open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
वंशाणुगत विज्ञान

**वंशाणुगत विज्ञान बाय् जेनेतिक्स** (Genetics) धैगु जीव विज्ञानया छगू ख्यः खः गुकिं वंशाणु (genes), वंशानुक्रम (heredity) व जीवय् दूगु भिन्नता (variation)या अध्ययन याइ। थुकिं छम्ह जीवं मेम्ह जीवय् विशेषतात गुकथं हस्तान्तरण जुइ धकाः थुइकेत ग्वाहालि याइ। वंशाणुगत विज्ञानं आधुनिक चिकित्सा व कृषिइ तसकं महत्त्वपूर्ण भूमिका म्हिता वयाच्वंगु दु।

## मू अवधारणात

* जीन बाय् वंशाणु (Genes): वंशाणु धैगु डीएनए (DNA)या छगू ब्व खः, गुकिं छगू विशेष प्रोटिन (protein) दयेकेगु निंतिं माःगु सूचं स्वथना तइ। थ्व हे वंशाणुगत विशेषतातय्गु आधारभूत इकाइ खः।
* डीएनए (DNA): दिडअक्सिराइबोन्यूक्लिक एसिड (Deoxyribonucleic acid) धैगु वंशाणुगत पदार्थ खः, गुकिं जीवया दक्वं विकास, ज्याखँ, वृद्धि व प्रजननया निंतिं आवश्यक आनुवंशिक निर्देशन (genetic instructions) स्वथना तइ। डीएनएया संरचना छगू **निक्वःगु खेलूगु** (double helix) कथंया जुइ। 
* क्रोमोजोम (Chromosomes): थ्व डीएनए व प्रोटिनं दयेकूगु छगू संरचना खः, गुगु कोषया दुने ला। मनूया कोषय् साधारण कथं ४६ क्रोमोजोम दइ (२३ ज्वः)।
* एलिल (Alleles): थ्व छगू हे वंशाणुया थी-थी रुप खः, गुकिं छगू हे विशेषताया थीथी रुपयात नियन्त्रण याइ (दसु: छेंगुया रंग)।

## मेन्डेलियन वंशाणुगत विज्ञान
* ग्रेगर मेन्डेल (Gregor Mendel): १९गू शताब्दीइ ग्रेगर मेन्डेल (Gregor Mendel) नं केगू मां (pea plants)य् यानादीगु ज्यां आधुनिक वंशाणुगत विज्ञानया जग थन।
* वंशाणु हस्तान्तरणया नियमत (Laws of Inheritance): मेन्डेलं निगू मू नियम न्ह्यथनादिल:
    * **बायेगु नियम (Law of Segregation):** प्रजननया इलय् ग्यामेत (gametes) दयेकेगु निंतिं सकल ज्वःया एलिल बाया वनी।
    * **स्वतन्त्र ब्वथलाया नियम (Law of Independent Assortment):** थी-थी वंशाणुया विशेषतात छम्हं मेम्हय् स्वतन्त्र कथं हस्तान्तरण जुइ।

## आधुनिक वंशाणुगत विज्ञानया ख्यःत
* मोलेकुलर वंशाणुगत विज्ञान (Molecular Genetics): थुकिं वंशाणुया संरचना, ज्याखँ व प्रतिलिपि (replication)या अध्ययन याइ। थुकिं जिनपाखें प्रोटिन गुकथं दयेकी धकाः व्याख्या याइ (Central Dogma)।
* जनसंख्या वंशाणुगत विज्ञान (Population Genetics): थुकिं छगू जनसंख्याय् आनुवंशिक भिन्नतायात व विकासक्रमया प्रक्रियातयेत अध्ययन याइ।
* जीनोमिक्स (Genomics): थ्व जीवया सकल वंशाणुगत ज्वलं, वा जीनोम (genome)या अध्ययन खः। मनू जीनोम ज्याझ्वः (Human Genome Project) थ्व विधाया छगू मू ज्या खः।

## लिधंसा
अनहुइ

अनहुइ (Anhui) चीनया छगू प्रान्त ख। 

## ब्वथला
थ्व प्रान्तयात क्वसं बियातःगु थासय् ब्वथलातःगु दु। 

## स्वयादिसँ
* चीन

पुचः:चीन
एल्जिक भाय् पुचः

**एल्जिक भाय् पुचः** धैगु उत्तर अमेरिकाया छगू मू व तसकं तःधंगु आदिवासी भाय् पुचः खः। थ्व भाय् पुचःया अप्वः धाथें भाषात **अल्गोनक्वियन** (Algonquian) उप-पुचलय् ला। थ्व भाय् पुचःया भाषात रकी माउन्टेन निसें एटलान्टिक महासागरया सिथ तक व क्यानाडाया छुं ब्व निसें संयुक्त राज्य अमेरिकाया दक्षिण तक ल्हाइगु या। 

