open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
न्यु जिल्यान्द

**न्यु जिल्यान्द** दक्षिण पश्चिमी प्रशान्त महासागरय् निगु तधंगु व यक्व चिधंगु तापूइ अवस्थित छगू देय् ख। थ्व देय्या जनजाति माओरीतयेगु भाषाय् थ्व देय्या नां आओतेअरोआ **Aotearoa** ख गुकिया अर्थ ताःहाकःगु तुयु सुपाँय्या देय् ख। रेल्म अफ न्युजिल्यान्दय् कूक तापु व निउइ (स्वसाशित व स्वतन्त्र सम्बन्धित) व तोकेलाउ व रस दिनेन्देन्सी (न्युजिल्यान्दया एन्तार्क्तिकाय् दावी यानातःगु थाय्) नं ला। 

थ्व देय् थःगु भौगोलिक सूदुरताया निंतिं नांजा। थ्व देय् अस्त्रेलिया स्वया करिब २००० किमि तापा व थ्व देय्या नापं या थाय् उत्तरय् न्यु क्यालेदोनिया, फिजि व तोङ्गा ख। थ्व देय्या मू जनसंख्या युरोपेली पूर्खौलीया जुसां थन माओरी व गैह्रमाओरी पोलिनेसियन व एसियन माइनोरिति नं दु। थ्व देय्या लानि एलिजाबेथ २ ख। वय्क देशय् मदैबिले थ्व देय्या राष्ट्राध्यक्षया भूमिका गैह्र राजनैतिक गभर्नर जेनेरलं यानादि। लानिया भूमिका सांकेतिक जक्क ख व वय्कःया छुं वास्तविक अधिकार मदु।  राजनैतिक शक्ति लोकतान्त्रिक रुपं निर्वाचित संसदं सरकार प्रमुख प्रधानमन्त्रीया नेतृत्त्वय् याइ। 

## लिधँसा

## पिनेया स्वापू

* 

* Te Ara, The Encyclopedia of New Zealand
* Ministry for Culture and Heritage - includes information on flag, anthems and coat of arms
* New Zealand Government portal
* Congressional Research Service (CRS) Reports regarding New Zealand
* New Zealand weather
* NZHistory.net.nz New Zealand history website
* Statistics New Zealand - Official statistics
* Tourism New Zealand


पुचः:कमनवेल्थ अफ नेसनया सदस्य
पुचः:भूतपूर्व बेलायती उपनिवेश
पुचः:पोलिनेसिया
पुचः:टापू देय्
पुचः:अंग्रेजी-ल्हाइगु देय् व लागा
पुचः:संवैधानिक राजतन्त्रात्मक देय्
पुचः:जियल्यान्दिया
पुचः:उदार प्रजातन्त्र
पुचः:सन् १९४७य् पलिस्था
पुचः:देय्
पलाउ

**पलाउ** प्रशान्त महासागरया छगू तापू देय् ख। 

## लिधंसा

पुचः:देय्
सोलोमन न्हसिभु

**सोलोमन टापू** मेलानेसियाया छगू देय्‌ ख। थ्व देय्‌ पपुवा न्यु गिनियाया पूर्वय् ला व थ्व देय्‌य् करिब द्वछि टापू दु। थ्व देय्‌या सकल टापूया क्षेत्रफल २८,४००&nbsp;वर्ग किमि (१०,९६५&nbsp;व&nbsp;मा) दु। थ्व देय्‌या राजधानी होनिआरा ख। होनिआरा गुआदालकनाल टापूइ ला।

सोलोमन टापूइ मेलानेसियन मनुतयेगु मानव वस्ती दूगु द्वलंद्व दँ जूगु विश्वास दु। संयुक्त अधिराज्यनं थ्व टापूपुचःले सन् १८९०या दौरानय् थन प्रोटेक्टरेटया पलिस्था यात। द्वितीय विश्व युद्धया दक्ले तःच्वःगु लडाइंय् छगू सोलोमन टापू अभियान सन् १९४२-१९४५य् थन जूगु ख। सन् १९७६इ थन स्व-शासन लागू जुल धाःसा थ्व देशय् स्वतन्त्रता थुकिया निदं धुंका वल। सोलोमन टापू छगू संवैधानिक राजतन्त्रात्मक देय्‌ ख। थ्व देय्‌या आःया लानि एलिजाबेथ द्वितीय थनया राष्ट्राध्यक्ष ख। 

सन् १९९८या जातीय संघर्ष सरकारी अव्यवस्था धुंका देय्‌या शान्ति खलबल जुल। सन् २००३या जुनय् अस्ट्रेलियाया नेतृत्त्वय् छगू बहुराष्ट्रिय बलं थन क्षेत्रीय मिसन (RAMSI) दयेका थ्व देय्‌य् शान्ति पुनर्बहाली व जातीय मिलिशियायात निशस्त्रीकरण यायेगु ज्या यात। 

थ्व देय्‌या छगू टापू उत्तर सोलोमन टापू धाःसा स्वतन्त्र सोलोमन टापू व पपुवा न्यु गिनियाया बुगेनभिल्ला प्रान्तय् विभक्त दु। 

## लिधंसा

## स्वयादिसँ
*देय्‌

पुचः:देय्‌
पुचः:देय्
भानुआटु

**भानुआतु**आधिकारिक रुपय् णराज्य वानुआतु(फ्रान्सेली:République de Vanuatu;बिस्लामा:Ripablik blong Vanuatu) प्रशान्त महासागरया मेलानेसिया क्षेत्रय् दयाच्वंगु छगू तापू देय् ख। थ्व दक्षिण प्रशान्त महासागरय् ला। थ्व द्वीप समूह उत्तरी अष्ट्रेलियाया पूर्वय् १,७५० किमि (१,०९० माइल),न्यू क्यालेडोनियाया न्यू गिनीया पूर्वय् सोलोमन टापुया दक्षिणपूर्वय् फिजीया पश्चिमय् ला। 

भानुआतुइ दकलय् न्हापां मेलानेसियन मनूत च्वनाच्वंगु खः। थ्व टापूपुचलय् दकलय् न्हापां युरोपियनत/पिनेया मनूत छगू स्पेनिश अभियानया झ्वलय् थ्यंगु खः। थ्व अभियान पोर्चुगिज नेभिगेटर फर्नान्डिज डी किरोसया नेतृत्वय्  थन थ्यंगु ख। वय्कः थ्व टापू पुचःया दकलय् तःधंगु टापु, इस्पिरितु सान्तो (Espíritu Santo)य् १६०६य् थ्यन। किरोसं थ्व टापू पुचःयात स्पेनी इस्ट इन्दिजया भूभाग जूगु घोषणा यात व थुकियात ला अस्त्रियालिया डेल एस्पिरितु सान्टोया नां बियादिल।

सन् १८८०या दशकय् फ्रान्स व बेलायतं थ्व द्वीपसमूहया छुं भागया दाबी यात व सन् १९०६इ इमिसं एंग्लो-फ्रान्सेली कन्डोमिनियमया माध्यमं द्वीपसमूहयात न्यु हेब्रिड्सया रुपय् मंकाः रुपं व्यवस्थापन यायेगु छगू फ्रेमवर्कय् सहमति यात ।

सन् १९७०या दशकय् छगू स्वतन्त्रता आन्दोलन ब्वलन, व गणतन्त्र वानुआतु सन् १९८०इ पलिस्था जुल। स्वतन्त्रता धुंका थ्व देय् संयुक्त राष्ट्र संघ, राष्ट्रमंडल, अन्तर्राष्ट्रिय संगठन डे ला फ्रान्कोफोनी, व प्रशान्त टापु फोरमया दुजः जुल ।

## नां
भानुआतुया नां भानु ("भूमि" वा "छेँ") खँग्वलं वःगु ख। थ्व खँग्वः यक्व अस्ट्रोनेसियाली भाषाय् खने दु। थ्व खँग्वःयात तु (tu) खँग्वः नाप स्वाना थ्व देय्या नां वःगु ख। तुया अर्थ "दनेगु" ख। थ्व निगु खँग्वः छथाय् तयाः देय्‌यात स्वतन्त्र स्थितिइ दनाच्वंगु थाय् धाइगु अर्थ क्यनि।

## स्वयादिसँ
* प्रशान्त महासागर

## लिधंसा

पुचः:मेलानेसिया
पुचः:देय्
फिजी

**फिजि** वा **फिजी** आधिकारिक रूपं फिजी गणराज्य मेलानेसियाय् दक्षिण प्रशान्त महासागरया ओशिनियाया छगू देय् ख। थ्व देय् न्युजिल्याण्ड स्वया थ्यं-मथ्यं १,१०० समुद्री माइल(२००० किमि; १,३०० माइल) तापाः। थ्व देसय् ३०० स्वया अप्व टापुत दु-गुकिलि करिब ११०य् स्थायी रुपं बसोबास दु व ५०० स्वया अप्व टापुचा (चिधंगु टापु) दु। थ्व देय्या कुल भूभाग करिब १८,३०० वर्ग किलोमिटर (७,१०० वर्ग माइल) दु। थ्व देय्या दकलय् पिनेया टापु पुचः ओनो-इ-लाउ ख। ९२४,६१०या कुल जनसंख्याया करिब ८७% निगु मू टापु भिति लेभु व भानुआ लेभुइ च्वं। करिब स्वब्वय् छब्व फिजियनत भिति लेभु, राजधानी सुभाया तटय् वा चिधंगु शहरी केन्द्रय् गथेकि नादी(गन पर्यटन मू स्थानीय उद्योग ख) वा लाउतोका(गनचिनी उद्योगयाप्रभुत्व दु)य् च्वनि। भिति लेभुया दुनेया भूभागया जटिल भूगोलया कारणं म्हो जक मनूत अन च्वनाच्वंगु दु।

फिजीया अप्वः धया थें टापुत थ्यंमथ्यं १५ कोटी दँ न्ह्यः दयावःगु ज्वालामुखीया गतिविधिं दयेकूगु खः। थौं नं भानुआ लेभु व तवेउनी टापुइ छुं भूतापीय (जियोथर्मल) गतिविधि जुयाच्वंगु दु। भिति लेभुइ दूगु भूतापीय प्रणालीया उत्पत्ति गैर-ज्वालामुखीं जूगु ख व थुकिलि म्हो तापक्रमया सतहया डिस्चार्ज (लगभग ३५ निसें ६० डिग्री सेल्सियस वा ९५ व १४० °F)या दथुइ जुइ।

