open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
वाङ सिझी

**वाङ सिझी** (Wang Xizhi, ३०३–३६१ AD) चीनया इतिहासया दकलय् नांजाःम्ह लिपिकार (Calligrapher) खतः। वय्‌कःयात चिनियाँ लिपिकलाया 'ऋषि' (Sage of Calligraphy) धकाः हनि। पूर्वी जिन राजवंश (Eastern Jin Dynasty) या ईलय् जन्म जूम्ह वाङं चिनियाँ च्वयेगु शैलीयात छगू न्हूगु उचाइय् थ्यंकादीगु खः।

## ऐतिहासिक पृष्ठभूमि
वाङ सिझीया जन्म वर्तमान चीनया शानदोङ (Shandong) प्रान्तय् छगू सम्भ्रान्त छेँय् जूगु ख।

* **प्रारम्भिक शिक्षा:** वय्‌कलं थःगु कका व 'लेडी वेई' (Lady Wei) पाखें लिपि कला सयेकादीगु खः।
* **सरकारी सेवा:** वय्‌कः छम्ह तःधंम्ह सरकारी अधिकृत व सेनापति नं खः, तर वय्‌कःया मू पहिचान धाःसा लिपिकलाय् हे जुल।

## मू कृति: लान्तिङ्जी सु
वय्‌कःया दकलय् प्रसिद्ध कृति 'लान्तिङ्जी सु' (Preface to the Orchid Pavilion) खः। सन् ३५३ य् छगू चिनाखँ सम्मेलनया झ्वलय् वय्‌कलं थ्व च्वसु च्वयादीगु खः।

* **विशेषता:** थ्व कृति 'रनिङ स्क्रिप्ट' (Running script) शैलीया दकलय् बांलाःगु नमुना धकाः हनिगु या। थुकी ३२४ गू आखः दु, गुकी 'झी' (Zhi) धइगु आखः २० पाः छ्यलातःगु दु, तर सकल 'झी' छगू नाप मेगु मज्वः।
* **इतिहास:** ताङ राजवंशया सम्राट ताइजोङ (Emperor Taizong) थ्व कृतिया यक्व हे प्रशंसा यानादिल। वय्‌कलं थःगु चिहानय् नं थ्व सक्कली प्रति हे तयेगु इच्छा याःगुलिं आः थुकिया सक्कली प्रति मदु, व प्रतिलिपि व शिलापत्रत जक दु।

## लिपिकलाय् योगदान
वाङ सिझीं चिनियाँ लिपिकलाया मू शैलीइ दकलय् तःधंगु प्रभाव लाकादीगु दु:

# **काइशु (Regular Script):** स्पष्ट व व्यवस्थित च्वयेगु पहः।
# **शिङशु (Running Script):** याउंगु व याकनं च्वयेगु पहः, गुगु वय्‌कलं प्रसिद्ध यानादिल।
# **काओशु (Cursive Script):** कलात्मक व प्रवाहपूर्ण पहः।

## पौराणिक बाखं: हंय् व लिपि
वाङ सिझीया बारे छगू लोकंह्वाःगु बाखं दु कि वय्‌कःयात 'हंय्' तसकल हे यः। वय्‌कलं हंय्या गःपः सनाच्वंगु (Movement) स्वयाः थःगु ल्हाःया 'ब्रश' (Brush) न्ह्याकेगु कला सयेकादीगु खः धइगु विश्वास याइ।

## सांस्कृतिक प्रभाव
वय्‌कःया प्रभाव केवल चीनय् जक मजुसें जापान, कोरिया, व भियतनामया लिपिकलाय् नं तसकल हे तःधं। हान चिनियाँ सभ्यताया बौद्धिक वर्गया निंतिं वाङ सिझीया शैली सयेकेगु छगू अनिवार्य योग्यता थें जुल। 

## ब्वनादिसँ
* Ledderose, Lothar (1979). *Mi Fu and the Classical Tradition of Chinese Calligraphy*.
* Sturman, Peter Charles (1997). *Mi Fu: Style and the Art of Calligraphy in Northern Song China*.
चु युआन

**चु युआन** (Qu Yuan; ३४०–२७८ इपू) प्राचीन चीनया 'झुगो' (Warring States period) ईया छम्ह महान् देशभक्त चिनाखँमि व राजनीतिज्ञ खः। वय्‌कःयात चिनियाँ साहित्यया 'कवि शिरोमणि' व दक्षिण चिनियाँ रोमान्टिक साहित्यया प्रवर्तकया कथं हनिगु या। वय्‌कःया जीवन व मृत्यु नाप 'ड्रागन बोट फेस्टिभल' (Dragon Boat Festival) या तःधंगु स्वापू दु।

## ऐतिहासिक व राजनीतिक पृष्ठभूमि
चु युआन 'चु' (Chu) राज्यया छम्ह उच्च ओहोदाया मन्त्री खः।

* **देशभक्ति:** वय्‌कलं 'चिन' (Qin) राज्यया तच्वयावःगु शक्ति विरुद्ध थःगु राज्ययात सतर्क यायेगु कुतः यानादिल।
* **निर्वासन (Exile):** लाय्कू षड्यन्त्र व मेमेगु मन्त्रीतयगु विरोधया कारणं जुजुं वय्‌कःयात राज्यं पितिनाछ्वत (निर्वासन)। थ्व हे निर्वासनया ईलय् वय्‌कलं थःगु दकलय् बांलाःगु चिनाखँ च्वयादिल।

## साहित्यिक योगदान
चु युआनया चिनाखँ 'चु सी' (Chuci) वा 'चुया म्ये' धकाः म्हसीकी।

# **ली साओ (Li Sao):** थ्व वय्‌कःया दकलय् प्रसिद्ध महाकाव्य खः, गुकिया अर्थ 'दुःख विसर्जन' (Encountering Sorrow) खः। थुकी वय्‌कलं थःगु देशभक्ति, नैतिकता, व राजनीतिक निराशायात कलात्मक ढङ्गं क्यनादीगु दु।
# **तिआन वेन (Tian Wen):** 'ब्रह्माण्डया न्ह्यसः' धकाः म्हसीकीगु थ्व च्वसुइ वय्‌कलं आकाश, पृथ्वी, व इतिहास सम्बन्धी १७० स्वया अप्वः न्ह्यसःत न्यनादीगु दु।

## ड्रागन बोट फेस्टिभल (Duanwu Festival)
चु युआनया मृत्यु नाप स्वापू दूगु छगू मार्मिक बाखं दु:

* **मृत्यु:** थःगु प्रिय राज्य 'चु' शत्रु राज्यं कब्जा याःगु खँ न्यनेवं वय्‌कः तसकल हे मछिं जुयाः 'मिलुओ' (Miluo) खुसिइ तिंन्हुयाः आत्मदाह यानादिल।
* **बचावटया कुतः:** स्थानीय मनूतय्सं वय्‌कःयात लखं पित हयेत खुसिइ नाउचा न्ह्याकल। न्यातय्सं वय्‌कःया आत्माया शान्तिया निंतिं 'जोङ्जी' (Zongzi) धाःगु नसा वांछ्वयेगु चलन न्ह्यथन।
* **परम्परा:** थ्व हे घटनाया लुमन्तिइ न्हिथं दँय्-दँय् 'ड्रागन बोट' कासा म्हितेगु व जोङ्जी नयेगु चलन न्ह्याकल।

## सांस्कृतिक प्रभाव
चु युआनया आदर्शवाद व चिनाखँ हान चिनियाँ सभ्यताया साहित्यिक जगतय् अमिट छाप लाकातःगु दु। वाङ सिझी थेंज्याःगु लिपाया ईया लिपिकारतय्सं नं चु युआनया विचाःयात थःगु कलाय् उधृत याःगु दु। 

## लिधंसा
* Schneider, Laurence A. (1980). *A Madman of Ch'u: The Chinese Myth of Loyalty and Dissent*.
* Hawkes, David (1959). *Ch'u Tz'u: The Songs of the South*.
दोनातेलो

**दोनातेलो** (Donatello; १३८६–१४६६) इटालीया पुनर्जागरण काल (Renaissance) या छम्ह दकलय् तःधंम्ह व प्रभावसाली मूर्तिकार खः। वय्‌कःया वास्तविक नां **दोनातो दि निकोलो दि बेतो बारुदी** खः। वय्‌कलं प्राचीन क्लासिकल मूर्तिकलाया सिद्धान्तयात न्हूगु जीवन बियाः मानव भावना व शरीरया संरचनायात जीवन्त रूपं प्रस्तुत यानादिल।

## कलात्मक शैली व विशेषता
दोनातेलोया कलां मध्यकालीन (Medieval) शैली पाखें अलग जुयाः यथार्थवाद (Realism) व मष्तिष्कीय गहिराइयात बः बिल।

* **मानव शरीरया ज्ञान:** वय्‌कलं मानव म्हया संरचना (Anatomy) य् विशेष ध्यान बियादिल। भित्रुभियस या अनुपातया सिद्धान्त थें हे दोनातेलोया मूर्तिइ नं शारीरिक सन्तुलन खनेदु।
* **स्किआचातो (Schiacciato):** वय्‌कलं 'स्किआचाति' (Schiacciato) धाःगु न्हूगु प्रविधि विकास यानादिल, गुकी तसकं हे चिगाः (Shallow) बुट्टा दयेकाः नं तःगाः (Depth) व परिप्रेक्ष्य (Perspective) क्यने फइ।

## मू कृतित
डोनाटेलोया यक्व मूर्ति हलिंया कला इतिहासय् कोशल्वहँया कथं हनि:

# **डेभिड (David - कँय्):** सन् १४४० या दशकय् दयेकूगु थ्व मूर्ति प्राचीन काल धुंकाःया हलिंया न्हापांगु 'फ्रि-स्ट्यान्डिङ' (Free-standing) नग्न मिजं मूर्ति खः। थुकिं मानवीय कोमलता व शक्ति निगुलिं क्यनी।
# **सेन्ट जर्ज (St. George):** थ्व मूर्तिइ कलाकारं 'डर' व 'साहस' या मंकाः भाव क्यनादीगु दु।
# **गात्तामेलाता (Gattamelata):** पादुआ (Padua) य् दूगु थ्व मूर्ति रोमन काल धुंकाःया न्हापांगु तःधंगु कँय् या 'इक्वेस्ट्रियन' (सल गयाच्वंम्ह मनू) मूर्ति खः।

## ऐतिहासिक प्रभाव
दोनातेलोया कलां लिपा वयाः माइकलएन्जेलो (Michelangelo) थेंज्याःपिं महान् कलाकारतय्त प्रेरणा बिल। थ्व ईलय् वय्‌कःया कृतित इटालीया फ्लोरेन्स निसें कयाः हलिंया यक्व प्रसिद्ध संग्रहालयतयगु शोभा जुयाच्वंगु दु। 

## दोनातेलो व पप कल्चर
आधुनिक ईलय् 'टिनेज म्युटेन्ट निन्जा टर्टल्स' (TMNT) या छम्ह पात्रया नां डोनाटेलोया लुमन्तिइ हे तःगु खः। थुकिं यानाः भिडियो गेम व कार्टुनय् रुचि दूगु न्हूगु पुस्तां नं वय्‌कःया नां स्यू।

## ब्वनादिसँ
* Janson, H. W. (1957). *The Sculpture of Donatello*.
* Pope-Hennessy, John (1993). *Donatello: Sculptor*.
फ्र्याङ्क सिनात्रा

**फ्र्याङ्क सिनात्रा** (१२ डिसेम्बर १९१५ – १४ मे १९९८) २०गू शताब्दीया दकलय् लोकंह्वाःम्ह व प्रभावशाली अमेरिकी गायक व अभिनेताय् छम्ह खः। वय्‌कःयात 'द भोइस' (The Voice) व 'ओल्ड ब्लु आइज' (Ol' Blue Eyes) धकाः नं म्हसीकी। वय्‌कलं थःगु म्ये हालीगु विशिष्ट पहः व व्यक्तित्वं यानाः हलिं न्यंकंया 'पप' व 'ज्याज' (Jazz) संगीतय् तःधंगु छाप लाकादीगु दु।

## प्रारम्भिक जीवन व करियर
सिनात्राया जन्म न्यु जर्सीया होबोकेनय् इटालीया आप्रवासी परिवारय् जूगु खः।

* **सुरुवात:** वय्‌कलं १९३० या दशकय् 'बिग ब्याण्ड' (Big Band) पाखें संगीत यात्रा न्ह्याकादीगु खः।
* **बबी सोक्सर क्रान्ति:** १९४० या दशकय् वय्‌कः न्हापांम्ह 'टीनेज आइडल' (Teen idol) जुल, गुकियात 'सिनात्रामानिया' (Sinatramania) धकाः नं म्हसीकी।

