिभाषाया आधारय् ल्यःगु ख गुकिलिं १२C या १२ ग्रामय् एटमया ल्याखं मेल खनीगु पदार्थया मात्रा ख। थुकिलिं छगू मोलया मात्रायात ग्रामय् व्यक्त याइबिले संख्यात्मक रुपं डाल्टनय् व्यक्त यौगिकया औसत आणविक मात्रा बराबर जुइ। SI आधार इकाइया २०१९या पुनःपरिभाषाया नापं , संख्यात्मक समकक्षता आः अनुमानित जक्क दु, तर सकल व्यावहारिक उद्देश्यया निंतिं थ्व अनुमानयात छ्येलेछिं।

रासायनिक प्रतिक्रियाया रियाक्तेन्त व प्रदक्तया मात्रा व्यक्त यायेत रसायन शास्त्रय् मोलयात व्यापक रुपं छ्येलिगु या। दसुया निंतिं, रासायनिक समीकरण २H २ + O२ → २ H२O या अर्थ थ्व कथं व्याख्या यायेछिं कि प्रत्येक २ मोल आणविक हाइड्रोजन (H२) व १ मोल आणविक अक्सिजन (O २ ) प्रतिक्रिया याइबिले २ मोल लः (H२O) दयावइ। छगू सोलुसनया कन्सन्त्रेसनयात थुकिया मोलार कन्सन्त्रेसनं व्यक्त यायेछिं, गुकियात सोलुसनय प्रति इकाइ आयतनय् घुलित पदार्थया मात्राया रुपय् परिभाषित याइ, गुकिया निंतिं सामान्यतया छ्येलिगु इकाइ मोल प्रति लिटर (mol/L) ख।

## व्युत्पन्न इकाइ व एसआइ गुणक

## मोल न्हि
अमेरिकाय् अक्टोबर २३ वा १०/२३ यात गुलिसिनं मोल डेया रुपय् मान्यता बियातःगु दु। थ्व रसायनविद्तेगु दथुइ इकाइया सम्मानय् छगू अनौपचारिक नखः ख। तिथि एभोगाड्रो ल्याखं वःगु खः, गुगुया मात्रा ६.०२२ × १० २३ ख। थ्व सुथसिया ६:०२ ताः इलय् न्ह्याइ व सनिलया ६:०२ ताः इलय् क्वचाइ। वैकल्पिक रुपय्, छुं रसायनविद्त जुन २ ( ०६/०२ ), जुन २२ ( ६/२२ ), वा ६ फेब्रुअरी ( ०६.०२ )य् मोल न्हि हनि, थ्व ६.०२ वा ६.०२२ भागया सन्दर्भ खः।

## स्वयादिसँ
* रसायनशास्त्र

पुचः:रसायनशास्त्र
विद्युतीय दक्षता

इलेक्ट्रोनिक्स व इलेक्ट्रिकल इन्जिनियरिङय् छगू प्रणालीया **विद्युतीय दक्षता**यात उपयोगी शक्ति उत्पादन स्वया कुल विद्युतीय शक्ति खपतया भागया कथं परिभाषित याइ। थुकियात सामान्यतया ग्रीक चिधंगु आखः eta (η – ήτα) नं क्यनि। ऊर्जा उत्पादन व इनपुट छगू हे इकाइय् व्यक्त याःसा अन्याःगु दक्षता छगू आयामहीन ल्याः (dimensionless number) जुइ। गन इनपुट व आउटपुट ऊर्जायात छगू हे इकाइइ प्रतिनिधित्व यायेगु प्रचलित वा सुविधाजनक मखु, दक्षता थें न्याःगु मात्राया इकाइ नाप स्वापू दूगु इकाइ दइ। दसुया निंतिं, जीवाश्म इन्धनया विद्युत केन्द्रया ताप दर प्रति किलोवाट-घण्टा बिटियूइ व्यक्त यायेछिं । प्रकाश स्रोतया लुमिनस इफिसियन्सीं छुं मात्राय् शक्ति हस्तान्तरणया निंतिं खनेदइगु प्रकाशया मात्रा व्यक्त याइ व प्रति वाट लुमेनया इकाइ दइ।

## साधारण विद्युतीय उपकरणया दक्षता
दक्षतायात प्रभावकारिता लिसे अलमल यायेमज्यू। गुगु प्रणालीं थःगु अप्वः इनपुट पावर बर्बाद याना नं थःगु लक्ष छु खः व हे उत्पादन याइ, व प्रणाली प्रभावकारी जुइ तर दक्ष जुइमखु। दसुया निंतिं छगू चिम जः पिकायेत २% दक्ष जुइफु धाःसा थ्व हे चिमया ल्यंगु ९८% उर्जा तापय् हिलावनि। अर्थात, थ्व हे चिम छगू कोथायात ताप बीगुया निंतिं ९८% दक्ष जुइ व व्यवहारय् तापया निंतिं थ्व थ्यंमथ्यं १००% दक्ष जुइ छाय् धाःसा जःया ऊर्जा नं अन्ततः तापय् हिलेगु जु। छगू इलेक्ट्रोनिक एम्प्लिफायर (दसु: लाउडस्पीकर) गुकिलिं शक्तिया स्रोतं २० वाट कयाः थःगु भारय् १० वाटया शक्ति बी, अन्याःगु एम्प्लिफायर ५०% दक्ष जुइ। (१०/२० × १०० = ५०%)। मेमेगु छुं साधारण दसु थ्व कथं दु:
* इलेक्ट्रिक केतली: ९०% स्वया अप्व (केतलीं लः क्वाकयेत २ निसें ३ मिनेटया दुने तुलनात्मक रुपं म्हो जक ताप ऊर्जा तंकी)।
* छगू प्रिमियम दक्षता इलेक्ट्रिक मोटर: ९०% स्वया अप्व (स्वयादिसँ मू च्वसु: प्रिमियम दक्षता )।
* वर्तमान विद्युत ग्रिडय् छ्यलीगु तःधंगु पावर ट्रान्सफर्मरया दक्षता ९९% स्वयां अप्वः जुइफु। १९गु शताब्दीया सुरुइ धाःसा ट्रान्सफर्मरया दक्षता यक्व म्हो जक दयाच्वन, गुकिलि उर्जा स्वब्वय् छब्व तक्क बर्बाद जुयाच्वन। 
* बिजुलि उत्पादन यायेत छ्यलीगु स्टीम पावर प्लान्टया दक्षता ३०-४०% जुइफु। 

## स्वयादिसँ
* इलेक्त्रोनिक्स

पुचः:विद्युत
पुचः:इलेक्त्रोनिक्स
हर्सशु स्यान्द्विच

**हर्सशु स्यान्द्विच** (अर्थ: सलःया लाकां स्यान्द्विच मरि)  छगू चकं ख्वाःया स्यान्डविच खः गुकिया उत्पत्ति स्प्रिङ्गफिल्द, इलिनोइस, संयुक्त राज्य अमेरिकाय् जूगु खः।  थुकिलि तःफिगु तोस्त यानातःगु पाउरोटी (प्रायः टेक्सास टोस्ट), छगू ​​ह्यामबर्गर प्याटी वा मेमेगु लापि, फ्रेन्च फ्राइ, व नाःगु चीज (cheese sauce) दइ।

हर्सशु स्यान्द्विचय् आःया ईलय् दकलय् अप्वः ह्यामबर्गर ला तयेगु जुसां थुकिया मू ला धाःसा ह्याम खः।  "हर्सशु" नां गनं वल धैगु खँय् छगू मत मदु। थुकियात थीथी कथं सलया नाल/लाकां -थें न्याःगु आकारया छगू स्लाइसया बोन-इन ह्याम, वा ह्यामया प्यखेँ चाकःलिं तइगु आलुया आकारया कारणं नां बियातःगु धैगु जनधारणा दु। 

थ्व स्यान्द्विचय् ह्यामबर्गरया थासय् मेमेगु ला गथेकि खाइला वा ह्याम छ्यलेगु वा छगू स्वयां अप्वः ला छ्यलेगु सामान्य खँ मखु। फ्रेञ्च फ्राइयात नं टेटर टोट्स, वाफल फ्राइ , वा मेमेगु कथंया फ्राइड आलुलिसे हिलेगु जुइफु।

यद्यपि नाःगु चीज/चीज सस् शेफ कथं पाइ। थ्व सामान्यकथं वेल्श रेरबित (Welsh rarebit)नं दयेकिगु या। सामान्य ज्वलंय् खँय्, बासी बियर (stale beer), बटर, शार्प चेडर चीज, वोर्सेस्टरशायर सस्, छ्वचुं, सुख्खा मस्तर्द, प्याप्रिका, चि व मलय्, व क्यायेन मलय्या छगू ड्यास दुथ्याः। 

हर्सशुया चिधंगु ब्व, गुकी छफि पाउरोटी व छगू लापि तयातःगु दै, उकियात पोनीशु धाइ। 

कौलाया निंतिं भतिचा पाःगु हर्सशु स्यान्द्विच नं दु। थुकिलि ह्यामबर्गर व फ्रेन्च फ्राइया थासय् ससेज वा बेकन, खेँय्, व ह्यास ब्राउन तइ। चीज ससयात दुरुया ग्रेभिं नं हिलेफइ । 

आयोवाया बेटेनडोर्फय् च्वंगु रसज् रेष्टुरेन्ट (Ross' Restaurant) सन् २०२३ या फेब्रुअरीइ स्थायी रुपं बन्द जुइ न्ह्यः म्याजिक माउन्टेन धाःगु थुज्वःगु हे परिकारया निंतिं नांजाःगु खः। थुकियात बाराक ओबामा व बेट मिडलर लिसेंया राजनीतिज्ञ व सेलिब्रिटीतय्सं ययेकूगु दु। 