## ब्वथला
एल्जिक भाय् पुचःयात मू कथं स्वंगु ब्वय् बायेगु या:
* अल्गोनक्वियन भाषात (Algonquian languages): थ्व पुचलय् एल्जिक भाय् पुचःया दकलय् अप्वः भाषात ला। थुकिया दुने प्रसिद्ध भाषात थ्व कथं दु:
** ओजिब्वे (Ojibwe)
** क्री (Cree)
** ब्ल्याकफुट (Blackfoot)
** शःनी (Shawnee)
* विओत (Wiyot): थ्व क्यालिफोर्नियाया छगू भाय् खः, गुगु आः विलुप्त (extinct) जुइ धुंकल।
* युरोक (Yurok): थ्व नं क्यालिफोर्नियाया हे छगू आदिवासी भाय् खः, गुगु आः नं छुं मनूतयेसं ल्हाइ।

## विशेषता

एल्जिक भाषातय्गु छुं मू विशेषता थ्व कथं दु:

* बहुसंश्लेषणात्मक (Polysynthetic): थ्व भाषाय् छगू हे खँग्वलं छगू पूवंगु वाक्यया अर्थ बीफु। थी-थी प्रत्यय (suffixes) व उपसर्ग (prefixes) स्वानाः जटिल खँग्वः दयेकीगु या।
* सजीव व निर्जीवया भिन्नता (Animacy): थ्व भाषाय् व्याकरण कथं वस्तुयात 'सजीव' (animate) व 'निर्जीव' (inanimate) कथं बायेगु या। थ्व भाय् पुचलय् मिजं-मिसा (gender) स्वया नं 'सजीव-निर्जीव'या भिन्नता अप्वः महत्त्वपूर्ण जुइ।
* सःया संरचना (Phonology): थ्व भाषाय् सः (vowels) व व्यञ्जन (consonants)या छगू विशेष व्यवस्था दइ, गुकिं यानाः थ्व मेमेगु भाय् पुचः स्वया भिन्न जुइ।

## वर्तमान अवस्था
थ्व भाय् पुचःया यक्व भाषात आः संकटय् (endangered) लाःगु दु। युवा पुस्तां अंग्रेजी वा मेमेगु भाषाय् अप्वः केन्द्रित जूगुलिं आदिवासी भाषात म्हो जुया वनाच्वंगु दु। तर आः क्यानाडा व अमेरिकाया छुं थासय् थ्व भाषाय् पुनरुत्थान (language revitalization)या ज्याझ्वःत न्ह्याकाच्वंगु दु।

## लिधंसा
अस्ट्रोएसियाटिक भाय् पुचः

**अस्ट्रोएसियाटिक भाय् पुचः** धैगु दक्षिणपूर्वी एसिया व दक्षिण एसियाया छगू तसकं पुलांगु व व्यापक रुपं ल्हाइगु भाय् पुचः खः। थ्व भाय् पुचःया भाषात भारत निसें भियतनाम व मलेसिया तक ल्हाइ। अस्ट्रोया अर्थ दक्षिण ख, अतः थ्व भाय् पुचःया अर्थ 'दक्षिण एसियाया भाषा' खः।

## ब्वथला
अस्ट्रोएसियाटिक भाय् पुचःयात मू कथं निगु मू कचा (branches) य् बायेगु या:

* मुण्डा भाषात (Munda languages): थ्व भाषात मू कथं भारतया मध्य व पूर्वी पहाडी क्षेत्रय् ल्हाइ। थुकिया दुने दकलय् नांजाःगु भाय् **[[सन्तली]]** (Santali) खः।

* मोन-ख्मेर भाषात (Mon-Khmer languages): थ्व कचा उत्तर-पूर्वी भारत निसें दक्षिणपूर्वी एसिया तक थ्यं। थुकिया दुने प्रसिद्ध भाषात थ्व कथं दु: 
** **भियतनामी भाय्:** भियतनामया राष्ट्रिय भाषा। 
** **ख्मेर भाय्:** कम्बोडियाया राष्ट्रिय भाषा। 
** **खासी भाय्:** भारतया मेघालय राज्यय् ल्हाइगु भाय्।