## मू कृतित व म्ये
सिनात्राया यक्व म्ये हलिं संगीतया 'क्लासिक'या कथं काइगु या:

# **माई वे (My Way):** थ्व वय्‌कःया दकलय् प्रसिद्ध म्ये खः, गुकिं मनूया थःगु इच्छा व स्वतन्त्रता नाप म्वाना वनेगु भावना क्यनी।
# **फ्लाइ मी टु द मून (Fly Me to the Moon):** थ्व म्ये अमेरिकाया 'एपोलो' तिमिला मिशन नाप स्वापू दु।
# **न्यु योर्क, न्यु योर्क (New York, New York):** थ्व म्ये शहरया उर्जा व सफलताया प्रतीक कथं हलिं न्यंकं हालि।

## अभिनय व सफलता
सिनात्रा छम्ह कुशल अभिनेता नं खः। वय्‌कलं सन् १९५३ य् 'फ्रोम हियर टु इटर्निटी' (From Here to Eternity) संकिपाया निंतिं सर्वश्रेष्ठ सहायक अभिनेताया ओस्कार (Academy Award) सिरपाः त्याकादीगु खः।

## प्रभाव
थ्व ईलय् सिनात्राया संगीत हलिंया सकल देय्तय् थ्यंगु दु।

* **फेसन:** सिनात्रां पुइगु तपुली (Fedora) व सुट (Tuxedo) उगु ईया फेसनया छगू तःधंगु अङ्ग खः।
* **राजनीति:** वय्‌कःया अमेरिकी राजनीति शास्त्र व राष्ट्रपति तय् नाप नं घनिष्ठ स्वापू दत।

## ब्वनादिसँ
* Kaplan, James (2010). *Frank: The Voice*.
* Taraborrelli, J. Randy (1997). *Sinatra: Behind the Legend*.
नेपालमण्डल

**नेपालमण्डल** बाय् नेपाः मन्दः नेपाः तजिलजिया मू केन्द्र ख। 

## स्वयादिसँ
* नेवाः लजिलजि

पुचः:नेपाः
नेपालभाषाया संकिपातेगु धलः

नेपालभाषा संकिपां नेपाःया संकिपा ख्यःया छगू बिस्कं व सांस्कृतिक रुपं समृद्ध खण्डया प्रतिनिधित्व याइ। मूलधारया उद्योग ("कलिउड")य् खँय् भाय्या प्रभुत्व दु धाःसा नेपालभाषा संकिपात आपालं नेपाःमन्दःमि (नेवाः व गैह्र नेवाः नितां) समुदायं ल्हाइगु नेपालभाषाय् निर्माण जुयाच्वंगु दु। थुपिं संकिपात लय्तायेकेगु रुपय् जक मखु, नेपाःमन्दःया सभ्यताया विशिष्ट भाषा, लोककथा, अमूर्त सम्पदा संरक्षणया निंतिं महत्वपूर्ण पात्रया रुपय् ज्या याइ।

राज्य समर्थित मूलधारया नेपाली संकिपाया उदय स्वया भिन्न नेपालभाषा संकिपा ख्यः तःधंगु ल्याखय् सामुदायिक पहलं विकास जूगु दु। वितरण व सेन्सरशिपय् उल्लेखनीय हाथ्याया सामना यायेमाःगु अवस्थां थ्व ख्यः विकशित जुल। अथे जुसां नं लोककथाया दस्तावेजीकरणपाखें समकालीन सामाजिक यथार्थवादयात सम्बोधन यायेगु व एनिमेशन थेंज्याःगु आधुनिक प्रारुपयात आत्मसात यायेगुपाखे विकास जूगु दु ।

नेपालभाषाय् दयेकातःगु संकिपातेगु पूमवंगु धलः थथे दु: 

## स्वयादिसँ
* नेपालभाषा
* नेपालभाषाया संकिपा

पुचः:नेपालभाषा
बोर्द कासा

**बोर्द कासा** (Board Game) धइगु छगू तेबल बाय् पेचूगु भः (Board) य् म्हितीगु कासा खः। थुकी कासामितय्सं कासाया नियम कथं कासाया ग्वः न्ह्याकेगु ज्या याइ। छुं कासात पूवं हे रणनीतिय् आधारित जुइ धाःसा, छुं कासात 'पासा' (Dice) वा कार्डया कारणं भाग्यय् आधारित जुइ। थ्व कासा मनूया सभ्यता नाप स्वापू दूगु प्राचीन लय्तायेगु माध्यम खः।

## इतिहास व विकास
बोर्द कासाया इतिहास द्वलंद्व दँ पुलां। हामुराबीया संहिता दूगु ई निसें हे मेसोपोटामिया व प्राचीन मिस्रय् बोर्द कासा म्हितीगु याःगु दसु दु। प

* **सेनेट (Senet):** प्राचीन मिस्र (Egypt) या दकलय् पुलां बोर्ड गेम मध्ये छगू।
* **चतुरङ्ग (Chaturanga):** भारतय् उत्पत्ति जूगु थ्व कासा आःया चेसया पूर्वज कासा।
* **गो (Go):** प्राचीन चीनय् चु युआन व वाङ सिझी या ई स्वया न्ह्यः निसें हे म्हिता वयाच्वंगु रणनीतिक कासा।

## बोर्द कासाया विधात
आधुनिक हलिमय् बोर्ड गेमया यक्व विधात विकास जूगु दु:

# **अमूर्त रणनीति (Abstract Strategy):** गन भाग्यया भूमिका मदु, जक बुद्धि छ्यलेमाः (दसु: चेस , चेकर्स)।
# **युरोगेम्स (Eurogames):** थुकी कासामि कासा पाखें पिहां वने (Eliminate) म्वाः अले संसाधन व्यवस्थापनय् बः बी (दसु: Catan, Carcassonne)।
# **भोछिं/माचाछि कासा (Family Games):** दक्वं उमेरया मनूतय्सं अःपुक्क म्हिते फइगु (दसु: लुडो, मोनोपोली)।
# **को-अपरेटिभ (Co-operative):** गन कासामितय्सं छम्हं मेम्ह नाप ल्वायेगु स्वया नं मंकाः रूपं कासा त्याकेत कुतः याइ (दसु: Pandemic)।

### दसु
* ब्याकग्यामन
* चेस
*  चेकर्स
*  गो
*  मन्काला
*  व्यापार
*  पचिसी 
*  स्क्र्याबल
*  शोगी
*  जियाङची

## फाइदा व महत्त्व
बोर्द कासा म्हितेगु बानीं मनूया विकासय् सकारात्मक प्रभाव लाकी:
* **संज्ञानात्मक विकास:** ब्वनेगु थें हे बोर्द कासां नं ध्यान केन्द्रित यायेगु (Focus) व योजना दयेकेगु (Planning) क्षमता बांलाकी।
* **सामाजिक स्वापू:** भिडियो गेम थें न्याःगु डिजिटल माध्यम स्वया अलग जुयाः थुकिं परिवार व पासापिं नाप च्वनाः खँ ल्हायेगु अवसर बी।
* **मानसिक उसाँय् :** थुकिं तनाव म्हो यायेत व मष्तिष्कयात सक्रिय तयेत ग्वाहालि याइ।

## बोर्द कासा व प्रविधि
आधुनिक भिडियो गेम उद्योगं बोर्ड गेमयात 'डिजिटल' रूप नं ब्युगु दु। आःया ईलय् इन्टरनेट पाखें बोर्द कासा म्हितेगु चलन अप्वःगु दु। हलिंया प्रत्येक देशया थःथःगु मौलिक बोर्ड गेमया परम्परा दूगु खनेदु।

## लिधंसा
* Parlett, David (1999). *The Oxford History of Board Games*.
* Woods, Stewart (2012). *Eurogames: The Design, Culture and Play of Modern European Board Games*.
𑐧𑑀𑐬𑑂𑐡 𑐎𑐵𑐳𑐵

**𑐧𑑀𑐬𑑂𑐡 𑐎𑐵𑐳𑐵** (Board Game) 𑐢𑐂𑐐𑐸 𑐕𑐐𑐹 𑐟𑐾𑐧𑐮 𑐧𑐵𑐫𑑂 𑐥𑐾𑐔𑐹𑐐𑐸 𑐨𑑅 (Board) 𑐫𑑂 𑐩𑑂𑐴𑐶𑐟𑐷𑐐𑐸 𑐎𑐵𑐳𑐵 𑐏𑑅। 𑐠𑐸𑐎𑐷 𑐎𑐵𑐳𑐵𑐩𑐶𑐟𑐫𑑂𑐳𑑄 𑐎𑐵𑐳𑐵𑐫𑐵 𑐣𑐶𑐫𑐩 𑐎𑐠𑑄 𑐎𑐵𑐳𑐵𑐫𑐵 𑐐𑑂𑐰𑑅 𑐣𑑂𑐴𑑂𑐫𑐵𑐎𑐾𑐐𑐸 𑐖𑑂𑐫𑐵 𑐫𑐵𑐂। 𑐕𑐸𑑄 𑐎𑐵𑐳𑐵𑐟 𑐥𑐹𑐰𑑄 𑐴𑐾 𑐬𑐞𑐣𑐷𑐟𑐶𑐫𑑂 𑐁𑐢𑐵𑐬𑐶𑐟 𑐖𑐸𑐂 𑐢𑐵𑑅𑐳𑐵, 𑐕𑐸𑑄 𑐎𑐵𑐳𑐵𑐟 '𑐥𑐵𑐳𑐵' (Dice) 𑐰𑐵 𑐎𑐵𑐬𑑂𑐜𑐫𑐵 𑐎𑐵𑐬𑐞𑑄 𑐨𑐵𑐐𑑂𑐫𑐫𑑂 𑐁𑐢𑐵𑐬𑐶𑐟 𑐖𑐸𑐂। 𑐠𑑂𑐰 𑐎𑐵𑐳𑐵 𑐩𑐣𑐹𑐫𑐵 𑐳𑐨𑑂𑐫𑐟𑐵 𑐣𑐵𑐥 𑐳𑑂𑐰𑐵𑐥𑐹 𑐡𑐹𑐐𑐸 𑐥𑑂𑐬𑐵𑐔𑐷𑐣 𑐮𑐫𑑂𑐟𑐵𑐫𑐾𑐐𑐸 𑐩𑐵𑐢𑑂𑐫𑐩 𑐏𑑅।

## 𑐂𑐟𑐶𑐴𑐵𑐳 𑐰 𑐰𑐶𑐎𑐵𑐳
𑐧𑑀𑐬𑑂𑐡 𑐎𑐵𑐳𑐵𑐫𑐵 𑐂𑐟𑐶𑐴𑐵𑐳 𑐡𑑂𑐰𑐮𑑄𑐡𑑂𑐰 𑐡𑑃 𑐥𑐸𑐮𑐵𑑄। 𑐴𑐵𑐩𑐸𑐬𑐵𑐧𑐷𑐫𑐵 𑐳𑑄𑐴𑐶𑐟𑐵 𑐡𑐹𑐐𑐸 𑐃 𑐣𑐶𑐳𑐾𑑄 𑐴𑐾 𑐩𑐾𑐳𑑀𑐥𑑀𑐚𑐵𑐩𑐶𑐫𑐵 𑐰 𑐥𑑂𑐬𑐵𑐔𑐷𑐣 𑐩𑐶𑐳𑑂𑐬𑐫𑑂 𑐧𑑀𑐬𑑂𑐡 𑐎𑐵𑐳𑐵 𑐩𑑂𑐴𑐶𑐟𑐷𑐐𑐸 𑐫𑐵𑑅𑐐𑐸 𑐡𑐳𑐸 𑐡𑐸। 𑐥

