open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
बर्टान्ड रसेल

बर्टान्ड आर्थर विलियम रसेल (१८ मे १८७२ – २ फेब्रुअरी १९७०) छम्ह बेलायती दार्शनिक, तर्कशास्त्री, गणितज्ञ व नोबेल पुरस्कार विजेता खः। वय्कःयात "विश्लेषणात्मक दर्शन" (Analytic Philosophy) या पलिस्था याइम्ह मध्ये छम्ह मानय् याः।

## ज्या
रसेलया ज्या तर्कशास्त्र, इपिस्तेमोलोजी व भाषा दर्शनय् केन्द्रित दु। वय्कःया सफू प्रिन्सिपिया म्याथेमेटिका (Principia Mathematica) गणितयात तर्कशास्त्रय् आधार दयेकेगु कुतः खः। वय्कः शान्तिवादी व परमाणु हतियार विरोधी अभियानया निंतिं नं नांजाः। वय्कःया सफू हिस्ट्री अफ वेस्टर्न फिलोसोफी (History of Western Philosophy) तसकं लोकंह्वाः।

## च्वखँ
प्रिन्सिपिया म्याथेमेटिका (Principia Mathematica)

द प्रोब्लम्स अफ फिलोसोफी (The Problems of Philosophy)

अ हिस्ट्री अफ वेस्टर्न फिलोसोफी (A History of Western Philosophy)

## स्वयादिसँ

लुडविग विट्गेन्स्टाइन

तर्कशास्त्र
लुडविग जोसेफ जोहान विट्गेन्स्टाइन

लुडविग जोसेफ जोहान विट्गेन्स्टाइन (२६ अप्रिल १८८९ – २९ अप्रिल १९५१) छम्ह अस्ट्रियन-बेलायती दार्शनिक खः। वय्कःयात २०गू सदीया दकलय् महान दार्शनिक मध्ये छम्ह ख, विशेष यानाः भाषा दर्शनया ख्यलय्।

## ज्या
विट्गेन्स्टाइनया न्हापांगु कृति ट्र्याक्टाटस लजिको-फिलोसोफिकस (Tractatus Logico-Philosophicus) य् वय्कलं "भाषाया किपा सिद्धान्त" (picture theory of language) न्ह्यब्वयादिल। लिपाया कृति फिलोसोफिकल इन्भेस्टिगेसन्स (Philosophical Investigations) य् वय्कलं थःगु हे न्हापाया विचाःयात अस्वीकार यानाः "भाषा कासा" (language games) या अवधारणा हयादिल।

## च्वखँ
ट्र्याक्टाटस लजिको-फिलोसोफिकस (Tractatus Logico-Philosophicus)

फिलोसोफिकल इन्भेस्टिगेसन्स (Philosophical Investigations)

अन सर्टेन्टी (On Certainty)

## स्वयादिसँ

बर्टान्ड रसेल

भाषा दर्शन
मार्टिन हाइडेगर

मार्टिन हाइडेगर (२६ सेप्टेम्बर १८८९ – २६ मे १९७६) छम्ह जर्मन दार्शनिक खः। वय्कःयात अस्तित्ववाद व फेनोमेनोलोजीया ख्यलय् तःधंगु योगदान बियादीम्ह व्यक्तिया रुपय् कायेगु या।

## ज्या
हाइडेगरया दकलय् नांजाःगु सफू बिइङ एण्ड टाइम (Being and Time) खः। थ्व सफुली वय्कलं "अस्तित्व" (Being) या प्रश्नयात पुनःजागृत यायेगु कुतः यानादिल। वय्कलं "डाजाइन" (Dasein - being there) या अवधारणा छ्यलाः मानव अस्तित्वया विश्लेषण यानादिल।

## च्वखँ
बिइङ एण्ड टाइम (Being and Time)

इन्ट्रोडक्सन टु मेटाफिजिक्स (Introduction to Metaphysics)

पोएट्री, ल्याङ्गवेज, थट (Poetry, Language, Thought)

## स्वयादिसँ

एडमन्ड हुसर्त

अस्तित्ववाद
कार्ल पोपर

**सर कार्ल पोपर** (२८ जुलाई १९०२ – १७ सेप्टेम्बर १९९४) छम्ह अस्ट्रियन-बेलायती दार्शनिक खः। वय्कःयात विज्ञानया दर्शन व सामाजिक दर्शनय् वय्कःया योगदानया निंतिं म्हसीकिगु या।

## ज्या
पोपरं "फल्सिफायबिलिटी" (Falsifiability) या सिद्धान्त न्ह्यब्वयादिल, गुकिया कथं छुं नं सिद्धान्त वैज्ञानिक जुइत उकियात गलत साबित यायेगु सम्भावना दयेमाः। वय्कःया सफू द ओपन सोसाइटी एण्ड इट्स एनेमिज (The Open Society and Its Enemies) य् वय्कलं अधिनायकवादया आलोचना व लोकतन्त्रया रक्षा यानादिल।

## च्वखँ
द लजिक अफ साइन्टिफिक डिस्कभरी (The Logic of Scientific Discovery)

द ओपन सोसाइटी एण्ड इट्स एनेमिज (The Open Society and Its Enemies)

द पोभर्टी अफ हिस्टोरिसिजम (The Poverty of Historicism)

## स्वयादिसँ

विज्ञानया दर्शन

लोकतन्त्र
ह्याना अरेन्ड्ट

**ह्याना अरेन्ड्ट** (१४ अक्टोबर १९०६ – ४ डिसेम्बर १९७५) छम्ह जर्मन-अमेरिकी राजनीतिक दार्शनिक खः। वय्कः सत्ता, राजनीति व अधिनायकवादया विषयय् थःगु गहन विश्लेषणया निंतिं नांजाः।

## ज्या
वय्कःया सफू द ओरिजिन अफ टोटलिटेरियनिज्म (The Origins of Totalitarianism) य् नाजीवाद व स्टालिनवादया उदयया विश्लेषण दु। मेगु कृति द ह्युमन कन्डिसन (The Human Condition) य् वय्कलं "सक्रिय जीवन" (vita activa) या ब्याख्या यानादिल। वय्कलं "ईभिलया सामान्यता" (banality of evil) या अवधारणा नं न्ह्यब्वयादिल।

## च्वखँ
द ओरिजिन अफ टोटलिटेरियनिज्म (The Origins of Totalitarianism)

द ह्युमन कन्डिसन (The Human Condition)

आइखम्यान इन जेरुसलेम (Eichmann in Jerusalem)

## स्वयादिसँ

मार्टिन हाइडेगर

राजनीतिक दर्शन
इसायाह बर्लिन

**सर इसायाह बर्लिन** (६ जुन १९०९ – ५ नोभेम्बर १९९७) छम्ह रुसी-बेलायती दार्शनिक व विचाःया इतिहासकार खः। वय्कः राजनीतिक दर्शन व स्वतन्त्रताया अवधारणाया निंतिं नांजाः।

## ज्या
बर्लिनया च्वखँ टु कन्सेप्ट्स अफ लिबर्टी (Two Concepts of Liberty) तसकं नांजाः। थुकिलि वय्कलं "नेगेटिभ लिबर्टी" (हस्तक्षेप मजुइगु) व "पोजिटिभ लिबर्टी" (आत्म-नियन्त्रण व क्षमता) दथुया भेद क्यनादिल। वय्कःया "मुल्यतादूगु बहुलवाद" (Value Pluralism) या विचाः नं महत्त्वपूर्ण दु।

## च्वखँ
टु कन्सेप्ट्स अफ लिबर्टी (Two Concepts of Liberty)

द हेजहग एण्ड द फक्स (The Hedgehog and the Fox)

कार्ल मार्क्स: हिज लाइफ एण्ड इन्भायरोन्मेन्ट (Karl Marx: His Life and Environment)

## स्वयादिसँ

उदारवाद

राजनीतिक दर्शन
मार्शल म्याकलुहान

**हर्बर्ट मार्शल म्याकलुहान** (२१ जुलाई १९११ – ३१ डिसेम्बर १९८०) छम्ह क्यानेडियन दार्शनिक व मिडिया सिद्धान्तकार खः। वय्कःयात "मिडिया अध्ययनया अबु" धकाः नं म्हसीकिगु या।

## ज्या
म्याकलुहानया दकलय् नांजाःगु धापू "माध्यम हे सन्देश खः" (The medium is the message) खः। वय्कःया सफू अन्डरस्ट्यान्डिङ मिडिया (Understanding Media) य् वय्कलं प्रविधिं समाजयात गथे हिली धकाः च्वयादिल। वय्कलं "ग्लोबल भिलेज" (Global Village) या भविष्यवाणी नं यानादीगु खः।

## च्वखँ
अन्डरस्ट्यान्डिङ मिडिया (Understanding Media)

द गुटेनबर्ग ग्यालेक्सी (The Gutenberg Galaxy)

द मिडियम इज द म्यासेज (The Medium Is the Massage)

## स्वयादिसँ

मिडिया अध्ययन

प्रविधि
जन रल्स

**जन बोर्डली रल्स** (२१ फेब्रुअरी १९२१ – २४ नोभेम्बर २००२) छम्ह अमेरिकी नैतिक व राजनीतिक दार्शनिक खः। वय्कःयात २०गू सदीया दकलय् महत्त्वपूर्ण राजनीतिक दार्शनिक मध्ये छम्ह मानय् याः।

## ज्या
रल्सया मू कृति अ थियोरी अफ जस्टिस (A Theory of Justice) खः। वय्कलं "न्याय निष्पक्षताया रुपय्" (Justice as Fairness) या सिद्धान्त न्ह्यब्वयादिल। वय्कःया "भेल अफ इग्नोरेंस" (Veil of Ignorance) या प्रयोग तसकं नांजाः, गन मनूतय्सं थःगु सामाजिक स्थिति मसिउसे समाजया नियम दयेकी।

## च्वखँ
अ थियोरी अफ जस्टिस (A Theory of Justice)

पोलिटिकल लिबरलिजम (Political Liberalism)

द ल अफ पिपल्स (The Law of Peoples)

## स्वयादिसँ

न्याय

उदारवाद
फ्रान्ज फ्यानन

**फ्रान्ज ओमार फ्यानन** (२० जुलाई १९२५ – ६ डिसेम्बर १९६१) छम्ह मार्टिनिक-फ्रान्सेली मनोचिकित्सक व दार्शनिक खः। वय्कः उपनिवेशवाद विरोधी (anti-colonial) आन्दोलनया छम्ह प्रमुख विचारक खः।

## ज्या
फ्याननया सफू द रेचेड अफ द अर्थ (The Wretched of the Earth) व ब्ल्याक स्किन, ह्वाइट मास्क्स (Black Skin, White Masks) तसकं प्रभावशाली दु। वय्कलं उपनिवेशवादं शासित मनूतय्गु मनोविज्ञानय् गथे लिच्वः लाकी व हिंसाया माध्यमं मुक्ति गथे प्राप्त जुइ धकाः विश्लेषण यानादिल।

## च्वखँ
ब्ल्याक स्किन, ह्वाइट मास्क्स (Black Skin, White Masks)

द रेचेड अफ द अर्थ (The Wretched of the Earth)

अ डाइङ कोलोनियलिजम (A Dying Colonialism)

## स्वयादिसँ

उपनिवेशवाद
युर्गेन हाबरमास

**युर्गेन हाबरमास** (जन्म १८ जुन १९२९) छम्ह जर्मन दार्शनिक व समाजशास्त्री खः। वय्कः "फ्रान्कफर्ट स्कूल" (Frankfurt School) या "क्रिटिकल थियोरी" (Critical Theory) परम्पराया प्रमुख दुजः खः।

## ज्या
हाबरमासया मू योगदान "कम्युनिकेटिभ एक्सन" (Theory of Communicative Action) खः। वय्कःया विचाः कथं, लोकतन्त्र व तर्कसंगत समाजया निंतिं "पब्लिक स्फेयर" (public sphere) य् स्वतन्त्र व खुला सहलह जुइमाः। वय्कलं आधुनिकतायात "अपूर्ण परियोजना" (unfinished project) धकाः वर्णन यानादिल।

## च्वखँ
द थियोरी अफ कम्युनिकेटिभ एक्सन (The Theory of Communicative Action)

द स्ट्रक्चरल ट्रान्सफर्मेसन अफ द पब्लिक स्फेयर (The Structural Transformation of the Public Sphere)

बिटविन फ्याक्ट्स एण्ड नर्म्स (Between Facts and Norms)

## स्वयादिसँ

क्रिटिकल थियोरी

लोकतन्त्र
ज्याक डेरिडा

ज्याक डेरिडा (१५ जुलाई १९३० – ९ अक्टोबर २००४) छम्ह अल्जेरियन-फ्रान्सेली दार्शनिक खः। वय्कः "डिकन्स्ट्रक्सन" (Deconstruction) वा "विखण्डनवाद" या सिद्धान्तया निंतिं नांजाः।

## ज्या
डेरिडाया सफू अफ ग्रामाटोलोजी (Of Grammatology) तसकं महत्त्वपूर्ण दु। वय्कलं पश्चिमी दर्शनया "लोगोसेन्ट्रिजम" (Logocentrism - खँग्वः वा तर्कयात केन्द्रय् तइगु) या आलोचना यानादिल। "डिकन्स्ट्रक्सन" या माध्यमं वय्कलं क्यनादिल कि पाठ (text) या अर्थ स्थिर मदु व उकिया दुने हे अन्तरविरोध दइ।

## च्वखँ
अफ ग्रामाटोलोजी (Of Grammatology)

राइटिङ एण्ड डिफरेन्स (Writing and Difference)

स्पेक्टर्स अफ मार्क्स (Specters of Marx)