मनुत ईसापूर्व निगूगु सहस्राब्दी निसें फिजीइ च्वनाच्वंगु दु—न्हापा अस्ट्रोनेसियाली व लिपा मेलानेसियाली, गुकिलि छुं पोलिनेसियाली प्रभाव खनेदु। १७गु शताब्दीइ दकलय् न्हापां युरोपियनत फिजी भ्रमण याःगु खः। सन् १८७४इ, न्हूगु स्वतन्त्र राज्य फिजियात बेलायतीतेसं थःगु अधीनय् लाकाः फिजीया उपनिवेश पलिस्था यात। फिजी सन् १९७० तक्क क्राउन कोलोनीया रुपय् संचालन जुल, गुबले थ्व देसं स्वतन्त्रता प्राप्त यात व डोमिनियन अफ फिजीया नामं म्हसीकल। सन् १९८७इ, छझ्वः तख्तापलट धुंका सत्ता काःगु सैन्य सरकारं थ्व थाय्यात गणतन्त्र घोषणा यात। सन् २००६या तख्तापलटय् कमोडोर फ्र्याङ्क बाइनिमारामां सत्ता कब्जा यात। सन् २००९य् फिजियन उच्च अदालतं सैनिक नेतृत्व गैरकानूनी जूगु फैसला यात। उगु इलय् राष्ट्रपति रातु जोसेफा इलोइलो, गुम्हेसित सेनां नां जकया राष्ट्रप्रमुखया रुपय् कायम यानातःगु खः, औपचारिक रुपं १९९७या संविधान खारेज यानाः बाइनिमारामायात अन्तरिम प्रधानमन्त्रीया रुपय् हाकनं नियुक्त यात। लिपा सन् २००९य् इलोइलोया थासय् रातु एपेली नैलाटिकाउ नायः जुल। १७ सेप्टेम्बर २०१४ खुनु, यक्व दँया लिपा छगू ​​लोकतान्त्रिक निर्वाचन जुल। बाइनिमारमाया फिजीफर्स्ट पार्टीं ५९.२% मत त्याकूगु खःसा अन्तर्राष्ट्रिय पर्यवेक्षकतय्सं थ्व चुनावयात विश्वसनीय तायेकूगु दु। 

फिजीया प्रचुर मात्राय् वन, खनिज, व न्याया संसाधनया कारणं प्रशान्त महासागरया दकलय् विकसित अर्थतन्त्रय् छगू दु। थ्व देय्या मुद्रा फिजियन डलर ख, गुकिलि विदेशी मुद्राया मू स्रोत पर्यटक उद्योग, विदेशय् ज्या याइपिं फिजियनतेगु रेमिट्यान्स, बोतल लःया निर्यात, व चिनी ला। स्थानीय सरकार व नगर विकास मन्त्रालयं फिजीया स्थानीय सरकारया निरीक्षण याइ, गुकिलिं नगर व नगर परिषदया रुप काइ। 

## स्वयादिसँ
* प्रशान्त महासागर

## लिधंसा

पुचः:दे
पुचः:देय्
किरिबाती

**किरिबाती** (गिल्बर्टीज भासय् Kiɾibas) वा आधिकारिक रूपं किरिबाती गणराज्य (गिल्बर्टीज:Ribaberiki Kiribati) ओशिनियाया माइक्रोनेसिया उपक्षेत्रय् दूगु छगू टापु देय् ख। थ्व देय् मध्यप्रशान्त महासागरय् ला। २०२०या जनगणना कथं थनया स्थायी जनसंख्या ११९,००० स्वया अप्व दु, गुकिलि बच्छि स्वया अप्व तारावा एटोलय् दु। थ्व राज्यय् ३२ एटोल व छगू दुर्गम तःजाःगु कोरल टापु बानाबा दु। थ्व देय्या कुल बँ भूभाग ८११ किमि२(३१३ वर्ग माइल) दु धाःसा समुद्रय् ३,४४१,८१० किमि२ (१,३२८,८९० वर्ग माइल) क्षेत्र दु।

टापुया प्रसार भूमध्य रेखा व १८०गु मेरिडियनय् ला। थुकिया कारणं किरिबाती हलिमय् प्यंगू हे गोलार्ध उत्तरी, दक्षिणी, पश्चिमी, व पूर्वी गोलार्धय् लाःगु छगू जक देय् खः। अन्तर्राष्ट्रिय तिथि ध्वः (International Date Line) किरिबातीया चाकःलिं वनि व पूर्वपाखे तसकं चाःहिलाः लगभग १५०° पश्चिम थ्यनि। थुकिलिं किरिबातीया दकलय् पूर्वी टापुइ स्थापित याइ। दक्षिणी लाइन टापु व गिल्बर्ट टापु नापं थ्व देय् पृथ्वीया दकलय् न्ह्यःगु ई क्षेत्रय् ला: UTC+14।

किरिबातीं बेलायतं थःगु स्वतन्त्रता प्राप्त यासें सन् १९७९य् छगू सार्वभौम राज्य जुल। राजधानी नगर दक्षिण तारावा आः दकलय् अप्व जनसंख्या दूगु क्षेत्र ख। राजधानीइ यक्व टापुत दु, गुकियात लंया छपुचलं स्वानातःगु दु। वृहद नगर क्षेत्रय् तारावा एटोलया करिब बच्छि क्षेत्रफल दुथ्याः। स्वतन्त्रता स्वया न्ह्यः थ्व देसं फस्फेट निर्यात याःगु ख, तर व खानि आः व्यवहारिक मजू। मत्स्यपालन व नैक्याया "कोपरा" नांया नसाः निर्यातं अर्थतन्त्रया यक्व ब्व न्ह्याकी। किरिबाती हलिमया दकलय् म्हो विकसित देय् मध्ये छगू ख व थःगु अर्थतन्त्रया निंतिं अन्तर्राष्ट्रिय ग्वाहालिइ यक्व निर्भर जुयाच्वंगु दु।

किरिबाती प्रशान्त समुदाय, राष्ट्रमंडल, अन्तर्राष्ट्रिय मुद्रा कोष, विश्व बैंक, व अफ्रिकी, क्यारिबियन व प्रशान्त राज्यया संगठनया दुजः ख व सन् १९९९इ संयुक्त राष्ट्र संघया पूर्ण दुजः जुल। छगू टापु देय् या रुपय् थ्व देय्या टापुत जलवायु परिवर्तन व सुनामीया जोखिमय् ला। जलवायु परिवर्तनयात सम्बोधन यायेगु थुकिया अन्तर्राष्ट्रिय नीतिया छगू केन्द्रीय ब्व जुयाच्वंगु दु व थ्व देय् चीधंगु टापु राज्यया गठबन्धनया दुजः नं खः।

## प्रशासन
किरिबातीइ २१गु जनसंख्या दूगु टापु दु। किरिबातीयात भौगोलिक रुपं स्वंगु द्वीपसमूह वा टापुया पुचलय् बायेछिं , गुकिया छुं नं प्रशासनिक ज्या मदु। थ्व टापुपुचः थ्व कथं दु:

* गिल्बर्ट टापु पुचः
* फिनिक्स टापु पुचः, पृथ्वीया दकलय् तःधंगु समुद्री संरक्षित क्षेत्रय् छगू (२००८ निसें २०१० तक्क दकलय् तःधंगु संरक्षित क्षेत्र ख) 
* लाइन टापु पुचः

स्वतन्त्रता न्ह्यःया मूल जिल्लात :
* बानाबा (ओशन टापु)
* तारावा एटोल
* उत्तरी गिल्बर्ट टापु
* मध्य गिल्बर्ट टापु
* दक्षिणी गिल्बर्ट टापु
* लाइन टापु
न्हापाया जिल्लाय् ४गु (तारावा नापं) गिल्बर्ट टापुइ ला, गन देय्या अप्व जनसंख्या च्वनि। लाइन टापुइ न्यागु टापुइ मनूत मदु (माल्डेन टापु, स्टारबक टापु, मिलेनियम टापु, वोस्तोक टापु व फ्लिन्ट टापु)। फिनिक्स टापुपुचलय् क्यान्टन त्वता मेमेगु टापुइ मनू मदु , व छुं नं प्रतिनिधित्व मदु। बनाबाय् हे आः म्हो जक मनूत च्वनाच्वंगु दु। फिजीया रबी टापुइ च्वंगु बानाबनया छम्ह अनिर्वाचित प्रतिनिधि नं दु। 

२१गु मनू च्वनिगु टापुइ प्रत्येकय् थःगु हे स्थानीय परिषद् दु गुकिलिं न्हिथंया ज्याखँ याइ। सकल मनू दूगु टापुया निंतिं छगू परिषद् दु, निगु अपवाद नापं: तारावा एटोलय् स्वंगु परिषद् दु: बेटियो नगर परिषद, तेइनानो शहरी परिषद् (TUC) ( दक्षिण तारावाया ल्यंगु भागया निंतिं) व युतान तारावा परिषद (ETC) (उत्तर तारावा); व तबिटुइयाय् निगू परिषद् दु ।

## लिधंसा

पुचः:देय्
सामोआ

**सामोआ** आधिकारिक रुपय् सामोआया स्वतन्त्र राज्य व सन् १९९७ तक्क पश्चिमी सामोआ (सामोआ भासय् :Sāmoa i Sisifo)या नामं म्हसीकिगु या, निगु मू टापु (साभाइ'इ व उपोलु) दूगु छगू पोलिनेसियाली टापु देय् ख। थ्व देसय् निगु चिधंगु, बसोबास दूगु टापु (मनोनो व अपोलिमा) दु धाःसा यक्व चिधंगु, मनूतेगु बसोबास मदूगु टापुत दु, गुकिलि अलेइपाता टापुत ( नु'उतेले , नु'लुआ , फानुआतापु व नामुआ ) ला। सामोआ अमेरिकी सामोआया ६४ किमि (४० माइल) पश्चिमय्, तोङ्गाया ८८९ किमि (५५२ माइल) उत्तरपूर्वय्, फिजीया १,१५२ किमि (७१६ माइल) उत्तरपूर्वय्, वालिस व फुटुनाया ४८३ किमि (३०० माइल) पूर्वय्,  तुभालुया ११५१ किमि (७१५ माइल) दक्षिणपूर्वय्, टोकेलाउया ५१९ किमि (३२२ माइल) दक्षिणय् , हवाईया ४,१९० किमि (२,६०० माइल) दक्षिणपश्चिमय् , व निउएया ६१० किमि (३८० माइल) उत्तरपश्चिमय् ला। 
थ्व देय्या राजधानी व दकलय् तःधंगु नगर अपिया ख। लापिता मनुतेसं करिब ३५०० दँ न्ह्यः सामोआन टापु लुइकाः बसोबास याःगु ख। इमिसं सामोआन भाय् व सामोआन सांस्कृतिक पहिचान विकास यात।

सामोआ ११ प्रशासनिक विभाजन दुगु एकात्मक संसदीय लोकतन्त्र खः। थ्व छगू सार्वभौम राज्य व राष्ट्रमंडलया दुजः ख। पश्चिमी सामोआयात संयुक्त राष्ट्र संघय् १५ डिसेम्बर १९७६य् दुथ्याःगु ख। सामोआमितेगु समुद्री यात्राया सीपया कारणं २०गु शताब्दी न्ह्यःया युरोपेली अन्वेषकतेसं अमेरिकी सामोआ नापंया दक्वं टापु पुचःयात "नेभिगेटर टापु" धाल। थ्व देय्‌ सन् १८९९ निसें १९१५ तक्क जर्मन साम्राज्यया उपनिवेश जुयाच्वन, अनंलि थ्व देय् सन् १९६२या १ जनवरी तक्क मंकाः बेलायती व न्युजिल्यान्दया उपनिवेशवादी प्रशासनया अधीनय् लातः। थ्व धुंका थ्व देय्‌ स्वतन्त्र जुल।