* **𑐳𑐾𑐣𑐾𑐚 (Senet):** 𑐥𑑂𑐬𑐵𑐔𑐷𑐣 𑐩𑐶𑐳𑑂𑐬 (Egypt) 𑐫𑐵 𑐡𑐎𑐮𑐫𑑂 𑐥𑐸𑐮𑐵𑑄 𑐧𑑀𑐬𑑂𑐜 𑐐𑐾𑐩 𑐩𑐢𑑂𑐫𑐾 𑐕𑐐𑐹।
* **𑐔𑐟𑐸𑐬𑐒𑑂𑐐 (Chaturanga):** 𑐨𑐵𑐬𑐟𑐫𑑂 𑐄𑐟𑑂𑐥𑐟𑑂𑐟𑐶 𑐖𑐹𑐐𑐸 𑐠𑑂𑐰 𑐎𑐵𑐳𑐵 𑐁𑑅𑐫𑐵 𑐔𑐾𑐳𑐫𑐵 𑐥𑐹𑐬𑑂𑐰𑐖 𑐎𑐵𑐳𑐵।
* **𑐐𑑀 (Go):** 𑐥𑑂𑐬𑐵𑐔𑐷𑐣 𑐔𑐷𑐣𑐫𑑂 𑐔𑐸 𑐫𑐸𑐁𑐣 𑐰 𑐰𑐵𑐒 𑐳𑐶𑐗𑐷 𑐫𑐵 𑐃 𑐳𑑂𑐰𑐫𑐵 𑐣𑑂𑐴𑑂𑐫𑑅 𑐣𑐶𑐳𑐾𑑄 𑐴𑐾 𑐩𑑂𑐴𑐶𑐟𑐵 𑐰𑐫𑐵𑐔𑑂𑐰𑑄𑐐𑐸 𑐬𑐞𑐣𑐷𑐟𑐶𑐎 𑐎𑐵𑐳𑐵।

## 𑐧𑑀𑐬𑑂𑐡 𑐎𑐵𑐳𑐵𑐫𑐵 𑐰𑐶𑐢𑐵𑐟
𑐁𑐢𑐸𑐣𑐶𑐎 𑐴𑐮𑐶𑐩𑐫𑑂 𑐧𑑀𑐬𑑂𑐜 𑐐𑐾𑐩𑐫𑐵 𑐫𑐎𑑂𑐰 𑐰𑐶𑐢𑐵𑐟 𑐰𑐶𑐎𑐵𑐳 𑐖𑐹𑐐𑐸 𑐡𑐸:

# **𑐀𑐩𑐹𑐬𑑂𑐟 𑐬𑐞𑐣𑐷𑐟𑐶 (Abstract Strategy):** 𑐐𑐣 𑐨𑐵𑐐𑑂𑐫𑐫𑐵 𑐨𑐹𑐩𑐶𑐎𑐵 𑐩𑐡𑐸, 𑐖𑐎 𑐧𑐸𑐡𑑂𑐢𑐶 𑐕𑑂𑐫𑐮𑐾𑐩𑐵𑑅 (𑐡𑐳𑐸: 𑐔𑐾𑐳 , 𑐔𑐾𑐎𑐬𑑂𑐳)।
# **𑐫𑐸𑐬𑑀𑐐𑐾𑐩𑑂𑐳 (Eurogames):** 𑐠𑐸𑐎𑐷 𑐎𑐵𑐳𑐵𑐩𑐶 𑐎𑐵𑐳𑐵 𑐥𑐵𑐏𑐾𑑄 𑐥𑐶𑐴𑐵𑑄 𑐰𑐣𑐾 (Eliminate) 𑐩𑑂𑐰𑐵𑑅 𑐀𑐮𑐾 𑐳𑑄𑐳𑐵𑐢𑐣 𑐰𑑂𑐫𑐰𑐳𑑂𑐠𑐵𑐥𑐣𑐫𑑂 𑐧𑑅 𑐧𑐷 (𑐡𑐳𑐸: Catan, Carcassonne)।
# **𑐨𑑀𑐕𑐶𑑄/𑐩𑐵𑐔𑐵𑐕𑐶 𑐎𑐵𑐳𑐵 (Family Games):** 𑐡𑐎𑑂𑐰𑑄 𑐄𑐩𑐾𑐬𑐫𑐵 𑐩𑐣𑐹𑐟𑐫𑑂𑐳𑑄 𑐀𑑅𑐥𑐸𑐎𑑂𑐎 𑐩𑑂𑐴𑐶𑐟𑐾 𑐦𑐂𑐐𑐸 (𑐡𑐳𑐸: 𑐮𑐸𑐜𑑀, 𑐩𑑀𑐣𑑀𑐥𑑀𑐮𑐷)।
# **𑐎𑑀-𑐀𑐥𑐬𑐾𑐚𑐶𑐨 (Co-operative):** 𑐐𑐣 𑐎𑐵𑐳𑐵𑐩𑐶𑐟𑐫𑑂𑐳𑑄 𑐕𑐩𑑂𑐴𑑄 𑐩𑐾𑐩𑑂𑐴 𑐣𑐵𑐥 𑐮𑑂𑐰𑐵𑐫𑐾𑐐𑐸 𑐳𑑂𑐰𑐫𑐵 𑐣𑑄 𑐩𑑄𑐎𑐵𑑅 𑐬𑐹𑐥𑑄 𑐎𑐵𑐳𑐵 𑐟𑑂𑐫𑐵𑐎𑐾𑐟 𑐎𑐸𑐟𑑅 𑐫𑐵𑐂 (𑐡𑐳𑐸: Pandemic)।

### 𑐡𑐳𑐸
* 𑐧𑑂𑐫𑐵𑐎𑐐𑑂𑐫𑐵𑐩𑐣
* 𑐔𑐾𑐳
*  𑐔𑐾𑐎𑐬𑑂𑐳
*  𑐐𑑀
*  𑐩𑐣𑑂𑐎𑐵𑐮𑐵
*  𑐰𑑂𑐫𑐵𑐥𑐵𑐬
*  𑐥𑐔𑐶𑐳𑐷 
*  𑐳𑑂𑐎𑑂𑐬𑑂𑐫𑐵𑐧𑐮
*  𑐱𑑀𑐐𑐷
*  𑐖𑐶𑐫𑐵𑐒𑐔𑐷

## 𑐦𑐵𑐂𑐡𑐵 𑐰 𑐩𑐴𑐟𑑂𑐟𑑂𑐰
𑐧𑑀𑐬𑑂𑐡 𑐎𑐵𑐳𑐵 𑐩𑑂𑐴𑐶𑐟𑐾𑐐𑐸 𑐧𑐵𑐣𑐷𑑄 𑐩𑐣𑐹𑐫𑐵 𑐰𑐶𑐎𑐵𑐳𑐫𑑂 𑐳𑐎𑐵𑐬𑐵𑐟𑑂𑐩𑐎 𑐥𑑂𑐬𑐨𑐵𑐰 𑐮𑐵𑐎𑐷:
* **𑐳𑑄𑐖𑑂𑐘𑐵𑐣𑐵𑐟𑑂𑐩𑐎 𑐰𑐶𑐎𑐵𑐳:** 𑐧𑑂𑐰𑐣𑐾𑐐𑐸 𑐠𑐾𑑄 𑐴𑐾 𑐧𑑀𑐬𑑂𑐡 𑐎𑐵𑐳𑐵𑑄 𑐣𑑄 𑐢𑑂𑐫𑐵𑐣 𑐎𑐾𑐣𑑂𑐡𑑂𑐬𑐶𑐟 𑐫𑐵𑐫𑐾𑐐𑐸 (Focus) 𑐰 𑐫𑑀𑐖𑐣𑐵 𑐡𑐫𑐾𑐎𑐾𑐐𑐸 (Planning) 𑐎𑑂𑐲𑐩𑐟𑐵 𑐧𑐵𑑄𑐮𑐵𑐎𑐷।
* **𑐳𑐵𑐩𑐵𑐖𑐶𑐎 𑐳𑑂𑐰𑐵𑐥𑐹:** 𑐨𑐶𑐜𑐶𑐫𑑀 𑐐𑐾𑐩 𑐠𑐾𑑄 𑐣𑑂𑐫𑐵𑑅𑐐𑐸 𑐜𑐶𑐖𑐶𑐚𑐮 𑐩𑐵𑐢𑑂𑐫𑐩 𑐳𑑂𑐰𑐫𑐵 𑐀𑐮𑐐 𑐖𑐸𑐫𑐵𑑅 𑐠𑐸𑐎𑐶𑑄 𑐥𑐬𑐶𑐰𑐵𑐬 𑐰 𑐥𑐵𑐳𑐵𑐥𑐶𑑄 𑐣𑐵𑐥 𑐔𑑂𑐰𑐣𑐵𑑅 𑐏𑑃 𑐮𑑂𑐴𑐵𑐫𑐾𑐐𑐸 𑐀𑐰𑐳𑐬 𑐧𑐷।
* **𑐩𑐵𑐣𑐳𑐶𑐎 𑐄𑐳𑐵𑑃𑐫𑑂 :** 𑐠𑐸𑐎𑐶𑑄 𑐟𑐣𑐵𑐰 𑐩𑑂𑐴𑑀 𑐫𑐵𑐫𑐾𑐟 𑐰 𑐩𑐲𑑂𑐟𑐶𑐲𑑂𑐎𑐫𑐵𑐟 𑐳𑐎𑑂𑐬𑐶𑐫 𑐟𑐫𑐾𑐟 𑐐𑑂𑐰𑐵𑐴𑐵𑐮𑐶 𑐫𑐵𑐂।

## 𑐧𑑀𑐬𑑂𑐡 𑐎𑐵𑐳𑐵 𑐰 𑐥𑑂𑐬𑐰𑐶𑐢𑐶
𑐁𑐢𑐸𑐣𑐶𑐎 𑐨𑐶𑐜𑐶𑐫𑑀 𑐐𑐾𑐩 𑐄𑐡𑑂𑐫𑑀𑐐𑑄 𑐧𑑀𑐬𑑂𑐜 𑐐𑐾𑐩𑐫𑐵𑐟 '𑐜𑐶𑐖𑐶𑐚𑐮' 𑐬𑐹𑐥 𑐣𑑄 𑐧𑑂𑐫𑐸𑐐𑐸 𑐡𑐸। 𑐁𑑅𑐫𑐵 𑐃𑐮𑐫𑑂 𑐂𑐣𑑂𑐚𑐬𑐣𑐾𑐚 𑐥𑐵𑐏𑐾𑑄 𑐧𑑀𑐬𑑂𑐡 𑐎𑐵𑐳𑐵 𑐩𑑂𑐴𑐶𑐟𑐾𑐐𑐸 𑐔𑐮𑐣 𑐀𑐥𑑂𑐰𑑅𑐐𑐸 𑐡𑐸। 𑐴𑐮𑐶𑑄𑐫𑐵 𑐥𑑂𑐬𑐟𑑂𑐫𑐾𑐎 𑐡𑐾𑐱𑐫𑐵 𑐠𑑅𑐠𑑅𑐐𑐸 𑐩𑑁𑐮𑐶𑐎 𑐧𑑀𑐬𑑂𑐜 𑐐𑐾𑐩𑐫𑐵 𑐥𑐬𑐩𑑂𑐥𑐬𑐵 𑐡𑐹𑐐𑐸 𑐏𑐣𑐾𑐡𑐸।

## 𑐮𑐶𑐢𑑄𑐳𑐵
* Parlett, David (1999). *The Oxford History of Board Games*.
* Woods, Stewart (2012). *Eurogames: The Design, Culture and Play of Modern European Board Games*.
एनाकार्दियासी

**एनाकार्डियासी**, सामान्यतया **काजु माचाछि**  वा **सुमाक माचाछिया** रुपय् म्हसीकि, स्वां ह्वइगु मांया छगू माचाछि ख, गुकिलि ८३ति जेनेरा दु गुकिलि ८६०ति म्हस्यूगु प्रजाति दु।  एनाकार्डियासीया दुजःतेसं ड्रुप ताजिया सि थ्वै। थ्व माचाछिया छुं सिदुनं उरुशिओल धाःगु इरिटेन्ट पदार्थ दयेकि। एनाकार्दि यासीइ यक्व जेनेरा दु, गुकिलि यक्व आर्थिक रुपं महत्त्वपूर्ण दु, विशेष यानाः काजु ( *एनाकार्डियम* जेनसय्), अं, चिनियाँ लाकर सिमा, म्हासुगु मोम्बिन, पेरुया मल्ता, सुमाक, कुँ सिमा, मारुला, व क्वाचालालेट । *पिस्तासिया* जीनस (गुकिलि पिस्ता व मास्टिक सिमा नं ला) आः थ्व माचाछिइ दुथ्याःगु दु, तर न्हापा थःगु हे माचाछि, पिस्तासियासीइ तयातःगु दु। 