## स्वयादिसँ

उत्तर-संरचनावाद

मिशेल फोको
𑐩𑐵𑐫𑐵 𑐮𑐶𑐥𑐶

**𑐩𑐵𑐫𑐵 𑐮𑐶𑐥𑐶** 𑐋𑐟𑐶𑐴𑐵𑐳𑐶𑐎 𑐬𑐸𑐥𑑄 𑐩𑐾𑐳𑑀𑐀𑐩𑐾𑐬𑐶𑐎𑐵𑐫𑐵 𑐩𑐵𑐫𑐵 𑐳𑐨𑑂𑐫𑐟𑐵𑐫𑐵 𑐩𑐹𑐮 𑐮𑐾𑐏𑐣 𑐥𑑂𑐬𑐞𑐵𑐮𑐷 𑐏। 𑐠𑑂𑐰 𑐮𑐶𑐥𑐶 𑐀𑐣𑑂𑐫 𑐩𑐾𑐳𑑀𑐀𑐩𑐾𑐬𑐶𑐎𑐣 𑐮𑐶𑐥𑐶𑐟 𑐠𑐾𑑄 𑐴𑐾 𑐮𑑀𑐥 𑐖𑐸𑐫𑐵 𑐰𑐣। 𑐰𑐬𑑂𑐟𑐩𑐵𑐣𑐫𑑂 𑐢𑐵𑑅𑐳𑐵 𑐠𑐸𑐎𑐶𑐫𑐵 𑐀𑐢𑐶𑐎𑐵𑑄𑐱 𑐁𑐏𑑅 𑐰𑐶𑐖𑑂𑐘𑐟𑐾𑐐𑐸 𑐱𑑀𑐢𑐫𑐵 𑐮𑐶𑐔𑑂𑐰𑑅𑐫𑐵 𑐎𑐠𑑄 𑐴𑐵𑐣𑑄 𑐧𑑂𑐰𑐣𑐾𑐦𑐹𑐐𑐸 𑐡𑐸। 𑐐𑑂𑐰𑐵𑐚𑐾𑐩𑐵𑐮𑐵𑐫𑐵 𑐳𑐵𑐣 𑐧𑐵𑐬𑑂𑐚𑑀𑐮𑑀𑐫𑑂 𑐩𑐵𑐫𑐵𑐫𑐵 𑐃𑐳𑐵𑐥𑐹𑐬𑑂𑐰 𑑓𑐐𑐸 𑐱𑐟𑐵𑐧𑑂𑐡𑐷𑐂 𑐡𑐎𑐮𑐫𑑂 𑐣𑑂𑐴𑐵𑐥𑐵𑑄𑐐𑐸 𑐱𑐶𑐮𑐵𑐮𑐾𑐏 𑐮𑐸𑐫𑐵𑐰𑑅𑐐𑐸 𑐡𑐸। 𑑑𑑖𑐐𑐸 𑐰 𑑑𑑗𑐐𑐸 𑐱𑐟𑐵𑐧𑑂𑐡𑐷𑐂 𑐳𑑂𑐥𑐾𑐣𑐶𑐱𑐟𑐾𑐳𑑄 𑐩𑐵𑐫𑐵𑐟𑐾𑐟 𑐟𑑂𑐫𑐵𑐎𑐾 𑐩𑐦𑐸𑐟𑐮𑐾 𑐩𑐾𑐳𑑀𑐀𑐩𑐾𑐬𑐶𑐎𑐵𑐫𑑂 𑐡𑐎𑑂𑐰𑑄 𑐠𑐵𑐳𑐫𑑂 𑐩𑐵𑐫𑐵 𑐔𑑂𑐰𑐳𑐸 𑐣𑐶𑐬𑐣𑑂𑐟𑐬 𑐕𑑂𑐫𑐾𑐮𑐾𑐖𑑂𑐫𑐵𑐫𑑂 𑐡𑐫𑐵𑐔𑑂𑐰𑐣। 𑐳𑑂𑐥𑐾𑐣𑐷 𑐄𑐥𑐣𑐶𑐰𑐾𑐱𑐎𑐵𑐮𑐫𑑂 𑐠𑑂𑐰 𑐮𑐶𑐥𑐶𑐫𑐵 𑐔𑐬𑐩 𑐡𑐩𑐣 𑐰 𑐮𑐶𑐥𑐵 𑐮𑑀𑐥 𑐖𑐸𑐮। 𑐁𑐢𑐸𑐣𑐶𑐎 𑐩𑐵𑐫𑐵 𑐨𑐵𑐲𑐵𑐟 𑐩𑐵𑐫𑐵 𑐮𑐶𑐥𑐶 𑐳𑑂𑐰𑐫𑐵 𑐣𑑄 𑐮𑑂𑐫𑐵𑐚𑐶𑐣 𑐮𑐶𑐥𑐶 𑐕𑑂𑐫𑐾𑐮𑐵 𑐔𑑂𑐰𑐫𑐾𑐐𑐸 𑐫𑐵। 𑐟𑐬 𑐮𑐶𑐥𑐵𑑄𑐐𑐸 𑐂𑐮𑐫𑑂 𑐩𑐵𑐫𑐵 𑐮𑐶𑐥𑐶𑐫𑐵 𑐥𑐸𑐣𑐬𑐸𑐟𑑂𑐠𑐵𑐣𑐫𑐵 𑐎𑐸𑐟𑑅 𑐖𑐹𑐐𑐸 𑐡𑐸।

𑐩𑐵𑐫𑐵 𑐮𑐶𑐥𑐶𑐂 𑐳𑐶𑐮𑐾𑐧𑐶𑐎 𑐐𑑂𑐮𑐶𑐦𑐫𑐵𑐟 𑐮𑑀𑐐𑑀𑐐𑑂𑐬𑐵𑐩 𑐣𑐵𑐥𑑄 𑐕𑑂𑐫𑐾𑐮𑐶𑐐𑐸 𑐫𑐵। 𑐠𑑂𑐰 𑐎𑐠𑑄, 𑐠𑑂𑐰 𑐮𑐶𑐥𑐶 𑐁𑐢𑐸𑐣𑐶𑐎 𑐖𑐵𑐥𑐵𑐣𑐷 𑐮𑐶𑐥𑐶 𑐣𑐵𑐥 𑐕𑐸𑑄 𑐨𑐔𑐵 𑐖𑑂𑐰𑑅𑐮𑐵𑑅। 𑐩𑐵𑐫𑐵 𑐔𑑂𑐰𑐳𑐸𑐫𑐵𑐟 𑑑𑑘𑐐𑐸 𑐰 𑑑𑑙𑐐𑐸 𑐱𑐟𑐵𑐧𑑂𑐡𑐷𑐫𑐵 𑐥𑑂𑐬𑐵𑐬𑐩𑑂𑐨𑐶𑐎 𑐫𑐸𑐬𑑀𑐥𑐾𑐮𑐷 𑐀𑐣𑑂𑐰𑐾𑐲𑐎𑐟𑐾𑐳𑑄 𑐎𑐶𑐥𑐵𑐮𑐶𑐥𑐶 𑐢𑐵𑑅𑐐𑐸 𑐏 𑐐𑐸𑐎𑐶𑐮𑐶𑑄 𑐠𑐸𑐎𑐶𑐫𑐵 𑐳𑐵𑐩𑐵𑐣𑑂𑐫 𑐬𑐸𑐥𑑄 𑐠𑑂𑐰 𑐮𑐶𑐥𑐶𑐫𑐵𑐟 𑐩𑐶𑐳𑑂𑐬𑐫𑐵 𑐎𑐶𑐥𑐵𑐮𑐶𑐥𑐶 𑐣𑐵𑐥 𑐳𑑂𑐰𑐵𑐂𑐐𑐸 𑐫𑐵। 𑐫𑐡𑑂𑐫𑐥𑐶 𑐠𑑂𑐰 𑐣𑐶𑐐𑐸 𑐮𑐶𑐥𑐶𑐫𑐵 𑐕𑐸𑑄 𑐳𑑂𑐰𑐵𑐥𑐹 𑐩𑐡𑐸।

## 𑐨𑐵𑐫𑑂
𑐩𑐵𑐫𑐵𑐟𑐾𑐐𑐸 𑐳𑐦𑐹 𑐰𑐵 𑐎𑑀𑐜𑐶𑐎𑑂𑐳 𑐰 𑐩𑐾𑐩𑐾𑐐𑐸 𑐱𑐵𑐳𑑂𑐟𑑂𑐬𑐷𑐫 𑐐𑑂𑐬𑐣𑑂𑐠𑐟 𑐮𑐾𑐏𑐣𑐡𑐵𑐳𑐟𑐾𑐳𑑄 𑐔𑑂𑐰𑑅𑐐𑐸 𑐥𑑂𑐬𑐩𑐵𑐞 𑐡𑐸। 𑐠𑐠𑐾 𑐔𑑂𑐰𑐿𑐥𑐶𑑄 𑐩𑐣𑐹𑐟 𑐳𑐵𑐩𑐵𑐣𑑂𑐫 𑐎𑐠𑑄 𑐩𑐵𑐫𑐵 𑐥𑐸𑐬𑑀𑐴𑐶𑐟𑐫𑐵 𑐠𑑅𑐠𑐶𑐟𑐶 𑐖𑐸𑐂। 𑐁𑐥𑐵𑐮𑑄 𑐂𑐩𑐶𑐳𑑄 𑐱𑐵𑐳𑑂𑐟𑑂𑐬𑐷𑐫 𑐩𑐵𑐫𑐵 𑐨𑐵𑐳𑐫𑑂 (𑐰𑐬𑑂𑐟𑐩𑐵𑐣𑐫𑑂 𑐮𑑀𑐥 𑐖𑐸𑐂 𑐢𑐸𑑄𑐎𑐹𑐐𑐸 𑐔𑑀𑐮𑑂𑐟𑐶𑐫𑐵 Chʼoltiʼ 𑐨𑐵𑐫𑑂) 𑐔𑑂𑐰𑐿𑐐𑐸 𑐫𑐵। 𑐠𑑂𑐰 𑐳𑐩𑑂𑐨𑐰 𑐡𑐸 𑐎𑐶 𑐩𑐵𑐫𑐵 𑐎𑐹𑐮𑐷𑐣 𑐰𑐬𑑂𑐐𑑄 𑐠𑑂𑐰 𑐨𑐵𑐲𑐵𑐫𑐵𑐟 𑐳𑐎𑐮 𑐩𑐵𑐫𑐵 𑐨𑐵𑐲𑐷 𑐎𑑂𑐲𑐾𑐟𑑂𑐬𑐫𑑂 𑐮𑐶𑑄𑐐𑐸𑐁 𑐦𑑂𑐬𑐵𑐣𑑂𑐎𑐵𑐫𑐵 𑐬𑐸𑐥𑐫𑑂 𑐮𑑂𑐴𑐵𑐂𑐐𑐸 𑐖𑐸𑐂𑐦𑐸। 𑐩𑐵𑐫𑐵 𑐐𑑂𑐬𑐣𑑂𑐠𑐟 𑐥𑐾𑐟𑐾𑐣 𑐰 𑐫𑐸𑐎𑐵𑐟𑐵𑐣𑐫𑐵 𑐩𑐾𑐩𑐾𑐐𑐸 𑐩𑐵𑐫𑐵 𑐨𑐵𑐲𑐵𑐫𑑂 𑐣𑑄 𑐔𑑂𑐰𑐫𑐵𑐟𑑅𑐐𑐸 𑐏𑐣𑐾𑐡𑐸, 𑐰𑐶𑐱𑐾𑐲 𑐫𑐵𑐣𑐵𑑅 𑐫𑐸𑐎𑐵𑐟𑐾𑐎 𑐨𑐵𑐳𑐫𑑂। 𑐠𑑂𑐰 𑐮𑐶𑐥𑐶 𑐐𑐧𑐮𑐾𑑄 𑐐𑐧𑐮𑐾𑑄 𑐐𑑂𑐰𑐵𑐟𑐾𑐩𑐵𑐮𑐵 𑐥𑐛𑐵𑐬𑐫𑐵 𑐩𑐵𑐫𑐵 𑐨𑐵𑐲𑐵 𑐔𑑂𑐰𑐫𑐾𑐟 𑐕𑑂𑐫𑑅𑐐𑐸 𑐖𑐸𑐂𑐦𑐸 𑐢𑐂𑐐𑐸 𑐕𑐸𑑄 𑐥𑑂𑐬𑐩𑐵𑐞 𑐣𑑄 𑐡𑐸। 𑐀𑐠𑐾 𑐩𑐾𑐩𑐾𑐐𑐸 𑐨𑐵𑐳𑐫𑑂 𑐔𑑂𑐰𑐫𑐵𑐟𑑅𑐐𑐸 𑐖𑐹𑐳𑐵𑑄 𑐠𑑂𑐰 𑐨𑐵𑐲𑐵 𑐔𑑀𑐮𑑂𑐟𑐶𑐫𑐵 𑐔𑑂𑐰𑐂𑐥𑐶𑑄𑐳𑑄 𑐔𑑂𑐰𑑅𑐐𑐸 𑐖𑐸𑐂𑐦𑐹𑐐𑐸 𑐀𑐣𑐸𑐩𑐵𑐣 𑐡𑐸।

## 𑐳𑑂𑐰𑐫𑐵𑐡𑐶𑐳𑑃
* 𑐮𑐶𑐥𑐶
* 𑐩𑐵𑐫𑐵 𑐮𑐴𑐣𑐵

पुचः:𑐩𑐵𑐫𑐵 𑐮𑐴𑐣𑐵
पुचः: 𑐮𑐶𑐥𑐶
𑐳𑑂𑐩𑐵𑐬𑑂𑐟 𑐦𑑀𑐣

**𑐳𑑂𑐩𑐵𑐬𑑂𑐟 𑐦𑑀𑐣 𑐧𑐵𑐫𑑂 𑐟𑐵𑐳𑐶 𑐫𑐵𑑄𑐳𑑅** (𑐣𑐾𑐥𑐵𑐮𑐨𑐵𑐲𑐵: 𑐟𑐵𑐳𑐶 + 𑐫𑐵𑑄𑐳𑑅, 𑐀𑐬𑑂𑐠: 𑐳𑑂𑐩𑐵𑐬𑑂𑐚 𑐦𑑀𑐣) 𑐢𑐫𑐵𑐐𑐸 𑐕𑐐𑐹 𑐳𑐣𑐵 𑐖𑑂𑐰𑐮𑑄 𑐏𑑅 𑐐𑐸𑐎𑐶𑑄 𑐳𑑅 𑐳𑐘𑑂𑐔𑐵𑐬 𑐖𑐎 𑐩𑐏𑐸𑐳𑐾𑑄 𑐎𑐩𑑂𑐥𑑂𑐫𑐸𑐚𑐬𑐫𑐵 𑐫𑐎𑑂𑐰 𑐡𑐎𑑂𑐲𑐟𑐵 𑐡𑐹𑐐𑐸 𑐖𑑂𑐫𑐵 𑐣𑑄 𑐫𑐵𑐫𑐾 𑐦𑐂। 𑐠𑐸𑐎𑐷 𑐕𑐐𑐹 𑐄𑐔𑑂𑐔 𑐳𑑂𑐟𑐬𑐫𑐵 𑐀𑐥𑐬𑐾𑐚𑐶𑐒 𑐳𑐶𑐳𑑂𑐚𑐩, 𑐂𑐣𑑂𑐚𑐬𑐣𑐾𑐚, 𑐰 𑐠𑐷-𑐠𑐷 𑐖𑑂𑐫𑐵𑐫𑐵 𑐣𑐶𑑄𑐟𑐶𑑄 '𑐊𑐥𑑂𑐳' (Apps) 𑐡𑐂। 𑐟𑐵𑐳𑐶 𑐫𑐵𑑄𑐳𑑅 𑑒𑑑-𑐐𑐹 𑐱𑐟𑐵𑐧𑑂𑐡𑐷𑐫𑐵 𑐩𑐣𑐹𑐫𑐵 𑐖𑐷𑐰𑐣𑐱𑐿𑐮𑐷𑐂 𑐡𑐎𑐮𑐫𑑂 𑐟𑑅𑐢𑑄𑐐𑐸 𑐥𑑂𑐬𑐨𑐵𑐰 𑐮𑐵𑐎𑐹𑐐𑐸 𑐕𑐐𑐹 𑐥𑑂𑐬𑐰𑐶𑐢𑐶 𑐏𑑅।

## 𑐏𑑃𑐐𑑂𑐰𑑅𑐫𑐵 𑐄𑐟𑑂𑐥𑐟𑐶 (Etymology)
𑐣𑐾𑐥𑐵𑐮𑐨𑐵𑐲𑐵𑐫𑑂 '𑐟𑐵𑐳𑐶' 𑐫𑐵 𑐀𑐬𑑂𑐠 '𑐔𑑄𑐏𑑅/𑐧𑐸𑐡𑑂𑐢𑐶𑐩𑐵𑐣' (Smart) 𑐏𑑅 𑐀𑐮𑐾 '𑐫𑐵𑑄𑐳𑑅' 𑐫𑐵 𑐀𑐬𑑂𑐠 '𑐚𑐾𑐮𑐶𑐦𑑀𑐣' 𑐏𑑅। 𑐠𑑂𑐰 𑐣𑐶𑐐𑐹 𑐏𑑃𑐐𑑂𑐰𑑅 𑐳𑑂𑐰𑐵𑐣𑐵𑑅 '𑐟𑐵𑐳𑐶 𑐫𑐵𑑄𑐳𑑅' (Smart-phone) 𑐏𑑃𑐐𑑂𑐰𑑅 𑐖𑐹𑐐𑐸 𑐏𑑅। 𑐁𑐥𑐵𑐮𑑄 𑐔𑐮𑐣𑐔𑐮𑑂𑐟𑐷𑐫𑐵 𑐨𑐵𑐳𑐫𑑂 𑐳𑑂𑐩𑐵𑐬𑑂𑐟 𑐦𑑀𑐣, 𑐩𑑀𑐧𑐵𑐂𑐮 𑐁𑐡𑐶 𑐏𑑃𑐐𑑂𑐰𑑅𑐟 𑐣𑑄 𑐕𑑂𑐫𑐮𑐷𑐐𑐸 𑐫𑐵।