## प्रशासन
सामोआय् झिंछगू इतुमालो (राजनीतिक जिल्ला) दु। थुपिं युरोपियन आगमन स्वयां न्ह्यःया परम्परागत झिंछगू जिल्ला खः। सकल जिल्लाया फालुपेगा (परम्परागत पद्धति)या परम्परागत झ्वलय् आधारित संवैधानिक आधार ( fa'avae ) दइ। प्रत्येक जिल्लाया राजधानीं जिल्लाया ज्याखँया प्रशासन व समन्वय याइ व मेमेगु जिम्मेवारीया नापं प्रत्येक जिल्लाया सर्वोच्च उपाधि बीगु ज्या नं याइ।

दसु:

आनाया राजधानी लेउलुमोएगाय् दु। आनाया सर्वोपरि तमा-अ-'ऐगा (राजवंश) उपाधि तुइमालेलिफानो ख। आनाया सर्वोपरि पापा (pāpā वा उपाधि) "तुइ आना" ख । थ्व उपाधि बीगु पुचः — फलेइवा (अर्थ गुंगू छेँ) — लेउलुमोएगाय् दु।

अटुआया राजधानी लुफिलुफीइ दु। अटुआया सर्वोपरि ताम-अ-'ऐगा (राजवंश) उपाधित तुपुआ तामसेसे ( फालेफा व सालानीइ आधारित) व माता'फा (अमाइले व लोटोफागाय् आधारित) ख। थ्व उपाधि बीगु निगु मू राजनीतिक परिवार 'ऐगा सा फेनुनुइवाओ व ' ऐगा सा लेवालासी ख। अटुआया सर्वोपरि पापा उपाधि "तुइ अटुआ" ख । थ्व उपाधि बिइगु पुचः — फालेओनो (अर्थ खुगु छेँ) — लुफिलुफीइ दु।

तुआमासागाया राजधानी अफेगाय् दु । तुआमासागाया सर्वोपरि तमा-अ-'ऐगा (राजवंश) उपाधि छगू मालिएटोआ उपाधि ख। थ्व उपाधि मालिइ (Malie) आधारित उपाधि ख । मालिएतोआ उपाधि बीगु मू राजनीतिक परिवार 'ऐगा सा मालिएतोआ ख, गुकिलि परिवारया निंतिं मू वक्ता औइमातागी ख। तुआमासागाया सर्वोपरि पापा उपाधि गतोइतेले (अफेगां ब्यूगु) व वएतामासोलिइ (सफातां ब्यूगु) ख। [ २६ ]

झिंछगू इतुमालोयात थुकथं दु:

*उपोलुइ​
#१. तुआमासागा ( अफेगा ) 
#२. आना ( लेउलुमोएगा )
#३. ऐगा-इ-ले-ताइ ( मुलिफानुआ ) 
#४. अतुआ ( लुफिलुफी ) 
#५. भा'आ-ओ-फोनोति ( सममेया )
* सवैइइ​
#६. फा'असालेलेगा ( सफोतुलाफाई )
#७. गागा'एमाउगा ( सालेउला ) 
#८. गगा'इफोमौगा ( साफोतु )
#९. वैसिगानो ( असाउ )
#१०. सतुप'इते ( सतुप'इते )
#११. पलौली ( भैलोआ )

## लिधंसा

पुचः:देय्
टोङ्गा

**टोङ्गा**, **तोङ्गा**, **तोंगा** वा **टोंगा** आधिकारिक रुपय् टोंगाया राज्य ( टोङ्गा भासय् :Puleʻanga Fakatuʻi ʻo Tonga) पोलिनेसियाया छगू टापु देय् ख। थ्व देय् ओसियानियाया छगू ब्व ख। थ्व देसय् १७१ टापु दु – गुकिलि ४५ टापुइ मनुत च्वनि। थुकिया कुल सतह क्षेत्रफल करिब ७५० किमि २ (२९० वर्ग माइल) दु, दक्षिणी प्रशान्त महासागरय् ७,००,००० किमि २ (२७०,००० वर्ग माइल) स्वया अप्व क्षेत्रया लखय् थ्व टापूत दयाच्वंगु दु । सन् २०२१या जोनसनया ट्रिब्यूनया कथं टोंगाया जनसंख्या १०४,४९४ दु गुकिलि ७०% मनुत मू टापु टोंगा तापुइ च्वनि। थ्व देय् करिब ८०० किमि (५०० माइल) उत्तर-दक्षिणय् न्यनाच्वंगु दु। थ्व देय्‌या उत्तरपश्चिमय् फिजी व वालिस व फुटुना (फ्रान्स), उत्तरपूर्वय् सामोआ , पश्चिमय् न्यू क्यालेडोनिया (फ्रान्स) व भानुआतु, पूर्वय् निउए (दकलय् सत्तिगु विदेशी भूभाग), व केर्मादेक (न्युजिल्यान्द) दक्षिणपश्चिमय् दु। टोंगा न्युजिल्याण्डया उत्तरी टापुं करिब १,८०० किमि (१,१०० माइल) तापाक्क ला।

टोंगाय् मनू बस्तीया पलिस्था करिब २,५०० दँ न्ह्यः लापिता सभ्यतां यात। इपिं पोलिनेसियामि मनूत खः व इमिसं बुलुहुँ छगू विशिष्ट व बल्लाःगु जातीय पहिचान, भाषा , व संस्कृतिया विकास यात। थ्व हे लहना टोङ्गाय् परिणत जुल। इमिसं दक्षिण प्रशान्त महासागरय् याकनं हे छगू शक्तिशाली आधार स्थापित यात, व टोंगाया विस्तार जूगु थ्व ईयात तुइ टोंगा साम्राज्यया नामं म्हसीकिगु या। न्हापांम्ह टोंगाया जुजु , ʻAhoʻeitu , या शासनं टोंगा छगू क्षेत्रीय शक्तिया कथं दयावल। थ्व छगू थालासोक्रेसी (समुद्री साम्राज्य) ख गुकिलिं प्रशान्त महासागरया अभूतपूर्व क्षेत्रयात त्याकाः नियन्त्रण यात। सोलोमन टापुया छुं भाग व पश्चिमय् च्वंगु मुक्कं न्यू क्यालेडोनिया व फिजीं सामोआ व निउए व पूर्वय् आधुनिक फ्रान्सेली पोलिनेसियाया छुं भाग तकं थ्व साम्राज्य थ्यन। तुइ टोंगा प्रशान्त महासागरय् आर्थिक, जातीय व सांस्कृतिक प्रभावया निंतिं नांजाल, गुगु १३गु शताब्दीया सामोआ क्रान्ति व युरोपियनतेसं सन् १६१६इ थ्व टापुत लुइकेधुंका नं बल्लाक दयाच्वन। 

सन् १९०० निसें १९७० तक्क टोंगायात बेलायती संरक्षित राज्यया दर्जा दत । बेलायतं टोंगाया विदेश मामिला मित्र सन्धिया अन्तर्गत स्वल , तर टोंगां गबलें नं छुं नं विदेशी शक्तियात थःगु सार्वभौमिकता मत्वःतु। सन् २०१०य् टोंगां थःगु परम्परागत निरपेक्ष राजतन्त्रं निर्णायक पलाः ल्ह्वनाः अर्ध-संवैधानिक राजतन्त्र दयेकल। थ्व पलाः विधायी सुधारं न्हापांगु आंशिक प्रतिनिधि निर्वाचनया लँपु चायेकेधुंकाः न्ह्याकूगु खः।

टोंगा राष्ट्रमंडल , संयुक्त राष्ट्र संघ , प्रशान्त टापु फोरम, व चिधंगु टापु राज्यया गठबन्धनया दुजः ख ।

## लिधंसा

पुचः:देय्
नायु

## ईतिहास
## भूगोल
## अर्थतन्त्र
## राजनीति

पुचः:दे
पुचः:देय्
कूक टापू

**कूक टापु** (कूक टापु माओरी: *Kūki 'Āirani*) छगु स्वशाषित संवैधानिक राजतन्त्रिक व न्हु जील्यांड नाप स्वतन्त्र स्वापू तैगु टापुतेगु पुचः ख। थ्व १५गु चीधंगु देय् प्रशान्त महासागरय् ला। थ्व सकल देय्‌या मू भूमि २४० वर्ग किलोमिटर (९२.७&nbsp;वर्ग माइल) दु। तर कूक टापुतेगु एक्स्क्लुसिभ आर्थिक क्षेत्र (EEZ) य् १.८ मिलियन वर्ग कि.मि. (०.७ मिलियन&nbsp;वर्ग माइल) सागरीय लागा  ला।

## इतिहास

## भूगोल

## अर्थतन्त्र

## राजनीति

## लिधंसा

पुचः:देय्
देवनागरी लिपि

**देवनागरी** छगू अबुजिदा लिपि ख। थ्व लिपि उत्तर भारत व नेपाःया यक्व भाषा च्वेयात छ्य्‌लि। थ्व लिपी च्वइगु भाषात संस्कृत, हिन्दी, मराठी भाषा,  सिन्धी भाषा, भोजपुरी भाषा, भिली भाषा, कोण्कणी भाषा, मैथिली भाषा, खेँ भाषा, नेपालभाषा, कश्मिरी भाषा व रोमानी भाषा आदि च्वेत छ्येलि। थ्व लिपि देपां जवःय् च्वइ।
## युनिकोडय् देवनागरी
युनिकोडय् देवनागरी  थू कथं दु।

## See also
* विकिपिडिया:Enabling complex text support for Indic scripts
## Software
* Apple Type Services for Unicode Imaging - Macintosh
* Graphite - open source (SIL)
* Pango - open source (GNOME)
* Uniscribe - Windows
* WorldScript - Macintosh, replaced by the Apple Type Services for Unicode Imaging, mentioned above
* Baraha - Devanāgarī Input using English Keyboard

## External links
* Resources for typing in the Nepali language in Devanāgarī
* The official Devanāgarī Document (pdf) from Govt. Of India.
* On history of Indian writing

### Electronic resources

* Chhahari Syllabic Unicode Editor
* Request for a free hindi Fonts and Devanāgarī Tools CD from the Government of India 
* Devanāgarī Tools: Wiki Sandbox, Devanagari Mail, Yahoo/Google Search & Devanāgarī Transliteration 
* Devanāgarī : all about using Devanāgarī on computers 
* IndiX, Indian language support for Linux, a site by the Indian National Centre for Software Technology
* writeKA English-to-Hindi Online Transliterator
* Unicode Chart for Devanāgarī
* Devanāgarī editor
* Resources for viewing and editing Devanāgarī
* Unicode support for Web browsers
* Creating and Viewing Documents in Devanāgarī
* Hindi/Devanāgarī Script Tutor
* Romanized to Unicode Devanāgarī transliterator
* Devanagari Script Translation Translation for Devanagari Script
* Devanāgarī mailing list and discussion group
* Discussion Group and email List Devanāgarī.
* A compilation of Tools and Techniques for Hindi Computing 
* HiTrans - Roman-Nagari transliteration scheme and conversion tool
युनिकोड

**युनिकोड** धयागु छगू औद्योगिक स्ट्यान्डर्ड खः । थुकिया न्ह्यथनेज्या सकल लिपि तयेगु आखः व चीं तयेत कम्प्युटरं थुइकेत व छ्यलेत जूगु ख: ।

## आतक्क दुगु लिपितः

* अरबी लिपि
* आर्मेनियन लिपि
* बांग्ला लिपि 
* ब्रेल एम्बोस्ड प्याटर्न
* क्यानेडियन एबोरिजिनल सिलेबिक्स
* चिरोकी सिलेबरी
* कप्टिक लिपि
* सिरिलिक लिपि
* देवनागरी
* जीज लिपि
* ज्योर्जियाली लिपि