काजु परिवार लुमुगु वा उष्णकटिबंधीय क्षेत्रय् अप्व दु, गुकिलि छुं प्रजाति जक्क समशीतोष्ण क्षेत्रय् च्वनि।  अधिकांश उष्णकटिबंधीय अमेरिका, अफ्रिका, व भारतया मूलवासी ख। *पिस्तासिया* व छुं प्रजातिया *रुस* दक्षिणी युरोपय् खने दु, *रुसया* प्रजाति उत्तर अमेरिकाया यक्व थासय् खने दु, व *शिनस* दक्षिण अमेरिकाय् जक्क दु। 

## ब्वथला
थ्व माचाछि दुने थीथी जेनस व प्रजाति दुथ्याः। 
### जेनेरा
८१ जेनेरा स्वीकार यानातःगु दु : 
 

### प्रजाति
थ्व माचाछिया छुं नांजाःगु प्रजातित थथे दु 
: 
* अं  *Mangifera indica*: तःमागु छता सदाबहार सिमा। थ्व सिमाय् खेँ आकारया म्हासुगु रंगया पतिचिंगु पु दुगु चाकु सवाः दूगु सि सइ। थ्व सिमाया सि ताहान्वैगु थासय् बुइगु छता चाकुगु सि ख। थ्व सि म्हासुसे च्वनि। थ्व सिया दुने छता पु दै। थ्व सि उष्णकटिबंधीय सिमा म्यान्गिफेरा इन्डिका (Mangifera indica)य् सयेगु या। थ्व नेपाः, उत्तर पश्चिमी म्यानमार , बंगलादेश व उत्तरपूर्वी भारतया दथुइ लाःगु थासय् सयेगु याइ। एम. इन्डिका प्राचीन कालंनिसें दक्षिण व दक्षिणपूर्वी एसियाय् सयेकेगु ज्या जुयाच्वंगु दु गुकिया लिच्वः कथं निगु प्रकारया आधुनिक अं खनेदत: "भारतीय अं" व "दक्षिणपूर्वी एसियाली अं"। म्यान्गिफेरा जीनसया मेमेगु प्रजातिं नं नयेगु सिसाबुसा दयेकि गुकियात "अं" धाइ, गुकिलि अप्व मलेसियाया इकोरिजन (वातावरण)य् दु।   
* आमलि ( *Choerospondias axillaris*): म्हासुम्हासु धाइगु ख्वला दूगु पाउँगु सवा वइगु सि गुकिया दुने सिंथें छाःगु पु (च्याम्पति) दइ। 
* काजुपासि (*Anacardium occidentale*): छता सि सइगु सिमा।   
* चिरंजि (*Buchanania latifolia*): छता मूसि।   
* मालंसि (*Semecarpus anacardium*): थीथी कथंया ल्वय्यात लंकेत छ्यलीगु जडीबुटी दूगु मा।   
* सतिबग्लि (*Rhus parviflora*): अचार दयेकेछिंगु सि बुइगु मा।

## स्वयादिसँ
* मा
* बोतानी

## लिधंसा

पुचः:मा
पुचः:वनस्पति
पुचः:स्वांमा
पुचः:सिमा
रुतासिए

**रुतासीए** (  ) छगू मा माचाछिर ख, गुकियात अंग्रेजीइ सामान्यतया रु  वा सिट्रस माचाछि धका म्हसीकी।   थ्व छता स्वां ह्वइगु मा ख गुकियात सामान्यतया सपिन्देल्स क्रमय् तयातःगु दु।

माचाछिया प्रजातिइ सामान्यतया प्यंगू बाय् न्यागू ब्वय् ब्वथलातःगु स्वां दइ, गुकी अप्वः धया थें तच्वःगु नः (नसवा) दइ। थुकिया आकार जडिबुटि निसें झाः व तःधंगु  सिमा तक्क जुइ।

थ्व ताजिया आर्थिक रुपं दकलय् महत्त्वपूर्ण जीनस *सिट्रस* ख, गुकिलि सन्त्रासि ( *C.* × *sinensis* ), तग्वःझम्सि ( *C.* × *limon* ), लेबु ( *C.* × *paradisi* ), व काग्ति (थी-थी प्रजाति) ला। *बोरोनिया* छगू तःधंगु अष्ट्रेलियाली जीनस ख, गुकिया छुं दुजःत तसकं नसवाःगु स्वां दूगु मा ख व व्यावसायिक चिकं उत्पादनय् छ्येलिगु या। मेमेगु तःधंगु जेनेराय् *जान्थोजाइलम ला,* गुकिया यक्व प्रजाति सिचुआन मल्ता, *मेलिकोप* व *एगाथोस्माया* निंतिं बुइकिगु या। रुटासी माचाछिइ १६०ति जेनेरा दु ।

## नांजाःगु प्रजाति
थ्व माचाछिया छुं नांजाःगु प्रजातित थथे दु 
: 

* काग्ति (*Citrus aurantifolia*): थ्व तसकं पाउंगु सि खः, गुकियात नसा-त्वँसाय् सवाः तयेत व अचार दयेकेत छ्यली। 
* खाइसि (*Citrus aurantium*): थ्व नइबलय् खाइ-पाउँ जुइगु सि खः, गुकियात वासःया कथं नं छ्यलेगु या।
* जुनारसि (*Citrus sinensis*): थ्व सन्त्रासि थें च्वं तर ख्वला तभि जुइ, अले नइबलय् तसकं चाकु व रसं जाः। 
* झम्सि (*Citrus jambhiri*): थ्व ख्वला ग्वारा-ग्वारा च्वंगु तसकं पाउंगु सि खः, गुकिया अचारय् छ्यलि। 
* तःसि (*Citrus medica*): थ्व म्हपुजाया इलय् पुजा यायेत छ्यली।
* भोगत्या (*Citrus grandis*)थ्व कागती प्रजातिइ दकलय् तःधंगु सि खः, गुकियात पाउं दयेकाः नयेगु याः।
* मुन्तलासि (*Fortunella japonica*): थ्व सन्त्रासि स्वया चिधंगु, ख्वला नापं नये जिउगु वा अचार दयेकेत छ्यलीगु सि खः ।
* सन्त्रासि (*Citrus reticulata*): थ्व चिकुलाय् ह्वइगु, ख्वला लिकाये अःपुगु व रसं जाःगु लोकंह्वाःगु चाकुगु सि खः ।

## ब्वथला
थ्व माचाछि सपिन्दासीए, सिमारुबासीए व मेलियासीए नाप तच्वकं स्वापू दु व फुक्कं सामान्यतया छगू हे क्रमय् तयातःगु दु, यद्यपि पुलांगु प्रणालीइ थ्व क्रमयात रुटाल्स व सपिन्दल्सय् बायातइ। फ्लिन्डरसियासी व तेरोजाइलेसिए माचाछियात गबलें गबलें ब्यागलं तयातःगु दु, तर थौंकन्हय् सामान्यतया रुटासीइ तयातःगु दु, धाःसा न्हापाया सिनोरासीइ नं थुकिया हे दुने तयातःगु दु। 

## स्वयादिसँ
* बोतानी
* फोटोसिन्थेसिस

### थीथी माचाछि
* एनाकार्दियासी
* रोजिसिए

## लिधंसा

पुचः:बोतानी
क्यास्पर डेभिड फ्रेडरिक

**क्यास्पर डेभिड फ्रेडरिक** (५ सेप्टेम्बर १७७४ – ७ मे १८-४०) १९गु सदीया छम्ह नांजाम्ह जर्मन स्वच्छन्दतावादी (Romantic) परिदृश्य किपामी (landscape painter) खः। वय्कःयात वय्कःया मध्य-कालखण्डया रूपक (allegorical) परिदृश्य किपाया निंतिं म्हसीकिगु या, गन सर्गः, खसु, तापाःगु गुं वा भग्नावशेषया न्ह्यःने मनूत दनाच्वंगु खनेदु। वय्कःया किपाय् प्रकृतिया चिन्तन व आध्यात्मिक अनुभवयात ब्वयेगु कुतः खनेदु। वय्कःया ज्यां प्रकृतिया विशालताया न्ह्यःने मनुया अस्तित्वया चिचीधंगु महत्वयात ब्वइ।

## मू ज्या
वान्डरर अबभ द सी अफ फग (Wanderer above the Sea of Fog)

द मंक बाइ द सी (The Monk by the Sea)

द एबे इन द ओकवुड (The Abbey in the Oakwood)

## स्वयादिसँ
* किपा

पुचः:किपामि
जन कन्स्टेबल

**जन कन्स्टेबल** (११ जुन १७७६ – ३१ मार्च १८३७) छम्ह अंग्रेजी परिदृश्य किपामी खः। वय्कः विशेष यानाः डेढम भेल (Dedham Vale) या क्षेत्रया किपा दयेकेगु निंतिं नांजाः, गुकियात आः "कन्स्टेबल कन्ट्रि" (Constable Country) धकाः नं म्हसीकिगु या। वय्कःया किपाय् प्रकृतियात यथार्थवादी ढंगं ब्वयेगु कुतः दु, व वय्कलं तत्कालीन प्रचलित आदर्शवादी परिदृश्य किपा शैलीयात अस्वीकार यानादिल। "द हे वेन" (The Hay Wain) वय्कःया दकलय् नांजाःगु किपा मध्ये छगू खः।

## ज्या
द हे वेन (The Hay Wain)

डेढम भेल (Dedham Vale)

सालिसबरी क्याथेड्रल फ्रम द मिडोज् (Salisbury Cathedral from the Meadows)

## स्वयादिसँ
* किपा

पुचः:किपामि
जोसेफ म्यालोर्ड विलियम टर्नर

**जोसेफ म्यालोर्ड विलियम टर्नर** (२३ अप्रिल १७७५ – १९ डिसेम्बर १८५१) छम्ह नांजाम्ह अंग्रेजी स्वच्छन्दतावादी किपामी, छापा दयेकामि (printmaker) व ल-रंग (watercolourist) कलाकार खः। वय्कःयात वय्कःया जः (light) व रंगयागु अभिव्यक्तिया निंतिं म्हसीकिगु या। वय्कःया किपाय् समुद्रया लः, लहाः, व प्राकृतिक प्रकोपयात यथार्थवादी व नाटकीय ढंगं क्यनातःगु दु। वय्कःयात "जःया किपामी" (The Painter of Light) धकाः नं म्हसीकिगु या। वय्कःया तैलचित्र (oil painting) व ल-रंगया ज्यां परिदृश्य किपाया विधायात इतिहासया किपा सरह सम्मान दयेकेत ग्वहालि यात।

## ज्या
द फाइटिङ टेमेर्यर (The Fighting Temeraire)

रेन, स्टिम एण्ड स्पीड (Rain, Steam and Speed)

द स्लेभ सिप (The Slave Ship)

## स्वयादिसँ
* किपा

पुचः:किपामि
फर्डिनान्ड भिक्टर युजीन डेलाक्रोआ

**फर्डिनान्ड भिक्टर युजीन डेलाक्रोआ** (२६ अप्रिल १७९८ – १३ अगस्ट १८६३) फ्रान्सेली स्वच्छन्दतावादी (Romantic) कला अभियानया छम्ह मू न्ह्यलुवा खः। वय्कःया किपाय् रंग व चाल (movement) या तःधंगु महत्व दु। वय्कःया किपाय् साहित्य, इतिहास व समकालीन घटनाया विषयवस्तुयात ब्वयेगु या। वय्कःयात "स्वतन्त्रताया नेतृत्त्व यानाच्वंम्ह मिसा" (Liberty Leading the People) किपाया निंतिं दकलय् अप्वः म्हसीकिगु या। वय्कःया रंगया प्रयोगं लिपाया प्रभाववादी (Impressionist) कलाकारपिन्त प्रभावित यात।

## ज्या
लिबर्टी लिडिङ द पिपल (Liberty Leading the People)

द डेथ अफ सारदानापालस (The Death of Sardanapalus)

द म्यासाकर एट कियोस (The Massacre at Chios)

## स्वयादिसँ
* किपा

पुचः:किपामि
जीन डेसिरे गुस्ताभ कुर्बे

**जीन डेसिरे गुस्ताभ कुर्बे** (१० जुन १८१९ – ३१ डिसेम्बर १८७७) छम्ह फ्रान्सेली किपामी खः, गुम्हेस्यां १९गु सदीया फ्रान्सेली किपाय् यथार्थवाद (Realism) अभियानया नेतृत्त्व यानादिल। वय्कलं थःगु ईया सामाजिक व राजनीतिक घटनायात थःगु किपाय् ब्वयादिल व परम्परागत आदर्शवादयात अस्वीकार यानादिल। वय्कःया धापू खः कि वय्कलं गबलें नं आलोकिय एञ्जेल (angel) किपा च्वयामदी, छाय्धाःसा वय्कलं गबलें एञ्जेल खंका मदी। वय्कःया ज्यां आधुनिकतावादया (Modernism) लँपु चायेकल।