## स्वयादिसँ
* इलिनोइ
* स्प्रिङ्गफिल्द, इलिनोइ

पुचः: इलिनोइया तजिलजि
पुचः: इलिनोइया नसा
मान्दिङ्ग भाषापुचः

मान्दिङ्ग भाषापुचः (वा मान्देन)  पश्चिम अफ्रिकाय् ल्हाइगु नाइजर-कङ्गो परिवार दुनेया छगू भाषिका झ्वः ख। मान्दिङ्ग थीथी कचाभाय् सामान्यतया मूलभाषी दथुइ परस्पर रुपं आपालं थुइकेफु। परस्पर स्वापूलि वइगु कचाभाय् ल्हाइपिंस आपालं खँ परस्पर कथं थुइकेफु। थ्व भाषापुचः बुर्किना फासो , सेनेगल , गिनी-बिसाउ , गिनी , सियरा लियोन, लाइबेरिया , आइभरी कोस्ट व गाम्बियाय् ९ मिलियन स्वया अप्व मनूतेसं ल्हाइगु या।  थ्व भाषापुचःया दकलय् नांजाःगु दुजःत गाम्बियाया मू भाषा मन्डिन्का वा मन्दिन्गो; मालीया दकलय् अप्व ल्हाइगु भाषा बम्बारा; गिनी व मालीया छगू मू भाषा मनिन्का (वा मालिन्के); व आइभोरी कोस्ट व पश्चिमी बुर्किना फासोया छगू व्यापारिक भाषा जुला आदि ला। मान्दिङ्ग भाषापुचः तःधंगु मान्दे परिवारया छगू भाग ख।

## उपविभाजन
मान्दिङ्ग भाषात, थीथी  भाषातेगु भिन्नता व उकिया दथुइ स्वापूया विषयय् अनुसन्धान जुयाच्वंगु दु। थ्व नापं, नामकरण अफ्रिकाया उपनिवेश न्ह्यःनिसें अंग्रेजी व फ्रान्सेली भाषीतेसं छ्यःगु आदिवासी खँग्वः व खँग्वःया मिश्रण ख, गुकिलिं थनया भाषिक पुचःतेगु स्वापू थुइकेत थाकुइगु व अझ भ्रमित याइगु या।

मण्डिनका मनुतेसं न्हापांगु निगु पुचःया थी-थी भाय् ल्हाइ। पश्चिमी व पूर्वी कचाया दथुइ भिन्नता मुख्यतः सःया रुपं खनेदइ। पश्चिमी पुचःया भाषिकाय् सामान्यतया १० सः (५ म्हुतु व ५ ताःहाकःगु/न्ह्याय् सः) दइ धाःसा पूर्वी पुचः, बम्बरां प्रतिनिधित्व याइ, गुकिलिउ १४ सः (७ म्हुतु व ७ न्हाय्) दइ।

* **मान्दिङ्ग**
** पश्चिम
*** कासोन्के – पश्चिमी मानिङ्का (माली, सेनेगल)
*** मान्दिङ्का (सेनेगल, गाम्बिया, गिनी बिसाउ)
*** किता मनिङ्का (माली)
*** Jahanka (गिनी, सेनेगल, गाम्बिया, माली; थ्व नां दूगु यक्व भाषिकाय् छगू)
** पूर्व
*** मार्का (दाफिन) (बुर्किना फासो, माली)
*** बम्बारा–द्युला (Northeastern Manding; Mali, Burkina Faso, Ivory Coast)
*** पूर्वी मनिङ्का (Southeastern Manding; multiple varieties in Mali, Guinea, Ivory Coast)
*** बोलोन (बुर्किना फासो)

थ्व नापं सिनिन्केरे (बुर्किना फासो)या मान्दिङ्ग दुने अस्पष्ट थाय् दु।

## लिपि
मान्दिङ्ग भाषापुचलय् छगू बल्लाःगु मौखिक परम्परा दु धाःसा च्वखँया चलन नं दु। थ्व भाषातेत च्वयेत अरबी वर्णमाला, ल्याटिन वर्णमाला व कम्ती नं निगु आदिवासी लिपि छ्येलीगु या।

* इस्लाम धर्मया आगमन नापं थ्व क्षेत्रय् अरबी वर्णमाला दुथ्याःगु ख व मान्दिङ्ग भाषाय् आजमीया पहलय् च्वयेगु चलन जुल, गुकियात आः नं मन्दिनकाया निंतिं सामान्य रुपं छ्येलिगु या ।
* युरोपेली विजय व उपनिवेश धुंका थ्व क्षेत्रय् ल्याटिन वर्णमाला दुथ्याःगु ख। थ्व छ्येलेज्या यक्व देसय् "आधिकारिक" संस्करण नापं, स्यनेगु, साक्षरता व प्रकाशनया निंतिं छ्येलिगु या।
* ङ्को लिपि, सन् १९४९य् सोलोमाना कान्तें दयेकूगु ख। थ्व फुक्क कथंया भाषिकातेसं थुइके फइगु छगू साझा साहित्यिक मापदण्ड छ्येला मान्दिङ्ग च्वयेत दयेकूगु ख। थुकिया लोकप्रियता अप्वया वनाच्वंगु दु। 
* बम्बराया निंतिं म्हो जक म्हस्यूगु वर्णमाला २०गु शताब्दीया सुरुइ दयेकूगु खः तर थुकियात आपालं छ्येलिगु मया। 

## लिधंसा

पुचः:अफ्रिकाया भाय्
बाग तहसील

**** भारतया मध्यप्रदेश राज्यया छगू तहसील ख।

## गां
थ्व तहसीलया गां (ग्राम पञ्चायत) व सन् २०११स जनसंख्या थ्व कथं दु:

## लिधंसा

## स्वयादिसँ
* मध्यप्रदेश
* मध्यप्रदेशया तहसीलतेगु धलः

पुचः:मध्यप्रदेशया तहसील
बरिशाल जिल्ला

**बरिशाल जिल्ला** बंगलादेशया दक्षिणी भागय् लाःगु बरिशाल विभागया छगू प्रशासनिक क्षेत्र ख। थ्व थाय् १७९७ स बकरगंजया नामं पलिस्था जूगु खः। बरिशाल बंगलादेशया छगू महत्त्वपूर्ण खुसिया बन्दरगाह ख। थ्व जिल्ला बङ्गलादेशया छगू "ए" श्रेणीया जिल्ला ख। 

थ्व जिल्लाया उत्तरय् मदरीपुर जिल्ला, शरियातपुर जिल्ला व चाँदपुर जिल्ला, दक्षिणय् झलकाठी जिल्ला, बर्गुना जिल्ला व पटुआखाली जिल्ला, पूर्वय् लक्ष्मीपुर जिल्ला, भोला जिल्ला व मेघना खुसि व पश्चिमय्  पिरोजपुर जिल्ला , झलकाठी जिल्ला व गोपालगञ्ज जिल्ला ला।

थ्व जिल्लाया मू खुसिइ मेघना, एरियल खान, बिश्खाली, कीर्तनखोला, तेतुलिया, टोर्की  सन्ध्या व बुरिश्वर आदि ला।

## प्रशासनिक विभाजन

बरिशाल जिल्लाय् १०गू उपजिल्ला दु। 

## स्वयादिसँ
* बंगलादेशया जिल्ला

## लिधंसा

पुचः:बंगलादेशया जिल्ला
चुयाडाङ्गा जिल्ला

**** बंगलादेशया छगू जिल्ला ख। 

## प्रशासनिक विभाजन

## स्वयादिसँ
* बंगलादेशया जिल्ला

पुचः:बंगलादेशया जिल्ला
सातक्षीरा जिल्ला

# Shrimp hatchery

]]

**** बंगलादेशया छगू जिल्ला ख। 

## प्रशासनिक विभाजन

## स्वयादिसँ
* बंगलादेशया जिल्ला

पुचः:बंगलादेशया जिल्ला
फरिदपुर जिल्ला

**** बंगलादेशया छगू जिल्ला ख। थ्व जिल्ला मध्य बंगलादेशय् लाःगु ढाका विभागया छगू जिल्ला व प्रशासनिक क्षेत्र ख। थ्व जिल्लाया फरीदपुर बंगलादेशया १४गु दकलय् तःधंगु नगर व १२गु नगर निगम (प्रस्तावित) ख। जिल्ला फरीदपुर बङ्गलादेशया छगू "ए" श्रेणीया जिल्ला ख। थ्व जिल्ला बेलायती युगया छगू परम्परागत जिल्ला ख।
थ्व थाय्‌या उत्तरपूर्वय् पद्म खुसि ला । थ्व जिल्लाया नां थनया मुख्यालय फरीदपुर नगरया नामं वःगु ख, गुकिया नां फरीद-उद-दीन मसूद , १३गु शताब्दीया सूफी सन्तया नामं तःगु ख। १७८६ स ढाका जिल्लायात त्वाःथलाः बिस्कं जिल्ला दयेकल गुकियात डक्का जेलालपुर धाःगु खः । सन् १८६९इ छगू नगर पालिका पलिस्था जुल। ऐतिहासिक रुपं थ्व नगरयात फतेहाबादया नामं म्हसीकिगु या । थुकियात हवेली महल फतेहाबाद नं धाइगु खः ।

## प्रशासनिक विभाजन
थ्व जिल्लाया उपजिल्ला (वा बंगालीइ उपजेला) थ्व कथं दु
* फरिदपुर सदर उपजेला
* बोय़ालमारी उपजेला
* आलफाडाङ्गा उपजेला
* मधुखाली उपजेला
* नगरकान्दा उपजेला
* सालथा उपजेला
* भाङ्गा उपजेला
* सदरपुर उपजेला
* चरभद्रासन उपजेला

## अर्थ
फरीदपुर जूट व्यापार व हिल्सा न्या व्यापारया छगू महत्त्वपूर्ण केन्द्र ख । थुकिया औद्योगिक क्षेत्रय् यक्व जूट मिल, चिनी मिल व ५० मेगावाटया थर्मल पावर प्लान्ट दु। 

यातायातया ल्याखं, फरीदपुर बंगलादेश रेलवेया छगू महत्वपूर्ण केन्द्र ख, थुकिया ट्र्याक पश्चिम बंगालय् भारतीय रेलवेनाप स्वानाच्वंगु दु । थ्व थाय् कुश्तिया , मेहरपुर , खुलना , बरिसाल , व जेसोर नाप सतकं स्वानाच्वंगु दु। 