* युनानी लिपि
* गुजराती लिपि 
* गुरमुखी लिपि 
* चिनिंया लिपि (कान्जी, हान्जा, हान्जी)
* हान्गुल (कोरियाली भाषा)
* हिब्र्यु लिपि
* हिरागाना व काताकाना (जापानी भाषा)
* International Phonetic Alphabet (IPA)
* ख्मेर लिपि
* कन्नड लिपि 
* लाओ लिपि
* ल्याटिन लिपि

* मलयालम लिपि 
* मंगोलियन लिपि
* बर्मेली लिपि
* उडिया लिपि
* सिरियाक लिपि
* तमिल लिपि
* तेलेगु लिपि
* थाई लिपि
* संदे लिपि
* तिफिनाघ
* यि लिपि
* झुयिन

## लिधंसा

* *The Complete Manual of Typography*, James Felici, Adobe Press; 1st edition, 2002
* *Unicode Demystified: A Practical Programmer's Guide to the Encoding Standard*, Richard Gillam, Addison-Wesley Professional; 1st edition, 2002
* *Unicode Explained*, Jukka K. Korpela, O'Reilly; 1st edition, 2006

## Books about Unicode
* *The Unicode Standard, Version 5.0, Fifth Edition*, The Unicode Consortium, Addison-Wesley Professional, Oct. 27, 2006.  ISBN 0-321-48091-0
* *The Unicode Standard, Version 4.0*, The Unicode Consortium, Addison-Wesley Professional, Aug. 27, 2003.  ISBN 0-321-18578-1
thumb|right|The Unicode Standard, Version 4.0
पूर्वीय दर्शन

* हिन्दू धर्म
** वेद
** उपनिषद्
** वेदान्त
** शुन्यता
** मीमांसा
** द्वैत/अद्वैत
* बुद्ध धर्म
** त्रिपिटक
** शून्यता
** मध्यम मार्ग
* कन्फ्युसियस
* ताओ धर्म
* शिन्तो धर्म
* जैन धर्म
* सिख धर्म

## स्वयादिसँ
* दर्शन
मानवता

मानवता धाःगु हलिंया सकल मनुतयेसं मेम्ह मनुनाप तैगु करुणाया भाव ख। 

## स्वयादिसँ
* भाव
मिसावाद

**मिसावाद** वा **नारीवाद** सामाजिक-राजनीतिक आन्दोलन व विचारधाराया छझ्वः ख गुकिया उद्देश्य लिंगया राजनीतिक, आर्थिक, व्यक्तिगत, व सामाजिक समानतायात परिभाषित व स्थापित यायेगु ख। मिसावादं आधुनिक समाज पितृसत्तात्मक जूगु व इमिसं मिजंया दृष्टिकोणयात प्राथमिकता बी धैगु बिचा तः। नापं, थ्व बिचा दुने थ्व समाजय् मिसातेत अन्यायपूर्ण व्यवहार याइ धाइगु धारणा दु। थुकियात हिलेगु कुतः लैंगिक रुढिवादी धारणा विरुद्ध ल्वायेगु व मिसातय्गु शैक्षिक, व्यावसायिक, व अन्तरव्यक्तिगत अवसर व लिच्वःयात बांलाकेगु खः धैगु थ्व बिचा व आन्दोलनया लक्ष्य ख।

## स्वयादिसँ
* भेदभाव
* द सेकेन्द सेक्स

पुचः:संस्कृति
पुचः:बिचा
तर्क

**तार्किक शास्त्र** वा **तर्क** वैध प्रदर्शन व अनुमानया सिद्धान्तया सीकेज्या ख। तर्क दर्शनया छगू शाखा ख, शास्त्रीय triviumया छगू भाग ख, व नापं गणितया छगू शाखा ख। 

तार्किक शास्त्र औपचारिक प्रणालीय् बयान व बहसया संरचना नाप संबंधित दु। तार्किकीया मातहतय् वैधता, भ्रम व विरोधाभास, संभाव्यता छ्येला याइगु तर्कक्रिया, बहस आदि ला। तर्कयात थौंकन्हे बहस सिद्धान्तय् छ्येलिगु या। 

## तर्कया प्रकृति
तार्किक फार्मया अवधारणा तर्कया केन्द्रय् ला। तार्किक संस्कृतिइ छगू तर्कया वैधता उकिया तार्किक रूपय् आधारित जुइ व उकिया सामग्रीइ निर्धारित जुइमखु। पारम्परिक एरिस्टोटलियन सिल्लोजिस्टिक (Aristotelian syllogistic) तर्क व आधुनिक प्रतीकात्मक तर्क औपचारिक तार्किकीया दसु ख। 

* अनौपचारिक तर्क प्राकृतिक भाषा बहसया अध्ययन ख। भ्रम (fallacies)या अध्ययन अनौपचारिक तर्कया छगू विशेष महत्वपूर्ण शाखा ख। प्लेटोया खँल्हाबल्हा अनौपचारिक तर्कया बाँलाःगु दसु ख। 

* औपचारिक तर्क इन्फरेन्सया सीकेज्या ख गुकिलि विशुद्ध औपचारिक विषयय् विषययात स्पष्ट याना सीकिगु जुइ। (छगू इन्फरेन्सय् विशुद्ध औपचारिक विषय वबिले दै गबिले उकियात छुं निश्चित चीज वा गुणं प्रभाव मयाइगु छगू पूर्ण अमूर्त नियम छ्येला व्यक्त याये छिनी। एरिस्टोटलया ज्याय् तर्कया प्राचीनतम ज्ञात औपचारिक अध्ययन खनेदु गुकियात आधुनिक औपचारिक तर्कय् लिपांगु झिन्गुगु शताब्दीइ दुथ्यात। तर्कया यक्व परिभाषाय् तार्किक निष्कर्ष व विशुद्ध औपचारिक विषयया निष्कर्षयात छगू हे कथं कायेगु या। थुकिलिं तर अनौपचारिक तर्क शून्यया धारणा प्रस्तुत मया,छाये धाःसा छुं नं औपचारिक तर्कं प्राकृतिक भाषाया दक्वं सूक्ष्म अंतरयात व्यक्त यायेमफु।)

* आपालं निगु शाखा,साध्यात्मक तर्क(propositional logic) व विधेय तर्क (predicate logic)य् विभक्त यानातःगु प्रतीकात्मक तर्क (Symbolic logic) तार्किक निष्कर्षया औपचारिक गुणयात ब्वैगु प्रतीकात्मक abstractionsया अध्ययन ख। 

* गणितीय तर्क प्रतीकात्मक तर्कया क्षेत्र विशेषय् दैगु एक्सटेंशन ख। विशेषयाना गणितीय तर्क मोडल सिद्धान्त, प्रमाण सिद्धान्त, सेट सिद्धान्त, रिकर्सन सिद्धान्त आदिया सीकेयात छ्येलिगु प्रतीकात्मक तर्क ख।

## स्वयादिसँ
* गणित

पुचः:संस्कृति
नैतिकता

**नैतिकता** (अङ्ग्रेजी: Morality) धयागु पाय्छि जूगु (Right) व पाय्छि मजूगु (Wrong) व्यवहार, बानी, व निर्णयया दथुइ भेद याइगु सिद्धान्ततय्गु पुचः खः। "नैतिकता" खँग्वः संस्कृतं बुयावःगु खःसा मोरालिति खँग्वः ल्यातिन भाय्‌या "मोरालितास" (Moralitas) पाखें वःगु खः, गुकिया अर्थ "चरित्र", "बानी", वा "शिष्टाचार" खः। नैतिकतायात निगू कथं स्वये छिं:
# **बर्णनात्मक (Descriptive):** छुं निश्चित समाज, धर्म, वा पुचलं नालातःगु आचार संहिता। (दसु: "हिन्दु नैतिकता", "भिक्टोरियन नैतिकता")।
# **मानक (Normative):** सकल "तार्किक" (Rational) मनूतय्सं नाले माःगु आदर्श व्यवहार। (दसु: "हत्या याये मज्यु" धयागु सर्वव्यापी नियम)।
नैतिकताया अध्ययन याइगु दर्शनशास्त्रया कचायात **[[एथिक्स]]** (Ethics) धाइ। नैतिकताया स्रोत छु खः धयागु खँय् बहस दु। छुं मनूतय्सं थ्व द्यः पाखें वःगु (Divine Command Theory) धाइ, छुंसं थ्व तर्क व कारण (Reason) पाखें वःगु धाइ, धाःसा मेपिसं थ्व समाज व विकासक्रम (Evolution) पाखें वःगु धाइ। नैतिकतां समाजयात व्यवस्थित यायेत, द्वन्द्व म्हो यायेत, व सहकार्य (Cooperation) बढावा बिइत ग्वाहालि याइ।

## विकासक्रम
नैतिकताया अवधारणाया विकास थथे जूगु दु:
* **ट्राइबल (Tribal):** मानव इतिहासया सुरुइ, नैतिकता केवल थःगु "गां" वा "पुचः" (Tribe) दुने जक सीमित जुल। थःगु पुचःया मनूयात ग्वाहालि यायेगु "बांलाःगु" जुइ धाःसा व पिनेया मनूयात स्यायेगु नं "बांलाःगु" जुइ फु।
* **धार्मिक/अक्षीय युग:** त-तःधंगु धर्मतय्गु उदय नापं, नैतिकताया नियमत द्यःया आदेशया रुपय् संहिताबद्ध (Codified) जुल।
* **इनलाइतनमेन्त (Enlightenment):** १७गु व १८गु शताब्दीइ, युरोपय् दार्शनिकतय्सं धर्म निरपेक्ष (Secular) नैतिकताया विकास यात, गुगु "मानव अधिकार" (Human Rights) व "स्वतन्त्रता" य् आधारित दु।
* **हलिंन्यंक:** आःया ईलय्, संयुक्त राष्ट्र संघया "मानव अधिकारया घोषणापत्र" (UDHR) नं हलिं-न्यंकंया निंतिं साझा नैतिक मापदण्ड तःगु दु।

## स्वयादिसँ
* एथिक्स
* सुवर्ण नियम

## स्वयादिसँ
* समाज
* मनु

## लिधंसा

पुचः: दर्शन
पुचः: नैतिकता
अन्टोलोजी

**अन्टोलोजी** धयागु अस्तित्व (Existence), अस्तित्व दूगु अवस्था वा अस्तित्वावस्था (Being) व वास्तविकता(reality)या प्रकृतिया अध्ययन खः। थ्व ख्यः दर्शनया छगू कचा खः गुकिलि हलिंया छुं आधारभूत न्ह्यसःत न्यनी गथेकि: छु दयाच्वंगु दु? (What exists?), छुं नं बस्तुया अस्तित्वया अर्थ छु जुइ? (What does it mean for something to exist?), वास्तविकताय् थी थी बस्तु थःथवय् गथे यानाः स्वापू दु ? (How are different things related to each other in reality?)