## 𑐩𑐹 𑐰𑐶𑐱𑐾𑐲𑐟𑐵
* **𑐟𑐔 𑐳𑑂𑐎𑑂𑐬𑐷𑐣 (Touchscreen):** 𑐠𑐸𑐎𑐶𑑄 𑐕𑑂𑐫𑐮𑐵𑐧𑐸𑐮𑐵 𑐫𑐵𑐫𑐾𑐟 𑐟𑐳𑐎𑑄 𑐀𑐥𑐸𑐂𑐐𑐸 𑐰 𑐫𑐵𑐎𑐣𑑄 𑐖𑑂𑐫𑐵𑐫𑐵𑐫𑐾 𑐕𑐶𑑄𑐐𑐸 𑐫𑐵𑐂।
* **𑐂𑐣𑑂𑐚𑐬𑐣𑐾𑐚 𑐳𑑂𑐰𑐵𑐥𑐹:** 𑐰𑐵𑐃-𑐦𑐵𑐃 (Wi-Fi) 𑐰 𑑕𑐖𑐷 (5G) 𑐥𑐵𑐏𑐾𑑄 𑐴𑐮𑐶𑑄𑐫𑐵 𑐣𑑂𑐴𑑂𑐫𑐵𑐐𑐸 𑐠𑐵𑐳𑐫𑑂 𑐣𑑄 𑐳𑑂𑐰𑐵𑐥𑐹 𑐟𑐫𑐾 𑐦𑐂।
* **𑐜𑐶𑐖𑐶𑐚𑐮 𑐐𑑂𑐰𑐴𑐵𑐮𑐶𑐩𑐶:** 𑐠𑐸𑐎𑐷 𑐎𑐺𑐟𑑂𑐬𑐶𑐩 𑐧𑐸𑐡𑑂𑐢𑐶𑐩𑐟𑑂𑐟𑐵 (AI) 𑐡𑐹𑐐𑐸 𑐳𑐦𑑂𑐚𑐰𑐾𑐫𑐬𑑄 𑐩𑐣𑐹𑐫𑐵 𑐖𑑂𑐫𑐵𑐫𑐵𑐟 𑐀𑐗 '𑐟𑐵𑐳𑐶' (smart) 𑐡𑐫𑐾𑐎𑐷।

## 𑐴𑐮𑐶𑐩𑐫𑑂 𑐥𑑂𑐬𑐨𑐵𑐰 (Global Impact)
𑐟𑐵𑐳𑐶 𑐫𑐵𑑄𑐳𑐮𑑄 𑐴𑐮𑐶𑑄𑐫𑐵𑐟 𑐎𑑂𑐰𑐫𑑂 𑐧𑐶𑐫𑐵𑐎𑐠𑑄 𑐴𑐶𑐮𑐵𑐧𑐶𑐮:
* 𑐳𑐘𑑂𑐔𑐵𑐬: 𑐨𑐶𑐜𑐶𑐫𑑀 𑐎𑐮 𑐰 𑐳𑑀𑐱𑐮 𑐩𑐶𑐜𑐶𑐫𑐵 𑐥𑐵𑐏𑐾𑑄 𑐩𑐣𑐹𑐟𑐫𑑂𑐟 𑐳𑐟𑐷𑐎𑐵 𑐧𑐶𑐮।
* 𑐀𑐬𑑂𑐠𑐟𑐣𑑂𑐟𑑂𑐬: 𑐜𑐶𑐖𑐶𑐚𑐮 𑐥𑐸𑐮𑐵𑑅 𑐰 𑐀𑐣𑐮𑐵𑐂𑐣 𑐰𑑂𑐫𑐵𑐥𑐵𑐬𑐫𑐵𑐟 𑐠𑐸𑐎𑐶𑑄 𑐣𑑂𑐴𑑂𑐫𑑅𑐣𑐾 𑐫𑑄𑐎𑐮।
* 𑐱𑐶𑐎𑑂𑐲𑐵: 𑐦𑐸𑐎𑑂𑐎𑑄 𑐳𑐸𑐔𑑄𑐟 𑐮𑑂𑐴𑐵𑐟𑐫𑑂 𑐴𑐾 𑐠𑑂𑐫𑑄𑐎𑐮, 𑐐𑐸𑐎𑐶𑑄 𑐫𑐵𑐣𑐵𑑅 𑐳𑐫𑐾𑐎𑐾𑐐𑐸 𑐥𑑂𑐬𑐎𑑂𑐬𑐶𑐫𑐵 𑐀𑑅𑐥𑐸𑐮।

## 𑐡𑐳𑐸
𑐳𑑂𑐩𑐵𑐬𑑂𑐚 𑐦𑑀𑐣𑐫𑐵 𑐡𑐳𑐸
*𑐧𑑂𑐮𑐵𑐫𑑂𑐎 𑐧𑐾𑐬𑐶
*𑐁𑐂 𑐦𑑀𑐣
*𑐊𑐣𑑂𑐜𑑂𑐬𑑀𑐫𑐜

## 𑐮𑐶𑐢𑑄𑐳𑐵

* Merchant, Brian (2017). *The One Device: The Secret History of the iPhone*.
* Goggin, Gerard (2006). *Cell Phone Culture: Mobile Technology in Everyday Life*.

पुचः:𑐥𑑂𑐬𑐰𑐶𑐢𑐶
पुचः:𑐎𑐩𑑂𑐥𑑂𑐫𑐹𑐚𑐬
हेनरी वाड्सवर्थ लङफेलो

**हेनरी वाड्सवर्थ लङफेलो** (२७ फेब्रुअरी १८०७ – २४ मार्च १८८२) छम्ह नांजाम्ह अमेरिकी चिनाखँमि व शिक्षक खः। वय्कः "फायरसाइड पोएट्स" (Fireside Poets) पुचःया सदस्य खः। वय्कःया चिनाखँय् लयात्मकता (musicality) व अमेरिकी बाखंया बांलाःगु प्रयोग खनेदु। वय्कः अमेरिकाय् दान्तेया "डिभाइन कमेडी" (Divine Comedy) अनुवाद याइम्ह न्हापांम्ह मनू खः।

## ज्या

द सङ अफ हियावाथा (The Song of Hiawatha)

पल रिभियर्स राइड (Paul Revere's Ride)

इभान्जेलिन (Evangeline)

## स्वयादिसँ

अमेरिकन साहित्य

चिनाखँ

पुचः:च्वमि
हर्मन मेलभिल

**हर्मन मेलभिल** (१ अगस्ट १८१९ – २८ सेप्टेम्बर १८९१) छम्ह अमेरिकी उपन्यासकार, चीहा बाखं च्वमि व चिनाखँइ खः। वय्कःयात "अमेरिकन रेनेसाँ" (American Renaissance) या छम्ह मू व्यक्तित्त्व धकाः म्हसीकिगु याः। वय्कःया जीवनया अनुभव, विशेष यानाः समुद्रया यात्रा, वय्कःया साहित्यया मू आधार खः।

## ज्या

मोबी-डिक (Moby-Dick)

बार्टलबी, द स्क्रिभेनर (Bartleby, the Scrivener)

बिली बड (Billy Budd)

## स्वयादिसँ

उपन्यास

समुद्र
इडिथ व्हार्टन

**इडिथ व्हार्टन** (२४ ज्यानुवरी १८६२ – ११ अगस्ट १९३७) छम्ह अमेरिकी उपन्यासकार व निबन्धकार खः। वय्कः साहित्यय् पुलित्जर सिरपा त्याकीम्ह न्हापांम्ह मिसा खः। वय्कःया कृतिइ "गिल्डेड एज" (Gilded Age) या न्यूयोर्कया उच्च वर्गया जीवनशैली व उकिया भित्री विसंगति क्यनातःगु दु।

## ज्या

द एज अफ इनिसेन्स (The Age of Innocence)

द हाउस अफ मर्थ (The House of Mirth)

इथान फ्रोम (Ethan Frome)

## स्वयादिसँ

पुलित्जर सिरपा

न्यूयोर्क
हेनरी जेम्स

**हेनरी जेम्स** (१५ अप्रिल १८४३ – २८ फेब्रुअरी १९१६) छम्ह अमेरिकी-बेलायती च्वमि खः। वय्कःयात यथार्थवाद (literary realism) व आधुनिकतावादया दथुइ स्वापू तइम्ह मू व्यक्तित्त्वया कथं म्हसीकेगु याः। वय्कःया उपन्यासय् प्रायः "पुलाः हलिं" (युरोप) व "न्हूगु हलिं" (अमेरिका) या संस्कृतिया दथुइ जुइगु द्वन्द्व व अन्तरक्रियायात ब्वयातःगु दु।

## ज्या

द पोर्ट्रेट अफ अ लेडी (The Portrait of a Lady)

द टर्न अफ द स्क्रू (The Turn of the Screw)

द एम्बेसडर्स (The Ambassadors)

## स्वयादिसँ

यथार्थवाद

बेलायत
अप्टन सिन्क्लेयर

**अप्टन बिल सिन्क्लेयर जुनियर** (२० सेप्टेम्बर १८७८ – २५ नोभेम्बर १९६८) छम्ह अमेरिकी च्वमि व "मकराकर" (muckraker - सामाजिक विकृति पिथनीम्ह पत्रकार) खः। वय्कःया कृतिं २०गू सदीया सुरुइ अमेरिकाय् श्रम कानून व खाद्य सुरक्षा कानूनय् हिलासु हयेत ग्वाहालि यात।

## ज्या

द जंगल (The Jungle)

ओयल! (Oil!)

ड्रागनस् टिथ (Dragon's Teeth)

## स्वयादिसँ

समाजवाद

पत्रकारिता
ज्याक लन्डन

**जोन ग्रिफिथ "ज्याक" लन्डन** (१२ ज्यानुवरी १८७६ – २२ नोभेम्बर १९१६) छम्ह अमेरिकी उपन्यासकार, पत्रकार व सामाजिक कार्यकर्ता खः। वय्कःयात वय्कःया साहसिक बाखं (adventure stories) व प्रकृति लिसेया संघर्षया बाखंया निंतिं म्हसीकिगु या। वय्कः व्यवसायिक रुपं सफल जुइम्ह न्हापांम्ह अमेरिकी च्वमि मध्ये छम्ह खः।

## ज्या

द कल अफ द वाइल्ड (The Call of the Wild)

ह्वाइट फ्याङ (White Fang)

मार्टिन इडेन (Martin Eden)

## स्वयादिसँ

प्रकृति

साहसिक बाखं
एज्रा पाउन्ड

**एज्रा वेस्टन लुमिस पाउन्ड** (३० अक्टोबर १८८५ – १ नोभेम्बर १९७२) छम्ह प्रवासी अमेरिकी च्वमि व समालोचक खः। वय्कः आधुनिकतावादी (modernist) कविता आन्दोलनया प्रमुख व्यक्तित्त्व खः। वय्कलं "इमेजिजम" (Imagism) या विकास यानादिल, गुकिलिं स्पष्टता, सटीकता व अर्थतन्त्रयात बः बी।

## ज्या

द क्यान्टोज (The Cantos)

इन अ स्टेसन अफ द मेट्रो (In a Station of the Metro)

ह्यु सेल्विन मोबरली (Hugh Selwyn Mauberley)

## स्वयादिसँ

आधुनिकतावाद

टि.एस. इलियट
रेमन्ड च्यान्डलर

**रेमन्ड थोर्टन च्यान्डलर** (२३ जुलाई १८८८ – २६ मार्च १९५९) छम्ह अमेरिकी-बेलायती उपन्यासकार व पटकथा च्वमि खः। वय्कःयात "हार्डबोइल्ड" (hardboiled) जासुसी बाखंया शैलीयात साहित्यया स्तरय् थ्यंकेगु श्रेय बियातःगु दु। वय्कःया पात्र "फिलिप मार्लो" (Philip Marlowe) तसकं नांजाः।

## ज्या

द बिग स्लिप (The Big Sleep)

द लङ गुडबाइ (The Long Goodbye)

फेयरवेल, माइ लभली (Farewell, My Lovely)

## स्वयादिसँ

अपराध बाखं

नोयर फिल्म
थोमस स्टर्न्स इलियट

**थोमस स्टर्न्स इलियट** (२६ सेप्टेम्बर १८८८ – ४ ज्यानुवरी १९६५) छम्ह अमेरिकी-बेलायती चिनाखँमि, च्वखँमि, पिथनामि, नाटककार व साहित्य समालोचक खः। वय्कःयात २०गू सदीया दकलय् महत्त्वपूर्ण चिनाखँमि मध्ये छम्हया कथं कायेगु याः। १९४८ य् वय्कःयात साहित्यय् नोबेल सिरपा लःल्हाःगु खः।

## ज्या

द वेस्ट ल्यान्ड (The Waste Land)

द लभ सङ अफ जे. अल्फ्रेड प्रुफ्रोक (The Love Song of J. Alfred Prufrock)

फोर क्वार्टेट्स (Four Quartets)

## स्वयादिसँ

नोबेल सिरपा

आधुनिकतावाद
होवार्ड फिलिप्स लभक्राफ्ट

**होवार्ड फिलिप्स लभक्राफ्ट** (२० अगस्ट १८९० – १५ मार्च १९३७) छम्ह अमेरिकी च्वमि खः, गुम्ह विचित्र, विज्ञान बाखँ, व "कस्मिक हरर" (cosmic horror) या निंतिं नांजाः। वय्कःया जीवनकाल य् वय्कः अज्ञात हे जुयाच्वन, तर मृत्यु लिपा वय्कःया "क्थुलु मिथोस" (Cthulhu Mythos) तसकं लोकंह्वात।

## ज्या

द कल अफ क्थुलु (The Call of Cthulhu)

द स्याडो ओभर इन्स माउथ (The Shadow over Innsmouth)

द डन्विच हरर (The Dunwich Horror)

## स्वयादिसँ

हरर बाखं

विज्ञान बाखं
विलियम फल्कनर

**विलियम कुथबर्ट फल्कनर** (२५ सेप्टेम्बर १८९७ – ६ जुलाई १९६२) छम्ह अमेरिकी च्वमि व नोबेल सिरपा त्यामि खः। वय्कः विशेष यानाः "दक्षिणी गोथिक" (Southern Gothic) शैली व "चेतनाया बाहा" (stream of consciousness) प्रविधिया निंतिं नांजाः। वय्कःया अप्वः धैया बाखं काल्पनिक "योक्नापाटाव्फा काउन्टी" (Yoknapatawpha County) य् आधारित दु।

## ज्या

द साउन्ड एण्ड द फ्युरी (The Sound and the Fury)

एज आई ले डाइङ (As I Lay Dying)

अब्सालोम, अब्सालोम! (Absalom, Absalom!)