## ज्या
द स्टोन ब्रेकर्स (The Stone Breakers)

अ बुरियल एट ओर्नान्स (A Burial at Ornans)

द ओरिजिन अफ द वर्ल्ड (The Origin of the World)

## स्वयादिसँ
* किपा

पुचः:किपामि
ज्याकोब अब्राहम कमिल पिसारो

**ज्याकोब अब्राहम कमिल पिसारो** (१० जुलाई १८३० – १३ नोभेम्बर १९०३) छम्ह डेनिस-फ्रान्सेली प्रभाववादी (Impressionist) व नव-प्रभाववादी (Neo-Impressionist) किपामी खः। वय्कःयात "प्रभाववादया अबु" (Father of Impressionism) धकाः नं म्हसीकिगु या, छाय्धाःसा वय्कलं सकल ८गू प्रभाववादी प्रदर्शनीइ ब्वति कयादीगु खः। वय्कःया किपाय् ग्रामीण जीवन व पेरिसया सडकया दृश्ययात ब्वयातःगु दु। वय्कलं सेजान (Cézanne) व गगुइन (Gauguin) थें न्याःपिं कलाकारपिन्त गुरुया रूपय् ग्वाहालि यानादिल।

## ज्या
द बउलेभार्ड मोन्टमार्ट्रे एट नाइट (The Boulevard Montmartre at Night)

हे हारभेस्ट एट एराग्नी (Hay Harvest at Éragny)

द हर्मिटेज एट पोन्टोइस (The Hermitage at Pontoise)

## स्वयादिसँ
* किपा

पुचः:किपामि
एडुआर्ड मनेट

**एडुआर्ड मनेट** (२३ ज्यानुवरी १८३२ – ३० अप्रिल १८८३) छम्ह फ्रान्सेली आधुनिकतावादी (modernist) किपामी खः। वय्कः १९गु सदीया यथार्थवाद व प्रभाववाद (Impressionism) दथुइ स्वापू तइम्ह मू व्यक्तित्त्व खः। वय्कःया न्हापांगु किपात, दसु "लन्चियन अन द ग्रास" (Luncheon on the Grass) व "ओलम्पिया" (Olympia),तेसं तःधंगु विवाद ब्वलंकाबिल, गुकिलिं आधुनिक कलाया पलिस्था यायेत ग्वाहालि यात। वय्कलं समकालीन जीवनया विषयवस्तुयात थःगु कलाया मू आधार दयेकादिल।

## ज्या
ले डेजेउनर सुर ल'हर्ब (Le Déjeuner sur l'herbe / Luncheon on the Grass)

ओलम्पिया (Olympia)

अ बार एट द फोलिस-बर्जर (A Bar at the Folies-Bergère)

## स्वयादिसँ
* किपा

पुचः:किपामि
जेम्स एबट म्याकनील व्हिस्लर

**जेम्स एबट म्याकनील व्हिस्लर** (११ जुलाई १८३४ – १७ जुलाई १९०३) छम्ह अमेरिकी किपामी खः। वय्कलं थःगु जीवनया अप्वः ई बेलायतय् ब्वंकादिल। वय्कः "कलाया निंतिं कला" (art for art's sake) धापूया समर्थक खः, गुकिलिं कलायात नैतिकता वा बाखं स्वया अलग तयेगु वकालत याइ। वय्कःया किपाय् रंगया सामंजस्य (harmony) व टोनल (tonal) सन्तुलनयात अप्वः महत्व बियातःगु दु। वय्कःया दकलय् नांजाःगु किपा "व्हिस्लरया मां" (Whistler's Mother) खः।

## ज्या
व्हिस्लर्स मदर (Whistler's Mother)

नोक्टर्न इन ब्ल्याक एण्ड गोल्ड – द फलिङ रकेट (Nocturne in Black and Gold – The Falling Rocket)

हार्मोनी इन ग्रे एण्ड ग्रिन: मिस सिसिली अलेक्जेंडर (Harmony in Grey and Green: Miss Cicely Alexander)

## स्वयादिसँ
* किपा

पुचः:किपामि
एडगर डेगास

**एडगर डेगास** (१९ जुलाई १८३४ – २७ सेप्टेम्बर १९१७) छम्ह फ्रान्सेली कलाकार खः, गुम्हेस्यां किपा, मूर्ति, व छापा दयेकेगु ज्या यानादिल। वय्कःयात प्रभाववाद (Impressionism) या पलिस्था याइपिं मध्ये छम्हया कथं नालातःगु दु, यद्यपि वय्कलं थःत यथार्थवादी (Realist) धकाः म्हसीकेगु येकादिल। वय्कः विशेष यानाः प्याखं हुलीपिं (dancers) या किपाया निंतिं नांजाः, गन वय्कलं चाल (movement) यात बांलाःगु कथं ब्वयादिल। वय्कःया किपाय् मनोविज्ञानया जटिलता व मानव शरीरया चालयात क्यनेगु कुतः खनेदु।

## ज्या
द डान्स क्लास (The Dance Class)

ल'एब्सिन्थे (L'Absinthe)

लिटल डान्सर अफ फोर्टिन इयर्स (Little Dancer of Fourteen Years)

## स्वयादिसँ
* किपा

पुचः:किपामि
जियोचिनो एन्टोनियो रोसिनी

**जियोचिनो एन्टोनियो रोसिनी** (२९ फेब्रुअरी १७९२ – १३ नोभेम्बर १८६८) छम्ह नांजाम्ह इटालियन संगीतकार खः। वय्कः विशेष यानाः वय्कःया ३९गू ओपेराया निंतिं नांजाः, गुकी "ओपेरा बुफा" (comic operas) व "ओपेरा सिरिया" (serious operas) निगुलिं ला। वय्कःयात "बेल् कान्टो" (bel canto) शैलीया दकलय् तःधंम्ह संगीतकार मध्ये छम्हया कथं हनिगु याः। वय्कःया दकलय् नांजाःगु कृतिइ द बार्बर अफ सेभिल (The Barber of Seville) व विलियम टेल (William Tell) ला। वय्कःया संगीतय् मेलोडी (melody) व रिदम (rhythm) या बांलाःगु प्रयोग खनेदु, गुकिं यानाः वय्कःयात थःगु इलय् "द इटालियन मोजार्ट" (The Italian Mozart) धकाः नं म्हसीकल।

## मू कृति
द बार्बर अफ सेभिल (The Barber of Seville)

विलियम टेल (William Tell)

ला सेनेरेन्टोला (La Cenerentola)

## स्वयादिसँ
* संगीत

पुचः:संगीतकार
फ्रान्ज पिटर शुबर्ट

फ्रान्ज पिटर शुबर्ट (३१ ज्यानुवरी १७९७ – १९ नोभेम्बर १८२८) छम्ह अस्ट्रियन संगीतकार खः। वय्कःया जीवन तसकं चीहाकः सां (३१ दँ जक), वय्कलं ६०० स्वया अप्वः "लिडर" (Lieder - धर्मनिरपेक्ष भोकल म्ये), न्हय्गू पूर्ण सिम्फोनी, व यक्व चेम्बर संगीत (chamber music) च्वयादिल। वय्कःयात शास्त्रीय युग (Classical era) व प्रारम्भिक स्वच्छन्दतावादी युग (early Romantic era) या दथुइ स्वापू तइम्ह संगीतकारया रूपय् कायेगु या। वय्कःया नांजाःगु कृतिइ अनफिनिस्ड सिम्फोनी (Unfinished Symphony) व एर्ल्कोनिग (Erlkönig) ला।

## मू कृति
अनफिनिस्ड सिम्फोनी (Unfinished Symphony)

एर्ल्कोनिग (Erlkönig)

आभे मारिया (Ave Maria)

## स्वयादिसँ
* संगीत

पुचः:संगीतकार
लुइस हेक्टर बर्लियोज

लुइस हेक्टर बर्लियोज (११ डिसेम्बर १८०३ – ८ मार्च १८६९) छम्ह फ्रान्सेली स्वच्छन्दतावादी (Romantic) संगीतकार खः। वय्कः आधुनिक अर्केस्ट्रा (orchestra) या विकासय् थःगु योगदानया निंतिं नांजाः। वय्कलं अर्केस्ट्राया निंतिं तःधंगु वाद्ययन्त्रया पुचः दयेकादिल (Treatise on Instrumentation)। वय्कःया दकलय् नांजाःगु कृति सिम्फोनी फान्टास्टिक (Symphonie fantastique) खः, गन वय्कलं छम्ह कलाकारया बाखं कनादीगु दु। वय्कःया संगीतय् भावना व नाटकीयताया तःधंगु थाय् दु।

## मू कृति
सिम्फोनी फान्टास्टिक (Symphonie fantastique)

ह्यारोल्ड इन इटाली (Harold in Italy)

रेक्वियम (Requiem)

## स्वयादिसँ
* संगीत

पुचः:संगीतकार
ज्याकोब लुडविग फेलिक्स मेन्डेलसोन बर्थोल्डी

ज्याकोब लुडविग फेलिक्स मेन्डेलसोन बर्थोल्डी (३ फेब्रुअरी १८०९ – ४ नोभेम्बर १८४७) छम्ह जर्मन संगीतकार, पियानोवादक, अर्गेनिस्ट व कन्डक्टर खः। वय्कः प्रारम्भिक स्वच्छन्दतावादी युगया छम्ह मू व्यक्तित्व खः। वय्कःया संगीतय् शास्त्रीय सन्तुलन व स्वच्छन्दतावादी भावनाया मिलन खनेदु। वय्कःया वेडिङ मार्च (Wedding March), गुगु अ मिडसमर नाइट्स ड्रिम (A Midsummer Night's Dream) या ब्व खः, हलिंन्यंकं इहिपा इलय् थायेगु या। वय्कःया भायोलिन कन्सर्टो (Violin Concerto) नं तसकं नांजाः।

## मू कृति
अ मिडसमर नाइट्स ड्रिम (A Midsummer Night's Dream)

भायोलिन कन्सर्टो इन ई माइनर (Violin Concerto in E minor)

इटालियन सिम्फोनी (Italian Symphony)

## स्वयादिसँ
* संगीत

पुचः:संगीतकार
रोबर्ट शुमन

रोबर्ट शुमन (८ जुन १८१० – २९ जुलाई १८५६) छम्ह जर्मन संगीतकार व प्रभावशाली संगीत समालोचक खः। वय्कःयात स्वच्छन्दतावादी युगया दकलय् बांलाःम्ह संगीतकार मध्ये छम्ह धकाः हनिगु या। वय्कलं थःगु जीवनया सुरुइ पियानोया निंतिं जक संगीत च्वयादिल, तर लिपा सिम्फोनी, ओपेरा व चेम्बर संगीत नं च्वयादिल। वय्कःया कार्नाभल (Carnaval) व काइन्डरजेनेन (Kinderszenen) नांजाःगु पियानो कृति खः। वय्कःया कला व साहित्यप्रतिया मतिना वय्कःया संगीतय् स्पष्ट खनेदु।

## मू कृति
कार्नाभल (Carnaval)

काइन्डरजेनेन (Kinderszenen)

पियानो कन्सर्टो (Piano Concerto)

## स्वयादिसँ
* संगीत

पुचः:संगीतकार
फ्रान्ज लिस्ट

फ्रान्ज लिस्ट (२२ अक्टोबर १८११ – ३१ जुलाई १८८६) छम्ह हंगेरियन संगीतकार, पियानोवादक व शिक्षक खः। वय्कः थःगु इलय् युरोपया दकलय् उन्नत पियानोवादक धकाः म्हसीका दूम्ह संगीतकार खः। वय्कलं "सिम्फोनिक पोयम" (Symphonic Poem) धइगु विधाया पलिस्था यानादिल। वय्कःया संगीत प्राविधिक रूपं तसकं थाकु व भावनात्मक रूपं गहन जुइ। वय्कःया हंगेरियन र्‌याप्सोडिज (Hungarian Rhapsodies) व ला क्याम्पानेला (La Campanella) तसकं नांजाः।

## मू कृति
हंगेरियन र्‌याप्सोडिज (Hungarian Rhapsodies)

ला क्याम्पानेला (La Campanella)

लिबेस्ट्राउम (Liebesträume)