## भाषिक विशेषता
अस्ट्रोएसियाटिक भाषातय्गु छुं विशेष गुणत थ्व कथं दु:

* मोनोसिलाबिक संरचना (Monosyllabic Structure): यक्व भाषात छगू जक सः (syllable) या शब्दं दयेकूगु दइ।
* वृहद सः वर्ण (Vowels): थ्व भाय् पुचलय् सः वर्णया ल्या तसकं अप्वः जुइ। कचा कथं छगू हे भासय् २० स्वया अप्वः थीथी सःत दयेकेफु।
* व्यञ्जन मुना (Consonant Clusters): खँग्वःया न्ह्यःने निगू वा स्वंगु व्यञ्जन सः छकलं वयेफु।
* प्रत्यय (Affixes): थ्व भाषाय् शब्दया दथुइ 'Infixes' (शब्दया दुने हे प्रत्यय तनिगु) छ्यलीगु छगू विशेष व पुलांगु परम्परा दु।

## ऐतिहासिक महत्त्व
थ्व भाय् पुचः दक्षिणपूर्वी एसियाया 'आदिवासी' (indigenous) भाय् पुचः खः। चीन-तिब्बती भाय् पुचः व ताई-कादाई भाय् पुचःया मनूत थ्व क्षेत्रय् वये स्वया न्ह्यः हे अस्ट्रोएसियाटिक भाषा ल्हाइपिं मनूत थन बसोबास यानाच्वंगु खः। कम्बोडियाया तःधंगु **[[अङ्कोर वाट]]** (Angkor Wat) देगः दयेकूगु ख्मेर साम्राज्य नं थ्व हे भाय् पुचःया छगू ब्वः खः।

## वर्तमान अवस्था
आःया ईलय् ११ कोटी स्वया अप्वः मनूतयेसं थ्व भाय् पुचःया भाषात ल्हाइ। थुकिया दुने भियतनामी व ख्मेर भाषात त्वताः मेमेगु यक्व चिधंगु भाषात संकटय् (endangered) लाःगु दु। थ्व भाषातय्गु संरक्षणया निंतिं थी-थी देशय् लिपि विकास व शिक्षाया ज्याझ्वःत न्ह्याकाच्वंगु दु।

## लिधंसा
सःग्वः

**सःग्वः** फोनिम (Phoneme) धाःगु भाषा विज्ञान (Linguistics)य् छगू भाय्‌या दकलय् चिधंगु सःया एकाइ खः, गुकिं छगू खँग्वःयात मेगु खँग्वलं भिन्न यायेत ग्वहालि याइ। थःम्हं छगू सःग्वःया छुं अर्थ दइमखु, तर थुकिं खँग्वःया अर्थ दयेकेत ग्वहालि याइ। नेपालभासय् छ्यलीगु सःग्वलय् माआखः, बाआखः, बागःआखः, चिनाआखः, मिलाफुति, सिह्नफुति, लिफुति आदि दुथ्याः।

छगू फनिमयात हिलाबिल धाःसा खँग्वःया अर्थ हे पाइ। थुकियात बांलाक थुइकेत "minimal pairs" (छगू जक सः पाःगु खँग्वःत) स्वयेछिं:

:दसु १ (नेपालभासय्):

'का' (Take) व 'ला' (Meat/Reach) दुने क् व ल् हिलेबिले खँग्वःया अर्थ हे पाइ। थुकी 'क्' व 'ल्' निगु फरक सःग्वः खः। 

:दसु २ (अंग्रेजी भासय्):

"Bat" व "Pat"

थुकी /b/ व /p/ निगु फरक फनिमत खः। थ्व सःत पाःगुलिं हे झीसं "Bat" व "Pat" फरक खः धकाः थुइके फु।

## सःग्वःया मू विशेषता
अमूर्त अवधारणा (Abstract Concept): फनिम धाःगु झीगु मष्तिस्कय् दुगु छगू सःया पुचः खः। थीथी भासय् छम्ह मनू नं छगू हे फनिमयात भचा फरक कथं ल्हाये फु (गुकियात एलोफोन - Allophone धाइ), तर झीसं उकियात छगू हे फनिम धकाः थुइकेगु या। नापं, थीथी भासय् भाषीपिंसं जक थीथी सः म्हसीकेफु। दसु चिनिया भाय् व भारतीय भासय् (तालव्य व दन्त्य)। 

सःग्वः भाय् कथं पायेफु: छगू भासय् फनिम जूगु सः मेगु भाषाय् फनिम मजुइ नं फु। दसुया लागिं, कोरियन भाषाय् 'r' व 'l' छगू हे फनिमया रुपय् कायेछिं, तर अंग्रेजी व नेवाः भासय् थ्व निगु तसकं फरक सःग्वः खः।