## स्वयादिसँ

पुचः:संस्कृति
वास्तविकता

फिलोसोफीइ वास्तविकता धाःगु वस्तु व वातावरण गथे दु अथे हे जुगु व काल्पनिक व वैचारिक आदर्शविहिन अवस्था ख। 

## स्वयादिसँ
* विचाः

पुचः:संस्कृति
सत्य

**सत्य** धाःगु छगू दार्शनिक विचा ख। 

## स्वयादिसँ
* विचा

पुचः:संस्कृति
मेताफिजिक्स

**मेटाफिजिक्स** (अङ्ग्रेजी: Metaphysics) छगू ख्यः ख। थ्व ख्यः प्राचीन ग्रीक दार्शनिक **[[एरिस्टोटल]]** (Aristotle) या मू कृति मध्ये छगू मेताफिजिक्सया यक्व प्रभाव दु। "मेटाफिजिक्स" खँग्वःया अर्थ "फिजिक्स (भौतिकशास्त्र) स्वया लिपा" वा "फिजिक्स स्वया पिने" खः। थ्व सफुतिइ एरिस्टोटलं "अस्तित्व" (Existence), "कारण" (Causality), व "ईश्वर" या बारेय् गहन अध्ययन यानादीगु दु। वय्कलं थुकियात "न्हापांगु दर्शन" (First Philosophy) धकाः नां बियादीगु खः।

एरिस्तोतलया सफू १४ गू खण्डय् (Books) ब्वथलातःगु दु। थुकिलि एरिस्टोटलं प्लाटोया "रुपया सिद्धान्त" (Theory of Forms) यात आलोचना यानादीगु दु। वय्कलं "सब्स्टान्स" (Substance) वा "पदार्थ" हे हलिमया मू आधार खः धकाः तर्क बियादिल। वय्कलं "प्यंगू कारण" (Four Causes) - भौतिक, औपचारिक, प्रभावकारी, व अन्तिम कारणया सिद्धान्त ब्याख्या यानादिल। थ्व सफुतिइ वय्कलं "अनमुभ्ड मुभर" (Unmoved Mover) वा "ईश्वर" या अवधारणा हलादिल, गुम्हेस्यां हलिमयात गति बी तर थः स्थिर च्वनी। मध्यकालीन इस्लामिक व इसाई दार्शनिकतय्सं थ्व सफूयात तसकं महत्त्व बियाः अध्ययन यात। दर्शनशास्त्रया इतिहासय् थ्व सफूया स्थान तसकं तःजाः।

## लिधंसा

पुचः:संस्कृति
पुचः:दर्शन
सिरिलिक लिपि

**सिरिलिक लिपि** (उच्चारण: ,  *azbuka* नं धाई, छगु लिपि ख। थ्व लिपि पूर्वी युरोपय् अप्व छ्येलि। स्लाभ जातियागु मनुतः नाप थ्व लिपियागु स्वापु सिक्क क्वातुसेच्वं।
ग्रीक लिपि

ग्रीक वा यवन लिपि हलिंया छगू मू लिपि ख।

## स्वयादिसँ
* लिपि

पुचः:लिपि
लातिन लिपि

**ल्याटिन लिपि** हलिमय् दक्ले यक्व छ्येलिगु लिपिय् छगु खः। 

## थ्व लिपियागु उदाहरण

{|border="2"
|-
|**अक्षर** :||  A  ||  B  ||  C  ||  D  ||  E  ||  F  ||  G  ||  H  ||  I  ||  L  ||  M  ||  N  ||  O  ||  P  ||  Q  ||  R  ||  S  ||  T  ||  V  ||  X  
|-
|**उच्चारण: ** ||अ (आ) || ब || क || द || ए (ऍ) || फ़ || ग || ह || इ (ई, य) || ल || म || न || ओ (ऑ) || प || क्व || र || स || त || उ (ऊ, उअ) || क्स 
|-}
आखः

thumb|250px
भाषायागु खँग्व च्वेत छ्येलिगु चिं तेत आखः धाइ। आखयागु छगु मंकायात लिपि धाइ। हलिमे येक्व कथंयागु लिपितः छ्येलातगु खने दु। आखयात च्वे नं क्वे, जवलं देपा, देपालं जव आदि कथं च्वे छि। 
## आखतेगु प्रकार
* अबुजिडा
* अल्फाबेटिक
* ग्लिफिक

## स्वयादिसँ
* मा आखः
* बा आखः

पुचः:आखः
फेनेसियन लिपि

फेनेसियन लिपि छगू प्रकारया प्राचीन लिपि ख। 
thumb|329x329px

## स्वयादिसँ
* लिपि

पुचः:लिपि
चिनिया लिपि

**चिनिया लिपि** थी-थी चिनिया भाषा व जापानी भाषा च्वयेयात छ्यलिगु लिपि ख। जापानी व चिनिया च्वयेगु लिपि भति भति पा। नितां हे लिपि पुलांगु चिनिया लिपिं वःगु लिपि ख। पुलां लिपियात अपुइका आःया चिनिया लिपि दयेकूगु ख।
 
## भाषा
थ्व लिपि छ्यलिगु भाषा थ्व कथं दु-
* मन्दारिन भाषा
* जापानी भाषा
* क्यान्तोनिज भाषा 
* वु भाषा
* गान भाषा
* पुलां चिनिया भाषा
* कोरियन भाषा
* भियतनामी भाषा

## स्वयादिसँ
* चिनिया भाषा
* लिपि

पुचः:लिपि
लिपि

**लिपि** धाःगु भाषायात च्वयेगु चिंतेगु पुचः ख। छम्ह मनूं मेम्ह मनू नाप विचाः कायेबिये यायेत सः छ्यला दयेकातःगु पद्धति भाषा खः धाःसा अन्याःगु सःतेत स्वेछिंगु (वा ब्रेल लिपिइ जुसा थिया थुइफूगु) व्यवस्था लिपि ख। लिपि धाःगु खँग्वः संस्कृत खँग्वः "लिप्य" नं वःगु ख। लिपे याइगु खँ हे लिपि ख। भाय्‌या छगू हे खँयात छगू लिपिं मेगु लिपिइ हिलेगु ज्यायात लिपिहिला धाइ। 

## ताजि
हलिमय् थी-थी कथंया लिपि दयाच्वंसां हलिंया सकल लिपियात निश्चित परिधि दुनेतया क्वय्‌या पुचलय् बायेछिं-
* अबुजिदा: दक्षिण एसिया, दक्षिण पूर्व एसिया व इथियोपियाय् छ्यलिगु लिपि। थन्यागु लिपिइ नेपाललिपि, ब्राम्हि (संस्कृत, प्राकृत आदि च्वयेत छ्यलिगु), देवनागरी, बंगाली, आसामी, ओडिया, कन्नड, तमिल, तेलूगु, मलयालम, गुजराती, शारदा, मोडी, मिथिलाक्षर, किरात (सिरिजंगा), सँदेय् (सँदेय् भाय्, जोङ्खा, तामाङ, लद्दाखी, बाल्ति आदि भाय् च्वयेत छ्यलिगु), गुरुमुखी, थाइ, ख्मेर, बर्मेली, सिंहल, लाओ, पुलां मलेय, पुलां बाली आदि लिपि ला। 
* अब्जद:अरबी लिपि व हिब्रु लिपि। अरबी लिपियात अरबी नापं इरानी भाषात (फारसी, अफगान, अजेरी, बलोची) व भारतीय भाषाय् उर्दू, सिन्धी, शाहमुखी पंजाबी, कश्मिरी आदि च्वयेत नं छ्यलिगु या। 
* अल्फाबेत: लातिन, सिरिलिक, जर्जियन लिपि, ग्रिक लिपि आदि। 
* किपा लिपि: चिनिया (मन्दारिन, यि, क्यान्तोनिज आदि) व जापानी भाय्‌य च्वयेत छ्यलिगु लिपि। 

## इतिहास
### दक्षिण एसिया
दक्षिण एसियाया प्राचीन ग्रन्थ ललितविस्तर सूत्रय् बुद्धया कालय् ६४ लिपि दूगु खँ कनातःगु दु। थ्व सफूया १०गू अध्यायय् (लिपिशालासंदर्शनपरिवर्त)य् ब्राह्मीलिपि, खरोष्टी लिपि, पुष्करसारिंलिपि, अङ्गलिपि, वङ्गलिपि, मगधलिपि, मङ्गल्यलिपि, अङ्गुलीयलिपि, शकारिलिपि, ब्रह्मवलिलिपि, पारुष्यलिपि, द्राविडलिपि, किरातलिपि, दाक्षिण्यलिपि, उग्रलिपि, संख्यालिपि, अनुलोमलिपि, अवमूर्धलिपि, दरदलिपि, खाष्यलिपि, चीनलिपि, लूनलिपि, हूणलिपि, मध्याक्षरविस्तरलिपि, पुष्पलिपि, देवलिपि, नागलिपि, यक्षलिपि, गन्धर्वलिपि, किन्नरलिपि, महोरगलिपि, असुरलिपि, गरुडलिपि, मृगचक्रलिपि, वायसरुतलिपि, भौमदेवलिपि, अन्तरीक्षदेवलिपि, उत्तरकुरुद्वीपलिपि, अपरगोडानीलिपि, पूर्वविदेहलिपि, उत्क्षेपलिपि, निक्षेपलिपि, विक्षेपलिपि, प्रक्षेपलिपि, सागरलिपि, वज्रलिपि, लेखप्रतिलेखलिपि, अनुद्रुतलिपि, शास्त्रावर्तां लिपि, गणनावर्तलिपि, उत्क्षेपावर्तलिपि, निक्षेपावर्तलिपि, पादलिखितलिपि, द्विरुत्तरपदसंधिलिपि, यावद्दशोत्तरपदसंधिलिपि, मध्याहारिणीलिपि, सर्वरुतसंग्रहणीलिपि, विद्यानुलोमाविमिश्रितलिपि, ऋषितपस्तप्ता रोचमानां लिपि, धरणीप्रेक्षिणीलिपि, गगनप्रेक्षिणीलिपि, सर्वौषधिनिष्यन्दां लिपि, सर्वसारसंग्रहणीं लिपि, व सर्वभूतरुतग्रहणीम् लिपिया नां कनातःगु दु।

## स्वयादिसँ
* आखः
* खँग्वः
* लिपितेगु धलः

पुचः:संस्कृति
खँपु विज्ञान

**खँपु विज्ञान** भाषाशास्त्रय् छुं नं भाय्‌या खँपुया संरचना निर्धारण याइगु नियम, सिद्धान्त व पद्धतिया पुचः ख। सिन्ट्याक्स खँग्वःया समान परिभाषा तर्कशास्त्र व प्रोग्रामिङ्ग भासय् नं छ्येलिगु या। खँपु विज्ञानयात वाक्य विज्ञान नं धाइगु या। थुकिं शब्दतय्गु दथुया स्वापू व नियमतय्त निर्देशित याइ।

## खँग्वः झ्व (Word Order)
हलिंया थी-थी भासय् खँपु दयेकेगु खँग्वः झ्वः पाः। मू कथं स्वंगु मू ब्वःत कर्ता (Subject), यासु (Verb), व कर्म (Object)या आधारय् खँपु निर्धारण जुइ:

:SOV (कर्ता-कर्म-क्रिया): थ्व नेपालभाषा, खँय् भाय्, व जापानी भाय् थेंज्याःगु भाषाय् दइ। दसु: "जिं (S) जा (O) नया (V)।"

:SVO (कर्ता-क्रिया-कर्म): थ्व अंग्रेजी भाय्, चिनियाँ भाय्, व स्पेनिस भाय् थेंज्याःगु भाषाय् दइ। दसु: "I (S) eat (V) rice (O)."