## स्वयादिसँ
* संगीत

पुचः:संगीतकार
ज्युसेपे फोर्टुनिनो फ्रान्सेस्को भर्डी

ज्युसेपे फोर्टुनिनो फ्रान्सेस्को भर्डी (१० अक्टोबर १८१३ – २७ ज्यानुवरी १९०१) छम्ह इटालियन ओपेरा संगीतकार खः। वय्कःया ओपेरात थौंतक नं संसारया ओपेरा हाउसय् दकलय् अप्वः प्रदर्शन जुइगु कृतिइ ला। वय्कःया संगीतय् मानवीय भावना, विशेष यानाः मतिना, ईर्ष्या, व देशभक्तियात बांलाःक क्यनातःगु दु। वय्कःया दकलय् नांजाःगु ओपेराय् ला ट्राभियाटा (La Traviata), आइडा (Aida), व रिगोलेटो (Rigoletto) ला।

## मू कृति
ला ट्राभियाटा (La Traviata)

आइडा (Aida)

रिगोलेटो (Rigoletto)

## स्वयादिसँ
* संगीत

पुचः:संगीतकार
जोसेफ एन्टोन ब्रुकनर

जोसेफ एन्टोन ब्रुकनर (४ सेप्टेम्बर १८२४ – ११ अक्टोबर १८९६) छम्ह अस्ट्रियन संगीतकार खः, गुम्ह थःगु सिम्फोनी व धार्मिक संगीत (masses) या निंतिं नांजाः। वय्कःया सिम्फोनीत तसकं ताःहाकःगु व जटिल संरचना दुगु जुइ। वय्कःया संगीतय् धार्मिक आस्थाया गहिराइ खनेदु। वय्कःया कृतिइ वाग्नरया प्रभाव व परम्परागत काउन्टरपोइन्ट (counterpoint) या मिश्रण खनेदु। वय्कःया सिम्फोनी नं ७ (Symphony No. 7) दकलय् अप्वः म्हसीकिगु कृति मध्ये छगू खः।

## मू कृति
सिम्फोनी नं ७ (Symphony No. 7)

सिम्फोनी नं ४ "रोमान्टिक" (Symphony No. 4 "Romantic")

टे डेउम (Te Deum)

## स्वयादिसँ
* संगीत

पुचः:संगीतकार
जोहान स्ट्रस द्वितीय

जोहान स्ट्रस द्वितीय (२५ अक्टोबर १८२५ – ३ जुन १८९९) छम्ह अस्ट्रियन संगीतकार खः, गुम्हेसित "वाल्ट्जया जुजु" (The Waltz King) धकाः म्हसीकिगु या। वय्कलं ५०० स्वया अप्वः वाल्ट्ज, पोल्का (polkas), व क्वाड्रिल (quadrilles) च्वयादिल। वय्कःया संगीतं १९गु सदीया भियना (Vienna) या तजिलजि व मनोरञ्जनयात ब्वयेगु ज्या या। वय्कःया दकलय् नांजाःगु वाल्ट्ज द ब्लु ड्यानुब (The Blue Danube) खः, गुगु अस्ट्रियाया अनौपचारिक राष्ट्रिय गान थें जुइधुंकल।

## मू कृति
द ब्लु ड्यानुब (The Blue Danube)

डाई फ्लेडरमाउस (Die Fledermaus)

टेल्स फ्रम द भियना वुड्स (Tales from the Vienna Woods)

## स्वयादिसँ
* संगीत

पुचः:संगीतकार
जोहानेस ब्राहम्स

जोहानेस ब्राहम्स (७ मे १८३३ – ३ अप्रिल १८९७) छम्ह जर्मन संगीतकार व पियानोवादक खः। वय्कःयात बाख (Bach) व बिथोभन (Beethoven) लिसे "स्वम्ह बी" (Three Bs) मध्ये छम्हया रूपय् कायेगु या। वय्कः छम्ह परम्परावादी संगीतकार खः, गुम्हेस्यां शास्त्रीय संरचनायात कडा रूपं पालना यानादिल, तर वय्कःया संगीतय् स्वच्छन्दतावादी भावना नं दु। वय्कःया हंगेरियन डान्सेस (Hungarian Dances) व लल्लाबी (Lullaby) तसकं नांजाः।

## मू कृति
हंगेरियन डान्सेस (Hungarian Dances)

अ जर्मन रेक्वियम (A German Requiem)

सिम्फोनी नं १ (Symphony No. 1)

## स्वयादिसँ
* संगीत

पुचः:संगीतकार
मोडेस्ट पेट्रोविच मुसोर्गस्की

मोडेस्ट पेट्रोविच मुसोर्गस्की (२१ मार्च १८३९ – २८ मार्च १८८१) छम्ह रुसी संगीतकार खः। वय्कः "द फाइभ" (The Five) नामक रुसी संगीतकार पुचःया सदस्य खः, गुम्हेस्यां पश्चिमी युरोपेली प्रभावं मुक्त जुयाः नितान्त रुसी पहःया संगीत दयेकेगु कुतः यात। वय्कःया संगीतय् रुसी इतिहास व लोककथाया प्रभाव खनेदु। वय्कःया दकलय् नांजाःगु कृति पियानो सुइट पिक्चर्स एट एन एक्जिबिसन (Pictures at an Exhibition) व ओपेरा बोरिस गोडुनोभ (Boris Godunov) खः।

## मू कृति
पिक्चर्स एट एन एक्जिबिसन (Pictures at an Exhibition)

नाइट अन बाल्ड माउन्टेन (Night on Bald Mountain)

बोरिस गोडुनोभ (Boris Godunov)

## स्वयादिसँ
* संगीत

पुचः:संगीतकार
प्योत्र इलिच त्चाइकोभस्की

प्योत्र इलिच त्चाइकोभस्की (७ मे १८४० – ६ नोभेम्बर १८९३) छम्ह रुसी संगीतकार खः, गुम्ह स्वच्छन्दतावादी युगया दकलय् नांजाम्ह संगीतकार मध्ये छम्ह खः। वय्कःया संगीतय् मेलोडीया तःधंगु आकर्षण व अर्केस्ट्राया रंगीन प्रयोग खनेदु। वय्कः ब्याले (ballet) संगीतया निंतिं विशेष नांजाः, दसु स्वान लेक (Swan Lake), द नटक्र्याकर (The Nutcracker), व स्लिपिङ ब्युटी (Sleeping Beauty)। वय्कःया १८१२ ओभरचर (1812 Overture) नं तसकं नांजाः।

## मू कृति
स्वान लेक (Swan Lake)

द नटक्र्याकर (The Nutcracker)

१८१२ ओभरचर (1812 Overture)

## स्वयादिसँ
* संगीत

पुचः:संगीतकार
गिल्बर्ट व सलिभन

**गिल्बर्ट व सलिभन** धइगु भिक्टोरियन युगया निम्ह ब्यागलं ब्यागलं व्यक्तिपिं खः: लिब्रेटिस्ट (librettist) डब्ल्यु. एस. गिल्बर्ट (१८३६–१९११) व संगीतकार आर्थर सलिभन (१८४२–१९००)। थ्व जोडीं १४गू कमिक ओपेरा (comic operas) दयेकल, गुकियात "साभोय ओपेरा" (Savoy Operas) नं धाइ। इमिगु कृतिइ तच्वःगु धेचू (satire) व मेलोडिक संगीतया मिश्रण दु। इमिगु नांजाःगु कृतिइ द मिकाडो (The Mikado), एच.एम.एस. पिनाफोर (H.M.S. Pinafore), व द पाइरेट्स अफ पेन्जान्स (The Pirates of Penzance) ला।

## मू कृति
द मिकाडो (The Mikado)

एच.एम.एस. पिनाफोर (H.M.S. Pinafore)

द पाइरेट्स अफ पेन्जान्स (The Pirates of Penzance)

## स्वयादिसँ
* संगीत

पुचः:संगीतकार
निकोलाई एन्ड्रियेविच रिम्स्की-कोर्साकोभ

निकोलाई एन्ड्रियेविच रिम्स्की-कोर्साकोभ (१८ मार्च १८४४ – २१ जुन १९०८) छम्ह रुसी संगीतकार व "द फाइभ" या सदस्य खः। वय्कः विशेष यानाः अर्केस्ट्राया प्रयोग (orchestration) या निंतिं नांजाः। वय्कःया संगीतय् प्रायः परिकथा (fairy tales) व लोककथाया विषयवस्तु खनेदु। वय्कःया दकलय् नांजाःगु कृति शेहेराजादे (Scheherazade) खः, गुगु "अरेबियन नाइट्स" (Arabian Nights) य् आधारित दु। वय्कःया फ्लाइट अफ द बम्बलबी (Flight of the Bumblebee) नं तसकं लोकंह्वाः।

## मू कृति
शेहेराजादे (Scheherazade)

फ्लाइट अफ द बम्बलबी (Flight of the Bumblebee)

क्याप्रिसियो एस्पानोल (Capriccio Espagnol)

## स्वयादिसँ
* संगीत

पुचः:संगीतकार
एडवर्ड विलियम एल्गर

**सर एडवर्ड विलियम एल्गर** (२ जुन १८५७ – २३ फेब्रुअरी १९३४) छम्ह अंग्रेजी संगीतकार खः। वय्कःया संगीतयात प्रायः "नोबल" (noble) व "इमोशनल" (emotional) धकाः वर्णन याइ। मेमेपिं बेलायती संगीतकारत थें मखुसे, वय्कःया संगीतय् युरोपेली महाद्वीपया प्रभाव अप्वः दु। वय्कःया एनिग्मा भेरिएसन्स (Enigma Variations) व पम्प एण्ड सर्कमस्टान्स मार्चेस (Pomp and Circumstance Marches) तसकं नांजाः। वय्कःया चेलो कन्सर्टो (Cello Concerto) नं शास्त्रीय संगीतया छगू मू कृति खः।

## मू कृति
एनिग्मा भेरिएसन्स (Enigma Variations)

पम्प एण्ड सर्कमस्टान्स मार्चेस (Pomp and Circumstance Marches)

चेलो कन्सर्टो (Cello Concerto)

## स्वयादिसँ
* संगीत

पुचः:संगीतकार
थोमस रोबर्ट माल्थस

थोमस रोबर्ट माल्थस (१३ फेब्रुअरी १७६६ – २३ डिसेम्बर १८३४) छम्ह अंग्रेजी पादरी, विद्वान व प्रभावशाली अर्थविद खः। वय्कःयात राजनैतिक अर्थशास्त्र व जनसांख्यिकी (demography) या क्षेत्रय् वय्कःया योगदानया निंतिं म्हसीकिगु या। वय्कःया जनसंख्या वृद्धि व संसाधनया सीमितता सम्बन्धी विचारं जीवविज्ञान व अर्थशास्त्र निगुलिं ख्यलय् तःधंगु प्रभाव लाकल।

## ज्या
माल्थसया दकलय् नांजाःगु कृति एन एस्से अन द प्रिन्सिपल अफ पपुलेसन (An Essay on the Principle of Population) खः। थ्व सफुली वय्कलं "माल्थसियन ट्र्याप" (Malthusian trap) या सिद्धान्त न्ह्यब्वयादिल। वय्कःया धापू कथं, जनसंख्या ज्यामितीय (geometric) रुपं अप्वइ (दसु १, २, ४, ८...), तर खाद्य उत्पादन अंकगणितीय (arithmetic) रुपं जक अप्वइ (दसु १, २, ३, ४...)। थुकिया लिच्वः कथं, यदि जनसंख्या नियन्त्रण मजूसा, अनिकाल व ल्वय् ब्वलानाः जनसंख्या प्राकृतिक रुपं सन्तुलित जुइ।

## स्वयादिसँ
* अर्थशास्त्र
* डेभिड रिकार्डो
डेभिड रिकार्डो

डेभिड रिकार्डो (१८ अप्रिल १७७२ – ११ सेप्टेम्बर १८२३) छम्ह बेलायती राजनैतिक अर्थविद खः। वय्कःयात एडम स्मिथ लिपाया शास्त्रीय अर्थशास्त्री (classical economist) त मध्ये दकलय् प्रभावशाली मानय् याः। वय्कः छम्ह सफल सेयर ब्रोकर व संसद सदस्य नं खः।