## स्वयादिसँ

अमेरिकन साउथ

नोबेल सिरपा
जन स्टेनबेक

**जन अर्न्स्ट स्टेनबेक जुनियर** (२७ फेब्रुअरी १९०२ – २० डिसेम्बर १९६८) छम्ह अमेरिकी च्वमि खः। १९६२ य् वय्कःयात नोबेल पुरस्कार लःल्हाःगु खः। वय्कःया कृतिइ प्रायः आर्थिक समस्या, सामाजिक अन्याय, व साधारण श्रमिकतय्गु संघर्षयात ब्वयातःगु दु।

## ज्या

द ग्रेप्स अफ रथ (The Grapes of Wrath)

अफ माइस एण्ड मेन (Of Mice and Men)

इस्ट अफ इडेन (East of Eden)

## स्वयादिसँ

महामन्दी

नोबेल सिरपा
स्पेनिश साम्राज्य

**स्पेनिश साम्राज्य** (Imperio español, अर्थ: स्पेनया साम्राज्य) इतिहासया दकलय् तःधंगु व शक्तिशाली साम्राज्य मध्ये छगू खः। थ्व साम्राज्य १५गु सदीया अन्त्य निसें १९गु सदीया तक अस्तित्वय् दयाच्वन। थ्व साम्राज्य युरोप, अमेरिका, अफ्रिका, एसिया व ओशिनियाया तःधंगु भूभागय् न्हापा दयाच्वंगु खः। थ्व साम्राज्यया विस्तारं यानाः थुकियात "सूर्द्यः गबलें मबिउगु साम्राज्य" (The empire on which the sun never sets) धकाः नं म्हसीकिगु या।

## इतिहास

### पलिस्था व सुरुवात
स्पेनिश साम्राज्यया जग १४६९ य् क्यास्टिलया लानी इसाबेला प्रथम (Isabella I) व एरागोनया जुजु फर्डिनान्ड द्वितीय (Ferdinand II) या इहिपा लिपा तःगु खः। थ्व "क्याथोलिक जुजु-लानी" (Catholic Monarchs) तसें १४९२ य् "रिकनक्विस्टा" (Reconquista - मुस्मांतयेगु ल्हाःतं स्पेन लितकायेगु ज्या) क्वचायेकल। थ्व नापं हे इमिसं क्रिस्टोफर कोलम्बस (Christopher Columbus)यात भारतया लँपु मालेत समुद्री यात्रा यायेत आर्थिक ग्वाहालि यात, गुकिलिं मसिकः हे "न्हूगु हलिं" (अमेरिका) या लुईकेगु ज्या जुल।

### विस्तार व कन्क्विस्टाडोर
१६गु सदीइ, स्पेनं अमेरिका महादेशय् थःगु शासन विस्तार यात। "कन्क्विस्टाडोर" (Conquistadors - स्पेनिश सेनानायक) तसें तःधंगु आदिवासी सभ्यतायात पराजित यात:

१५२१ य् हर्नान कोर्टेस (Hernán Cortés) नं मेक्सिकोया एज्टेक साम्राज्य (Aztec Empire) यात त्याकल।

१५३२ य् फ्रान्सिस्को पिजारो (Francisco Pizarro) नं पेरुया इन्का साम्राज्य (Inca Empire) यात त्याकल।

थ्व विजय लिपा स्पेनं अमेरिकां लुं, वहः, व मेमेगु प्राकृतिक स्रोतत युरोपय् हयाः थःत तसकं तःमि व शक्तिशाली दयेकल।

### स्वर्ण युग
१६गु व १७गु सदीयात "स्पेनिश स्वर्ण युग" (Siglo de Oro) धाइ। थ्व ईलय् स्पेन हलिमया मू शक्ति (superpower) जुल। ह्याब्सबर्ग (Habsburg) राजवंशया शासनय्, स्पेनं युरोपया राजनीति व धर्म (क्याथोलिक धर्म) य् प्रभुत्व दयेकल। थ्व ईलय् कला व साहित्यया नं तःधंगु विकास जुल, दसु मिगुयल दे सर्बान्तेस (Miguel de Cervantes) या "दन किहोते" (Don Quixote) व डिएगो भेलाजक्वेज (Diego Velázquez) या च्वयेगु ज्या थ्व हे कालया ख।

### पतन
१८गु व १९गु सदीइ स्पेनिश साम्राज्यया शक्ति म्हो जुयावन।

नेपोलियनिक हताः: १९गु सदीया सुरुइ नेपोलियन (Napoleon) नं स्पेनय् आक्रमण यात, गुकिलिं साम्राज्ययात कमजोर दयेकल।

अमेरिकी स्वतन्त्रता: १८१० निसें १८२५ या दथुइ, ल्याटिन अमेरिकाय् सिमोन बोलिभर (Simón Bolívar) व होसे दि सान मार्तिन (José de San Martín) या नेतृत्त्वय् स्वतन्त्रता संग्राम जुल। थुकिया लिच्वः कथं मेक्सिको, कोलम्बिया, अर्जेन्टिना, पेरु थें न्याःगु देय् स्वतन्त्र जुल।

१८९८ या हताः: स्पेनिश-अमेरिकी हताःय् स्पेनया पराजय जुल। थ्व हताः लिपा स्पेनं क्युबा, पुएर्तो रिको, व फिलिपिन्स बुतः।

## लुमंका
स्पेनिश साम्राज्यं हलिमय् तःधंगु सांस्कृतिक व भाषिक छाप त्वःतूगु दु:

भाषा: स्पेनी भाषा थौंकन्हय् हलिमय् दकलय् अप्वः ल्हाइगु भाषा मध्ये छगू खः, विशेष यानाः ल्याटिन अमेरिकाय्।

धर्म: रोमन क्याथोलिक धर्म (Roman Catholicism) दक्षिण व मध्य अमेरिकाया प्रमुख धर्म खः।

संस्कृति: वास्तुकला, नसात्वँसा, व संगीतय् स्पेनिश व आदिवासी संस्कृतिया मिश्रण (mestizo culture) खनेदु।

## स्वयादिसँ

* स्पेन
* पोर्चुगिज साम्राज्य
* ब्रिटिस साम्राज्य

## लिधंसा

पुचः:इतिहास
अस्ट्रालोपिथेकस

**अस्ट्रालोपिथेकस** (Australopithecus) होमिनिड (Hominid) या छगू जीनस खः, गुगु अन्दाजी ४० लख निसें २० लख दँ न्ह्यः अफ्रिकाय् दयाच्वन। थ्व प्रजातियात "एप" (ape) व "होमो" (Homo - मानव) दथुया स्वापूया रुपय् कायेगु या। दकलय् नांजाःगु अस्ट्रेलोपिथेकस जीवाश्म "लुसी" (Lucy) खः, गुगु इथियोपियाय् लुयावःगु खः।

## विशेषता
अस्ट्रेलोपिथेकसया न्हेपू (brain) आधुनिक मनूया स्वया यक्व चिधं, तर इपिं निपा तुतिं न्यासि वने फइगु (bipedal) खः। इमिगु वा व वाकु (jaw) तःधं। इपिं मू कथं शाकाहारी खः।

## स्वयादिसँ
* मनूया विकासक्रम

## लिधंसा
होमो ह्याबिलिस

**होमो ह्याबिलिस** (Homo habilis) (अर्थ: "ज्या याये सःम्ह मनू" / Handy Man) "होमो" जीनसया दकलय् पुलांगु प्रजाति मध्ये छगू खः। इपिं अन्दाजी २४ लख निसें १४ लख दँ न्ह्यः पूर्वी व दक्षिणी अफ्रिकाय् म्वानाच्वन।

## विशेषता
होमो ह्याबिलिसया न्हेपू अस्ट्रालोपिथेकस स्वया तःधं। थ्व प्रजातिं ल्वहंया ज्याभः (stone tools) दयेकेगु व छ्यलेगु यानाहल। इमिगु ज्याभःयात "ओल्डोवान" (Oldowan) ज्याभः धाइ। थ्व क्षमतां हे इमिसं थःगु नां "ह्याबिलिस" (handy) काःगु खः।

## स्वयादिसँ
* मनूया विकासक्रम

## लिधंसा
होमो इरेक्टस

**होमो इरेक्टस** (Homo erectus) (अर्थ: "दनाच्वंम्ह मनू" / Upright Man) मानव विकासया छगू महत्त्वपूर्ण प्रजाति खः। इपिं २० लख दँ न्ह्यः निसें १ लख दँ न्ह्यः तक म्वानाच्वन। थ्व प्रजाति अफ्रिकां पिहाँ वनाः एसिया व युरोपय् थ्यंम्ह न्हापांम्ह होमिनिड खः।

## ज्या
होमो इरेक्टस मि (fire) या नियन्त्रित प्रयोग याइम्ह न्हापांम्ह प्रजाति खः। इमिसं "एच्युलियन" (Acheulean) नांयागु बांलाःगु ल्वहंया ज्याभः (hand axes) दयेकल। "जाभा म्यान" (Java Man) व "पेकिङ म्यान" (Peking Man) होमो इरेक्टसया हे जीवाश्म खः।

## स्वयादिसँ
* मनूया विकासक्रम

## लिधंसा
क्रो-म्याग्नन

**क्रो-म्याग्नन** (Cro-Magnon) युरोपया प्रारम्भिक आधुनिक मनू (Early Modern Humans - Homo sapiens) यात बीगु नां खः। इपिं करिब ४०,००० निसें १०,००० दँ न्ह्यः युरोपय् म्वानाच्वन। थ्व नां फ्रान्सया "अब्री डी क्रो-म्याग्नन" (Abri de Cro-Magnon) थाय् पाखें वःगु खः, गन इमिगु जीवाश्म लुयावःगु खः।

## संस्कृति
क्रो-म्याग्नन शारीरिक रुपं आधुनिक मनू लिसे तसकं ताल्लाः। इपिं विशेष यानाः इमिगु कलाया निंतिं नांजाः, दसु "लास्काक्स" (Lascaux) या गुफा किपा (cave paintings)। इमिसं क्वँय्, ल्वहं व नेकूया जटिल ज्याभः व वसः दयेकल।

## स्वयादिसँ
* मनूया विकासक्रम

## लिधंसा
देनिसोभन

**देनिसोभन** (Denisovan) मनूया छगू विलुप्त प्रजाति वा उप-प्रजाति खः, गुगु एसियाय् म्वानाच्वन। इमिगु बारेय् अप्वः जानकारी जीवाश्म स्वया नं डीएनए (DNA) विश्लेषण पाखें वःगु दु।

## इतिहास
सन् २०१० य् साइबेरियाया "देनिसोभा गुफा" (Denisova Cave) य् लुयावःगु छगू पतिंया क्वँय् (finger bone) पाखें थ्व प्रजाति म्हसीकेगु ज्या जुल। वैज्ञानिकतय्गु कथं, डेनिसोभनत निएन्डरथल (Neanderthal) लिसे सम्बन्धित दु, व इमिसं एसियाया आधुनिक मानव लिसे प्रजनन (interbreeding) यात। थौंकन्हय् या तिब्बती व मेलेनेसियन (Melanesian) मनूतय्के डेनिसोभनया जीन लुइके फु।

## स्वयादिसँ
* मनूया विकासक्रम

## लिधंसा
नियान्दरथल

**नियान्दरथल** (Neanderthal) (Homo neanderthalensis) युरोप व पश्चिमी एसियाय् म्वानाच्वंगु मानव प्रजाति खः। इपिं करिब ४०,००० दँ न्ह्यः विलुप्त जुल। इपिं आधुनिक मानवया दकलय् सतीपिं विलुप्त थकालि खः।

## विशेषता
निएन्डरथलत सिक्क चिकुगु मौसम (Ice Age) य् म्वायेफूम्ह मनूप्रजाति खः। इमिगु म्हः चिहाकः तर तसकं बल्लाःगु (robust) जुइ। इमिगु न्हेपू आधुनिक मनूया स्वया भचा तःधं। इमिसं सीपिं मनूतय्त म्हुइगु (burial) प्रमाण लुयावःगु दु। आधुनिक युरोपेली व एसियाली मनूतय्के १-४% निएन्डरथल डीएनए दइ।

## स्वयादिसँ
* मनूया विकासक्रम

## लिधंसा
पारान्थ्रोपस

**पारान्थ्रोपस** (Paranthropus) (अर्थ: "मनूया पासा" / Beside Man) होमिनिडया छगू जीनस खः, गुगु २६ लख निसें ११ लख दँ न्ह्यः अफ्रिकाय् दयाच्वन। थ्व जीनसयात "रोबस्ट अस्ट्रेलोपिथेकस" (Robust Australopithecines) धकाः नं म्हसीकिगु या।

## विशेषता
पारान्थ्रोपसया दकलय् तःधंगु विशेषता इमिगु ख्वाः व वा (teeth) खः। इमिगु वा(molars) तसकं तःधं व वाकुया लाधि (jaw muscles) सिक्क बल्लाः। थुकिलिं यानाः इमिसं कडागु नसा (दसु: हाः, मुसि) नये फइगु अनुमान दु। इपिं आधुनिक मनूया प्रत्यक्ष पुर्खा मखुसें मानव विकासया छगू "ब्याग्लं कचा" (side branch) खः, गुगु लिपा विलुप्त जुल।

## स्वयादिसँ
* मनूया विकासक्रम

## लिधंसा
दुरुप्वः दुपिं

**दुरुप्वः दुपिं** प्राणी  (अंग्रेजी: Mammal; वैज्ञानिक नां: Mammalia) दुगक्वँय् दुपिं प्राणीतय्गु (vertebrates) छपुचः खः। थ्व पुचःया प्राणीतय्गु मू विशेषता धइगु मिसा प्राणीं थः मचायात नकेत दुरु दयेकीगु ज्या ख। दुरुप्वः दुपिं प्राणी हलिमया हरेक वातावरणय् लुइ, दसु: समुद्र (ह्वेल), आकाश (चिकंलापा), व बँ (छुं, धुँ)। मनू (Human) नं थ्व हे वर्गय् ला।

## विशेषता
दुरुप्वः दुपिं प्राणीतय्गु छुं मू विशेषता थ्व कथं दु:

* दुरु ग्रन्थि (Mammary Glands): मिसा प्राणीतय्के दुरु उत्पादन याइगु ग्रन्थि दइ, गुकिलिं इमिगु मचातय्त पोषण बी। थ्व हे विशेषताया कारणं इमित "दुरुप्वः दुपिं" धाइगु खः।
* सँ (Hair/Fur): थुपिं प्राणीतय्गु शरीरय् जीवनया छुं न छुं चरणय् सँ वा कवः (fur) दइ।
* दथु न्हाय्पंया क्वँय् (Middle Ear Bones): इमिगु न्हाय्पनय् स्वंगू विशिष्ट क्वँय् दइ (malleus, incus, व stapes), गुकिलिं तःसः (sound) न्येनेगु क्षमता अप्वयेकी।
* लुमु हि (Warm-blooded): थुपिं "एन्डोथर्मिक" (endothermic) जुइ, अर्थात् इमिसं थःगु शरीरया तापक्रम स्थिर तयातये फु।
* नियोकर्तेक्स (Neocortex): इमिगु न्हेपूया पिनेया ब्वलय् "नियोकर्तेक्स" दइ, गुकिलिं उच्च बोधगम्य क्षमता (cognitive ability) बी।

## ब्वथला
दुरुप्वः दुपिं प्राणीतय्त प्रजनन प्रक्रियाया आधारय् स्वंगू पुचलय् बायातःगु दु:

१. मोनोत्रेम (Monotremes)
थुपिं दकलय् आदिम प्राणीत खः। थुपिं दुरुप्वः दुपिं जुसां, मचा बुइकेगु पलेसा खेँ (eggs) थ्वइ।