:VSO (क्रिया-कर्ता-कर्म): थ्व अरबी भाय् व आइरिस भाय् थेंज्याःगु भाषाय् दइ।

## खँत्वाः संरचना (Phrase Structure)

खँपु विज्ञानय् खँग्वःतय्त खँपु दुने मखुसें पुचः-पुचः यानाः खँत्वाः (phrases) या रूपय् संरचना याइ। थुकियात खँत्वाः संरचना नियम (Phrase Structure Rules) धाइ:

: नां खँत्वाः (Noun Phrase / NP): गुकिं मू कथं छगू नां (noun) वा मंकानां (pronoun) या प्रतिनिधित्व याइ। दसु: "छम्ह तःधंम्ह मनू"।

: यासु खँत्वाः (Verb Phrase / VP): गुकिं यासु व उकिया नाप वइगु मेमेगु ब्वतय्गु प्रतिनिधित्व याइ। दसु: "लाकाः ब्वाँय् वन"।

## खँपु संरचनाया किपा (Representation of Structure)

खँपुया दुनेया ब्वतय्गु स्वापू क्यनेत भाषा वैज्ञानिकतयेसं सिमा किपा (Syntax Tree) यात छ्येलेगु या। थ्व किपां छगू खँपुया दुने छु-छु खँत्वाःत दु अले व गुकथं छगू मेगु नाप स्वानाच्वंगु दु धकाः स्पष्ट याइ।

## खँपु विज्ञानया सिद्धान्त (Syntactic Theories)

खँपु विज्ञानया क्षेत्रय् थी-थी सिद्धान्तत प्रतिपादन जूगु दु:
* दयेकीगु/जनक व्याकरण (Generative Grammar): नोम चोम्स्की (Noam Chomsky) नं न्ह्यथनादीगु थ्व सिद्धान्त कथं मनूया न्हेपूलि छगू अन्तर्निहित व्याकरणिक क्षमता दइ, गुकिं असीमित खँपु दयेकेत ग्वहालि याइ।
* ज्या कायेगु/प्रकार्य व्याकरण (Functional Grammar): थुकिं वाक्यया संरचना स्वया नं भाषाया छ्येलेज्या व सम्प्रेषण (communication) या भूमिकायात अप्वः महत्त्व बी।

## स्वयादिसँ
* भाषाशास्त्र

## लिधंसा
 

पुचः:भाषा
गद्य

**गद्य** साहित्यया छगू ख्यः ख। थ्व ख्यः साहित्यया दकलय् वृहद् ख्यलय् छगू ख। 

## विधा
छुं च्वखँत थ्व कथं दु-
* वास्तविक
** च्वखँ (निबन्ध)
** लुमँखँ (संस्मरण)
** पौ (पत्राचार)
** हसना
** वैज्ञानिक च्वखँ
** रिपोर्त
** सूचं
** मालेज्याया लिच्वः (रिसर्च पेपर)
* साहित्यिक व काल्पनिक
** च्वखँ (निबन्ध)
** बाखँ
*** काव्य (खण्डकाव्य, महाकाव्य)
** उपन्यास
** दबू प्याखँ (छधाः प्याखँ, निधाः प्याखँ आदि)
** समीक्षा
** समालोचना

## स्वयादिसँ
* साहित्य

पुचः:संस्कृति
बाखंसफू

**बाखंसफू** धाःगु बाखं दूगु सफू ख। छता बाखँसफूलि छगू जक्क बाखँ वा छता स्वया अप्व बाखँ मुनातःगु जुइफु। छता हे जक्क बाखं दुगु सफूयात उपन्यास धाइ। यक्व बाखँ मुनाः दयेकातःगु बाखंसफूयात बाखंमुना धाइ। 

## स्वयादिसँ
* गद्य
* उपन्यास
दन किहोते

डन क्विक्जोट स्पेनिश भाषाया छगू नांजाःगु उपन्यास ख। 

## स्वयादिसँ
* स्पेनी भाषा

पुचः:संस्कृति
अलिफ लैला व-लैला

***अलिफ लैला व-लैला*** वा **किताब अलिफ लैला व-लैला** (अरबी भासय्: كتاب ألف ليلة وليلة वा *Kitāb alf laylah wa-laylah*) छगू पश्चिम व दक्षिण एसियाया बाखँमुना ख। थ्व बाखँमुनाया बाखँ अरबी भासय् इस्लामी स्वर्ण युगय् मुनातःगु ख। थुकियात अरेबियन नाइत्स् (***Arabian Nights***)या नामं नं म्हसीकिगु या। थ्व नां थ्व सफूया न्हापांगु अंग्रेजी भाय्‌‌हिला, सन् १७०६स पिथंगु *द अरेबियन नाइत्स् एन्तरतेन्मेन्त (*The Arabian Nights' Entertainment*)या चीहाकःगु नां ख।

थ्व सफूलि थीथी शदीया थीथी च्वमि, भाय्‌हिलामि व विज्ञतेसं पश्चिम, मध्य, दक्षिण एसिया व उत्तर अफ्रिकाय् दूगु थीथी बाखँ मुंकातःगु दु। थ्व सफूया बाखँत आपालं प्राचीन व मध्यकालीन अरबी, पारसी, भारतीय, मिस्रमि, मेसोपोतामियामितेगु दन्त्यकथा व साहित्यय् आधारित दु। थ्व सफूलि यक्व बाखँ खलिफत युगया दूगु व छुं बाखँ इरानया पल्लवि युगया *हजार अफ्सान* (*Hazār Afsān* वा *هزار افسان'' अर्थ:द्वछि बाखँ) धाःगु सफूलिं प्रेरित जूगु, व हजार अफ्सान सफूलि थीथी भारतीय तत्त्व दयाच्वंगुलिं थुकिलि भारतीय प्रभाव नं खनेदूगु ख।

थ्व ग्रन्थया नांजाःगु बाखनय् अलादिनया बाखँ, अलिबाबाया बाखँ, न्यालामि व जिन्नीया बाखँ, सिन्दबाद नाविकया बाखँ आदि ला। थ्व ग्रन्थय् थीथी काल्पनिक व ऐतिहासिक पात्रत दु। थ्व सफूया काल्पनिक पात्रय् अलिबाबा, बद्रौलबदौर, सागरया बुरा, सिन्दबाद आदि लाः धाःसा ऐतिहासिक पात्रय् हरुन अल रशिद, हतिम अलताइ, जफर इब्न् यक्या, खोरौ २, अबु नुवाद, शिरिन, जुबैदा बिन्त जफर आदि ला। 

## लिधंसा

पुचः:बाखं
पद्य

**पद्य** धाःगु साहित्यया छगू विधा ख। थ्व विधाय् चिनाखँ च्वयेगु जुइ। थ्व कथंया च्वखँ भावप्रधान व यक्व अवस्थाय् लयबद्ध जुइफु। वाक्यतयेत निश्चित रुपय् चिनातःगु दइमखु व छगु प्रकारया भासिक तरतला खनेदै। पद्यय् दुने नं छन्द दूगु पद्य दयेफु। मात्राया आधारय् थीथी कथंया छन्द दइ, दसु शार्दुलविक्रिडित। 

## नेपालभाषाया नांजापिं पद्य च्वमित
* महिन्द्र मल्ल
* सिद्धिदास महाजु
* चित्तधर हृदय
* गिरिजाप्रसाद जोशी
* सिद्धिचरण श्रेष्ठ
* दुर्गालाल श्रेष्ठ

## स्वयादिसँ
* साहित्य

पुचः:साहित्य
साक्षरता

**साक्षरता** (Literacy) धैगु मू रूपं च्वये-ब्वने फइगु क्षमता खः। आधुनिक युगय् थ्व खँग्वःया अर्थ विस्तृत जुया वंगु दु, गुकिं जानकारी थुइकेगु, विश्लेषण यायेगु व प्रविधिको छ्येलेज्या यानाः समाजय् प्रभावकारी रूपं ब्वति काये फइगु क्षमतायात नं दुथ्याः।

## साक्षरताया ताजि
आधुनिक हलिलय् साक्षरतायात थी-थी विधाय् बायेगु या:

* आधारभूत साक्षरता (Basic Literacy): थुकिं आखः म्हसीकेगु, थःगु नां च्वयेगु, व सरल खँत्वाःत ब्वने फइगु क्षमतायात म्हसीकि। थ्व छुं नं मनूया शिक्षाया न्हापांगु पलाः खः।
* कार्यात्मक साक्षरता (Functional Literacy): थ्व उगु स्तरया साक्षरता खः गुकिं मनूयात थःगु न्हिथंया ज्याखँ (दसु: फारम च्वयेगु, पत्रपत्रिका ब्वनेगु, व निर्देशनत पालना यायेगु) यायेत समर्थ दयेकी।
* डिजिटल साक्षरता (Digital Literacy): कम्प्युटर, स्मार्टफोन व इन्टरनेटया छ्येला, जानकारी मालेगु, दयेकेगु व सम्प्रेषण याये फइगु क्षमतायात डिजिटल साक्षरता धाइ।
* वित्तीय साक्षरता (Financial Literacy): थुकिं ध्येवा (money), बजेट, बचत व लगानीया बारेय् थुइकेगु व पाय्छिगु आर्थिक निर्णय काये फइगु क्षमतायात क्यनी।

## साक्षरताया महत्त्व

साक्षरता व्यक्तिगत व सामाजिक विकासया निंतिं तसकं महत्त्वपूर्ण दु:
* आर्थिक उन्नति: साक्षर मनूतयेसं बांलाःगु रोजगारीया अवसर काये फु, गुकिं गरिबी म्हो यायेत ग्वाहालि याइ।
* उसाँय् सचेतना: साक्षरताया कारणं मनूतयेसं स्वास्थ्य सम्बन्धी जानकारी ब्वनाः ल्वयँपाखें बचे जुइगु लँपु सीके फु।
* सशक्तीकरण: साक्षरतां मनूयात थःगु अधिकार व कर्तव्यया बारेय् सचेत दयेकी।

## हलिं साक्षरता दिवस (International Literacy Day)
युनेस्को (UNESCO) नं सन् १९६६ निसें प्रत्येक दँया सेप्टेम्बर ८ तारिखयात 'हलिं साक्षरता दिवस' कथं हनेगु घोषणा याःगु खः। थ्व न्हिया मू उद्देश्य हलिं न्यंकं साक्षरताया महत्त्व क्यनेगु व साक्षरता दर थकायेगु खः।

## स्वयादिसँ
* शिक्षा

## लिधंसा
 

पुचः:शिक्षा
साहित्य

**साहित्य** धाःगु कलाया छगू ख्यः ख। थ्व ख्यः खँग्वःनाप स्वापू दूगु ख्यः ख। खँग्वःतेत कलात्मक पहलं प्वंकिगु कलाया ख्यः साहित्य ख। खँग्वःतेत म्हुतुं ल्हाया वा च्वया छ्येलेछिं। अथे हे कथं साहित्यया नं म्हुतुं ल्हाइगु साहित्य व च्वया थःगु खं अभिव्यक्त याइगु साहित्य यासें निता रुप दु। मनू लहनाया आपालं कालखन्दय् सः मुंकेगु प्रविधि मदूगुलिं च्वया अभिव्यक्त याइगु साहित्य वा "च्वसु साहित्य" साहित्यया मू ख्यःया रुपय् विकशित जुल। च्वसु साहित्ययात गद्य व पद्य साहित्यय् बायेछिं। प्राचीन कालया आपालं साहित्य पद्य साहित्य जुयाच्वन। थन्यागु साहित्यय् इलियाद, ओदिसि, महाभारत, रामायण, वेद आदि ला। च्वयेगु माध्यम बांलाक्क विकशित मजुबिलय् मनूतेत लुमंके अपुइकेत म्येया पहलं थन्यागु साहित्य विकास जुया वल। च्वयेगु माध्यम सरल जुइधुंका गद्य साहित्यया यक्व विकास जुल। 

