भारतीय वास्तुकला

**भारतीय वास्तुकला** हलिंया दकलय् प्राचीन, समृद्ध व विविध वास्तुकला परम्परामध्ये छगू खः। थ्व वास्तुकलां भारतया धार्मिक, सांस्कृतिक व भौगोलिक विविधतायात प्रतिविम्बित याइ। सिन्धु स्वनिगः लहनाया नगर योजना निसें कयाः भव्य हिन्दू देगः, बौद्ध स्तूप, मुगल दरबार व आधुनिक संरचनातय्सं भारतीय वास्तुकलाया विकासक्रम क्यनी। थ्व वास्तुकलाय् भारतीय उपमहाद्वीपया इतिहास, तजिलजि, व धर्म नाप स्वानाच्वंगु प्राचीन व विविध वास्तुकला दुथ्याः। थुकिया सुरुवात सिन्धु स्वनिगः लहना (Indus Valley Civilization) निसें जूगु खः, गन "हडप्पा" व "मोहेन्जो-दारो" थें न्याःगु योजनाबद्ध शहरत (Planned cities) विकास जूगु खः। भारतीय वास्तुकलायात मू कथं हिन्दु, बौद्ध, व इस्लामिक वास्तुकलाय् ब्वथले छिं। हिन्दु मन्दिर वास्तुकलायात निगू मू शैलीइ ब्वथलातःगु दु: उत्तर भारतया "नागर" शैली व दक्षिण भारतया "द्रविड" शैली। नागर शैलीया देगःया च्वका बाय् शिखर दयाच्वनि, धाःसा द्रविड शैलीया देगःया च्वका (विमान) पिरामिड आकारया जुइ। "खजुराहो" व "कोनार्क" नागर शैलीया दसु खःसा, "तन्जावुर" या देगः द्रविड शैलीया दसु खः। बुद्ध धर्मया वास्तुकलाय् "स्तुप", "चैत्य", व "विहार" मू संरचना खः। "सांचीया स्तुप" व "अजन्ताया गुफा" थुकिया उत्कृष्ट दसु खः। मध्यकालय्, इस्लामिक शासकतय्सं (विशेष यानाः मुगलतय्सं) भारतय् "इन्डो-इस्लामिक" (Indo-Islamic) शैलीया विकास यात। थ्व शैलीइ भारतीय ल्वहँ कला व फारसी गुम्बज व आर्कया मिश्रण खनेदु। ताज महल, "कुतुब मीनार", व "लाल किला" थ्व शैलीया विश्वप्रसिद्ध दसु खः। भारतीय वास्तुकलाय् ल्वहँय् ज्या यानाः (Stone carving) दयेकातःगु जटिल मूर्ति व जालीया ज्या (Lattice work) तसकं नांजाः। आधुनिक भारतय्, "चण्डीगढ" थें न्याःगु शहरतय्सं आधुनिक वास्तुकलायात नालाकाःगु दु।

## मू कालखण्ड व शैलीत
भारतीय वास्तुकलायात मुख्यतया क्वय् बियाकथंया कालखण्डय् बाये फइ:

### १. प्राचीन व शास्त्रीय काल
* **सिन्धु स्वनिगः लहना:** थ्व हलिंया न्हापांगु व्यवस्थित नगर योजना (Urban planning) खः, गन बुका अपा, धः निकास (drainage), व 'ग्रिड' प्रणालीया प्रयोग जूगु खतः।
* **बौद्ध वास्तुकला:** सम्राट अशोकया पालय् 'स्तूप', 'चैत्य', व 'विहार' या विकास जुल। साञ्चीया स्तूप थुकिया दकलय् बांलाःगु दसु खः।
* **गुफा वास्तुकला:** अजन्ता व एलोराया गुफात, गन ल्वहँ हे खनाः भव्य देगः व मूर्ति दयेकातःगु दु, गुकिं हलिं न्यंकं नांजाः।

### २. देग: वास्तुकला
हिन्दू देगः निर्माणया स्वंगू मू शैलीत दु:
* **नगर शैली:** उत्तर भारतय् प्रचलित, गन देगःया च्वका 'शिखर' जूगु दइ।
* **द्रविड शैली:** दक्षिण भारतय् प्रचलित, गन देगः न्ह्यःने 'गोपुरम' व तःधंगु प्राङ्गण दइ।
* **वेसर शैली:** नगर व द्रविड निगुलिं शैलीया सम्मिश्रण।

### ३. भारतीय-इस्लामिक वास्तुकला
मध्यकालय् इस्लामया आगमन नाप 'आर्च', 'डोम' (गुम्बज), व 'मिनार' या प्रयोग सुरु जुल:
* **मुगल शैली:** ताजमहल, लाल किला, व हुमायुँया समाधि थुकिया उत्कृष्ट दसु खः। थुकी 'चारबाग' (Persian style garden) व तुयु मर्मर थें न्याःगु ज्वलंया छ्यलाबुलां तःधंगु प्रभाव लाकल।

### ४. औपनिवेशिक व आधुनिक काल
* **इन्डो-सारासेनिक (Indo-Saracenic):** ब्रिटिश शासनया पालय् युरोपीय व भारतीय शैली ल्वाकछ्यानाः दयेकूगु भवनत (दसु: भिक्टोरिया मेमोरियल, मुम्बईया छत्रपति शिवाजी महाराज टर्मिनस)।
* **आधुनिक वास्तुकला:** चण्डीगढ सहर (ली कोर्बुजियरजुं डिजाइन याःगु) व लोटस टेम्पल आधुनिक भारतीय इन्जिनियरिङया प्रतीक खः।

## वास्तुकलाया सिद्धान्त
भारतीय वास्तुकलाय् 'वास्तु शास्त्र' या तःधंगु महत्त्व दु। थुकिं दिशा, पञ्चतत्व (फय्, लः, मि, जः, चा), व उर्जाया प्रवाहयात ध्यानय् तयाः भवन निर्माण यायेगु विधि स्यनी।

## हलिमय् प्रभाव

भारतीय वास्तुकलाया **प्रभाव** दक्षिण-पूर्वी एसियाय् स्पष्ट खनेदु:
* कम्बोडियाया अङ्कोर वाट व इण्डोनेसियाया बोरोबुदुर (Borobudur) भारतीय वास्तुकला व धार्मिक चिन्तनया हे विस्तार खः।

## लिधंसा

* Brown, Percy (1942). *Indian Architecture (Buddhist and Hindu periods)*.
* Fergusson, James (1910). *History of Indian and Eastern Architecture*.
* Grover, Satish (1980). *The Architecture of India: Islamic*.

पुचः:आर्किटेक्चर