दसु: प्ल्याटिपस (Platypus), एकिड्ना (Echidna)।

२. मार्सुपियल (Marsupials)
थुपिं प्राणीतय्सं अपूर्ण वा म्हो विकसित जूगु मचा बुइकी, अले उगु मचायात थःगु प्वाथय् दुगु "पाउच" (pouch) वा म्हीचाय् तयाः तःधं याइ।

दसु: कंगारु (Kangaroo), कोआला (Koala)।

३. प्लेसेन्टल (Placentals)
थुपिं प्राणीतय्सं मचायात पूर्ण रुपं प्वाथय् (womb) विकास जुइधुंकाः तिनि बुइकी। मचा व मांया दथुइ पोषण आदानप्रदानया निंतिं "प्लेसेन्टा" (placenta) दइ। दुरुप्वः दुपिं प्राणीतय्गु दकलय् तःधंगु पुचः थ्व हे खः।

दसु: मनू, सा, धुँ, व्हेल।

## उत्पत्ति व विकास
दुरुप्वः दुपिं प्राणीतय्गु उत्पत्ति करिब २० कोटी दँ न्ह्यः "सिनाप्सिड" (Synapsid) नांयागु सरीसृप (reptile) थें न्याःपिं पुर्खा पाखें जूगु खः। डाइनोसर (Dinosaur) या इलय् इपिं चिचीधं व बहनी जक जुइपिं/निशाचर (nocturnal) जुयाच्वंगु खः। ६.६ कोटी दँ न्ह्यः डाइनोसर लोप जुइधुंकाः, इमिसं पृथ्वीइ थःगु प्रभुत्व दयेकल।

## स्वयादिसँ
* जीवविज्ञान

## लिधंसा
दुगःक्वँय् दुपिं

**दुगःक्वँय् दुपिं** प्राणी (अंग्रेजी: Vertebrate; वैज्ञानिक नां: Vertebrata) धइगु उगु प्राणीत खः गुमिगु म्हय् दुगःक्वँय् (backbone वा vertebra) दइ। थ्व पशुत कोर्डेट (Chordate) फाइलमया दुने ला। हलिमय् दुपिं ५% जक प्राणीत थ्व पुचलय् ला, तर थुपिं दकलय् विकसित व जटिल प्राणीत खः। थुकिलि न्या, एम्फिबियन, रेप्टाइल, झंगः व दुरुप्वः दुपिं प्राणी ला।

## विशेषता
दुगःक्वँय् दुपिं प्राणीतय्गु मू विशेषता थ्व कथं दु:
* दुगःक्वँय् (Vertebral Column): थुपिं प्राणीतय्गु म्हया दथुइ क्वँय् वा कार्टिलेज (cartilage) नं दयाच्वंगु दुगःक्वँय् दइ, गुकिलिं म्हयात आकार बी व "स्पाइनल कर्ड" (spinal cord) यात रक्षा याइ।
* क्वतः (Skull): थुपिं प्राणीतय्के न्हेपूयात रक्षा यायेत छ्यंया क्वँय् दइ।
* दुनेसं दयाच्वंगु क्वँय् (Internal Skeleton): इमिगु क्वँय् म्हया दुने दइ (endoskeleton), गुगु प्राणी तःधं जुइबलय् प्राणी नापं तःधं जुयावनी।
* केन्द्रीय स्नायु प्रणाली: इमिगु स्नायु प्रणाली (nervous system) विकसित जुइ, गन न्हेपू व तिस्यः मू भाग जुइ।

## ब्वथला
दुगःक्वँय् दुपिं प्राणीतय्त मू ५गू पुचलय् बायातःगु दु:

१. न्या 
थुपिं प्राणीत लखय् म्वाई। इमिगु म्हय् "गिल्स" (gills) दइ, गुकिलिं इमिसं लखय् सासः ल्हायेत ग्वहालि याइ।

दसु: सार्क (Shark), सालमन, ट्युना।

२. एम्फिबियन (लः-बं प्राणी)
थुपिं प्राणीत लः व बं (बाय् फसया वातावरण) निगुलिं थासय् म्वायेफु। इपिं ख्वाउंगु हि (cold-blooded) दुपिं खः व इमिगु छ्यंगू प्यानाच्वनिगु (moist) जुइ।

दसु: ब्याँ (Frog), सालामान्डर (Salamander)।

३. रेप्टाइल (प्वाथंचू)
थुपिं प्राणीत बँय् म्वायेत अभ्यस्त जुइ। इमिगु छ्यंगु सुख्खा जुइ व स्केल (scales) वा खत्तमं भुनातइ। इपिं चिसो हि दुपिं खः व खेँ (eggs) थ्वि।

दसु: बि(Snake), माय्बिलि (Lizard), गलह/मंगः (Crocodile), कापले (Turtle)।

४. झंगः 
थुपिं प्राणीतय्गु म्ह झंगपां (feathers) भुनातइ व इमिगु पपू दइ। इमिगु क्वँय् याउंसे च्वनि, गुकिलिं इमित ब्वयेत ग्वाहालि याइ। इपिं "लुलु हि" (warm-blooded) दुपिं खः।

दसु: खा (Chicken), इमा (Eagle), भतु (Parrot)।

५. दुरुप्वः दुपिं (Mammals)
थुपिं प्राणीतय्गु म्हय् सँ (hair) दइ व मिसा प्राणीं थः मचायात नकेत दुरु उत्पादन याइ। इपिं दकलय् विकसित न्हेपू दुपिं प्राणी खः।

दसु: मनू, सा, धुँ, खिचा।

## उत्पत्ति
दुगःक्वँय् दुपिं प्राणीतय्गु उत्पत्ति करिब ५२ कोटी दँ न्ह्यः "क्याम्ब्रियन" (Cambrian) युगय् जूगु खः। दकलय् न्हापांगु दुगःक्वँय् दुपिं प्राणीत "जःलेस फिस" (jawless fish - वाकु मदुपिं न्या) खः।

## स्वयादिसँ

* पशु
* दुरुप्वः दुपिं
* जीवविज्ञान

## लिधंसा
कोरल रिफ न्या

**कोरल रिफ न्या** (Coral reef fish) धइगु उगु न्या खः गुगु उष्णकटिबंधीय (tropical) समुद्रया कोरल रिफ वा कोरल चट्टानया वातावरण प्रणालीइ म्वाई। कोरल रिफय् जैव विविधता तसकं अप्वः दइ, उकिं अन द्वलंद्वः प्रजातिया न्यात लुइ। थुपिं न्यात इमिगु रंगीन ख्वाः व आकारया निंतिं नांजाः।

## विशेषता
कोरल रिफ न्यातय्गु म्हया आकार व रंग थीथी कथंया जुइ। क्लाउनफिस (Clownfish), प्यारटफिस (Parrotfish), व एन्जेलफिस (Angelfish) थुकिया छुं नांजाःगु दसु खः। थुपिं न्यातय्गु रंगं इमित रिफया दुने सुलेत (camouflage) वा थःगु पासा म्हसीकेत ग्वाहालि याइ। छुं न्यात (दसु: प्यारटफिस) कोरल नइ, धाःसा मेमेपिं (दसु: क्लाउनफिस) एनिमन (anemone) लिसे सह-अस्तित्व (symbiosis) य् म्वाई।

## महत्त्व
थुपिं न्यात कोरल रिफया उसाँय्या निंतिं तसकं महत्त्वपूर्ण दु। दसुया निंतिं, शाकाहारी न्यातय्सं एल्गी (algae) नइ, गुकिलिं कोरलयात सासः ल्हायेत व ब्वलेत थाय् बी।

## स्वयादिसँ
* न्या

## लिधंसा
गाःवंगु समुद्रया न्या

**गाःवंगु समुद्रया न्या** बाय् **डीप-सी फिस** (Deep-sea fish) उगु न्या खः गुगु समुद्रया "फोटिक जोन" (photic zone - गन सूर्यया जः थ्यं) स्वया क्वय् म्वाई। थुपिं न्यात समुद्रया तसकं गावंगु, ख्युंगु (dark) व तःधंगु चाप (pressure) दुगु वातावरणय् म्वायेत अभ्यस्त जुइ।

## अनुकूलन
गावंगु समुद्रय् जः मदुगु कारणं, यक्व डीप-सी फिसतय्के "बायोल्युमिनेसेन्स" (bioluminescence) वा थःगु म्हं जः पिकायेगु क्षमता दइ। इमिसं थ्व जः शिकार यायेत, थःगु प्रजाति म्हसीकेत वा शिकारी पाखें बचे जुइत छ्यली। छुं न्यातय्गु मिखा तसकं तःधं जुइ (जः लुइकेत), धाःसा छुं न्यात पूर्ण रुपं मिखा मदुपिं जुइ। इमिगु म्हया संरचना तःधंगु चापयात सः याये फइगु कथंया जुइ।

## दसु
एन्ग्लरफिस (Anglerfish), ल्यान्टर्नफिस (Lanternfish), व भाइपरफिस (Viperfish) छुं नांजाःगु डीप-सी फिस खः।

## लिधंसा
कन्ड्रिक्थिस

**कन्ड्रिक्थिस** (Chondrichthyes) वा कार्टिलाजिनस फिस (Cartilaginous fish) न्यातय्गु छगू पुचः खः गुमिगु दुगःक्वँय् (skeleton) "क्वँय्" (bone) या पलेसा "मुर्मुर क्वँय् बाय् कार्टिलेज" (cartilage) नं दयेकातःगु जुइ। थ्व पुचःया न्यात ४५ कोटी दँ न्ह्यः निसें अस्तित्वय् दु।

## ब्वथला
थ्व पुचःयात मू निगू उपपुचलय् बायातःगु दु:

* इलास्मोब्रान्ची (Elasmobranchii): थुकिलि सार्क (Shark) व रे (Rays) ला। इमिगु म्हय् ५-७ गू गिल्स स्लिट (gill slits) दइ।

* होलोसेफाली (Holocephali): थुकिलि काइमेरा (Chimaeras) ला।

## विशेषता
थुपिं न्यातय्गु म्हय् "प्लाकोइड स्केल" (placoid scales) दइ, गुकिलिं इमिगु छ्यंगुयात "खाक्सि" (sandpaper) थें छाःगु दयेकी। इमिगु वाकु (jaw) तसकं बल्लाः, व सार्कया वा (teeth) जीवनभर हिलाच्वनी।

## लिधंसा
अकान्थोडी

**अकान्थोडी** (Acanthodii) वा "स्पाइनी शार्क" (Spiny sharks) न्यातय्गु छगू लोप जूगु पुचः खः। थुपिं न्यात सिलुरियन (Silurian) व डेभोनियन (Devonian) युगय् दयाच्वन व पर्मियन युगय् लोप जुल। इमित शार्क (sharks) व बोनी फिस (bony fish) दथुया पुचःया रुपय् कायेगु या।

## विशेषता
अकान्थोडीया मू विशेषता इमिगु पपू (fins) या न्ह्यःने दुगु छाःगु कँ (spines) खः। इमिगु म्हय् डाइमण्ड आकारया स्केल (scales) दइ। थुपिं हलिमया दकलय् न्हापांगु वाकु (jaw) दुपिं न्यात मध्ये छगू खः।

## ब्वथला

## स्वयादिसँ
* न्या
ओस्टिक्थिस

**ओस्टिक्थिस** (Osteichthyes) वा "बोनी फिस" (Bony fish) न्यातय्गु दकलय् तःधंगु पुचः खः। हलिमय् दुपिं ९०% स्वया अप्वः न्यात थ्व हे पुचलय् ला। थुपिं न्यातय्गु दुगःक्वँय् संरचना(skeleton) क्वँय् (bone) नं दयेकातःगु जुइ, कार्टिलेजं मखु।

## विशेषता

स्विम ब्लाडर (Swim bladder): अप्वः धैया ओस्टिक्थिसय् "स्विम ब्लाडर" दइ, गुकिलिं इमित लखय् लालकया च्वनेत (buoyancy) ग्वाहालि याइ।

ओपरकुलम (Operculum): इमिगु गिल्स (gills) यात भुनातइगु छगू छाःगु प्लेट दइ, गुकीयात ओपरकुलम धाइ।

ब्वथला: थुकियात एक्टिनोप्टेरिजियी (Actinopterygii) व सार्कोप्टेरिजियी (Sarcopterygii) धकाः निगू ब्वय् बायातःगु दु।

## फाइलोजेनी
म्वानाच्वपिं ओस्टिक्थिसया क्ल्यादोग्राम थथे दु। Whole-genome duplication took place in the ancestral Osteichthyes.

{{clade| style=font-size:80%;line-height:80%
|label1=**ओस्टिक्थिस **/
|1=

## स्वयादिसँ
* न्या

## लिधंसा
एक्टिनोप्टेरिजियी

**एक्टिनोप्टेरिजियी** (Actinopterygii) वा "रे-फिन्ड फिस" (Ray-finned fish) ओस्टिक्थिस पुचःया छगू कचा पुचः खः। थुपिं न्यातय्गु पपू (fins) य् क्वँय् (rays) दइ गुकिलिं पपूयात आधार बी। थ्व हलिमया दकलय् तःधंगु भर्टिब्रेट पुचः खः।

## विविधता
थ्व पुचलय् गोल्डफिस (Goldfish), ट्युना (Tuna), सालमन (Salmon), व सिहर्स (Seahorse) थें न्याःगु थीथी कथंया न्यात ला। थुपिं न्यात समुद्र निसें सादा लः (freshwater) तक फुक्क थासय् लुइ।

## ब्वथला

## स्वयादिसँ
* न्या
सार्कोप्टेरिजियी

**सार्कोप्टेरिजियी** (Sarcopterygii) वा "लोब-फिन्ड फिस" (Lobe-finned fish) ओस्टिक्थिस पुचःया छगु कचापुचः खः। थुपिं न्यातय्गु पपू (फिन)या ला (fleshy) व क्वँय् दुगु जुइ, गुगु पपू स्वया नं "तुति" (legs) थें खनेदइ।

## विकासक्रम
वैज्ञानिकतय्गु विश्वास कथं, थ्व हे न्यात बँय् म्वाइपिं पेपांचू वा "टेट्रापोड" (Tetrapods: एम्फिबियन, रेप्टाइल, दुरुप्वः दुपिं) या पुर्खा खः। थौंकन्हय् म्वाइपिं सार्कोप्टेरिजियी न्यात सिलकान्थ व लङफिस जक खः।

## फाइलोजेनी
थ्व क्लादोग्राम जान्भियर*et al*या १९९७स *Tree of Life Web Project*, मिकोज फाइलोजेनी आर्काइभ व स्वार्त्जया आधारय् दयेकातःगु दु।  