## विभाजन
साहित्ययात ल्हायेगु साहित्य व च्वयेगु साहित्यय् बायेछिं। 
* ल्हायेगु साहित्य
**परम्परागत म्ये
**दबू ख्यालिखं (Stand-up comedy) 
* च्वयेगु साहित्य (च्वसु)
** पद्य
***काव्य (महाकाव्य, खन्दकाव्य)
***चिनाखँ (छन्द दूगु, स्वछन्द, आधुनिक, चिनाखँमुना)   
**गद्य
***बाखं
***उपन्यास
***दबूप्याखं
***च्वखं
***ध्याचु
***ख्यालिखं

## स्वयादिसँ
* भाषा
* गिल्गमेशया काव्य
* महाभारत
* शाहनामे
* रामायण
* इलियाद
* काल्पनिक साहित्य

पुचः:संस्कृति
एनिद

**एनिद** भर्जिलं २९ व १९ इपूया दथुइ च्वयादिगु छगू महाकाव्य ख। थ्व महाकाव्यय् एनियसया बाखँ कनातःगु दु। वय्‌कः छम्ह त्रोययाम्ह मनु ख। वय्‌कः इतालीइ झाया रोमनतयेगु पूर्वज जुयादिल। थ्व महाकाव्यय् ९८९६पु द्याक्तिलिक हेक्सामरय् दुगु लाइन दु।  थ्व महाकाव्यय् १२गु सफू दु। थुकिलि न्हापाया खुगु सफूलि एनियासया त्रोय निसें इतालीतक्कया थीथी बाखँ दु धाःसा लिपाया चिनाखँय् त्रोजनतयेसं लातिनतयेत हतालय् बूकुगु बाखँ दु। 

## लिधंसा

## स्वयादिसँ
* चिनाखँ

पुचः:साहित्य
गिल्गमेशया काव्य

***गिल्गमेशया काव्य*** छगु प्राचीन मेसोपोटामियाया महाकाव्य ख। थ्व मानव सभ्यताया आःतक्क लुयावःगु दकले पुलांगु साहित्यिक कृतिइ छगु ख। गिल्गमेशया साहित्यिक इतिहास सुमेरी भाषाय् उरुकया जुजु बिल्गमेश (सुमेरी भाषाय् गिल्गमेश)या नामं न्यापु स्वतन्त्र चिनाखँ नं न्ह्यथनि। लिपा, थुकिया प्यपु चिनाखँ स्वाना अकेदियन भाषाय् मंका काव्य दयेकल। थ्व न्हापांगु "प्राचीन बेबिलोनियन" संस्करणया काव्य करिब १८गु शताब्दी इपूस च्वगु ख व थुकिया नां शुतुर एलि शर्री (**Shūtur eli sharrī**) ख गुकिया अर्ह्त मेमेपिं जुजुतयेत पुलावनेगु ("Surpassing All Other Kings") ख। थुकिया छुं खण्ड जक्क लुयावःगु दु। लिपा लूगु, १३गु निसें १०गु शताब्दी तक्कया प्रचलित बेबिलोनियन संस्करणया नां  शा नक्बा इमुरु (***Sha naqba īmuru***) वा व सुनां गहिराइ खनं ("He who Saw the Deep") जूगु खनेदु। थ्व ताःहाकःगु काव्यया २/३ति खण्ड १२पा शिलापत्रय् लुयावःगु दु। थुकिया दकले बांलाक्क संरक्षित पत्र असिरियाया जुजु अशुरबनिपाया ७गु शताब्दी इपूया  सफूधुकूया भगनावशेसय् लुयावःगु दु। 

थ्व काव्यया बाखँ गिल्गमेश व एन्किदु (Enkidu)या मित्रताय् केन्द्रित दु। एन्किदु छम्ह जंगली मनु ख सुयात काव्य कथं द्यःतयेसं गिल्गमेश बराबर दयेकल। एन्किदुं विचलित जुम्ह गिल्मलेशं उरुकया मनुतयेत शोषण याये मखन। नापं, निम्ह सेदार च्वकाय् वना अनया राक्षसी रक्षक हुम्बाबा(Humbaba)यात बुकल। गिल्मलेशं देवी इश्तार (Ishtar)या व प्रति आकर्षण अस्वीकार यागुलिं देवीं वयात दण्ड बीत छ्वया हःगु स्वर्गया द्वं (Bull of Heaven)यात लिपा इमिसं स्याइ। थ्व ज्याया दण्डया रुपय् द्यःतयेसं इन्किदुयात स्याइ। 

काव्यया लिपाया खण्ड गिल्गमेश एन्किदु मदया जूगु वियोग व वया अमरत्त्वया मालेज्याय् केन्द्रित दु। अमरत्त्वया रहस्य सीकेत गिल्गमेशं ताःहाकगु व ग्यान्पुगु यात्रा याइ। वं सीकि कि "छं मालाच्वंगु जीवन छं गब्लें नं लुइकिमखु। द्यःतयेसं मनु दयेकूगु बिलय् इमिसं मनुयात मृत्युया भागय् तल व जीवन थःगु भागय् लाकल" ("The life that you are seeking you will never find. When the gods created man they allotted to him death, but life they retained in their own keeping.")। थ्व धापू न्हापा प्राचीन बेबिलोनियन संस्करणय् सिदुरी (Siduri)या ख धका नालाकाःगु दु , व लिपा अक्केदियन संस्करणय् थ्व धापूइत खुसिबाहाया अमर नायः उत्नापिश्तिम (Utnapishtim)या धका नालातःगु दु। न्ह्यागु हे जुसां गिल्मलेशया तःधंगु निर्माण ज्या व उत्नापिश्तिमं वयात खुसिबाहा वबिलय्‌या ब्युगु विवरणय् आधारित गिल्गमेशया खँया कारणं वया नां व मदयेधुंका नं म्वानाच्वन। थ्व बाखँ यक्व भाषाय् भाय्‌हिला जुइ धुंकल व गिल्गमेश यक्व नांजाःगु बाखँय् थीथी कथं प्रस्तुत नं जूगु दु। 

## लिधंसा

पुचः:संस्कृति
फाउस्त

**फौस्त बाय् फाउस्त**(अङ्ग्रेजी: Faust) जर्मन बाखंतेगु छम्ह पात्र ख। बाखं कथं, फाउस्त छम्ह तसकं सन्तोष मजुइम्ह विद्वान खः, गुम्हेस्यां असीमित ज्ञान व सांसारिक सुखया निंतिं शैतान (Devil) नाप सम्झौता याइ। फाउस्टया बाखं पाश्चात्य साहित्यय् "ज्ञानया प्यास" व "आत्माया मोल" या प्रतीक (Archetype) जुयाच्वंगु दु।

ऐतिहासिक रुपं, जोहान जर्ज फाउस्त (Johann Georg Faust, १४८०–१५४०) नांयाम्ह छम्ह जर्मन जादुगर व ज्योतिषी दुगु खः, गुम्ह थ्व बाखंया आधार जुइ फु।

## बाखंया सार
फाउस्तया बाखंया थीथी संस्करण दुसां, मू कथावस्तु थुकथं दु:
फाउस्त छम्ह बूम्ह विद्वान खः, गुम्ह थःगु जीवन व ज्ञान पाखें दिक्क जुइ धुंकूम्ह खः। वयात थमं न्ह्याक्व हे ब्वंसां, "सत्य" लुइके मफइगु तालः। उकिं, वं जादुया सहारा कयाः शैतानया दूत **मेफिस्टोफिलिस** (Mephistopheles) यात सःती।
* **सम्झौता:** मेफिस्टोफिलिसं फाउस्टयात पृथ्वीइ २४ दँ तक (वा छुं संस्करणय्, गुलि ई तक फाउस्टं "जितः आः आनन्द जुल" धकाः मधाः तले) वयागु सेवा यायेगु व वयागु सकल इच्छा पूरा यायेगु बचं बिइ।
* **मोल:** थुकिया लिच्वलय्, फाउस्तं थःगु **आत्मा** (Soul) शैतानयात बिइ माः। अर्थात, मृत्यु लिपा व नर्क (Hell) य् वने माः।
* **परिणाम:** फाउस्तं शैतानया शक्तियात ज्ञान, सुख, व मतिनाया निंतिं छ्यली। तर अन्ततः, वं महसुस याइ कि शैतानया शक्तिं वयात धाथेंया सन्तुष्टि बिइ मफुत।

## मू साहित्यिक कृतित
फाउस्तया बाखंयात यक्व च्वमितय्सं थः-थःगु कथं प्रस्तुत याःगु दु। थुकिलि निगू दकलय् महत्त्वपूर्ण कृति दु:

### क्रिस्टोफर मार्लोया "डक्टर फाउस्तस"
* **पूवंगु नां:** *The Tragical History of the Life and Death of Doctor Faustus*
* **ई:** करिब १५९२ (एलिजाबेथन युग)।
* **च्वमि:** अङ्ग्रेज नाटककार क्रिस्टोफर मार्लो (Christopher Marlowe)।
* **विशेषता:** मार्लोया फाउस्टस छम्ह घमण्डी मनू खः। वं शक्ति व भोग विलासया निंतिं आत्मा मी। थ्व नाटकय् फाउस्टया पतन (Downfall) व अन्त्यय् नर्कय् वने माःगु भयानक दृश्य क्यनातःगु दु। थ्व "पाप व सजाय" या क्रिश्चियन नैतिकताय् आधारित दु।

### २. गोथेया "फाउस्त"
* **ई:** भाग १ (१८०८) व भाग २ (१८३२)।
* **च्वमि:** जर्मन महाकवि जोहान वुल्फग्यांग भोन गोथे (Johann Wolfgang von Goethe)।
* **विशेषता:** गोथेया फाउस्त भोग विलासया निंतिं मखु, "अनुभव" व "कार्य" (Action) या निंतिं शैतान नाप सम्झौता याइ। गोथेया संस्करणय्, फाउस्तयात अन्त्यय् नर्कय् यंकी मखु, बरु वयागु "निरन्तर प्रयास" (Striving) या कारणं वयात स्वर्गया दूततय्सं उद्धार याइ। गोथेया फाउस्त आधुनिक मनूया प्रतीक खः, सुयात गबलें सन्तुष्ट जुइ मखु।

## "फाउस्तियन बार्गेन" (Faustian Bargain)
फाउस्तया बाखं पाखें "फाउस्टियन बार्गेन" धयागु खँग्वः प्रचलनय् वःगु दु। थुकिया अर्थ खः - "तत्काल फाइदा वा शक्तिया निंतिं थःगु भविष्य वा नैतिकता (आत्मा) त्याग यायेगु।" दसु: छम्ह राजनीतिज्ञं सत्ताया निंतिं थःगु आदर्श त्वःतीगु, वा छम्ह कलाकारं प्रसिद्धिया निंतिं थःगु कलाया स्तर क्वकायेगु।