## तजिलजि
फरीदपुर जिल्लाय् लोक संगीतया समृद्ध सम्पदा दु , बाउल , मरामी, बिचार, मुर्शिदी-मरफाती, फकिराली, गजिरगन, कबिगन, जरिगन संगीत आदि थनया छुं संगीत ख। थुपिं मध्यय् यक्वं परम्परात लोप जुइधुंकल। मू नखःय् ईद, नबन्ना, पौस उत्सब, रथजात्रा, डोल पूर्णिमा उत्सब व दुर्गा पूजा ला। अन्नप्रशाण, मुहर्रम, बंगाली इहिपा, जमै षष्ठी, भाद्र मंगल चण्डीया लसताय् लोक नखःत जुइ। थ्व जिल्लाया लोक कासाय् दरियाबन्ध, डुंगा दौड, हा-दु-दु आदि ला। 

प्रमुख समकालीन व ऐतिहासिक प्रकाशनय् जागरण, गणमान, चशी बर्ता, इदानिङ, थिकाना, भोरेर धावक, फरीदपुर, कुमार; साप्ताहिक : कलभबना (२००४), प्रगोतिर दीन (१९९५), बोअलमरी सांगबाद, अल हेलाल, भंगा खबर; पखवार्षिक : नजिर बंगला निष्क्रिय : फरीदपुर दर्पण, चित्रकार (1283 साल), कोहिनूर (1896), संजय (1900),' आर्यकायस्थ, फरीदपुर हितोईशी, फरीदपुर आंगिना, (१९२६), मुअजेन, द सर्भेन्ट अफ ह्युमेनिटी (१९६०), सिराज (१९३२), लंगल (१९३२), शेबा, खेदमत, जुबाशक्ति (१९७२), वीकली बंगलादेश (१९७२) , सत्यजुग (१९७५), फरीदपुर बर्ता (१९७९), आकाल (१९७९), समाचार (१९८०), बंगला संगबाद (१९८२) आदि ला। 

## स्वयादिसँ
* बंगलादेशया जिल्ला

पुचः:बंगलादेशया जिल्ला
गाजीपुर जिल्ला, बंगलादेश

**** बंगलादेशया छगू जिल्ला ख। थ्व छगू मध्य बंगलादेशया जिल्ला ख व थ्व ढाका विभागया छगू भाग ख। थुकिया क्षेत्रफल १७४१.५३ किमि २ दु । थ्व जिल्ला बंगलादेशया न्हापांम्ह प्रधानमन्त्री ताजुद्दीन अहमदया गृह जिल्ला ख व इतिहासय् युद्ध व आन्दोलनया छगू मू केन्द्र जुयाच्वंगु दु। गाजीपुरय् विश्व इजतेमा जुइ, थ्व हलिमय् निगूगु दकलय् तःधंगु वार्षिक मुस्मां भेला गुकिलि ५० लख स्वया अप्व उपस्थिति दु। थ्व जिल्लाय् यक्व विश्वविद्यालय, कलेज, बंगबन्धु शेख मुजीब सफारी पार्क, भावल राष्ट्रिय निकुञ्ज नापं देय्या छगू जक्क व्यापारिक पार्क - बंगबन्धु हाई-टेक सिटी दु।

## प्रशासनिक विभाजन
गाजीपुर जिल्ला सन् १९८४य् पलिस्था जूगु ख। थुकिया छगू नगर निगम दु: गाजीपुर नगर निगम , व थ्व जिल्ला क्वय् बियातःगु उपजिलाय् बायातःगु दु:
* गाजीपुर सदर उपजिल्ला
* कालियाकैर उपजिल्ला
* कपासिया उपजिल्ला.
* श्रीपुर उपजिल्ला
* कालीगंज उपजिल्ला

## ब्वनेकुथि
गाजीपुरय् ६ गू विश्वविद्यालय दु: ढाका विश्वविद्यालय (इन्जिनियरिङ व प्रविधि), इस्लामिक विश्वविद्यालय, बंगबन्धु शेख मुजीबुर रहमान कृषि विश्वविद्यालय (न्हापांगु कृषि सम्बन्धी स्नातकोत्तर अध्ययन संस्थान), बंगलादेश खुल्ला विश्वविद्यालय, जर्मन विश्वविद्यालय बंगलादेश, बंगलादेश राष्ट्रिय विश्वविद्यालय, व बंगबन्धु शेख मुजिबुर रहमान डिजिटल विश्वविद्यालय।

गाजीपुर क्यान्टोन्मेन्ट कलेज, बंगलादेश राइस रिसर्च इन्स्तिच्युत (बीआरआरआई), बंगलादेश कृषि अनुसन्धान संस्थान (बारी) आदि प्रतिष्ठान थन ला।

थ्व जिल्लाय् निगु स्नातकोत्तर स्तरया कलेज दु: भावल बद्रे आलम सरकारी कलेज व टोंगी सरकारी कलेज । 

थ्व जिल्लाय् १९गु डिग्री कलेज दु। अनर्स लेभलया कलेज थथे दु: कालियाकैर डिग्री कलेज, जातिर पीता बंगबन्धु डिग्री कलेज , कालीगंज श्रामिक कलेज , कापासिया डिग्री कलेज (१९६५य् पलिस्था), व काजी अजीम उद्दीन कलेज। 

उल्लेखनीय माध्यमिक व उच्च माध्यमिक विद्यालयय् रानी बिलश्मोनी सरकारी ब्वाइज हाई स्कूल (सन् १९०५ य् पलिस्था जूगु), सफिउद्दीन सरकार एकेडेमी व कलेज, एमईएच आरिफ कलेज, व टोंगी पायलट स्कूल व गर्ल्स कलेज ला । 

मदरसा शिक्षा प्रणालीइ २६ फाजिल व ३ कमिल मदरसा दुथ्याः ।

## नांजाःपिं मनूत
* अफसारुद्दीन अहमद , वकिल
* ताजुद्दिन अहमद , बंगलादेशया प्रथम प्रधानमन्त्री .
* जाहिर उद्दीन अहमद , पूर्व नौसेना प्रमुख, बंगलादेश नौसेना
* एम. जाहिद हसन , क्वान्टम भौतिक विज्ञानी
* मोजम्मल हक, मुक्ति युद्ध मामिला मन्त्रालय व प्रतिनिधिसभा सदस्य
* अहसानुल्लाह मास्टर , ट्रेड युनियनया नेता व पूर्व सांसद
* सिमीन हुसैन रिमी , राजनीतिज्ञ व प्रतिनिधिसभा सदस्य .
* जाहिद अहसान रसेल , पूर्व युवा तथा खेलकुद राज्यमन्त्री तथा प्रतिनिधिसभा सदस्य .
* मेघनाद साहा , खगोल भौतिक विज्ञानी व साहा आयनिकरण समीकरणया विकासकर्ता
* मोहम्मद सनौल्लाह , चिकित्सक
* हन्नान शाह , सेना अधिकारी 
* मोहम्मद शाहिदुल्लाह , राजनीतिज्ञ .
* अबु जाफर शमसुद्दीन , लेखक
* सोहेल ताज , पूर्व मन्त्री, राजनीतिज्ञ व टेलिभिजन होस्ट
* मोहम्मद ओबैद उल्लाह , राजनीतिज्ञ .

## स्वयादिसँ
* बंगलादेशया जिल्ला

पुचः:बंगलादेशया जिल्ला
बरगुना जिल्ला

**** बंगलादेशया छगू जिल्ला ख। थ्व जिल्ला दक्षिणी बंगलादेशया बरिसाल विभागय् लाःगु छगू जिल्ला ख । बरगुना उपविभाग १९६९य् पलिस्था जुल व २८ फेब्रुअरी १९८४य् जिल्लाया रुपय् प्रवर्द्धन जुल। थ्व जिल्लाया नामाकरणया उलि क्वातुगु प्रमाण मदु। छुं इतिहासकारतयेसं धाइ कि उत्तरी क्षेत्रया सिँ व्यापारीत थन सिँ न्यायेत वःबिले अनुकूल प्रवाह (बारो - गोन)यात पार यायेत पियाच्वंगु व अनं हे "बारो-गाना" नां वःगु ख। गुलिसिनं थ्व जिल्लाया छम्ह नांजाःम्ह राखिनवासीया नामं थ्व नां तःगु धाइ धाःसा गुलिसिनं थ्व नां "बरगुना" नांयाम्ह बावालीं वःगु धाइ। 

थ्व जिल्ला सुन्दरबन क्षेत्रय् लाः। ईया विकासक्रमय् मनूतय्सं सिमा पालाः जंगल चीकाः थन हे च्वनेगु शुरु यात। सिँ व्यापारीत थन जंगलय् सिँ कायेत वःसें थन मनूया बस्ती न्ह्यथंगु ख।

## प्रशासनिक विभाजन

## अर्थ
बरगुनाया अर्थतन्त्र मू रुपं बुँज्याय् निर्भर जुयाच्वंगु दु। मू बालिइ जाकि व दाल दुथ्याः । जुट बुँज्या छगू इलय् महत्वपूर्ण जूसां बुलुहुँ नगद बालीया रुपय् थुकिया लोकप्रियता मदया वन । तटीय जिल्ला जूगुलिं थन न्या लायेगु उद्योगया विकास जुयाच्वंगु दु। थ्व जिल्लाया उत्पादनय् ग्वय्, दाल, केरा, चाकु, समुद्री न्या, व श्रिप्म न्या ला । कृषियोग्य बुंया कुल क्षेत्रफल १०४२३१ हे. दु। 