{{clade| style=font-size:100%;line-height:80%
|label1=सार्कोप्टेरिजियी 
|1=

## स्वयादिसँ
* न्या
𑐣𑐹𑐥𑐸𑐬 𑐳𑐵𑐣𑐵𑐣𑑂

𑐣𑐹𑐥𑐸𑐬 𑐳𑐵𑐣𑐵𑐣𑑂 (/ˈnuːpʊər ˈsænɒn/ NOOP-oor SAN-on; 𑐧𑐸𑐣𑑂𑐴𑐶:- 𑑑𑑕 𑐜𑐶𑐳𑐾𑐩𑑂𑐧𑐬 𑑑𑑙𑑙𑑕) 𑑋

𑐴𑐶𑐣𑑂𑐡𑐸𑐳𑑂𑐟𑐵𑐣𑐫𑐵 𑐕𑐩𑑂𑐴 𑐥𑑂𑐫𑐵𑐏𑑃𑐩𑑂𑐰𑑅 𑐩𑐫𑐖𑐸 𑐏𑑅𑐳𑐵 𑑍 𑐰𑐫𑐎𑑅 𑐥𑑂𑐫𑐵𑐏𑑃𑐩𑑂𑐰𑑅 𑐩𑐫𑐖𑐸 𑐎𑐺𑐟𑐶 𑐳𑐵𑐣𑐵𑐣𑐫𑐵 𑐔𑐷𑐢𑐶𑐎𑑅𑐩𑑂𑐴 𑐎𑐾𑐴𑐾𑑃 𑐏𑑅𑑋 𑐰𑐫𑑂𑐎𑐮𑑃 𑐠𑑅𑐐𑐸 𑐎𑐬𑐶𑐫𑐬𑐫𑐵 𑐱𑐸𑐬𑐸𑐰𑐵𑐟 𑐩𑑂𑐫𑐹𑐖𑐶𑐎 𑐨𑐶𑐜𑐶𑐫𑑀 "𑐦𑐶𑐮𑐴𑐮" (𑑒𑑐𑑑𑑙) 𑐰 "𑐦𑐶𑐮𑐴𑐮 𑑒: 𑐩𑑀𑐴𑐧𑑂𑐧𑐟" (𑑒𑑐𑑒𑑑)𑐫𑑂 𑐩𑑂𑐴𑐶𑐟𑐵𑑅 𑐣𑑂𑐴𑑂𑐫𑐵𑐎𑐵𑐡𑐷𑐐𑐸 𑐏𑑅 𑑋 𑐳𑐣𑑂 𑑒𑑐𑑒𑑓 𑐫𑑂 𑐰𑐫𑐎𑑅 𑐚𑐾𑐮𑐶𑐨𑐶𑐖𑐣 𑐱𑑂𑐬𑐺𑑄𑐏𑐮𑐵 𑐥𑐥 𑐎𑐵𑐄𑐣 ? 𑐰 𑐳𑑄𑐎𑐶𑐥𑐵 𑐚𑐵𑐂𑐐𑐬 𑐣𑐵𑐐𑐾𑐱𑑂𑐰𑐬 𑐬𑐵𑐰 𑐢𑐿𑐐𑐸 𑐳𑑄𑐎𑐶𑐥𑐵𑐟𑐫𑑂 𑐩𑐹 𑐩𑐶𑐳𑐵𑐫𑐵 𑐨𑐹𑐩𑐶𑐎𑐵 𑐩𑑂𑐴𑐶𑐟𑐵 𑐡𑐶𑐮𑑋
पुचः:𑐧𑐮𑐶𑐄𑐜 𑐀𑐨𑐶𑐣𑐾𑐟𑑂𑐬𑐷
पुचः:𑐩𑑂𑐰𑐵𑐣𑐵𑐔𑑂𑐰𑑄𑐥𑐶𑑄 𑐩𑐣𑐹𑐟
E (ल्याःज्या)

**e** छगू गणितीय स्थिरांक (Mathematical constant) खः। थुकियात **युलरयागु ल्याः** (Euler's number) वा **नेपियरयागु स्थिरांक** (Napier's constant) धकाः नं म्हसीकेगु या। थ्व प्राकृतिक लगारिदम (Natural logarithm) यागु आधार (Base) खः।

थ्व छगू अपरिमेय ल्याः (Irrational number) जूगुलिं थुकियात निगु पूर्ण ल्याःयागु अनुपातया (Ratio) रुपय् च्वये फइ मखु। थुकिया दशमलव मान अल्याख तक न्ह्याः वनी तर गबलें दोहोरे जुइ मखु। थुकिया मान करिब २.७१८२८ (2.71828) दु।

## इतिहास
स्कटल्याण्डया गणितज्ञ जोन नेपियर (John Napier) नं सन् १६१८ य् थःगु लगारिदम (Logarithm) सम्बन्धी सफू पिथंगु इलय् थ्व स्थिरांकया बारेय् न्हापांखुसी अप्रत्यक्ष रुपं चर्चा यानादीगु खः।

तर, थ्व ल्याःयात वास्तविक रुपं म्हसीकेगु व थुकिया महत्त्व थुइकेगु ज्या धाःसा जेकब बर्नोली (Jacob Bernoulli) नं सन् १६८३ य् यानादीगु खः। वय्कलं चक्रवृद्धि ब्याज (Compound interest) यागु समस्या हल यायेगु झ्वलय् थ्व स्थिरांक लुइकादिल।

सन् १७३१ य् स्विस गणितज्ञ लियोनार्ड युलर (Leonhard Euler) नं थ्व स्थिरांकयात "e" धकाः नां बियादिल। वय्कःयागु हे सम्मानय् थुकियात "युलरयागु ल्याः" धाइ।

## परिभाषा
गणितय् **e** यात थीथी कथं परिभाषित याये छिं। दकलय् अप्व छ्यलीगु परिभाषात थ्व कथं दु:

१. **सीमा (Limit) यागु रुपय्:**
गबले n अल्याख (Infinity) पाखे वनी, अबलय् (1 + 1/n)^n यागु मान **e** जुइ।
:e = \lim_{n \to \infty} \left(1 + \frac{1}{n}\right)^n

२. **अल्याख झ्वः (Infinite Series) यागु रुपय्:**
**e** यात फ्याक्टोरियल (Factorial) यागु योगफलया रुपय् नं क्यने छिं:
:e = \sum_{n=0}^{\infty} \frac{1}{n!} = \frac{1}{0!} + \frac{1}{1!} + \frac{1}{2!} + \frac{1}{3!} + \cdots
:e = 1 + 1 + \frac{1}{2} + \frac{1}{6} + \frac{1}{24} + \cdots \approx 2.71828

## गुण
**e** यागु गणितय् तःधंगु महत्त्व दु। थुकिया छुं मू गुणत थुकथं दु:
* **क्यालकुलस (Calculus):** फङ्क्सन e^x गणितया छगू जक अज्याःगु फङ्क्सन खः गुकिया डेरिभेटिभ (Derivative) व इन्टिग्रल (Integral) उगु हे फङ्क्सन जुइ।
* **युलरयागु सूत्र (Euler's Identity):** गणितया दकलय् बांलाःगु सूत्र धकाः म्हसीकूगु युलरयागु सूत्रय् **e** यात थथे छ्यलातःगु दु:
:e^{i\pi} + 1 = 0
थ्व सूत्रय् गणितया न्यागु मू स्थिरांकत (e, i, \pi, 1, व 0) दुथ्याः।

## छ्येला
**e** यागु छ्यला गणितय् जक मखुसें विज्ञान, अर्थशास्त्र, व इन्जिनियरिङय् नं जुइ।
* **ब्याज गणना:** निरन्तर चक्रवृद्धि ब्याज (Continuously compounded interest) लिकायेगु निंतिं थ्व अति आवश्यक जुइ।
* **जनसंख्या वृद्धि:** छुं नं चीजयागु वृद्धि वा ह्रास (Growth or Decay) यागु अध्ययन यायेत थुकिया प्रयोग जुइ। दसु: ब्याक्टेरियायागु वृद्धि वा रेडियोधर्मी पदार्थयागु क्षय।
* **सम्भाव्यता (Probability):** तथ्यांकशास्त्रय् (Statistics) सामान्य वितरण (Normal distribution) यागु अध्ययन यायेत **e** माः।

## लिधंसा

पुचः:गणित
E (𑐮𑑂𑐫𑐵𑑅𑐖𑑂𑐫𑐵)

**e** 𑐕𑐐𑐹 𑐐𑐞𑐶𑐟𑐷𑐫 𑐳𑑂𑐠𑐶𑐬𑐵𑑄𑐎 (Mathematical constant) 𑐏𑑅। 𑐠𑐸𑐎𑐶𑐫𑐵𑐟 **𑐫𑐸𑐮𑐬𑐫𑐵𑐐𑐸 𑐮𑑂𑐫𑐵𑑅** (Euler's number) 𑐰𑐵 **𑐣𑐾𑐥𑐶𑐫𑐬𑐫𑐵𑐐𑐸 𑐳𑑂𑐠𑐶𑐬𑐵𑑄𑐎** (Napier's constant) 𑐢𑐎𑐵𑑅 𑐣𑑄 𑐩𑑂𑐴𑐳𑐷𑐎𑐾𑐐𑐸 𑐫𑐵। 𑐠𑑂𑐰 𑐥𑑂𑐬𑐵𑐎𑐺𑐟𑐶𑐎 𑐮𑐐𑐵𑐬𑐶𑐡𑐩 (Natural logarithm) 𑐫𑐵𑐐𑐸 𑐁𑐢𑐵𑐬 (Base) 𑐏𑑅।

𑐠𑑂𑐰 𑐕𑐐𑐹 𑐀𑐥𑐬𑐶𑐩𑐾𑐫 𑐮𑑂𑐫𑐵𑑅 (Irrational number) 𑐖𑐹𑐐𑐸𑐮𑐶𑑄 𑐠𑐸𑐎𑐶𑐫𑐵𑐟 𑐣𑐶𑐐𑐸 𑐥𑐹𑐬𑑂𑐞 𑐮𑑂𑐫𑐵𑑅𑐫𑐵𑐐𑐸 𑐀𑐣𑐸𑐥𑐵𑐟𑐫𑐵 (Ratio) 𑐬𑐸𑐥𑐫𑑂 𑐔𑑂𑐰𑐫𑐾 𑐦𑐂 𑐩𑐏𑐸। 𑐠𑐸𑐎𑐶𑐫𑐵 𑐡𑐱𑐩𑐮𑐰 𑐩𑐵𑐣 𑐀𑐮𑑂𑐫𑐵𑐏 𑐟𑐎 𑐣𑑂𑐴𑑂𑐫𑐵𑑅 𑐰𑐣𑐷 𑐟𑐬 𑐐𑐧𑐮𑐾𑑄 𑐡𑑀𑐴𑑀𑐬𑐾 𑐖𑐸𑐂 𑐩𑐏𑐸। 𑐠𑐸𑐎𑐶𑐫𑐵 𑐩𑐵𑐣 𑐎𑐬𑐶𑐧 𑑒.𑑗𑑑𑑘𑑒𑑘 (2.71828) 𑐡𑐸।

## 𑐂𑐟𑐶𑐴𑐵𑐳
𑐳𑑂𑐎𑐚𑐮𑑂𑐫𑐵𑐞𑑂𑐜𑐫𑐵 𑐐𑐞𑐶𑐟𑐖𑑂𑐘 𑐖𑑀𑐣 𑐣𑐾𑐥𑐶𑐫𑐬 (John Napier) 𑐣𑑄 𑐳𑐣𑑂 𑑑𑑖𑑑𑑘 𑐫𑑂 𑐠𑑅𑐐𑐸 𑐮𑐐𑐵𑐬𑐶𑐡𑐩 (Logarithm) 𑐳𑐩𑑂𑐧𑐣𑑂𑐢𑐷 𑐳𑐦𑐹 𑐥𑐶𑐠𑑄𑐐𑐸 𑐂𑐮𑐫𑑂 𑐠𑑂𑐰 𑐳𑑂𑐠𑐶𑐬𑐵𑑄𑐎𑐫𑐵 𑐧𑐵𑐬𑐾𑐫𑑂 𑐣𑑂𑐴𑐵𑐥𑐵𑑄𑐏𑐸𑐳𑐷 𑐀𑐥𑑂𑐬𑐟𑑂𑐫𑐎𑑂𑐲 𑐬𑐸𑐥𑑄 𑐔𑐬𑑂𑐔𑐵 𑐫𑐵𑐣𑐵𑐡𑐷𑐐𑐸 𑐏𑑅।

𑐟𑐬, 𑐠𑑂𑐰 𑐮𑑂𑐫𑐵𑑅𑐫𑐵𑐟 𑐰𑐵𑐳𑑂𑐟𑐰𑐶𑐎 𑐬𑐸𑐥𑑄 𑐩𑑂𑐴𑐳𑐷𑐎𑐾𑐐𑐸 𑐰 𑐠𑐸𑐎𑐶𑐫𑐵 𑐩𑐴𑐟𑑂𑐟𑑂𑐰 𑐠𑐸𑐂𑐎𑐾𑐐𑐸 𑐖𑑂𑐫𑐵 𑐢𑐵𑑅𑐳𑐵 𑐖𑐾𑐎𑐧 𑐧𑐬𑑂𑐣𑑀𑐮𑐷 (Jacob Bernoulli) 𑐣𑑄 𑐳𑐣𑑂 𑑑𑑖𑑘𑑓 𑐫𑑂 𑐫𑐵𑐣𑐵𑐡𑐷𑐐𑐸 𑐏𑑅। 𑐰𑐫𑑂𑐎𑐮𑑄 𑐔𑐎𑑂𑐬𑐰𑐺𑐡𑑂𑐢𑐶 𑐧𑑂𑐫𑐵𑐖 (Compound interest) 𑐫𑐵𑐐𑐸 𑐳𑐩𑐳𑑂𑐫𑐵 𑐴𑐮 𑐫𑐵𑐫𑐾𑐐𑐸 𑐗𑑂𑐰𑐮𑐫𑑂 𑐠𑑂𑐰 𑐳𑑂𑐠𑐶𑐬𑐵𑑄𑐎 𑐮𑐸𑐂𑐎𑐵𑐡𑐶𑐮।

𑐳𑐣𑑂 𑑑𑑗𑑓𑑑 𑐫𑑂 𑐳𑑂𑐰𑐶𑐳 𑐐𑐞𑐶𑐟𑐖𑑂𑐘 𑐮𑐶𑐫𑑀𑐣𑐵𑐬𑑂𑐜 𑐫𑐸𑐮𑐬 (Leonhard Euler) 𑐣𑑄 𑐠𑑂𑐰 𑐳𑑂𑐠𑐶𑐬𑐵𑑄𑐎𑐫𑐵𑐟 "e" 𑐢𑐎𑐵𑑅 𑐣𑐵𑑄 𑐧𑐶𑐫𑐵𑐡𑐶𑐮। 𑐰𑐫𑑂𑐎𑑅𑐫𑐵𑐐𑐸 𑐴𑐾 𑐳𑐩𑑂𑐩𑐵𑐣𑐫𑑂 𑐠𑐸𑐎𑐶𑐫𑐵𑐟 "𑐫𑐸𑐮𑐬𑐫𑐵𑐐𑐸 𑐮𑑂𑐫𑐵𑑅" 𑐢𑐵𑐂।

## 𑐥𑐬𑐶𑐨𑐵𑐲𑐵
𑐐𑐞𑐶𑐟𑐫𑑂 **e** 𑐫𑐵𑐟 𑐠𑐷𑐠𑐷 𑐎𑐠𑑄 𑐥𑐬𑐶𑐨𑐵𑐲𑐶𑐟 𑐫𑐵𑐫𑐾 𑐕𑐶𑑄। 𑐡𑐎𑐮𑐫𑑂 𑐀𑐥𑑂𑐰 𑐕𑑂𑐫𑐮𑐷𑐐𑐸 𑐥𑐬𑐶𑐨𑐵𑐲𑐵𑐟 𑐠𑑂𑐰 𑐎𑐠𑑄 𑐡𑐸:

𑑑. **𑐳𑐷𑐩𑐵 (Limit) 𑐫𑐵𑐐𑐸 𑐬𑐸𑐥𑐫𑑂:**
𑐐𑐧𑐮𑐾 n 𑐀𑐮𑑂𑐫𑐵𑐏 (Infinity) 𑐥𑐵𑐏𑐾 𑐰𑐣𑐷, 𑐀𑐧𑐮𑐫𑑂 (1 + 1/n)^n 𑐫𑐵𑐐𑐸 𑐩𑐵𑐣 **e** 𑐖𑐸𑐂।
:e = \lim_{n \to \infty} \left(1 + \frac{1}{n}\right)^n