## ज्या
रिकार्डोया दकलय् महत्वपूर्ण योगदान "तुलनात्मक लाभया सिद्धान्त" (Theory of Comparative Advantage) खः। थ्व सिद्धान्तं अन्तर्राष्ट्रिय व्यापारं गथे यानाः सकल देय्‌यात फाइदा जुइफु धकाः क्यनी। वय्कःया मू सफू अन द प्रिन्सिपल्स अफ पोलिटिकल इकोनोमी एण्ड ट्याक्सेसन (On the Principles of Political Economy and Taxation) खः। वय्कलं श्रमया मूल्य सिद्धान्त (labor theory of value) व बालं (rent) या सिद्धान्तय् नं तःधंगु योगदान बियादिल।

## स्वयादिसँ

अन्तर्राष्ट्रिय व्यापार

एडम स्मिथ
फ्रेडरिक लिस्ट

फ्रेडरिक लिस्ट (६ अगस्ट १७८९ – ३० नोभेम्बर १८४६) छम्ह जर्मन-अमेरिकी अर्थविद खः। वय्कःयात "राष्ट्रिय अर्थशास्त्रया प्रणाली" (National System of Political Economy) या विकासकर्ताया रुपय् म्हसीकिगु या। वय्कः एडम स्मिथया स्वतन्त्र व्यापार (free trade) सिद्धान्तया आलोचक खः।

## ज्या
लिस्टं विकासशील राष्ट्रतय्सं थःगु उद्योगधन्दा विकास यायेत "शिशु उद्योग संरक्षण" (infant industry protection) या नीति कायेमाः धकाः वकालत यानादिल। वय्कःया विचाः कथं, विकसित राष्ट्रत लिसे कासा म्हिते न्ह्यः देय्या दुनेया उद्योग तःधं व बल्लाः जुइमाः। वय्कःया बिचारं जर्मनीया भन्सार संघ (Zollverein) पलिस्था यायेत व युरोपय् आर्थिक एकीकरण यायेत तःधंगु भूमिका म्हितल।

## स्वयादिसँ

संरक्षणवाद

जर्मन ऐतिहासिक स्कूल
कार्ल मार्क्स

कार्ल मार्क्स (५ मे १८१८ – १४ मार्च १८८३) छम्ह जर्मन दार्शनिक, अर्थविद, इतिहासकार, समाजशास्त्री, व क्रान्तिकारी समाजवादी खः। वय्कःया विचाःयात मार्क्सवाद धाइ, गुकिलिं आधुनिक इतिहास व राजनीतिइ तःधंगु प्रभाव लाकल।

## ज्या
मार्क्सया अर्थशास्त्रया मू ज्या पूंजीवाद (capitalism) या आलोचना खः। वय्कःया दकलय् तःधंगु कृति दास क्यापिटल (Das Kapital) खः, गन वय्कलं "अतिरिक्त मूल्यया सिद्धान्त" (theory of surplus value) व्याख्या यानादिल। वय्कःया कथं, पूंजीपति वर्गं श्रमिक वर्गया शोषण याइ, गुकिलिं लिपा "वर्ग संघर्ष" (class struggle) व समाजवादया पलिस्था जुइ। वय्कलं फ्रेडरिक एंगेल्स लिसे जानाः कम्युनिष्ट मेनिफेस्टो (The Communist Manifesto) नं च्वयादिल।

## स्वयादिसँ

समाजवाद

कम्युनिजम

फ्रेडरिक एंगेल्स
विल्फ्रेडो पारेटो

विल्फ्रेडो पारेटो (१५ जुलाई १८४८ – १९ अगस्ट १९२३) छम्ह इटालियन इन्जिनियर, समाजशास्त्री व अर्थविद खः। वय्कःयात आय वितरण (income distribution) व व्यक्तिगत ल्यया (individual choices) या विश्लेषणया निंतिं म्हसीकिगु या।

## ज्या
पारेटोया दकलय् नांजाःगु योगदान "पारेटो दक्षता" (Pareto efficiency) खः, गुगु अवस्थाय् छम्ह व्यक्तिया स्थिति बांलाकेत मेम्ह सुं व्यक्तिया स्थिति स्यंके हे माः। वय्कलं "८०/२० नियम" (Pareto principle) नं प्रतिपादन यानादिल, गुकिया कथं ८०% लिच्वः २०% कारणं जुइ (दसु: ८०% सम्पत्ति २०% मनूतय्के दइ)। वय्कःया ज्यां आधुनिक कल्याणकारी अर्थशास्त्र (Welfare economics) या पलिस्था यात।

## स्वयादिसँ

कल्याणकारी अर्थशास्त्र

अर्थशास्त्र
फ्रेडरिक अगस्ट भोन हायेक

फ्रेडरिक अगस्ट भोन हायेक (८ मे १८९९ – २३ मार्च १९९२) छम्ह अस्ट्रियन-बेलायती अर्थविद व दार्शनिक खः। वय्कः अस्ट्रियन स्कूल (Austrian School) या प्रमुख न्ह्यलुवा खः व वय्कलं स्वतन्त्र बजार पूँजीवादया पक्षय् वकालत यानादिल। १९७४ य् वय्कलं नोबेल पुरस्कार त्याकादिल।

## ज्या
हायेक केन्द्रीय योजना (central planning) व समाजवादया कट्टर आलोचक खः। वय्कःया नांजाःगु सफू द रोड टु सर्फडम (The Road to Serfdom) खः, गन वय्कलं सरकारी नियन्त्रणं निरंकुशता (tyranny) य् यंकी धकाः च्वयादिल। वय्कःया कथं, बजार भाः (market prices) दुने दुथ्याःगु सुचं केन्द्रिय योजनाकारं गबलें थुइके फइ मखु।

## स्वयादिसँ

अस्ट्रियन स्कूल

मिल्टन फ्रिडम्यान
जन केनेथ गालब्रेथ

जन केनेथ गालब्रेथ (१५ अक्टोबर १९०८ – २९ अप्रिल २००६) छम्ह क्यानेडियन-अमेरिकी अर्थविद, कूटनीतिज्ञ व सार्वजनिक बुद्धिजीवी खः। वय्कः संस्थागत अर्थशास्त्र (institutional economics) या समर्थक खः।

## ज्या
गालब्रेथं अमेरिकन पूँजीवादया आलोचनात्मक विश्लेषण यानादिल। वय्कःया नांजाःगु सफू द एफ्लुएन्ट सोसाइटी (The Affluent Society) खः, गन वय्कलं निजी सम्पत्ति व सार्वजनिक गरिबी दथुया असमानतायात क्यनादिल। वय्कलं "काउन्टरभेलिङ पावर" (countervailing power) या अवधारणा नं न्ह्यब्वयादिल, गुकिया कथं तःधंगु कर्पोरेसनतय्गु शक्ति ट्रेड युनियन व सरकारं सन्तुलित याइ।

## स्वयादिसँ

संस्थागत अर्थशास्त्र

संयुक्त राज्य अमेरिका
मिल्टन फ्रिडम्यान

मिल्टन फ्रिडम्यान (३१ जुलाई १९१२ – १६ नोभेम्बर २००६) छम्ह अमेरिकी अर्थविद खः। वय्कः शिकागो स्कूल (Chicago School) या प्रमुख व्यक्ति खः व १९७६ य् वय्कलं नोबेल पुरस्कार त्याकादिल। वय्कः स्वतन्त्र बजाः व म्हो सरकारी हस्तक्षेपया तःधंम्ह अधिवक्ता खः।

## ज्या
फ्रिडम्यान विशेष यानाः "मुद्रावाद" (Monetarism) या निंतिं नांजाः। वय्कःया तर्क कथं मुद्राया आपूर्ति (money supply) य् हिलासुं हे मुद्रास्फीति (inflation) या मू कारण खः। वय्कःया सफू क्यापिटलिजम एण्ड फ्रिडम (Capitalism and Freedom) य् वय्कलं आर्थिक स्वतन्त्रता व राजनीतिक स्वतन्त्रता दथुया स्वापूयात ब्वयादिल। वय्कलं शिक्षा भौचर (school vouchers) व स्वयंसेवी सेनाया पक्षय् नं वकालत यानादिल।

## स्वयादिसँ

मुद्रावाद

शिकागो स्कूल अफ इकोनोमिक्स
पल एन्थोनी स्यामुएल्सन

**पल एन्थोनी स्यामुएल्सन** (१५ मे १९१५ – १३ डिसेम्बर २००९) छम्ह अमेरिकी अर्थविद खः। वय्कः अर्थशास्त्रय् नोबेल पुरस्कार त्याकीम्ह न्हापांम्ह अमेरिकी खः। वय्कःयात आधुनिक अर्थशास्त्रया "पलिस्था याइम्ह" (Father of Modern Economics) मध्ये छम्ह धकाः म्हसीकी।

## ज्या
स्यामुएल्सनं अर्थशास्त्रय् गणितीय विधि (mathematical methods) या प्रयोगयात व्यवस्थित यानादिल। वय्कःया सफू इकोनोमिक्स (Economics) विश्वया दकलय् अप्वः ब्वनीगु पाठ्यपुस्तक मध्ये छगू खः, गुकिलिं "नवशास्त्रीय संश्लेषण" (Neoclassical synthesis) यात लोकप्रिय दयेकल। वय्कलं फाउन्डेसन्स अफ इकोनोमिक एनालाइसिस (Foundations of Economic Analysis) सफुली आर्थिक सिद्धान्तयात गणितीय रुपं पुनःलेखन यानादिल।

## स्वयादिसँ

नवशास्त्रीय अर्थशास्त्र

नोबेल पुरस्कार
आर्थर सोपेनहावर

आर्थर सोपेनहावर (२२ फेब्रुअरी १७८८ – २१ सेप्टेम्बर १८६०) छम्ह जर्मन दार्शनिक खः। वय्कःयात वय्कःया निराशावादी (pessimistic) दर्शनया निंतिं म्हसीकिगु या। वय्कःया विचाः पूर्वीय दर्शन, विशेष यानाः बुद्ध धर्म व उपनिषद, पाखें प्रभावित दु।

## ज्या
वय्कःया मू कृति द वर्ल्ड एज विल एण्ड रिप्रेजेन्टेसन (The World as Will and Representation) खः। वय्कःया कथं संसार न्ह्याबलें अतृप्त जुइगु "इच्छा" (Will) द्वारा संचालित जुइ, गुकिलिं दुःख ब्वलंकी। वय्कलं कला व सौन्दर्ययात थ्व दुःखं मुक्त जुइगु माध्यमया रुपय् क्यनादिल।

## पिथना
द वर्ल्ड एज विल एण्ड रिप्रेजेन्टेसन (The World as Will and Representation)

पारेर्गा एण्ड पाराल्पोमेना (Parerga and Paralipomena)

अन द फोरफोल्ड रुट अफ द प्रिन्सिपल अफ सफिसिएन्ट रिजन (On the Fourfold Root of the Principle of Sufficient Reason)

## स्वयादिसँ

बुद्ध धर्म

फ्रेडरिक नित्से
अगस्ट कोम्ते

इसिडोर मेरी अगस्ट फ्रान्स्वा जेभियर कोम्ते (१९ ज्यानुवरी १७९८ – ५ सेप्टेम्बर १८५७) छम्ह फ्रान्सेली दार्शनिक खः। वय्कःयात "समाजशास्त्र" (Sociology) या पलिस्था याइम्ह व "प्रत्यक्षवाद" (Positivism) या सिद्धान्त न्ह्यब्वइम्ह व्यक्तिया रुपय् म्हसीकिगु या।

## ज्या
कोम्तेया विचाः कथं समाज स्वंगू चरण (धार्मिक, मेताफिजिक्स, व वैज्ञानिक) पार यानाः विकास जुइ। वय्कःया सफू कोर्स इन पोजिटिभ फिलोसोफी (Course in Positive Philosophy) य् वय्कलं विज्ञान व समाज अध्ययनया विधिको वर्णन यानादिल। वय्कःया उद्देश्य समाजयात वैज्ञानिक ढंगं पुनर्गठन यायेगु खः।

## पिथना
कोर्स इन पोजिटिभ फिलोसोफी (Course in Positive Philosophy)

सिस्टम अफ पोजिटिभ पोलिटी (System of Positive Polity)

अ जनरल भ्यू अफ पोजिटिभिजम (A General View of Positivism)

## स्वयादिसँ

समाजशास्त्र

प्रत्यक्षवाद
जन स्टुअर्ट मिल

**जन स्टुअर्ट मिल** (२० मे १८०६ – ८ मे १८७३) छम्ह बेलायती दार्शनिक, अर्थविद व सरकारी अधिकारी खः। वय्कः १९गु सदीया दकलय् प्रभावशाली "उपयोगितावादी" (Utilitarian) दार्शनिक खः। वय्कःया विचाः स्वतन्त्रता (liberty) व मिसा अधिकारया पक्षय् तसकं बल्लाः।