थ्व जिल्लाय् तःधंगु उद्योग मदु। यक्व चिधंगु उत्पादन उद्योगय् अप्व यानाः चा मिल, आरा मिल, साब्वं कारखाना, आटा मिल, च्वापु कारखाना व कलम कारखाना दु। थ्व जिल्लाय् २५ खाद्य प्रशोधन उद्योग, १० रसायन उद्योग, १० टेक्सटाइल होम-क्राफ्ट उद्योग व ३५ विविध उद्योग दु। अप्वः धया थें उद्योग सदर क्षेत्रय् दुसा ल्यं दुगु थीथी उपजिलाय् दु । बुनाई, बाँस व बेंत कला ज्या, लुँया ज्या, लोहार, कुम्हाःया ज्या, सिँया ज्या, व टेलरिङ थें न्याःगु परम्परागत कुटीर उद्योग नं ग्रामीण क्षेत्रय् दयाच्वंगु दु।

## स्वयादिसँ
* बंगलादेशया जिल्ला

पुचः:बंगलादेशया जिल्ला
भोला जिल्ला

**** बंगलादेशया छगू जिल्ला ख। थ्व जिल्ला दक्षिण-मध्य बंगलादेशया छगू प्रशासनिक जिल्ला ख। थ्व जिल्लाय् बंगलादेशया दकलय् तःधंगु टापु भोला टापु नं ला। थ्व थाय् बरिशाल विभागय् ला व थुकिया क्षेत्रफल ३,४०३.४८ किमि २ दु । थ्व जिल्लाया उत्तरय् लक्ष्मीपुर व बरिसाल , दक्षिणय् बंगालया खाडी, पूर्वय् लक्ष्मीपुर व नोआखाली जिल्ला नापं मेघना खुसि व शाहबाजपुर च्यानल, व पश्चिमय् पटुआखाली जिल्ला व तेतुलिया खुसि ला। भोलाया काचिया धाःगु थासय् करिब ४० करोड घन फीट (१ करोड १० लाख घन मिटर) प्राकृतिक ग्यास लुयावःगु दु गुकियात छगू विद्युत केन्द्र संकेतः छ्यलाच्वंगु दु।

भोला जिल्लाया न्हापाया नां आशुतोष ख। जेसी ज्याकं थःगु "बेकरगंज गजेटियर"य् थ्व टापुया सृजना सन् १२३५इ न्ह्याःगु व थ्व थासय् १३००इ बुँज्या न्ह्याःगु खँ कनातःगु दु। १५००इ पोर्चुगिज व मोग समुद्री डाकूतेसं थ्व टापुइ थःगु अड्डा पलिस्था याःगु ख। अराकन व मोग समुद्री डाकूतेसं शाहबाजपुरया दक्षिणी भागय् नं थःगु अड्डा पलिस्था यात।

शाहबाजपुर सन् १८२२ तक्क बकरगंज जिल्लाया छगू भाग जुयाच्वन। १९गु शताब्दीया शुरुइ मेघना खुसिया विस्तारया कारणं जिल्ला मुख्यालयं दक्षिणी शाहजादपुर स्वायेत थाकुया वन। सरकारं अनंलि दक्षिण शाहबाजपुर व हाटियायात नोआखाली जिल्लाय् दुथ्याकेगु निर्णय यात। भोला सन् १८६९ तक्क नोआखालीइ लाःगु ख। १८६९य् उपविभागया रुपय् बरिसाल जिल्लाय् लाःगु ख। सन् १८७६य् प्रशासनिक मुख्यालय दौलतखानं भोलाय् स्थानान्तरण जुल। सन् १९८४य् थ्व जिल्लाया रुपय् पलिस्था जुल।

## प्रशासनिक विभाजन

## अर्थ
थन च्वंपिं मुक्कं मनुतेगु ८०% न्या लाःपिं ख। थ्व जिल्लाया मू आम्दानीया स्रोत थथे दु: बुंज्या ६३.६४%, गैरकृषि मजदूर ४.९५%, उद्योग ०.५०%, वाणिज्य १२.६७%, यातायात व संचार २.४७%, सेवा ५.७४%, निर्माण १.५५%, धार्मिक सेवा ०.३५% व मेमेगु ७.६९% । भौगोलिक अवस्थितिया कारणं थ्व जिल्लाय् तःधंगु उद्योग मदु। लिपांगु इलय् थन लाकां, प्लाष्टिक, मैन, टार आदि चिचीधंगु कारखानात स्थापना जूगु दु।

## यातायात
थ्व जिल्लाय् रेल व विमानस्थल मदु व राजधानी नाप तप्यंक सतक स्वापू मदु। जलमार्ग यातायातया मू माध्यम ख। यातायातया निंतिं लःखः छ्यली । भोला ढाका निसें जलमार्गं १९५ कि.मि व सडकं २४७ कि.मि. तापाः। थन खुसिया मुक्कं क्षेत्रफल ११३३.४६ किमि २ दु । कुल सडक लम्बाई ३८९३.६५ कि.मि., कंक्रिट सडक ३००१.८ कि.मि., कच्ची सडक ८९९.८५ कि.मि. दु। 

थनया प्रमुख प्रक्षेपण सेवा एमवी ग्रीनलाइन १ व २ एमवी भोला, तसरीफ, शोम्पोड, श्रीनगर, कर्णफुली, बलिया, एमवी परिजात व लाली खः । मौसमया आधारय् भोलानिसें लक्ष्मीपुरतक बंगलादेशया पश्चिम व पूर्वपाखे शक्तिशाली मेघना खुसि पार यानाः थीथी कथंया जहाज संचालन जुइ। शान्त चिकुलाया मौसमय् इलिशा बन्दरगाहं न्हिच्छियंकं चिचिधंगु जहाज व स्पीडबोट दइ, तर मनसुनया इलय् एमभी परिजात व सी-ट्रिक्स थेंज्याःगु तग्वःगु तटीय जहाज मेघना पार यायेगु छगू जक माध्यम जुइ। आन्तरिक यात्राया अवस्था तसकं बांलाः। उपजिल्लाया दथुइ सतक यातायातया सुविधा दु। मोनपुरा उपजिल्लाया यात्राया निंतिं सी-ट्रक छ्यली ।

## स्वयादिसँ
* बंगलादेशया जिल्ला

पुचः:बंगलादेशया जिल्ला
पटुयाखाली जिल्ला

**** वा पटुआखाली जिल्ला बंगलादेशया छगू जिल्ला ख। थ्व जिल्ला बरिसाल विभागया दक्षिण-मध्य बंगलादेशया छगू जिल्ला ख। थ्व जिल्ला क्वाकाता समुद्र तटया मू प्रवेशद्वार ख।

थ्व जिल्ला बंगालया खाडी नापं ला। थ्व जिल्लाया क्षेत्रफल ३,२२१.३१ किमि २ दु ।

पटुआखाली नगर स्वखे खुसिं भुनातःगु दु। निगु मू खुसि लौकथी व लोहालिया ख , गुकिया स्वापू बंगालया खाडीनाप प्रत्यक्ष रुपं दु। थ्व नगरय् देय् न्यंक यातायात व निजी यात्राया निंतिं छ्येलिगु अन्तर्देशीय विमानस्थल दु। 

## प्रशासनिक विभाजन
* दुम्की उपजिल्ला
* पटुआखाली सदर उपजिल्ला.
* मिर्जागंज उपजिल्ला
* बौफल उपजिल्ला
* गलाछिपा उपजिल्ला
* दशमीना उपजिल्ला
* रंगबाली उपजिल्ला
* कालापारा उपजिल्ला

## स्वयादिसँ
* बंगलादेशया जिल्ला

पुचः:बंगलादेशया जिल्ला
दिनाजपुर जिल्ला

**** बंगलादेशया रङ्गपुर विभागया छगू जिल्ला ख। बङ्गलादेशया दक्वं झिंछगू उत्तरी जिल्लाय् दिनाजपुर दकलय् तःधंगु जिल्ला ख।

दिनाजपुर छगू इलय् प्राचीन पुन्द्रवर्धन राज्यया छगू भाग था। लखनौतीया राजधानीया रुपय् चाःहिलाच्वंगु देवकोट (आः भारतय्) दिनाजपुर नगरं १८ किलोमिटर (११ माइल) दक्षिणय् लाःगु खः । थुकियात "महाराजया नगर" नं धाइ।

दिनाजपुर उत्तरय् ठाकुरगांव व पंचगढ जिल्ला, दक्षिणय् गाइबन्धा व जोयपुरहाट जिल्ला, पूर्वय् नीलफामरी व रङ्गपुर जिल्ला व पश्चिमय् भारतया पश्चिम बंगाल राज्य ला। थ्व जिल्लाया कुल क्षेत्रफल ३,४३७.९८ वर्ग किमि दु। थ्व जिल्लाया मू खुसि धेपा, पुनर्भबा, व अत्राई खुसि ख।

गुप्त युगया जुइगु विश्वास यानातःगु छगू प्राचीन शिलापत्र ल्वहं ८ अक्टोबरय् दिनाजपुरया घोराघाट उपजिलाय् च्वंगु सुरा मस्जिद लिक्कया छगू पुखूया सिथं लुयावःगु खः ।

## प्रशासनिक विभाजन
थ्व जिल्लाया उपजिल्लात थ्व कथं दु:
* बिरामपुर उपजिल्ला
* बीरगञ्ज उपजिल्ला
* बोचागञ्ज उपजिल्ला
* फुलबाडी उपजिल्ला
* चिरिरबन्दर उपजिल्ला
* घोड़ाघाट उपजिल्ला
* हाकिमपुर उपजिल्ला
* काहारोल उपजिल्ला
* खानसामा उपजिल्ला
* दिनाजपुर सदर उपजिल्ला
* नबाबगञ्ज उपजिल्ला
* पार्बतीपुर उपजिल्ला
* बिरल उपजिल्ला

## भूगोल
### खुसि-खुसिचा

* आत्राइ खुसि
* काँकड़ा खुसि
* काँचमति खुसि
* करतोय़ा खुसि
* इछामति खुसि
* खड़खड़िय़ा खुसि
* छोट यमुना खुसि
* टाङ्गन खुसि
* ढेपा खुसि
* पुनर्भबा खुसि
* यमुनेश्बरी खुसि
* आखिरा-माच्चा खुसि
* करतोय़ा निम्न खुसि
* काला खुसि
* गभेश्बरी खुसि
* घिरनाइ खुसि
* चिरि खुसि
* तुलसीगङ्गा खुसि
* नर्त खुसि
* नलशीसा खुसि
* पाथरघाटा खुसि
* बेलान खुसि
* भुल्ली खुसि
* माइला खुसि
* राक्षसिनी-तेँतुलिय़ा खुसि
* तुलसीगङ्गा खुसि
* हाराबती खुसि
* ढेपा खुसि