𑑒. **𑐀𑐮𑑂𑐫𑐵𑐏 𑐗𑑂𑐰𑑅 (Infinite Series) 𑐫𑐵𑐐𑐸 𑐬𑐸𑐥𑐫𑑂:**
**e** 𑐫𑐵𑐟 𑐦𑑂𑐫𑐵𑐎𑑂𑐚𑑀𑐬𑐶𑐫𑐮 (Factorial) 𑐫𑐵𑐐𑐸 𑐫𑑀𑐐𑐦𑐮𑐫𑐵 𑐬𑐸𑐥𑐫𑑂 𑐣𑑄 𑐎𑑂𑐫𑐣𑐾 𑐕𑐶𑑄:
:e = \sum_{n=0}^{\infty} \frac{1}{n!} = \frac{1}{0!} + \frac{1}{1!} + \frac{1}{2!} + \frac{1}{3!} + \cdots
:e = 1 + 1 + \frac{1}{2} + \frac{1}{6} + \frac{1}{24} + \cdots \approx 2.71828

## 𑐐𑐸𑐞
**e** 𑐫𑐵𑐐𑐸 𑐐𑐞𑐶𑐟𑐫𑑂 𑐟𑑅𑐢𑑄𑐐𑐸 𑐩𑐴𑐟𑑂𑐟𑑂𑐰 𑐡𑐸। 𑐠𑐸𑐎𑐶𑐫𑐵 𑐕𑐸𑑄 𑐩𑐹 𑐐𑐸𑐞𑐟 𑐠𑐸𑐎𑐠𑑄 𑐡𑐸:
* **𑐎𑑂𑐫𑐵𑐮𑐎𑐸𑐮𑐳 (Calculus):** 𑐦𑐒𑑂𑐎𑑂𑐳𑐣 e^x 𑐐𑐞𑐶𑐟𑐫𑐵 𑐕𑐐𑐹 𑐖𑐎 𑐀𑐖𑑂𑐫𑐵𑑅𑐐𑐸 𑐦𑐒𑑂𑐎𑑂𑐳𑐣 𑐏𑑅 𑐐𑐸𑐎𑐶𑐫𑐵 𑐜𑐾𑐬𑐶𑐨𑐾𑐚𑐶𑐨 (Derivative) 𑐰 𑐂𑐣𑑂𑐚𑐶𑐐𑑂𑐬𑐮 (Integral) 𑐄𑐐𑐸 𑐴𑐾 𑐦𑐒𑑂𑐎𑑂𑐳𑐣 𑐖𑐸𑐂।
* **𑐫𑐸𑐮𑐬𑐫𑐵𑐐𑐸 𑐳𑐹𑐟𑑂𑐬 (Euler's Identity):** 𑐐𑐞𑐶𑐟𑐫𑐵 𑐡𑐎𑐮𑐫𑑂 𑐧𑐵𑑄𑐮𑐵𑑅𑐐𑐸 𑐳𑐹𑐟𑑂𑐬 𑐢𑐎𑐵𑑅 𑐩𑑂𑐴𑐳𑐷𑐎𑐹𑐐𑐸 𑐫𑐸𑐮𑐬𑐫𑐵𑐐𑐸 𑐳𑐹𑐟𑑂𑐬𑐫𑑂 **e** 𑐫𑐵𑐟 𑐠𑐠𑐾 𑐕𑑂𑐫𑐮𑐵𑐟𑑅𑐐𑐸 𑐡𑐸:
:e^{i\pi} + 1 = 0
𑐠𑑂𑐰 𑐳𑐹𑐟𑑂𑐬𑐫𑑂 𑐐𑐞𑐶𑐟𑐫𑐵 𑐣𑑂𑐫𑐵𑐐𑐸 𑐩𑐹 𑐳𑑂𑐠𑐶𑐬𑐵𑑄𑐎𑐟 (e, i, \pi, 1, 𑐰 0) 𑐡𑐸𑐠𑑂𑐫𑐵𑑅।

## 𑐕𑑂𑐫𑐾𑐮𑐵
**e** 𑐫𑐵𑐐𑐸 𑐕𑑂𑐫𑐮𑐵 𑐐𑐞𑐶𑐟𑐫𑑂 𑐖𑐎 𑐩𑐏𑐸𑐳𑐾𑑄 𑐰𑐶𑐖𑑂𑐘𑐵𑐣, 𑐀𑐬𑑂𑐠𑐱𑐵𑐳𑑂𑐟𑑂𑐬, 𑐰 𑐂𑐣𑑂𑐖𑐶𑐣𑐶𑐫𑐬𑐶𑐒𑐫𑑂 𑐣𑑄 𑐖𑐸𑐂।
* **𑐧𑑂𑐫𑐵𑐖 𑐐𑐞𑐣𑐵:** 𑐣𑐶𑐬𑐣𑑂𑐟𑐬 𑐔𑐎𑑂𑐬𑐰𑐺𑐡𑑂𑐢𑐶 𑐧𑑂𑐫𑐵𑐖 (Continuously compounded interest) 𑐮𑐶𑐎𑐵𑐫𑐾𑐐𑐸 𑐣𑐶𑑄𑐟𑐶𑑄 𑐠𑑂𑐰 𑐀𑐟𑐶 𑐁𑐰𑐱𑑂𑐫𑐎 𑐖𑐸𑐂।
* **𑐖𑐣𑐳𑑄𑐏𑑂𑐫𑐵 𑐰𑐺𑐡𑑂𑐢𑐶:** 𑐕𑐸𑑄 𑐣𑑄 𑐔𑐷𑐖𑐫𑐵𑐐𑐸 𑐰𑐺𑐡𑑂𑐢𑐶 𑐰𑐵 𑐴𑑂𑐬𑐵𑐳 (Growth or Decay) 𑐫𑐵𑐐𑐸 𑐀𑐢𑑂𑐫𑐫𑐣 𑐫𑐵𑐫𑐾𑐟 𑐠𑐸𑐎𑐶𑐫𑐵 𑐥𑑂𑐬𑐫𑑀𑐐 𑐖𑐸𑐂। 𑐡𑐳𑐸: 𑐧𑑂𑐫𑐵𑐎𑑂𑐚𑐾𑐬𑐶𑐫𑐵𑐫𑐵𑐐𑐸 𑐰𑐺𑐡𑑂𑐢𑐶 𑐰𑐵 𑐬𑐾𑐜𑐶𑐫𑑀𑐢𑐬𑑂𑐩𑐷 𑐥𑐡𑐵𑐬𑑂𑐠𑐫𑐵𑐐𑐸 𑐎𑑂𑐲𑐫।
* **𑐳𑐩𑑂𑐨𑐵𑐰𑑂𑐫𑐟𑐵 (Probability):** 𑐟𑐠𑑂𑐫𑐵𑑄𑐎𑐱𑐵𑐳𑑂𑐟𑑂𑐬𑐫𑑂 (Statistics) 𑐳𑐵𑐩𑐵𑐣𑑂𑐫 𑐰𑐶𑐟𑐬𑐞 (Normal distribution) 𑐫𑐵𑐐𑐸 𑐀𑐢𑑂𑐫𑐫𑐣 𑐫𑐵𑐫𑐾𑐟 **e** 𑐩𑐵𑑅।

## 𑐮𑐶𑐢𑑄𑐳𑐵

पुचः:𑐐𑐞𑐶𑐟
𑐎𑑀𑐬𑐮 𑐬𑐶𑐦 𑐣𑑂𑐫𑐵

**𑐎𑑀𑐬𑐮 𑐬𑐶𑐦 𑐣𑑂𑐫𑐵** (Coral reef fish) 𑐢𑐂𑐐𑐸 𑐄𑐐𑐸 𑐣𑑂𑐫𑐵 𑐏𑑅 𑐐𑐸𑐐𑐸 𑐄𑐲𑑂𑐞𑐎𑐚𑐶𑐧𑑄𑐢𑐷𑐫 (tropical) 𑐳𑐩𑐸𑐡𑑂𑐬𑐫𑐵 𑐎𑑀𑐬𑐮 𑐬𑐶𑐦 𑐰𑐵 𑐎𑑀𑐬𑐮 𑐔𑐚𑑂𑐚𑐵𑐣𑐫𑐵 𑐰𑐵𑐟𑐵𑐰𑐬𑐞 𑐥𑑂𑐬𑐞𑐵𑐮𑐷𑐂 𑐩𑑂𑐰𑐵𑐃। 𑐎𑑀𑐬𑐮 𑐬𑐶𑐦𑐫𑑂 𑐖𑐿𑐰 𑐰𑐶𑐰𑐶𑐢𑐟𑐵 𑐟𑐳𑐎𑑄 𑐀𑐥𑑂𑐰𑑅 𑐡𑐂, 𑐄𑐎𑐶𑑄 𑐀𑐣 𑐡𑑂𑐰𑐮𑑄𑐡𑑂𑐰𑑅 𑐥𑑂𑐬𑐖𑐵𑐟𑐶𑐫𑐵 𑐣𑑂𑐫𑐵𑐟 𑐮𑐸𑐂। 𑐠𑐸𑐥𑐶𑑄 𑐣𑑂𑐫𑐵𑐟 𑐂𑐩𑐶𑐐𑐸 𑐬𑑄𑐐𑐷𑐣 𑐏𑑂𑐰𑐵𑑅 𑐰 𑐁𑐎𑐵𑐬𑐫𑐵 𑐣𑐶𑑄𑐟𑐶𑑄 𑐣𑐵𑑄𑐖𑐵𑑅।

## 𑐰𑐶𑐱𑐾𑐲𑐟𑐵
𑐎𑑀𑐬𑐮 𑐬𑐶𑐦 𑐣𑑂𑐫𑐵𑐟𑐫𑑂𑐐𑐸 𑐩𑑂𑐴𑐫𑐵 𑐁𑐎𑐵𑐬 𑐰 𑐬𑑄𑐐 𑐠𑐷𑐠𑐷 𑐎𑐠𑑄𑐫𑐵 𑐖𑐸𑐂। 𑐎𑑂𑐮𑐵𑐄𑐣𑐦𑐶𑐳 (Clownfish), 𑐥𑑂𑐫𑐵𑐬𑐚𑐦𑐶𑐳 (Parrotfish), 𑐰 𑐊𑐣𑑂𑐖𑐾𑐮𑐦𑐶𑐳 (Angelfish) 𑐠𑐸𑐎𑐶𑐫𑐵 𑐕𑐸𑑄 𑐣𑐵𑑄𑐖𑐵𑑅𑐐𑐸 𑐡𑐳𑐸 𑐏𑑅। 𑐠𑐸𑐥𑐶𑑄 𑐣𑑂𑐫𑐵𑐟𑐫𑑂𑐐𑐸 𑐬𑑄𑐐𑑄 𑐂𑐩𑐶𑐟 𑐬𑐶𑐦𑐫𑐵 𑐡𑐸𑐣𑐾 𑐳𑐸𑐮𑐾𑐟 (camouflage) 𑐰𑐵 𑐠𑑅𑐐𑐸 𑐥𑐵𑐳𑐵 𑐩𑑂𑐴𑐳𑐷𑐎𑐾𑐟 𑐐𑑂𑐰𑐵𑐴𑐵𑐮𑐶 𑐫𑐵𑐂। 𑐕𑐸𑑄 𑐣𑑂𑐫𑐵𑐟 (𑐡𑐳𑐸: 𑐥𑑂𑐫𑐵𑐬𑐚𑐦𑐶𑐳) 𑐎𑑀𑐬𑐮 𑐣𑐂, 𑐢𑐵𑑅𑐳𑐵 𑐩𑐾𑐩𑐾𑐥𑐶𑑄 (𑐡𑐳𑐸: 𑐎𑑂𑐮𑐵𑐄𑐣𑐦𑐶𑐳) 𑐊𑐣𑐶𑐩𑐣 (anemone) 𑐮𑐶𑐳𑐾 𑐳𑐴-𑐀𑐳𑑂𑐟𑐶𑐟𑑂𑐰 (symbiosis) 𑐫𑑂 𑐩𑑂𑐰𑐵𑐃।

## 𑐩𑐴𑐟𑑂𑐟𑑂𑐰
𑐠𑐸𑐥𑐶𑑄 𑐣𑑂𑐫𑐵𑐟 𑐎𑑀𑐬𑐮 𑐬𑐶𑐦𑐫𑐵 𑐄𑐳𑐵𑑃𑐫𑑂𑐫𑐵 𑐣𑐶𑑄𑐟𑐶𑑄 𑐟𑐳𑐎𑑄 𑐩𑐴𑐟𑑂𑐟𑑂𑐰𑐥𑐹𑐬𑑂𑐞 𑐡𑐸। 𑐡𑐳𑐸𑐫𑐵 𑐣𑐶𑑄𑐟𑐶𑑄, 𑐱𑐵𑐎𑐵𑐴𑐵𑐬𑐷 𑐣𑑂𑐫𑐵𑐟𑐫𑑂𑐳𑑄 𑐊𑐮𑑂𑐐𑐷 (algae) 𑐣𑐂, 𑐐𑐸𑐎𑐶𑐮𑐶𑑄 𑐎𑑀𑐬𑐮𑐫𑐵𑐟 𑐳𑐵𑐳𑑅 𑐮𑑂𑐴𑐵𑐫𑐾𑐟 𑐰 𑐧𑑂𑐰𑐮𑐾𑐟 𑐠𑐵𑐫𑑂 𑐧𑐷।

## 𑐳𑑂𑐰𑐫𑐵𑐡𑐶𑐳𑑃
* 𑐣𑑂𑐫𑐵

## 𑐮𑐶𑐢𑑄𑐳𑐵
क्युशु

**क्युशु** (Kyushu) जापानया प्यंगू मू न्हसिभुइ स्वंगूगु दकलय् तःधंगु न्हसिभु खः। थ्व होन्शुया दक्षिण-पश्चिमय् ला। "क्युशु" यागु अर्थ "गुंगू प्रान्त" (Nine Provinces) खः।

## विशेषता
थ्व न्हसिभुइ तसकं सक्रिय ज्वालामुखी दु। माउन्ट आसो (Mount Aso) हलिमया दकलय् सक्रिय ज्वालामुखिइ छगू खः। थनयागु क्वाःगु लःया पुखु (Onsen) तसकं नांजाः। क्युशुयात जापानया "सभ्यतायागु थाय्" (Cradle of Civilization) नं धाइ।

## प्रशासन व मू शहरत
थ्व प्रान्तयात थथे ब्वथलातःगु दु: 
* नर्दर्न क्युशु
** फुकुओका प्रिफेक्चर
** कुमामोटो प्रिफेक्चर
** नागासाकी प्रिफेक्चर
** ओइता प्रिफेक्चर
** सागा प्रिफेक्चर
* सदर्न क्युशु
** कागोशिमा प्रिफेक्चर
** मियाजाकी प्रिफेक्चर
*ओकिनावा
** ओकिनावा प्रिफेक्चर

थनया मू नगरत थथे दु:
* फुकुओका: क्युशुया दकलय् तःधंगु शहर।
* नागासाकी: निगूगु विश्व हताःलय् आणविक बम लाःगु शहर व विदेशी व्यापारया पुलांगु केन्द्र।

## स्वयादिसँ
* जापान

## लिधंसा

पुचः: जापान
पुचः:न्हसिभु
शिकोकु

**शिकोकु** (四国) जापानया प्यंगू मू न्हसिभुइ दकलय् चिधंगु व दकलय् म्हो जनसंख्या दुगु न्हसिभु खः। थ्व होन्शुया दक्षिणय् व क्युशुया पूर्वय् ला। थन बुद्ध धर्मयागु ८८ गु देगःया तीर्थयात्रा (88 Temple Pilgrimage) तसकं नांजाः।