## ज्या
मिलया सफू अन लिबर्टी (On Liberty) व्यक्तिगत स्वतन्त्रताया निंतिं तसकं महत्त्वपूर्ण दु। वय्कःया "हानि सिद्धान्त" (Harm Principle) कथं, सरकारं व्यक्तिया स्वतन्त्रताय् उगु इलय् जक हस्तक्षेप यायेफु, गब्ले वं मेपिन्त हानि याइ। वय्कःया मेगु सफू युटिलिटेरियनिज्म (Utilitarianism) य् "दकलय् अप्वः मनूतय्गु निंतिं दकलय् अप्वः सुख" या सिद्धान्त बियातःगु दु।

## पिथना
अन लिबर्टी (On Liberty)

युटिलिटेरियनिज्म (Utilitarianism)

अ सिस्टम अफ लजिक (A System of Logic)

## स्वयादिसँ

उपयोगितावाद

उदारवाद
सोररेन आब्ये किर्केगार्ड

**सोररेन आब्ये किर्केगार्ड** (५ मे १८१३ – ११ नोभेम्बर १८५५) छम्ह डेनिस दार्शनिक, धर्मशास्त्री, व चिनाखँमि खः। वय्कःयात "अस्तित्ववादया अबु" (Father of Existentialism) धकाः म्हसीकेगु या। वय्कःया च्वसुइ व्यक्तिगत ल्यया (choice), चिन्ता (angst), व ईश्वर प्रति आस्थाया विषय दुथ्याः।

## ज्या
किर्केगार्डया मू कृतिइ आइदर/अर (Either/Or) व फियर एण्ड ट्रेम्ब्लिङ (Fear and Trembling) ला। वय्कःया विचाः कथं, सत्य "आत्मनिष्ठ" (subjective) जुइ। वय्कलं हेगेलया वस्तुनिष्ठ प्रणालीया आलोचना यानादिल व धयादिल कि आस्था तर्क स्वया च्वय् दइ।

## पिथना
आइदर/अर (Either/Or)

फियर एण्ड ट्रेम्ब्लिङ (Fear and Trembling)

द सिक्नेस अन्टु डेथ (The Sickness Unto Death)

## स्वयादिसँ

अस्तित्ववाद

फ्रेडरिक नित्से
हेनरी डेभिड थोरो

हेनरी डेभिड थोरो (१२ जुलाई १८१७ – ६ मे १८६२) छम्ह अमेरिकी निबन्धकार, चिनाखँमि, व दार्शनिक खः। वय्कः इमर्सनया पासा खः व ट्रान्सन्डेन्टलिजम आन्दोलनया सदस्य खः। वय्कः सरल जीवन व "भद्र अवज्ञा" (civil disobedience) या निंतिं नांजाः।

## ज्या
वय्कःया सफू वाल्डेन (Walden) य् वय्कलं गुंइ निदँ तक याकःचा च्वनाः यानादीगु अनुभवया वर्णन दु, गन वय्कलं प्रकृति व आत्म-निर्भरताया महत्त्व क्यनादिल। वय्कःया च्वखँ सिभिल डिसओबिडियन्स (Civil Disobedience) य् अनैतिक कानूनया विरोध यायेगु नागरिकया कर्तव्य खः धकाः च्वयादिल, गुकिलिं गान्धी व मार्टिन लुथर किङ जुनियरयात प्रभावित यात।

## पिथना
वाल्डन (Walden)

सिभिल डिसओबिडियन्स (Civil Disobedience)

अ विक अन द कन्कर्ड एण्ड मेरिम्याक रिभर्स (A Week on the Concord and Merrimack Rivers)

## स्वयादिसँ

महात्मा गान्धी

राल्फ वाल्डो इमर्सन
चार्ल्स स्यान्डर्स पियर्स

**चार्ल्स स्यान्डर्स पियर्स** (१० सेप्टेम्बर १८३९ – १९ अप्रिल १९१४) छम्ह अमेरिकी दार्शनिक, तर्कशास्त्री, व गणितज्ञ खः। वय्कःयात "प्र्याग्मेटिजम" (Pragmatism) या पलिस्था याइम्ह धकाः हनिगु याः।

## ज्या
पियर्सं "प्र्याग्मेटिक म्याक्सिम" (Pragmatic Maxim) या विकास यानादिल, गुकिया कथं छुं नं विचाः वा अवधारणाया अर्थ वं हइगु व्यावहारिक लिच्वः (practical consequences) य् निर्भर जुइ। वय्कलं "सेमोटिक्स" (Semiotics - संकेतया अध्ययन) य् नं तःधंगु योगदान बियादिल।

## च्वखँ
हाउ टु मेक आवर आइडियाज क्लियर (How to Make Our Ideas Clear)

द फिक्सेसन अफ बिलिफ (The Fixation of Belief)

इलस्ट्रेसन्स अफ द लजिक अफ साइन्स (Illustrations of the Logic of Science)

## स्वयादिसँ

विलियम जेम्स

प्र्याग्मेटिजम
विलियम जेम्स

विलियम जेम्स (११ ज्यानुवरी १८४२ – २६ अगस्ट १९१०) छम्ह अमेरिकी दार्शनिक व मनोवैज्ञानिक खः। वय्कःयात "अमेरिकी मनोविज्ञानया अबु" धकाः नं म्हसीकिगु या। वय्कःया च्वखँय् प्र्याग्मेटिजमया प्रमुख व्याख्या यानादीगु दु खः।

## ज्या
जेम्सया सफू द प्रिन्सिपल्स अफ साइकोलोजी (The Principles of Psychology) व प्र्याग्मेटिजम (Pragmatism) तसकं नांजाः। वय्कःया विचाः कथं, सत्य "स्थिर" मजुसें "ज्या बीगु" (useful) खँ खः। वय्कलं "स्ट्रिम अफ कन्सियसनेस" (stream of consciousness) या अवधारणा नं न्ह्यब्वयादिल।

## च्वखँ
द प्रिन्सिपल्स अफ साइकोलोजी (The Principles of Psychology)

प्र्याग्मेटिजम (Pragmatism)

द भेराइटीज अफ रिलिजियस एक्सपेरियन्स (The Varieties of Religious Experience)

## स्वयादिसँ

चार्ल्स स्यान्डर्स पियर्स

मनोविज्ञान
फ्रेडरिक नित्से

फ्रेडरिक विल्हेल्म नित्से (१५ अक्टोबर १८४४ – २५ अगस्ट १९००) छम्ह जर्मन दार्शनिक, सांस्कृतिक आलोचक व चिनाखँमि खः। वय्कःया दर्शनं पश्चिमी नैतिकता व धर्मयात चुनौती बिल। वय्कः "इश्वर मदतः" (God is dead) धइगु धापूया निंतिं नांजाः।

## ज्या
नित्सेया मू कृतिइ दस स्पोक जाराथुस्ट्रा (Thus Spoke Zarathustra) व बियोन्ड गुड एण्ड इभिल (Beyond Good and Evil) ला। वय्कलं "उबरमेन्स्" (Übermensch - अतिमानव) व "विल टु पावर" (Will to Power) या अवधारणा न्ह्यब्वयादिल। वय्कःया विचाः कथं, मनूतय्सं थःगु हे मूल्य मान्यता दयेकेमाः।

## च्वखँ
दस स्पोक जाराथुस्ट्रा (Thus Spoke Zarathustra)

बियोन्ड गुड एण्ड इभिल (Beyond Good and Evil)

द जिनोलोजी अफ मोरल्स (The Genealogy of Morals)

## स्वयादिसँ

अस्तित्ववाद

निहिलिजम
एडमन्ड गुस्ताभ अल्ब्रेक्ट हुसर्त

एडमन्ड गुस्ताभ अल्ब्रेक्ट हुसर्त (८ अप्रिल १८५९ – २७ अप्रिल १९३८) छम्ह जर्मन दार्शनिक खः, गुम्हेस्यां "फेनोमेनोलोजी" (Phenomenology) वा "घटनाक्रियाविज्ञान" या पलिस्था यानादिल।

## ज्या
हुसर्तया ज्यां चेतना (consciousness) व अनुभवया संरचनायात अध्ययन यायेगु न्हुगु लँपु चायेकल। वय्कःया सफू लजिकल इन्भेस्टिगेसन्स (Logical Investigations) य् वय्कलं मनोवैज्ञानिकतावाद (psychologism) या आलोचना यानादिल। वय्कःया विधिं हाइडेगर व सार्त्र थें न्याःपिं दार्शनिकपिन्त प्रभावित यात।

## च्वखँ
लजिकल इन्भेस्टिगेसन्स (Logical Investigations)

आइडियाज पर्टेनिङ टु अ प्युर फेनोमेनोलोजी (Ideas Pertaining to a Pure Phenomenology)

कार्टेसियन मेडिटेसन्स (Cartesian Meditations)

## स्वयादिसँ

मार्टिन हाइडेगर

फेनोमेनोलोजी
हेनरी-लुइस बर्गसन

**हेनरी-लुइस बर्गसन** (१८ अक्टोबर १८५९ – ४ जनवरी १९४१) छम्ह फ्रान्सेली दार्शनिक खः। वय्कःयात १९२७ य् साहित्यय् नोबेल सिरपा लःल्हाःगु खः। वय्कःया दर्शनय् जीवन शक्ति व ई (time) या महत्त्व अप्वः दु।

## ज्या
बर्गसनया दकलय् नांजाःगु कृति क्रिएटिभ इभोलुसन (Creative Evolution) खः। वय्कलं "एलान भाइटल" (élan vital - जीवन शक्ति) या अवधारणा बियादिल। वय्कःया कथं, ई (time) घडीया समय जक मखुसें "ड्युरेसन" (duration) खः, गुगु निरन्तर बाहा वनी।

## च्वखँ
क्रिएटिभ इभोलुसन (Creative Evolution)

टाइम एण्ड फ्री विल (Time and Free Will)

म्याटर एण्ड मेमोरी (Matter and Memory)

## स्वयादिसँ

अध्यात्मवाद

प्रक्रिया दर्शन
जोन ड्युवे

जोन ड्युवे (२० अक्टोबर १८५९ – १ जुन १९५२) छम्ह अमेरिकी दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व शैक्षिक सुधारक खः। वय्कः प्र्याग्मेटिजम (व्यावहारिकतावाद) या प्रमुख विचारक खः व प्रगतिशील शिक्षाया वकालत यानादिल।

## ज्या
ड्युवेया सफू डेमोक्रेसी एण्ड एजुकेसन (Democracy and Education) शिक्षा क्षेत्रय् तसकं प्रभावशाली दु। वय्कःया विचाः कथं, शिक्षा जीवनया निंतिं तयारी मखु, शिक्षा स्वयं हे जीवन खः। वय्कलं "लर्निङ बाइ डुइङ" (ज्या यानाः सयेकेगु) या सिद्धान्तयात बः बियादिल।

## च्वखँ
डेमोक्रेसी एण्ड एजुकेसन (Democracy and Education)

आर्ट एज एक्सपेरियन्स (Art as Experience)

द पब्लिक एण्ड इट्स प्रोब्लम्स (The Public and Its Problems)

## स्वयादिसँ

शिक्षा

प्र्याग्मेटिजम
अल्फ्रेड नर्थ ह्वाइटहेड

अल्फ्रेड नर्थ ह्वाइटहेड (१५ फेब्रुअरी १८६१ – ३० डिसेम्बर १९४७) छम्ह बेलायती गणितज्ञ व दार्शनिक खः। वय्कःयात "प्रक्रिया दर्शन" (Process Philosophy) या पलिस्था याइम्ह विद्वान ख।

## ज्या
वय्कःया दकलय् महत्त्वपूर्ण दार्शनिक कृति प्रोसस एण्ड रियालिटी (Process and Reality) खः। वय्कलं बर्टान्ड रसेल लिसे जानाः प्रिन्सिपिया म्याथेमेटिका (Principia Mathematica) च्वयादिल, गुगु गणितीय तर्कशास्त्रया मू आधार खः। वय्कःया दर्शन कथं, वास्तविकता वस्तु मखुसें घटना व प्रक्रियाया झ्वः खः।

## च्वखँ
प्रोसस एण्ड रियालिटी (Process and Reality)

प्रिन्सिपिया म्याथेमेटिका (Principia Mathematica) - रसेल लिसे

साइन्स एण्ड द मोडर्न वर्ल्ड (Science and the Modern World)

## स्वयादिसँ

बर्टान्ड रसेल

गणित