## स्वयादिसँ
* बंगलादेशया जिल्ला

पुचः:बंगलादेशया जिल्ला
झालकाठि जिल्ला

****( बंगाली : ঝালকাঠি ) दक्षिणी बंगलादेशया छगू जिल्ला ख। थ्व थाय्‌ बरिसाल विभागय् ला व थुकिया क्षेत्रफल ७५८.०६ वर्ग कि.मि. दु। थनया​​ ​वार्षिक औसत तापक्रम : अधिकतम ३३.३ डिग्री सेल्सियस, न्यूनतम १२.१ डिग्री सेल्सियस; वार्षिक वर्षा २५०६ मि.मि. दु।  थ्व जिल्लाया मू खुसि बिश्खाली, धनशीरी, गबखान, सुगंधा, जंगलिया, बमण्डा व बजितपुर ख।

## प्रशासनिक विभाजन
थ्व जिल्लाया उपजिल्ला थ्व कथं दु:
* झालोकाटी सदर उपजिल्ला 
* कथालिया उपजिल्ला 
* नालचिति उपजिल्ला 
* राजापुर उपजिल्ला

## सञ्चार
थ्व जिल्लाय् दूगु सञ्चार माध्यम थ्व कथं दु
* प्रिन्ट मिडिया :
** प्रोथोम आलो (राष्ट्रिय) 
** कलेर कान्थो (राष्ट्रिय) 
** समाकल (राष्ट्रिय) 
** द डेली स्टार (राष्ट्रिय)

* दूरसञ्चार :
** बिटिसिएल
** बंगला लिङ्क
** टेलिटक
** ग्रामीन फोन
** रोबी आदि।

* स्याटेलाइट टेलिभिजन :
** आकाश 

## नांजाःपिं मनूत
* मक्सुदुल्लाह , इस्लामिक विद्वान व तलगाछियाया प्रथम पीर .
* नाचिकेता चक्रवर्ती , टलिउडया नांजाःम्ह गायक। वय्कःया परिवार कथालिया उपजिलाया चेचरी रामपुर गांया खः।
* कबीर अहमद, पाकिस्तानया निंतिं म्हितूम्ह पूर्व अन्तर्राष्ट्रिय फुटबलर ।

## स्वयादिसँ
* बंगलादेशया जिल्ला

पुचः:बंगलादेशया जिल्ला
लालमनिरहाट जिल्ला

**** बंगलादेशया छगू जिल्ला ख। 

## प्रशासनिक विभाजन

## स्वयादिसँ
* बंगलादेशया जिल्ला

पुचः:बंगलादेशया जिल्ला
जयपुरहाट जिल्ला

**** बंगलादेशया छगू जिल्ला ख। थ्व जिल्ला राजशाही विभागय् ला। 

## इतिहास
स्वतन्त्र बंगालय् बेलायती शासनया इलय्, जयपुरहाट उपविभाग न्हापां १९७१य् व अनंलि जोयपुरहाट जिल्ला १९८४य्, बोगरा जिल्लाया छुं भागं गठन जुल। थ्व सन् १८२१य् ग्रेटर राजशाही जिल्लाया च४गू थाना, रंगजपुर जिल्लाया निगु, दिनाजपुरया स्वंगु थाना स्वाना दयेकल।

जयपुरहटया इतिहास १६गु व १७गु शताब्दी तक्क अस्पष्ट दु; छाय् धाःसा थ्व ईले भारतया इतिहासय् जयपुरहटया छुं नं विशिष्ट भौगोलिक स्थिति मदु। जयपुरहट ताः ई तक गौरया पाल व सेना जुजुपिनिगु शासनय् लानाच्वंगु खः। उगु इलय् जयपुरहट नांया थाय् लुइके मफुनि। जयपुरहटया न्हापाया थाय् बोगराया नं भौगोलिक अस्तित्व मदु। जयपुरहाट न्हापा चक्ला घोराघाट व लिपा दीनाजपुर जिल्लाया भाग जूगु ख।

## प्रशासनिक विभाजन

## भूगोल
### खुसित
बंगलादेश यक्व खुसि दूगु देय् ख। जयपुरहाट जिल्लाय् मुख्यतः न्यागू खुसि दु:
* छोट यमुना खुसि
* तुलसीगङ्गा खुसि
* हाराबती खुसि
* चिरि खुसि

## स्वयादिसँ
* बंगलादेशया जिल्ला

पुचः:बंगलादेशया जिल्ला
नओगाँ जिल्ला

**** बंगलादेशया छगू जिल्ला ख। 

## प्रशासनिक विभाजन

### उपजिल्ला
नओगाँ जिल्लाय् ११गू उपजिल्ला दु:

* पत्नीतला उपजिल्ला
* धामइरहाट उपजिल्ला
* महादेबपुर उपजिल्ला
* पोरशा उपजिल्ला
* सापाहार उपजिल्ला
* बदलगाछी उपजिल्ला
* मान्दा उपजिल्ला
* नियामतपुर उपजिल्ला
* आत्राइ उपजिल्ला
* राणीनगर उपजिल्ला
* नओगाँ सदर उपजिल्ला

### पौरसभा
नओगाँ जिल्लाय् ३ पौरसभा दु:

* नओगाँ पौरसभा
* नजिपुर पौरसभा
* धामइरहाट पौरसभा

## स्वयादिसँ
* बंगलादेशया जिल्ला

पुचः:बंगलादेशया जिल्ला
शिक्षा इतिहास

## प्राचीन सभ्यतामा शिक्षा" हुन्छ
सबैभन्दा पुरानो ज्ञात औपचारिक विद्यालय इजिप्टको मिडल किंगडममा मेन्तुहोटेप II (२०६१-२०१० ई.पू.) का कोषाध्यक्ष खेतिको निर्देशनमा विकास गरिएको थियो।

मेसोपोटामियामा, प्रारम्भिक लोगो-ग्राफिक प्रणाली क्यूनिफर्म लिपि सिक्न धेरै वर्ष लाग्ने गर्थ्यो। त्यसैले, केवल सीमित व्यक्तिहरू मात्र लेखपढ गर्न र लेख्न सिक्नका लागि लिपिकको रूपमा नियुक्त गरिन्थ्यो। शाही वंशज र धनी र पेशेवरहरूको छोराहरू, जस्तै लिपिक, चिकित्सक, र मन्दिरका प्रशासकहरूलाई मात्र शिक्षा दिइन्थ्यो। अधिकांश केटाहरूलाई आफ्ना बाबुहरूको व्यवसाय सिकाइन्थ्यो वा कुनै व्यवसाय सिक्नका लागि शिक्षार्थीको रूपमा राखिन्थ्यो। केटीहरू आफ्ना आमाहरूसँग घरमै रहन्थे र घरको कामकाज, खाना पकाउने र साना बच्चाहरूको हेरचाह गर्न सिक्थे। पछि, जब एक सिलाबिक लिपि व्यापक रूपमा प्रयोगमा आयो, तब मेसोपोटामियाका धेरै जनसंख्या साक्षर बने। अझ पछि, बाबेलियन समयमा, अधिकांश शहरहरू र मन्दिरहरूमा पुस्तकालयहरू थिए; एउटा पुरानो सुमेरियन भनाइले भन्यो, "जो लिपिकहरूको विद्यालयमा उत्कृष्ट बन्न चाहन्छ उसले बिहानको सूर्यसँगै उठ्नुपर्छ।" त्यहाँ एक पुरै सामाजिक वर्ग उत्पन्न भयो, प्रायः कृषि क्षेत्रमा काम गर्ने लिपिकहरूको, तर केही व्यक्तिगत सचिव वा वकिलको रूपमा। महिलाहरू र पुरुषहरू दुवै पढ्न र लेख्न सिक्थे, र सामी बाबेलियनहरूको लागि, यसले लोप भएको सुमेरियन भाषा र जटिल र व्यापक सिलाबरीको ज्ञान समावेश गर्थ्यो। विद्यार्थीहरूको लागि शब्दावली, व्याकरण, र अन्तरपंक्ति अनुवादहरू संकलन गरिएका थिए, साथै पुराना पाठहरूमा व्याख्या र अस्पष्ट शब्दहरू र वाक्यांशहरूको स्पष्टीकरण पनि गरिएको थियो। पुराना बाबेलियन लिपिक विद्यालयहरूबाट, जसलाई एदुबास (२०००-१६०० ईसापूर्व) भनिन्थ्यो, पुरातात्विक सन्दर्भहरूबाट विशाल अभिलेखहरू पुनःप्राप्त गरिएको थियो, जसको माध्यमबाट साक्षरता फैलिएको थियो। 'गिल्गामेशको महाकाव्य', प्राचीन मेसोपोटामियाबाट एक महाकाव्य कविता, साहित्यिक कल्पनाका प्रारम्भिक ज्ञात कृतिहरूमध्ये एक हो। महाकाव्यका प्रारम्भिक सुमेरियन संस्करणहरू तेस्रो उर राजवंश (२१५०-२००० ई.पू.) सम्मको समयका हुन् (डाल्ली १९८९: ४१-४२)।

अशुरबानिपल (६८५ – करिब ६२७ ई.पू.), नव-असिरियन साम्राज्यका राजा, आफ्नो लिपिकीय शिक्षामा गर्व गर्थे। उनको युवावस्थाको शैक्षिक रुचिहरूमा तेलको भविष्यवाणी, गणित, पढ्ने र लेख्ने लगायत घोडचढी, शिकार, रथ चलाउने, सैनिकता, हस्तकला, र शाही शिष्टाचार समावेश थियो। आफ्नो शासनकालमा उनले सम्पूर्ण मेसोपोटामिया, विशेषगरी बाबेलोनियाबाट क्यूनिफर्म ग्रन्थहरू सङ्कलन गरे, जुन निनेभाको पुस्तकालयमा राखिएको थियो, जुन प्राचीन मध्यपूर्वमा पहिलो व्यवस्थित पुस्तकालय थियो, र यसको केही अंश आज पनि बाँचेको छ।
पेले