## स्वयादिसँ
* जापान
* न्हसिभु

पुचः:जापान
र्‌युक्यु न्हसिभु पुचः

**र्‌युक्यु न्हसिभु पुचः** (अङ्ग्रेजी: Ryukyu Islands) जापानया दक्षिण भागय् लाःगु न्हसिभुतेगु पुचः खः। थ्व न्हसिभुत क्युशु निसें ताइवान तक न्यनाच्वंगु दु।

* **इतिहास:** थन न्हापा "र्‌युक्यु अधिराज्य" (Ryukyu Kingdom) नांयागु थःगु हे ब्यागलं देश दुगु खः। सन् १८७९ य् जापानं थुकियात थःगु भूभागय् दुथ्याकल।
* **[[ओकिनावा]]** (Okinawa): थ्व पुचःया दकलय् तःधंगु न्हसिभु खः। थन अमेरिकी सेनायागु बेस (Base) दु।

## स्वयादिसँ
* जापान

पुचः:जापान
जेजु न्हसिभु

**जेजु न्हसिभु** (अङ्ग्रेजी: Jeju Island) दक्षिण कोरियाया दकलय् तःधंगु न्हसिभु खः। थ्व कोरियाया प्रायद्वीप (Peninsula) या दक्षिणय् ला।

### विशेषता
थ्व छगू ज्वालामुखी न्हसिभु खः। थनयागु "हल्लासन" (Hallasan) पर्वः दक्षिण कोरियाया दकलय् तःजाःगु च्वका खः। जेजु न्हसिभुयात "हनीमून आइल्याण्ड" नं धाइ। थ्व थाय् युनेस्कोया "विश्व सम्पदा धलख"य् दुथ्याः।

## स्वयादिसँ
* दक्षिण कोरिया

## लिधंसा

पुचः:न्हसिभु
कुरिल न्हसिभुत

**कुरिल न्हसिभुत** (अङ्ग्रेजी: Kuril Islands) जापानया होक्काइदो निसें रुसया कामचात्का प्रायद्वीप तक न्यनाच्वंगु ज्वालामुखी न्हसिभुतेगु पुचः खः।

* **विवाद:** थ्व न्हसिभुत आः रुसयागु नियन्त्रणय् दु, तर जापानं थुकियात थःगु "उत्तरी भूभाग" (Northern Territories) धकाः दाबी याना वयाच्वंगु दु। थ्व विवादया कारणं जापान व रुस दथुइ निगूगु विश्व हताःया शान्ति सम्झौता आःतकं पूर्ण रुपं जुइ फयाच्वंगु मदु।

## स्वयादिसँ
* रुस
* जापान

पुचः:रुस
बोर्नियो

**बोर्नियो** हलिमया स्वंगूगु दकलय् तःधंगु न्हसिभु खः। थ्व एसियाया दकलय् तःधंगु न्हसिभु खः। थ्व न्हसिभु स्वंगू देशय् ब्वथलातःगु दु:
# **[[इन्डोनेसिया]]** (७३%): थुकियात "कालिमान्तान" (Kalimantan) धाइ।
# **[[मलेसिया]]** (२६%): साभा (Sabah) व सारावाक (Sarawak) राज्य।
# **[[ब्रुनाई]]** (१%): छगू चिधंगु धनी देश।

**वातावरण:** बोर्नियोया वर्षा वन (Rainforest) हलिमया दकलय् पुलांगु वन मध्ये छगू खः (करिब १४ कोटी दँ पुलांगु)। थन ओरङ्उटान (Orangutan) नांयागु लोपोन्मुख जनावर दु।

## स्वयादिसँ
* न्हसिभु

पुचः:न्हसिभु
होन्शु

**होन्शु** (Honshu) जापानयागु दकलय् तःधंगु व मू न्हसिभु खः। थ्व न्हसिभुइ जापानयागु मू शहरत ला। थ्व  जाभा (Java) लिपा हलिमया दकलय् अप्व जनसंख्या दुगु न्हसिभु खः।

### भूगोल
होन्शुयागु क्षेत्र २२७,९६० वर्ग किलोमिटर ति दु। थ्व टापुयागु ७५% भाग गुंइ भुनाच्वंगु दु। जापानया दकलय् तःजाःगु च्वका माउन्ट फुजी (३,७७६ मिटर) थन हे ला। थ्व न्हसिभुयात प्रशान्त महासागर व जापान सागरं घेरे यानातःगु दु।

### अर्थतन्त्र व शहर
जापानयागु मू आर्थिक व सांस्कृतिक केन्द्रत थन हे दु।

**[[टोकियो]]** (Tokyo): जापानया राजधानी व हलिमया दकलय् तःधंगु महानगर।

**[[ओसाका]]** (Osaka): जापानया मू व्यापारिक केन्द्र।

**[[क्योतो]]** (Kyoto): पुलांगु राजधानी व सांस्कृतिक सम्पदाया शहर।

## स्वयादिसँ
* जापान

पुचः:जापान
पुचः:न्हसिभु
एरी पुखू

**एरी पुखू** (अङ्ग्रेजी: Lake Erie) उत्तर अमेरिकाया ग्रेट लेक्स (Great Lakes) वा न्यागू त-तःधंगु पुखू मध्ये क्षेत्रफलया ल्याखं प्यंगूगु तःधंगु पुखू खः। आयतन (Volume) या ल्याखं थ्व न्यागू पुखू मध्ये दकलय् चिधंगु खः, व थ्व दकलय् "चिजाःगु" (Shallowest) पुखू नं खः।

एरी पुखूया उत्तरय् क्यानडाया ओन्टारियो प्रान्त ला धाःसा दक्षिणय् संयुक्त राज्य अमेरिकाया ओहायो, पेन्सिलभेनिया, न्यु यर्क, व मिसिगन राज्य ला। थ्व पुखूया नां थन च्वंपिं आदिवासी "एरी" (Erie people) जनजातिया नामं तःगु खः। एरी खँग्वःया अर्थ "भौ" (Cat) खः।

## भूगोल
एरी पुखूया औसत गहिराई १९ मिटर (६२ फिट) जक दु। थ्व ग्रेट लेक्स मध्ये दकलय् चिजाःगु जुयाः, थनया लःया तापक्रम तसकं याकनं हिली। बर्खा इलय् थ्व दकलय् लुमुइज धाःसा चिकुलाया इलय् दकलय् न्हापां च्वापुं भुनी।

* **मुहान:** एरी पुखूया लःया मू स्रोत "डेट्रोइट खुसि" (Detroit River) खः, गुगु हुरोन पुखू (Lake Huron) व सेन्ट क्लेयर पुखू (Lake St. Clair) नं वइ।
* **निकास:** थ्व पुखूया लः "नायाग्रा खुसि" (Niagara River) जुयाः ओन्टारियो पुखूलि (Lake Ontario) वनी। थन हे नांजाःगु **[[नायाग्रा फल्स]]** (Niagara Falls) ला।

## इतिहास
एरी पुखूया इतिहास उत्तर अमेरिकाया विकास नाप तसकं स्वानाच्वंगु दु।
* **आदिवासी:** युरोपेलीत वये न्ह्यः थन एरी व इरोकवा (Iroquois) जनजातित च्वनिगु खः।
* **हताःया ई:** सन् १८१२ या हताः (War of 1812) या इलय् थ्व पुखू रणनीतिक रुपं तसकं महत्त्वपूर्ण जुयाच्वन। सन् १८१३ य् जूगु "एरी पुखूया ल्वापु" (Battle of Lake Erie) य् अमेरिकी नौसेनां बेलायती नौसेनायात बुकाः पुखूया नियन्त्रण काःगु खः। थ्व ल्वापुइ कमान्डर "ओलिभर हजार्ड पेरी" (Oliver Hazard Perry) या भूमिका नांजाः।

## अर्थतन्त्र
एरी पुखूया तटय् त-तःधंगु औद्योगिक शहरत दु, गथेकि क्लिभल्याण्ड (Cleveland), बफेलो (Buffalo), टोलिडो (Toledo), व एरी (Erie)।
* **उद्योग:** १९गु व २०गु शताब्दीइ थ्व क्षेत्र "रस्ट बेल्ट" (Rust Belt) या केन्द्र खः। पुखूया लःमार्ग (Shipping) छ्यलाः नँ (Iron) व ह्यंग्वाह् (Coal) यागु ढुवानी जुइ, गुकिं स्टील उद्योगयात ग्वाहालि यात।
* **न्या लायेगु (Fishing):** एरी पुखूइ ग्रेट लेक्सया मेमेगु पुखू स्वया अप्व न्या दु। थन व्यापारिक रुपं न्या लायेगु तःधंगु उद्योग दु। "वालाई" (Walleye) व "यल्लो पर्च" (Yellow Perch) थनया मू न्या खः।

## वातावरण
एरी पुखूयात १९६० या दशकय् "सीगु पुखू" (Dead Lake) धायेगु यानाहल। उद्योग व शहरया धः (Sewage) तप्यंक पुखूइ छ्वःगु कारणं थनया लः तसकं प्रदूषित जूगु खः।
* **क्युयाहोगा खुसि (Cuyahoga River):** क्लिभल्याण्डया थ्व खुसिइ प्रदूषणया कारणं सन् १९६९ य् मि तकं नल। थ्व घटनां अमेरिकाया "वातावरण संरक्षण एजेन्सी" (EPA) व "स्वच्छ लः ऐन" (Clean Water Act) दयेकेत ग्वाहालि यात।

आःया इलय् पुखूया अवस्था सुधार जूगु दु, तर बर्खा इलय् "अल्जी" (Algae blooms) या समस्या आः नं खनेदु। बुँज्याया मल (Fertilizer) खुसिइ वनाः पुखूइ थ्यनीगु कारणं थ्व समस्या वःगु खः।

## लिधंसा

पुचः:संयुक्त राज्य अमेरिका
पुचः:पुखू
सम्भाव्यता

**सम्भाव्यता** (अङ्ग्रेजी: Probability) गणितया छगू कचा खः गुकिलि छुं नं घटना (Event) जुइ फइगु वा मफइगु "मौका" (Chance) यागु मापन जुइ। थुकिया मान ० (शून्य) निसें १ (छगू) या दथुइ दइ।

* **० (शून्य):** थुकिया अर्थ घटना जुइगु "असम्भव" (Impossible) दु।
* **१ (छि):** थुकिया अर्थ घटना जुइगु "निश्चित" (Certain) दु।

दसुया निंतिं, यदि झीसं छ म्वः (Coin) ब्वयेका (Toss) स्वयेगु खःसा, उकी "हेड" (Head) वइगु सम्भाव्यता "बच्छि" (Half) वा 0.5 दइ।

## इतिहास
सम्भाव्यताया सिद्धान्तया विकास "जुवा" (Gambling) व "पासा" (Dice) यागु कासां सुरु जूगु खः।
* **१६गु शताब्दी:** इटालियन गणितज्ञ जिरोलामोर कार्डानो (Gerolamo Cardano) नं दकलय् न्हापां कासाया सम्भाव्यता बारे च्वयादीगु खः।
* **१७गु शताब्दी:** फ्रान्सेली गणितज्ञ ब्लेज पास्कल (Blaise Pascal) व पियरे द फर्मा (Pierre de Fermat) नं जू सम्बन्धी समस्या हल यायेगु झ्वलय् सम्भाव्यताया आधुनिक सिद्धान्तया जग तयादिल।
* **आधुनिक काल:** २०गु शताब्दीइ रसियन गणितज्ञ **आन्द्रे कोल्मोगोरोभ** (Andrey Kolmogorov) नं सम्भाव्यतायात "एक्जियोम" (Axioms) या आधारय् व्यवस्थित यानादिल।

## मू खँग्वःत (Terminology)
सम्भाव्यता थुइकेत छुं मू खँग्वःत सयेके माः:
# **प्रयोग (Experiment):** छुं नं ज्या गुकिया लिच्वः (Result) अनिश्चित दइ। दसु: म्वः ब्वयेकेगु, पासा (Dice) वांछ्वयेगु।
# **नमूना क्षेत्र (Sample Space, <math>S</math>):** प्रयोग पाखें वये फइगु सकल सम्भावित लिच्वःतय्गु पुचः।
#* दसु: म्वः ब्वयेके बलय् S = \{Head, Tail\}
#* दसु: पासा वांछ्वये बलय् S = \{1, 2, 3, 4, 5, 6\}
# **घटना (Event, <math>E</math>):** नमूना क्षेत्रया छुं छगू वा अप्व लिच्वः। दसु: पासा वांछ्वये बलय् "जोर ल्याः" (Even number) वइगु घटना E = \{2, 4, 6\} खः।

## गणितीय सूत्र
यदि फुक्क लिच्वः वयेगु सम्भावना बराबर (Equally likely) दुसा, छुं नं घटना E यागु सम्भाव्यता P(E) थुकथं लिकाये छिं:

:P(E) = \frac{\text{यःगु लिच्वःया ल्याः (Number of favorable outcomes)}}{\text{कुल सम्भावित लिच्वःया ल्याः (Total number of outcomes)}}

**दसु १:**
छगू पासा (Dice) वांछ्वये बलय् "३" (Three) वइगु सम्भाव्यता गुलि दु?
* कुल लिच्वः (S) = ६ (\{1, 2, 3, 4, 5, 6\})
* यःगु लिच्वः (E) = १ ("३" जक)
* सम्भाव्यता P(3) = \frac{1}{6}

**दसु २:**
छगू पासा वांछ्वये बलय् "जोर ल्याः" (२, ४, ६) वइगु सम्भाव्यता गुलि?
* यःगु लिच्वः = ३ (\{2, 4, 6\})
* सम्भाव्यता P(Even) = \frac{3}{6} = \frac{1}{2} = 0.5

## सम्भाव्यताया नियमत
१. छुं नं घटनाया सम्भाव्यता ० व १ या दथुइ जुइ:
:0 \leq P(E) \leq 1

२. "पूरक घटना" (Complementary Event):
घटना E *मजुइगु* सम्भाव्यतायात P(\text{not } E) वा P(E') धाइ।
:P(E) + P(E') = 1
:P(E') = 1 - P(E)

३. "स्वतन्त्र घटना" (Independent Events):
यदि निगु घटनाया लिच्वलं एक-आपसय् असर मलाकुसा, उकियात स्वतन्त्र घटना धाइ। (दसु: निकः म्वः ब्वयेकेगु)।
:P(A \text{ and } B) = P(A) \times P(B)

## छ्येलेज्या
सम्भाव्यताया छ्यला झीगु न्हिथंया जीवनय् व विज्ञानय् जुइ।
* **मौसम पूर्वानुमान (Weather Forecasting):** "कन्हय् वा वइगु सम्भावना ३०% दु" धयागु खँ सम्भाव्यताया आधारय् धाइगु खः।
* **बीमा (Insurance):** बीमा कम्पनी-तय्सं दुर्घटना जुइ फइगु सम्भावनाया ल्याःचाः यानाः हे "प्रिमियम" (Premium) तोके याइ।
* **शेयर बजार (Stock Market):** शेयरया भाः थहाँ वनी वा कुहाँ वनी धयागु विश्लेषण यायेत।
* **विज्ञान (Science):** क्वान्टम मेकानिक्स (Quantum mechanics) व जेनेटिक्स (Genetics) पूर्ण रुपं सम्भाव्यताय् आधारित दु।

## लिधंसा

पुचः:गणित
पुचः:ल्याः ज्या