हामुरबीया संहिता

**हामुरबीया संहिता** (Code of Hammurabi) धइगु प्राचीन मेसोपोटामियाया बेबिलोनियामि साम्राज्यया छगू सुव्यवस्थित नियम मुना खः। थ्व सन् १७५० ईसा पूर्व पाखे बेबिलोनया खुम्हम्ह जुजु हामुरबीं दयेकातःगु खः। थ्व हलिंया दकलय् पुलांगु पूर्ण रूपं सुरक्षित च्वयातःगु कानूनी दस्तावेज मध्ये छगू खः। 

हाम्मुरबी जुजुं जारी यानादीगुलिं थ्व संहियाया नां हाम्मुरबीया संहिता जूगु ख। थ्व संहितायात वय्कलं बेबिलोनया न्यायया द्यः शमाशपाखें प्राप्त जूगु दाबी यानादिल। थ्व संहिता स्वया न्हापाया सुमेरियन कानून संहिता (गथेकि उर-नाम्मू संहिता)य् अपराधया पीडितयात क्षतिपूर्ति बीगुलिइ केन्द्रित जुयाच्वन। हाम्मुरबीया कानूनय् धाःसा अपराधीयात दण्ड व शारीरिक सजाय बीगुलिइ अप्वः बः बियातल। थथे थ्व संहिता दण्ड बीगु न्हापांगु कानून संहिताय् छगू खः। थुकी प्रत्येक अपराधया निंतिं विशिष्ट सजायया निर्धारण यानातःगु दुसा निर्दोषताया अनुमान स्थापित यायेगु न्हापांगु संहिताय् लाः। अन्याय जूम्ह मनूयात प्रतिशोधया रुपय् छु यायेगु अनुमति दु धैगु खँ नं थ्व संहिताय् च्वयातःगु दु। तोराहय् दुगु मोसेसया नियम व हाम्मुरबीया संहिता यक्वं ज्वःलाःगु दु।

हम्मुराबीया संहिता थी थी विषययात कयाः २८२ कानूनया संग्रह खः। थ्व दकलय् न्हापांगु म्वानाच्वंगु कानून संहिता मखु। तर, अपराधया पीडितयात क्षतिपूर्ति बीगुलिइ ध्यान केन्द्रित यायेगु पलेसा अपराधीयात शारीरिक सजाय बीगुलिइ केन्द्रित जूगुलिं थ्व संहिता विश्व राजनीति व अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्धय् अप्व प्रभावशाली साबित जूगु संहिता ख। थ्व हानं न्हापांगु कानून संहिताय् छगू ख गुकिलिं छम्ह अन्याय जूम्ह मनुयात प्रतिशोधया रुपय् छु याये दइ धइगु प्रतिबन्ध तःगु दु। थ्व निर्दोषताया अनुमानया विचाः दूगु दकलय् न्हापांगु संहिताया दसु खः। थ्व संहिताय् अभियुक्त व आरोपीयात प्रमाण बीगु अवसर बियातःगु दु। संहिताया संरचना तसकं विशिष्ट दु, गुकिलि प्रत्येक अपराधयात छगू निर्दिष्ट सजाय बियातःगु दु। यक्व अपराधया दण्ड कथं मृत्यु, शारिरिक क्षति, वा लेक्स टालिओनिस (Lex Talionis) दर्शनया छ्येलेज्या (" मिखाया निंतिं मिखा, वाया निंतिं वा") छ्यलातःगु दु। 

हाम्मुरबीया संहितायात छगू शिलापत्रय् च्वयाः वय्कःया राज्यया सार्वजनिक थासय् सकसिनं नियम स्वयेफकः तःगु खः। यद्यपि वय्कःया शासनकालय् साक्षर मनूत म्हो जक दु धैगु अनुमान दु। थ्व शिलापत्र लिपा एलामितेसं लुटे याना थःगु राजधानी सुसाय् यंकल। लिपा, सन् १९०१य् इरानय् थ्व शिलापत्र हाकनं लुयावःगु ख व आः पेरिसया लुभ संग्रहालयय् दु। हाम्मुरबीया संहिताय् २८२गु नियम दु, गुकियात च्वमितेसं १२गु ट्याब्लेट (चाःया सफू)य् च्वयातःगु दु। न्हापाया कानून स्वया पृथक थ्व संहिता बेबिलोनया न्हिथंया भाषा अक्कादियन भासं च्वयातःगु ख। अथे जुया थ्व संहिता नगरय् च्वंम्ह सुं नं साक्षर मनुखं ब्वनेफत। थ्व ईले अक्कादियन भाषां सुमेरियन भाषाया थासय् प्रचलित भाषाया थाय् काल, व हाम्मुरबीं भाषा सुधार न्ह्याकाः अक्कादियन भाषायात थ्व ईले दकलय् साधारण भाषा दयेकल। शिलापत्रया च्वय् च्वंगु छगू किपालय् हम्मुराबीयात बेबिलोनियाया न्यायया द्यः शमाशपाखें कानून प्राप्त जूगु क्यनातःगु दु व भूमिकाय् धयातःगु दु कि हम्मुराबीयात शमाशं कानूनयात जनताया न्ह्यःने हयेत ल्यःगु खः। 