## लिधंसा

## स्वयादिसँ
* साहित्य

पुचः:जर्मन साहित्य
महाभारत

**महाभारत** हिन्दू धर्मया छगू मू महाकाव्य ग्रन्थ ख। थ्व ग्रन्थ स्मृतिया अन्तर्गतय् ला। थ्व काव्यग्रंथ भारतीय उपमहाद्वीपया छगू अनुपम् धार्मिक, पौराणिक, ऐतिहासिक व दार्शनिक ग्रन्थ ख। हलिंया दकलय् ताःहाकःगु साहित्यिक ग्रन्थय् छगू थ्व ग्रन्थ हिन्दू धर्मया मुख्यतम ग्रन्थय् छगू ख। थ्व ग्रन्थयात छुं हिन्दूतेसं पञ्चम वेद धका नं नालिगु या। 
यद्यपि, थ्व ग्रन्थयात साहित्य इतिहासया दकलय् अनुपम् कृतिइ छगूया रुपय् नालिगु या। थ्व ग्रन्थ प्राचीन भारतया इतिहासय् आधारित बाखँ कनातःगु दु। थ्व ग्रन्थया दुने हिन्दू धर्मया पवित्रतम ग्रन्थ भगवद्गीता सम्माहित दु। सकल महाभारतय् करिब १,१०,००० श्लोक दु, महाभारत यूनानी काव्य इलियड व ओडिसी स्वया १०क्वः ताःहाकः।

हिन्दू मान्यता, पौराणिक सन्दर्भ व स्वयं महाभारतया अनुसार थ्व काव्यया रचनाकार वेदव्यास ख। थ्व काव्यया रचयिता वेदव्यासजुं थःगु थ्व अनुपम् काव्यय् वेद, वेदाङ्गत व उपनिषदतेगु गुह्यतम् रहस्यतेगु निरुपण यायेगु कुतः यानादीगु दु। नापं, थ्व काव्यय् न्याय, शिक्षा, चिकित्सा, ज्योतिष, युद्धनीति, योगशास्त्र, अर्थशास्त्र, वास्तुशास्त्र, शिल्पशास्त्र, कामशास्त्र, खगोलविद्या तथा धर्मशास्त्रया नं विस्तारित वर्णन यानातःगु दु।

## महाभारतया पर्व
महाभारतयात थीथी भागय् बायातःगु दु। महाभारतया थन्याःगु भागयात पर्व धकाः धाइगु या। महाभारतय् १८ पर्व व १०० उपपर्व दु।  



## महाभारतयागु पात्रतः(व मू थाय् तः)
मेनका विश्वामित्र ऋषि
दुष्यंत शकुंतला भरत
शंतनू गंगा मत्स्यगंधा/सत्यवती  - देवव्रत/भीष्म चित्रांगद विचित्रवीर्य 
भगवान व्यास पाराशर पराशर
अंबा अंबिका अंबालिका
पांडू कुंती माद्री - युधिष्ठिर भीम अर्जुन नकुल सहदेव पांडव (यम वायू इंद्र अश्विनीकुमार)
धृतराष्ट्र गांधारी दुर्योधन दुःशासन दुःशीला दुर्धर दुर्जय कौरव शकुनी युयुत्सु विकर्ण
कृपाचार्य महात्मा विदुर
द्रोणाचार्य कृपी - अश्वत्थामा
द्रुपद - द्रौपदी शिखंडी धृष्टद्युम्न धृष्टकेतु
विराट - उत्तर कीचक
सुभद्रा - अभिमन्यु 
उत्तरा - परिक्षीत - जनमेजय
हिडींब बकासुर
हिडींबा - घटोत्कच
उलूपी

एकलव्य कर्ण
संजय सुदामा सात्यकी

चंद्रवंश
ययाती देवयानी शर्मिष्ठा - पुरू यदु यादव
शुक्राचार्य कच बृहस्पती
उग्रसेन - कंस
वसुदेव रोहिणी देवकी -बलराम कृष्ण 
नंद यशोदा
पूतना कालिया नाग
राधा
रूक्मिणी सत्यभामा जांबवंती
भीष्मक रूक्मि
सांब प्रद्युम्न अनिरुद्ध
जांबवंत

बृहन्नडा सैरंध्री
दारूक
देवदत्त गांडीव 

वसिष्ठ ऋषि अरूंधती
धौम्य ऋषि
भारद्वाज ऋषि
अष्टावक्र ऋषि 
दुर्वास ऋषि
हनुमान

जरासंध शिशुपाल
जयद्रथ कालयवन

हस्तिनापुर ऋषिकेश इंद्रप्रस्थ गांधार मगध वृंदावन मथुरा द्वारिका द्वारका

## लिधंसा

## स्वयादिसँ
* हिन्दू धर्म

पुचः:संस्कृति
उच्चारण

भाषाशास्त्रय् खँग्वःयात म्हुतुं सः छ्येला पिकाइगु प्रक्रियायात **उच्चारण** धाइ।

पुचः:संस्कृति
ओदेसी

***ओदेसि*** वा ***ओडेसी*** प्राचीन ग्रीसया छगू महाकाव्य ख। थ्व महाकाव्य चिनाखँमि होमरं च्वयादीगु धैगु विश्वास दु। नापं, होमरं मेगु महाकाव्य *[[इलियाद]]* नं च्वयादीगु धैगु विश्वास दु। थ्व महाकाव्य माइसिनियन ग्रीसया मौखिक परम्पराय् आधारित पद्य कृति ख। थ्व पद्य परम्परा करिब ११गू शदी इपू निसें न्ह्यथंगु धैगु विश्वास दु। थ्व महाकाव्यया मू नायः ओदिसियस (Odysseus) ख। वय्‌कःयात लातिनभासय् युलिसेस (*Ulysses*) धका नं म्हसीकिगु या। थ्व छगू साहित्यिक ग्रन्थ ख व थुकिया ऐतिहासिकया पुष्टि मजुनि।

थ्व तःधं-चिनाखँया मू बाखँ त्रोजन हताः धुंकाः ओदिसियस्‌ थःगु छें इथेका (Ithaca) लिहांवैगु समुद्र मार्गया यात्रा ख। त्रोजन हताःया बाखँ धाःसा *[[इलियाद]]* महाकाव्यय् कनातःगु दु। ओदिसियस् लिहां वयाच्वंबिलय् वय्‌कःया छेँय् वय्‌कःया कलाः पेनेलोपे(Penelope)नाप इहिपा यायेत वयाच्वंगु मिजंत नाप पेनेलोपेया संघर्ष, इमिगु काय् तेलेमाचोस् (Telemachos)या थः अबुया मालेज्याया बाखँ नं थ्व महाकाव्यय् दुथ्यानातःगु दु।

यात्राय् ओदिसियस व वय्‌कःया मनूतेसं थी-थी कथंया राक्षस व मेमेगु यक्व ग्यानापूगु व रोमाञ्चकारी अवस्था पुलाः वंगु खँ थ्व महाकाव्यया मू विषय ख। ओदिसियसया यात्रा वृत्तान्तय् ओदिसियसं नापःलाःपिं छुं पात्र व थ्यंगु छुं थाय् थ्व कथं दु-
* किकोनियन्‌स्/किकोनिज् (Κίκονες वा Kikones)
* लोतोफेगि वा पलय्‌स्वां नइपिं (λωτοφάγοι वा Lotophagi)
* पोलिफेमस (Polyphemus) धाःम्ह साइक्लोप्स् (Cyclops)
* इओलस् (Aeolus), फय्‌या द्यः
* लाइस्त्रिगोनेस् (Λαιστρυγόνες वा Laistrygones)
* सिर्से (Circe) (ग्रीक भासय् किर्के Κίρκη), जादुया देवी
* पाताललोक (Underworld)
* साइरन मिसात (Σειρήν वा Siren)
* समुद्रया राक्षसनी (पोसाइदनया म्ह्याय्‌पिं): सिला(Scylla)/स्किला(Σκύλλα) व करिब्दिस् (Charybdis)/खरिब्दिस् (Χάρυβδις)
* सूर्द्यः-हेलिओस् (Helios)या लहिना-पशु(cattle)
* क्यालिप्सो (Καλυψώ वा Calypso) धाःम्ह निम्फ (nymph)
* फेसियन्स् (Phaeacians)

## स्वयादिसँ
* प्राचीन यवन

## लिधंसा

पुचः:संस्कृति
चिनिया भाषा

**चिनिया भाषा** धाःगु चीनय् आपालं हान मनूतेसं ल्हाइगु भाय्‌ ख। भाषिक रुपय् थ्व भाय्‌या थीथी कचायात पृथक भाषा धका कायेछिंसां चीनय् सांस्कृतिक रुपय् छगू हे भाषाया भाषिका धका म्हसीकिगु या। थ्व भाषाया मू भाषिका मन्दारिन, वु, गान, शियाङ्ग, मिन, हक्का, युए, जिन्, हुइझाउ, पिङ्हुआ आदि दु। थ्व भाय् हलिंया दकलय् प्रचलित भासय् छगू ख। मांभाय्‌या रुपय् थ्व भाय्‌यात छगू हे भाषाया रुपय् कायेगु खःसा थ्व हलिंया दकलय् अप्व मनूतेगु मां भाय् ख। थ्व भाय् चीन-संदेय्‌ भाषिक कचाया दकलय् अधिक मनूतेसं ल्हाइगु भाषा नं ख। 

## स्वयादिसँ
* चीन
एस्परान्तो

भाय
छ्येलिगु थाय्  
क्षेत्र 
भाय् छ्येलिपिनिगु ल्याखं 
भाय् परिवारभाय् वर्गीकरण

&nbsp;&nbsp; 
&nbsp;&nbsp;&nbsp; 

&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;**
**
भाषा कोड
ISO 639-1
जर्मन भाषा

**[[Anglic languages]]


**जर्मन भाय्*' (डोएच्*Deutsch'', ) छगु भारोपेली भाय् खः। थ्व भाय् हलिमय् दक्ले अप्व मनुतेसं ल्हाइगु भाय्‌य् छगु ख। थ्व भाय् जर्मनी, अस्ट्रिया आदि देय्‌य् छ्य्‌लिगु या।

## लिपि
थ्व भाय् ल्याटिन लिपिइ च्वै।

## आख:

पुचः:भाषा
हिब्रु

**हिब्रू भाषा** (अंग्रेज़ी : :en:Hebrew, इब्रानी : עִבְרִית * 'इव्रित*) **इब्रानी** सामी-हामी भाषा-परिवार यागु सामी शाखाय् वैगु छगु भाषा खः। थ्व ईज्रायलयागु राष्ट्रभाषा खः। थुकिगु पुरातन रूप **बिब्लिकल इब्रानी** यहूदी धर्म यागु धर्मभाषा खः व बाइबिल यागु पुलांगु टेस्टामेन्ट थुकिलि हे च्वयातगु दु। थ्व इब्रानी लिपि य् च्वै व जव नं देपा पाखे च्वेगु व ब्वनिगु जुइ।

## लिधंसा

## स्वयादिसं
* हिब्र्यु च्वमितेगु धलः