**पेले** हवाई धर्मय् ज्वालामुखी व मिया देवी व हवाई टापुया निर्माता ख। वय्कःयात सम्मानया रुपय् "तुतु पेले" (मय्जु पेले) धकाः म्हसीकिगु या। वय्कः हवाई पौराणिक बाखन्य् दुने छम्ह नांजाःम्ह द्यः ख। प्राचीन हवाईया संस्कारय् वर्तमानय् दयाच्वंगु तजिलजिइ वय्कःया सांस्कृतिक प्रभाव नांजाः। देवीया मेमेगु नां पेले-होनुआ-मेआ ("पवित्र भूमिया पेले") व का वाहिने ʻऐ होनुआ ("पृथ्वी नइम्ह मिसा") ला। 

देवी पेलेया थी-थी बाखनय्, वय्कःया जन्म हौमेया नांयाम्ह मिसाया आत्मां जूगु ख। वय्कःया जन्म पापा (वा पृथ्वी मां) व वाकेआ (सर्ग/आकाश अबु)या मचाया रुपय् जूगु ख। वय्कःया मां व अबु हवाइमि परम्पराय् परम प्राणीया सन्तानया रुपय् जूगु ख। पेलेयात "पवित्र भूमियात आकार बीम्ह" धका नं म्हसीकिगु या व थ्व खँ प्राचीन हवाईया म्येय् हालातःगु दु। पेलेया बारेय् दकलय् न्हापां पिदंगु बाखं विलियम एलिसं च्वयादीगु ख। 

## थःथिति
पेलेया मेपिं नांजाःपिं थःथितिपिं थथे दु :

* आइ-कनाका, पासा 
* आहु-इ-माइआ-पा-कनालोआ, किजा, नांया अर्थ "कनालोआया बुँया केराया पुचः" ख 
* हौमेया, पेलेया मां
* हिʻइआका बाय् हि'इआका-इ-का-पुआ-'एना-'एना, तता/केंहे, नृत्य का आत्मा, लेइ स्वांमा दयेकीम्ह, चिकित्सक 
* हिना-अलिइ, मां अले थी थी रुप काइम्ह ।
* का-माइउ, युद्ध देवता, पेले व हियाका  या थःथिति।
* का-मोहो-अलिʻइ, छम्ह शार्क द्यः व म्यायेत माःगु लःया  रक्षक
* केन-अपुआ, अर्धदेव चीधिकःम्ह किजा 
* कामापुआ'आ, छम्ह आकार हिलीम्ह कुपुआ व हवाई लोककथाय् गुबलें गुबलें पेलेया मिजंया रुपय् वर्णन यानातःगु दु
* काने-हेकिलि, पल्पसाया आत्मा (छम्ह कुबः)
* काने-होआ-लानि, अबु व मि नापं स्वापू दुम्ह पात्र
* काʻओहेलो, छम्ह नश्वर भातृ।
* कपो, प्रजनन क्षमताया देवी ।
* का-पोहो-इ-काही-ओला, विस्फोटया देवी
* के-ओ-अही-कामा-काउआ, लाभा बाहाःया देवी (छम्ह कुबूम्ह)
* के-उआ-ए-के-पो, वा व मिया आत्मा
* नामाका, पेलेया केहें समुद्रया देवी बाय् जल आत्माया रुपय् खनेदैम्ह देवी।
* तमा-एहु, किजा, ताहिसियन भासय् सालामान्दर व अग्निया द्यः 
* उलुपोका, पोलिनेसियन पौराणिक कथा कथं शत्रु
* वाहिएलोआ, भाःत गुकिया पाखें वय्कःया काय् लाका व मेनेहुने  बुइकल।

## स्वयादिसँ
* हवाई

## लिधंसा

पुचः:हवाई
लिपिशालासंदर्शनपरिवर्त

**लिपिशालासंदर्शनपरिवर्त** ललितबिस्तर सूत्रया झिगूगु परिवर्त ख। थ्व परिवर्तय् सिद्धार्थया आखः स्यनेगु बाखँ कनातःगु दु। सिद्धार्थ ब्वनेकुथिइ न्हापांगु न्हिइ उपस्थित जुइ, गन व अनया दकलय् वरिष्ठ गुरुयात थःगु ज्ञानं प्रभावित यानाबिज्याइ। थ्व परिवर्त थ्व कथं उल्लेखनीय ख कि थुकिलि बोधिसत्वं म्हस्यूगु लिपिया धलः बियातःगु दु। थ्व धलखं 
अबिलेया दक्षिण एसियामि च्वयेगु लिपि व ज्ञात लिपिया खँ कनातःगु दु। थ्व परिवर्तय् ६४ता लिपिया खँ कनातःगु दु। 

## लिपि
थ्व लिपिया धलखय् ब्राह्मीलिपि, खरोष्टी लिपि, पुष्करसारिंलिपि, अङ्गलिपि, वङ्गलिपि, मगधलिपि, मङ्गल्यलिपि, अङ्गुलीयलिपि, शकारिलिपि, ब्रह्मवलिलिपि, पारुष्यलिपि, द्राविडलिपि, किरातलिपि, दाक्षिण्यलिपि, उग्रलिपि, संख्यालिपि, अनुलोमलिपि, अवमूर्धलिपि, दरदलिपि, खाष्यलिपि, चीनलिपि, लूनलिपि, हूणलिपि, मध्याक्षरविस्तरलिपि, पुष्पलिपि, देवलिपि, नागलिपि, यक्षलिपि, गन्धर्वलिपि, किन्नरलिपि, महोरगलिपि, असुरलिपि, गरुडलिपि, मृगचक्रलिपि, वायसरुतलिपि, भौमदेवलिपि, अन्तरीक्षदेवलिपि, उत्तरकुरुद्वीपलिपि, अपरगोडानीलिपि, पूर्वविदेहलिपि, उत्क्षेपलिपि, निक्षेपलिपि, विक्षेपलिपि, प्रक्षेपलिपि, सागरलिपि, वज्रलिपि, लेखप्रतिलेखलिपि, अनुद्रुतलिपि, शास्त्रावर्तां लिपि, गणनावर्तलिपि, उत्क्षेपावर्तलिपि, निक्षेपावर्तलिपि, पादलिखितलिपि, द्विरुत्तरपदसंधिलिपि, यावद्दशोत्तरपदसंधिलिपि, मध्याहारिणीलिपि, सर्वरुतसंग्रहणीलिपि, विद्यानुलोमाविमिश्रितलिपि, ऋषितपस्तप्ता रोचमानां लिपि, धरणीप्रेक्षिणीलिपि, गगनप्रेक्षिणीलिपि, सर्वौषधिनिष्यन्दां लिपि, सर्वसारसंग्रहणीं लिपि, व सर्वभूतरुतग्रहणीम् लिपि ला। 

थ्व धलखय् दूगु छुं लिपिया खँ थथे दु
* ब्राह्मीलिपि: दक्षिण एसियाया सिन्धु लिपि धुंका दकले पुलांगु लिपि। नेपाललिपि, देवनागरी व थीथी मेमेगु दक्षिण एसियामि लिपि थ्व हे लिपिं बुयावःगु ख। 
* खरोष्टी लिपि: ब्राह्मीलिपिया समकक्षी लिपि। थ्व लिपि धाःसा जवं देपाखे च्वइ। थ्व लिपि गान्धार लिपिनाप स्वापू दूगु लिपि ख व दक्षिण एसियाया पश्चिमी भाग (वर्तमान अफगानिस्तान, पाकिस्तान) व मध्य एसियाय् थ्व लिपिया च्वखँ लूगु दु। 
* किरातलिपि: किराततेगु लिपि। नेपाःया किरात लिपि नाप स्वापू दूगु लिपि जुइफु। 
* द्राविडलिपि: तमिल, तेलुगु, मलयालम, कन्नड लिपिया मालिपि जुइफु। 

नापं, थ्व लिपि धलखय् इतिहासया थीथी जाति वा थाय्या नां नाप स्वापू दूगु लिपितेगु नं नां बियातःगु दु। दसुया निंतिं हूणलिपि (मध्य एसियानिसें युरोपया हंगेरी वा हुण जातितेगु देय् )तक थ्यंगु जाति, चीनलिपि (चीनया लिपि ?), वङ्गलिपि (बंगालया लिपि?), अङ्गलिपि (अङ्गिका देय्या लिपि ?) आदि थीथी लिपिया नां कनातःगु दु। थथे कनातःगु थीथी लिपिया वर्णन धाःसा थ्व ग्रन्थय् बियातःगु मदु।

## स्वयादिसँ
* ललितबिस्तर सूत्र
* लिपि    

## लिधंसा

पुचः:ललितबिस्तर सूत्र
पुचः:लिपि
पुचः:बुद्ध धर्म
सद्धर्मरत्नाकरय

**सद्धर्मरत्नाकरय** वा **सद्धर्म रत्नाकर** (सिंहल लिपि: සද්ධර්මරත්නාකරය) छगू ऐतिहासिक सिंहल बुद्ध धर्मया ग्रन्थ संक्षेप ख। थ्व ग्रन्थ पालि ग्रन्थ थुइकेत सिद्धार्थ (धर्मदिन्नाचार्य विमलकीर्ति)जुं च्वयादीगु ख। सिद्धार्थ धर्मकीर्ति महास्थवीरया शिष्य खः।  सद्धर्म रत्नाकर श्रीजयवर्धनेपुर कोट्टे कालया छगू श्रेष्ठ गद्य रचना ख। 
थ्व ग्रन्थ पलाबद्दल(Palábaddala)या विहारय् १५गु शताब्दीइ कोट्टेया पराक्रमबाहु ६या शासनय् च्वःगु ख।