हाम्मुरबीयात कानून दयेकीम्ह मनूया कथं नांजाःगुलिं वय्कःया चित्रण हलिंन्यंकया कानून भवनय् खनेदइ। संयुक्त राज्य अमेरिकाया क्यापिटलय् च्वंगु अमेरिकी प्रतिनिधिसभाया चेम्बरय् मार्बलया बेस-रिलिफय् चित्रण यानातःगु २३ म्ह कानुनदातात मध्ये हाम्मुराबी नं छम्ह खः। एडोल्फ वेनम्यानया छगू फ्रिज(Frieze)य् "इतिहासया महान कानून दयेकिपिं" मनूतेगु मूर्तिइ हाम्मुरबीयात चित्रण यानातःगु दु। थ्व फ्रिज अमेरिकी सर्वोच्च अदालतया भवनया दक्षिणी पःखालय् दु। 

## संरचना व स्वरूप
थ्व संहिता छगू तःधंगु हाकुगु लोहँ (Basalt)या शिलापत्रय् (Stele) 'क्युनिफर्म' (Cuneiform) लिपिं च्वयातःगु दु।

* **स्तम्भया च्वय्:** जुजु हामुराबीं न्यायया द्यः 'शमाश' (Shamash) पाखें नियमत कयाच्वंगु किपा दु, गुकिं कानून दैवी शक्तिं वःगु खः धकाः क्यनी।
* **नियमया ल्याः:** थुकिं २८२ गू नियमत दुथ्याः ।

## मू सिद्धान्त
हामुराबीया संहिताया दकलय् प्रसिद्ध पक्ष 'लेक्स टालियोनिस' (Lex Talionis) वा प्रतिशोधया सिद्धान्त खः।

# **समान सजाय:** यदि छम्ह मनूनं मेम्ह मनूया मिखा तछ्याइ धासा, सजाय कथं उम्ह मनूया नं मिखा हे तछ्यायेमाः।
# **सामाजिक स्तर:** सजाय बीबलय् पीडित व अपराधीया सामाजिक स्तर (दसु: स्वतन्त्र मनू, दास, वा कुलीन) स्वयाः फरक-फरक नियम लागू जुइगु।

## कानूनया विषय
थ्व संहितां तत्कालीन समाजया थी-थी ख्यः कःघ्यानातःगु दु:

* **पारिवारिक कानून:** इहिपा, पारपाचुके (Divorce), व अंशबन्डा सम्बन्धी नियम।
* **आर्थिक वाणिज्य:** व्यापार, ऋणया ब्याज, व बुँज्याया ज्याला निर्धारण।
* **ज्यामि अधिकार:** ज्यामि, वैद्य (Doctor), व बिल्डरतयगु उत्तरदायित्व। यदि छम्ह बिल्डरं दयेकूगु छेँ दुनाः मनू सित धासा, उम्ह बिल्डरयात नं मृत्युदण्ड बीगु नियम दत।

## ऐतिहासिक महत्त्व
* **लिखित विधान:** थुकिं न्याय प्रणालीयात मनूया सनकय् मखुसें लिखित नियमय् आधारित यायेगु परम्परा न्ह्याकल।
* **न्यायया अवधारणा:** "बलवानं निर्बलयात क्वतेले मफयेमा" धइगु भावं व्यक्तिगत सुरक्षाया प्रारम्भिक आधार तयार यात।

## ब्वनादिसँ
* Roth, Martha T. (1995). *Law Collections from Mesopotamia and Asia Minor*.
* King, Leonard William (1910). *The Code of Hammurabi*.