सद्धर्म रत्नाकर थ्यं-मथ्यं ई. १४१९पाखे च्वयातःगु ग्रन्थ ख। सद्धर्म रत्नाकरयात ३६गु अध्यायय् बायातःगु दु। उकिया नां स्वयं च्वमिं हे व्यापक संग्रह बाखं, अभिनिनार संग्रह बाखं, दशपरमार्थ पारमिता बाखं, अभिनिष्क्रमण संग्रह बाखं, मेत्तेय्या संग्रह बाखं, बुद्धद्भूत क्रिया संग्रह बाखं आदि धकाः तयातःगु दु। झिंनिगूगु व झिंस्वंगु अध्यायय् सिंहल इतिहास व सभ्यताया इतिहासया बारेय् खँ च्वयातःगु दु। झिंप्यंगु अध्यायय् लक्षदिवा भिक्षु समाज सम्बन्धी अनेक विवरण बियातःगु दु। धम्मदिन्नाचार्य विमलाकिर्ति थेरं छगू जक साहित्यिक कृति सद्धर्मरत्नाकारय ख। 

## स्वरुप
थ्व ग्रन्थय् ८पू मुंकातःगु बाखँ (पालि: संग्रह कथा, सिंहल: සංග්රහ කථා), विवादया सारांश व विवादया नीच्यागू (२८) अध्याय थुकथं बियातःगु दु:
* प्रकीर्णक संग्रह कथा पालि : ප්රකීර්ණක සංග්රහ කථා - सहायक सारांशया विवाद।
* अभिनिहार संग्रह कथा पालि : අභිනිහාර  - अनिर्णय संक्षेपतेगु विवाद।
* दशपरमार्थ पारमिता संग्रह कथा पालि : දශපරමාර්ථ පාරමිතා  - दश पारमिताया विवाद।
* अभिनिष्क्रमण संग्रह कथा पालि : අභිනිෂ්ක්රමණ - त्याग संक्षेपया विवाद।
* मैत्रीय संग्रह कथा पालि : මෛත්රිය  - प्रेम-दया सारांशतेगु विवाद ।
* बुद्धाद्भुत क्रिया संग्रह कथा पालि : බුද්ධාද්භුත ක්රියා  - बुद्धया चमत्कारिक प्रदर्शन व अतिमानवताया बारेय् संक्षेपया विवाद।
* मिलिन्दु राजा कथा पालि : මිලිඳු රාජ කථා - जुजु मिलिन्दया बाखँया विवाद।
* स्थविर कथा पालि : ස්ථවිර කථා - भिक्षुपिनिगु विवाद।
* पंचानन्तर्धान कथा पालि : පංචානන්තර්ධාන කථා - पंच धर्मया लोपया विवाद।
* चक्रवर्ति विभावन कथा पालि : චක්රවර්ති විභාවන කථා - जुजु चक्रवर्तिया विवाद।
* धर्माद्भुत कथा पालि : ධර්මාද්භුත කථා - धर्मया चमत्कारिक श्रेष्ठताया विवाद।
* चैत्य कथा पालि : චෛත්ය කථා - चैत्य स्थापत्य तीर्थया अष्ट कारणया विवाद।
* सम्मज्जानानिशंस कथा पालि : සම්මජ්ජානානිශංස කථා - खुकः भिक्षुपिंसं प्राप्त याःगु भिंगु लिच्वःया विवाद।
* मातिक मातु कथा पालि : මාතික මාතු කථා - मातुया मांया विवाद।
* स्वप्न दीपन कथा पालि : ස්වප්න දීපන කථා - स्वप्न प्रकटया विवाद।
* कर्म विभाग कथा पालि : කර්ම විභාග කථා - कर्मया विभाजनया विवाद।
* सरण शील प्रभेद कथा पालि : සරණ ශීල ප්රභේද කථා - उपदेशया पुचःया विवाद। 
* दानादी कुशल संग्रह कथा पालि : දානාදී කුශල සංග්෻හ කථා - कर्मिक रूपं भिक्षाया संक्षेपया विवाद।

## स्वयादिसँ
* बुद्ध धर्म

पुचः:श्रीलंकाया साहित्य
पुचः:बुद्ध धर्म
अम्पार जिल्ला

**अम्पार जिल्ला** वा **अम्पारा जिल्ला** ( तमिल : அம்பாறை மாவட்டம் वा अम्पाऐ मावटतम्; सिंहल : අඍ්ර෷ිර ක්කය , रोमानीकृत:  Ampāra Districkaya) श्रीलंकाया २५गु जिल्लाय् छगू ख। जिल्ला थ्व देय्‌या निगूगु तहया प्रशासनिक विभाजन ख । थ्व जिल्ला श्रीलंकाया केन्द्र सरकारं नियुक्त जिल्ला सचिव (न्हापा सरकारी एजेन्टया रुपय् म्हसीकिगु) या नेतृत्वय् जिल्ला सचिवालयं प्रशासन याइ। थ्व जिल्लाया राजधानी अम्पार नगर ख । थ्व जिल्ला सन् १९६१या अप्रिलय् बट्टिक्लोआ जिल्लाया दक्षिणी भागं दयेकूगु ख। 

अम्पारा जिल्ला श्रीलंकाया दक्षिण पूर्वय् पूर्वी प्रान्तय् ला । थ्व थासे ४,४१५ वर्ग किलोमिटर (१,७०५ वर्ग माइल) बं दु। थ्व जिल्लाया उत्तरय् बट्टिकालोआ व पोलोन्नारुवा , पूर्वय् हिन्द महासागर, दक्षिणय् हम्बन्तोटा जिल्ला, उत्तरपश्चिमय् बदुल्ला व माताले जिल्ला व पश्चिम व दक्षिणपूर्वय् मोनारागला जिल्ला ला।

अम्पारा जिल्लाया उत्तर-पश्चिमी पानहण्डल (देहियात्टाकण्डिया डि.एस. डिभिजन)यात जिल्लाया ल्यंगु भाग व पूर्वी प्रान्त स्वया मदुरु ओया जलाशयं बायातःगु दु।

## प्रशासन

थ्व जिल्लाया प्रशासनिक विभागीस सचिवालयत थ्व कथं दु:
* अड्डलच्चेन विभागीय सचिवालय
* अक्करॆयिपत्तुव विभागीय सचिवालय
* अलयाडिवॆम्बु विभागीय सचिवालय
* अम्पार विभागीय सचिवालय
* दमन विभागीय सचिवालय
* दॆहिअत्तकण्डिय विभागीय सचिवालय
* ईरगम विभागीय सचिवालय
* कल्मुने विभागीय सचिवालय
* करतिवु विभागीय सचिवालय
* लाहुगल विभागीय सचिवालय
* महऒय विभागीय सचिवालय
* नवितान्वॆलि विभागीय सचिवालय
* नीन्तावुर् विभागीय सचिवालय
* पदियतलाव विभागीय सचिवालय
* पॊतुविल् विभागीय सचिवालय
* सेन्तमारतु विभागीय सचिवालय
* समन्तुरे विभागीय सचिवालय
* तिरुक्कोविल् विभागीय सचिवालय
* उहन विभागीय सचिवालय

## स्वयादिसँ
* नेगेनहिर प्रान्त, श्रीलंका

## लिधंसा

पुचः:नेगेनहिर प्रान्त
मध्य अमेरिकाया संघीय गणतन्त्र

**मध्य अमेरिकाया संघीय गणतन्त्र** ( स्पेनिश : República Federal de Centro América), न्हापा मध्य अमेरिकाया संयुक्त प्रान्त ( Provincias Unidas del Centro de América )या नामं दूगु मध्य अमेरिकाया छगू सार्वभौम राज्य ख गुकिया अस्तित्व सन् १८२३ निसें १८३९/१८४१ तक्क दयाच्वन। मध्य अमेरिकाया संघीय गणतन्त्र ५गु राज्यं दयेकूगु ख: कोस्टारिका , एल साल्भाडोर , ग्वाटेमाला , होन्डुरस , व निकारागुआ। नापं छगू संघीय जिल्ला सन् १८३५ निसें १८३९ तक्क दयच्वन। संघीय राजधानी न्हापा ग्वाटेमाला नगर जुल धाःसा लिपा सरकार/राजधानी सान साल्भाडोरय् स्थानान्तरण जुल। मध्य अमेरिकाया संघीय गणतन्त्रया उत्तरय् मेक्सिको , दक्षिणय् ग्रान कोलम्बिया , व थुकिया पूर्वी तटय् मस्किटो कोस्ट व ब्रिटिश होन्डुरस (निगुलिं संघीय गणतन्त्रं थःगु सार्वभौम भूभागया रुपय् दाबी याःगु)या सीमा ला।

मध्य अमेरिका, उबलय् ग्वाटेमालाया क्याप्टेनसी जनरलया नामं म्हसीका तःगु थाय् जुल। सेप्टेम्बर १८२१य् स्पेनिश साम्राज्यं थःगु स्वतन्त्रता घोषणा याःगु छुं ई लिपा, थ्व थाय्यात न्हापांगु मेक्सिकन साम्राज्यं सन् १८२२ या जनवरीइ थःगु अधीनय् लाकल। सन् १८२३य् संघीय गणतन्त्र दयेकूसें थ्व देसं थःगु स्वतन्त्रता प्राप्त यात। गणतन्त्र मध्य अमेरिकां संयुक्त राज्य अमेरिकाया संघीय सरकारय् आधारित थःगु संविधान नोभेम्बर १८२४य् पारित यात। अप्रिल १८२५ य् थःगु न्हापांगु राष्ट्रपति निर्वाचन जुल , गुकिया झ्वलय्, उदारवादी राजनीतिज्ञ म्यानुअल होजे आर्से देय्या न्हापांम्ह राष्ट्रपतिया रुपय् निर्वाचित जुल । लिपा वय्कलं थःगु राष्ट्रपतिया निर्वाचन सुरक्षित यायेत रुढिवादीतय्त ब्यूगु सहुलियतया उदारवादीतय्सं विरोध याःगुलिं देय्या रुढिवादीतलिसे थःत छप्पँ यात । सन् १८२७ निसें १८२९ तक आर्सेयात समर्थन याइपिं रुढिवादीत व विरोध याइपिं उदारवादीतय् दथुइ थ्व देय् गृहयुद्धय् लात। उदारवादी राजनीतिज्ञ फ्रान्सिस्को मोराजानं अन्ततः उदारवादीतय्त विजयया निंतिं नेतृत्व यात व सन् १८३०इ राष्ट्रपति निर्वाचित जुल। संघीय गणतन्त्र सन् १८३८ निसें १८४० तक्क निक्वःगु गृहयुद्धय् थाःवन, गुकिया अन्त्यय् मध्य अमेरिकाया राज्यतयेसं थःगु स्वतन्त्रता घोषणा यात व संघीय गणतन्त्रया अन्त्य जुल। 

संघीय गणतन्त्र मध्य अमेरिकाय् यक्व गृहयुद्ध, विद्रोह, व विद्रोहया शिकार जुल गुकिलिं मू रुपं उदारवादी व रुढिवादी दथुइ जूगु ख। इतिहासकारतसें थ्व देय्या राजनीतिक अस्थिरताया कारण कमजोर संघीय शासन व्यवस्था व आर्थिक संघर्ष धायेगु याः। कृषि निर्यातपाखें पर्याप्त ध्येबा मुंके मफुगु खःसा संघीय सरकारं नं अनुकूल शर्त दुसां नं विदेशी त्यासा पुले मफुगु खः। मध्य अमेरिकाया आर्थिक समस्या छुं भचा संघीय सरकारं कर संकलन याये मफुगु व पर्याप्त अन्तरराज्यीय पूर्वाधारया अभावया कारणं नं जूगु खः।

मध्य अमेरिकी राजनीतिज्ञ, च्वमि व बुद्धिजीवीतेसं संघीय गणतन्त्र मध्य अमेरिका विघटन जुइधुंका मध्य अमेरिकाया पुनः एकीकरणया आह्वान याःगु दु। १९गु व २०गु शताब्दीइ संघीय गणतन्त्रया उत्तराधिकारी राज्यतयेसं कूटनीतिक व सैन्य निगुलिं माध्यमं मध्य अमेरिकायात पुनः एकीकरण यायेगु यक्व कुतः याःगु दु। थ्व छुं नं कुतः फुक्क प्यम्ह पूर्व दुजःतय्त दच्छि स्वया अप्व ई तक छगू एकीकृत मध्य अमेरिकी राज्यया अन्तर्गत छधी यायेत सफल मजू। संघीय गणतन्त्र मध्य अमेरिकाया फुक्क प्यम्ह पूर्व दुजःत क्षेत्रीय विकासयात प्रवर्द्धन याइगु आर्थिक व राजनीतिक संगठन मध्य अमेरिकी एकीकरण प्रणाली (SICA)या दुजः खः ।

## स्वयादिसँ
* मध्य अमेरिका

पुचः:मध्य अमेरिका
अप्तिक्स

जः, व जः व पदार्थया अन्तरक्रियाया अध्ययनयात **अप्टिक्स** वा **अप्तिक्स** धाइ। थुकियात जःसीका वा जःभौतिकशास्त्र धकाः नं म्हसीके छिं। लायेलामा व अरोरा बोरेलिस थें न्याःगु जःया झाकाया अवलोकन व अध्ययनं जःया प्रकृतिया बारेय् यक्व खँ कनि।

पारदर्शी (transparent) बस्तुं जःयात प्रसारण याये बाय् वने बी। उकिया विपरीत अपारदर्शी वस्तुं जःयात थःया माध्यमं प्रसारण याइमखु व बरु थःत प्राप्त जूगु जःयात प्रतिबिम्बित याइ वा सोसे याइ। अप्व वस्तुतेसं स्पेक्युलर रुपय् जःयात प्रतिबिम्बित याइमखु वा प्रसारण याइमखु व छुं हद तक दुहां वइगु जःयात तितरबितर याइ, गुकियात झःझः (ग्लोसिनेस, glossiness) धाइ। भःया स्केतेरेन्स (scatterance) प्रतिबिम्बित भःया सतहया रफनेस (roughness)या कारणं जुइ , व आन्तरिक स्केतेरेन्स वस्तु दुनेया कण व माध्यम दथुइ अपवर्तन सूचकांक (refractive index )या अन्तरया कारणं जुइ। पारदर्शी वस्तु थें म्हो-पारदर्शी (translucent) वस्तुं नं जःयात प्रसारण याइ, तर म्हो-पारदर्शी वस्तुं नं आन्तरिक स्केतेरेन्सया माध्यमं निश्चित तरङ्ग हाकलय् जःयात तितरबितर याइ।

थ्व विज्ञाननाप स्वापू दूगु छुं मू च्वखँ थथे दु:
# ज:
## इन्फ्रारेड
## खनिगु स्पेक्ट्रम
## हाकु
## **[[रङ्ग]]**
## वचु
## वांगु
## ह्यांगु
## म्हासुगु
## तुयु
## अल्त्राभायोलेट
## गामा रे 

## स्वयादिसँ
* भौतिकशास्त्र

पुचः:भौतिकशास्त्र
मनूया इतिहास

**मनूया इतिहास** वा **मानव इतिहास** प्रागैतिहासिक निसें वर्तमान तकया मानव जातिया ऐतिहासिक अभिलेख खः। आधुनिक मनुतेगु विकास अफ्रिकाय् करिब ३ लख दँ न्ह्यः जूगु ख व न्हापा शिकारी-मुनामि रुपय् म्वानाच्वंगु ख। इपिंसं अन्तिम च्वापुयुगय् अफ्रिकां पिहां वःगु खःसा १२,००० दँ न्ह्यः च्वापुयुगया अन्त्य तक पृथ्वीया अप्वः थासय् जनसंख्या दयेकल। वयां याकनं हे लिपा पश्चिम एसियाय् नवपाषाण युगया क्रान्तिं वनस्पति व पशुया न्हापांगु व्यवस्थित पशुपालन हःगु खः, व यक्व मनूतेसं स्थायी बस्तीइ बुंज्यामिया रुपय् फिरन्ते जीवनं स्थायी जीवनय् हिलावन। मानव समाजया अप्वया च्वंगु जटिलतां यानाः च्वयेगु व अभिलेख तयेगु प्रणालीया विकास जुल ।

थ्व विकासं मेसोपोटामिया, मिस्र, सिन्धु स्वनिगः, व चीनय् न्हापांगु लहनाया उदयया लँपु चायेकल। थुकिलिं ईसापूर्व ३५००इ प्राचीन कालया शुरुवात जुल। थ्व लहनातेसं क्षेत्रीय साम्राज्यया पलिस्था यात, समर्थन यात व परिवर्तनकारी दार्शनिक व धार्मिक विचारया आगमनया निंतिं छगू उर्वर भूमिया रुपय् ज्या यात। प्रारम्भय् कँय् युगया लिपांगु इलय् हिन्दू धर्म, व लिपा बुद्ध धर्म, कन्फ्युसियस धर्म , ग्रीक दर्शन, जैन धर्म , यहूदी धर्म, जोरास्तरियन धर्म आदिया विकास जुल। थ्व लिपाया पोस्त-क्लासिकल कालखण्ड, करिब ५०० निसें १५०० ई. तक्क, इस्लामया उदय व ईसाई धर्मया निरन्तर प्रसार व सुदृढता खनेदत धाःसा सभ्यता हलिमया न्हुगु भागय् विस्तार जुल व समाज दथुइ व्यापार अप्वल। थ्व विकासया नापं यक्व साम्राज्यतेगु उदय व पतन जुल। दसु बैइजन्टाइन साम्राज्य, इस्लामिक खलिफात , मंगोल साम्राज्य, व थी-थी चिनियाँ राजवंश। थ्व ईलय् बारूद व प्रिन्टिङ प्रेसया आविष्कारं लिपाया इतिहासयात यक्व प्रभावित यात।

न्हापांगु आधुनिक काल करिब १५०० निसें १८०० ई. तक्क दयाच्वन। थ्व ईलय् युरोपेली शक्तितेसं हलिंन्यंकया क्षेत्रया अन्वेषण व उपनिवेश दयेकल, सांस्कृतिक व आर्थिक आदानप्रदान यात तीव्र यात। थ्व युगय् पुनर्जागरण , वैज्ञानिक क्रान्ति व आत्मज्ञानया कारणं पर्याप्त बौद्धिक, सांस्कृतिक व प्राविधिक प्रगति खनेदत। १८गु शताब्दी तक्क ज्ञान व प्रविधिया संचय छगू महत्वपूर्ण थासय् थ्यन गुकिलिं औद्योगिक क्रान्ति हल व करिब १८०० ई.पाखे आधुनिक ईया शुरुवात जुल। उत्पादक शक्तिया वृद्धिं अन्तर्राष्ट्रिय व्यापार व उपनिवेशयात अझ अप्वयेकल, विश्वव्यापीकरणया प्रक्रियाय् थीथी सभ्यतायात स्वानाबिल। वंगु २५०दँय् निगू विश्वयुद्धया विनाशकारी लिच्वःयात त्वताः यक्व ख्यलय् तःच्वकं विकास जूगु  दु, गुकी मनूल्या, बुंज्या, उद्योग, वाणिज्य, वैज्ञानिक ज्ञान, प्रविधि, संचार, सैन्य क्षमता आदिया विकास दुथ्याः। नापं, वातावरणीय क्षय नं जूगु दु।

मानव इतिहासया अध्ययन इतिहास, पुरातत्व, मानवशास्त्र, भाषाविज्ञान, व आनुवंशिकी नापंया प्राज्ञिक विषयया अन्तर्दृष्टिइ निर्भर जुइ। 

## कालखण्ड
मनू इतिहासया कालखण्डयात थथे विभाजित यायेछिं:
* प्रागैतिहासिक काल 
* प्राचीन इतिहास काल 
* मध्यकाल वा प्राचीन इतिहास पश्चात काल 
* प्रारम्भिक आधुनिक काल
* आधुनिक काल 

## स्वयादिसँ
* इतिहास

पुचः:इतिहास