## लिधंसा

पुचः:भाय्‌लचं
भाषा विज्ञान

**भाषा विज्ञान** (Linguistics) धैगु भाषाया वैज्ञानिक अध्ययन खः। थुकिं भाषाया संरचना, उकिया उत्पत्ति, विकास, व छ्येलेज्याया बारेय् सुक्ष्म रूपं अध्ययन याइ। भाषा वैज्ञानिकतयेसं भाषा गुकथं ज्या याइ व थुकिं मनूया विचाः व समाजयात गुकथं प्रभावित याइ धकाः अनुसन्धान याइ।

## मू कचात
भाषा विज्ञानयात थुकिया अध्ययनया क्षेत्र कथं थी-थी कचाया रूपय् बायेगु या:
* सः विज्ञान (Phonetics and Phonology): थुकिं भाषाया सः गुकथं पिहां वइ व इमिगु व्यवस्था गुकथं जुइ धकाः अध्ययन याइ।
* रूप विज्ञान (Morphology): थुकिं खँग्वःत गुकथं दयाच्वनि व खँग्वःया दुनेया संरचना (morphemes) गुकथं दै धकाः अध्ययन याइ।
* खँपु विज्ञान (Syntax): थुकिं खँपु दयेकेगु नियम व खँग्वःतेत गुकथं स्वायेछिं धकाः अध्ययन याइ।
* अर्थ विज्ञान (Semantics): थुकिं शब्द व वाक्यया अर्थ (meaning)या बारेय् अध्ययन याइ।
* छ्यला विज्ञान (Pragmatics): थुकिं सन्दर्भ (context) कथं भाषाया अर्थ गुकथं हिली धकाः अध्ययन याइ।

## अन्तरविषयक ख्यःत
भाषा विज्ञान मेमेगु विधा नाप स्वानाः न्हूगु क्षेत्रत नं दयेकूगु दु:
* समाज भाषा विज्ञान (Sociolinguistics): भाषा व समाजया दथुइ दूगु स्वापू, व थी-थी सामाजिक पुचलय् भाषाया छ्येलेज्या गुकथं पाइ धकाः थुकिं अध्ययन याइ।
* मनोभाषा विज्ञान (Psycholinguistics): मनूया नुगलं भाषा गुकथं ग्रहण याइ व ल्हाइ धकाः थुकिं अध्ययन याइ।
* ऐतिहासिक भाषा विज्ञान (Historical Linguistics): ईया विकास नाप भाषा गुकथं हिली व भाषा पुचःतय्गु इतिहास छु खः धकाः थुकिं अध्ययन याइ।
* संगणनात्मक भाषा विज्ञान (Computational Linguistics): कम्प्युटर व प्रविधि छ्येलाः भाषाया प्रशोधन (processing) यायेगु विधा खः।

## भाषा विज्ञानया महत्त्व
भाषा विज्ञानं झीत छुं खँ थुइकेत ग्वाहालि याइ: 
* मनूया संज्ञानात्मक क्षमता (cognitive ability) गुकथं ज्या याइ। 
* न्हूगु भाषा सयेकेगु व ब्वनेगु प्रक्रिया गुकथं अपुइके फु। 
* संकटय् लाःगु भाषातय्त गुकथं संरक्षण व दस्तावेजीकरण याये फु। 
* मेसिन अनुवाद (machine translation) व कृत्रिम बुद्धिमत्ता (AI) विकास यायेगु।

## स्वयादिसँ
* भाय्
* भाय्‌लचं

## लिधंसा
खँपु

**खँपु बाय् वाक्य** (Sentence) धैगु भाषा विज्ञान व व्याकरणय् छगू पूर्ण विचाः प्वङ्कीगु खँग्वःतय्गु पुचः खः। थ्व वाक्य विज्ञान (Syntax) या दकलय् तःधंगु इकाइ खः। छगू सामान्य खँपु दुने म्होति नं छगू कर्ता (Subject) व छगू क्रिया (Verb) दइ, गुकिं छगू निश्चित अर्थ स्पष्ट याइ।

## वाक्यया कुचा
सकल पूवंगु खँपुयात मू कथं निगू ब्वय् बायेगु या:
* कर्ता (Subject): खँपुय् गुकिया विषयय् खँ कनातःगु दु, व हे कर्ता खः। थ्व प्रायः नां (Noun) वा मंकाःनां(Pronoun) जुइ।
* विधेय (Predicate): कर्ताया खँय् छु धयातःगु दु, व फुक्कं विधेय खः। थुकिया दुने यासु (Verb) व कर्म (Object) ला।

## छ्यला कथंया ब्वथला (Classification by Purpose)
खँपुं छु ज्या याइ धइगु आधारय् थुकियात प्यंगू मू प्रकारय् बायेगु या:
* विवरणात्मक खँपु (Declarative Sentence): थुकिं छुं खँया जानकारी बी वा सुचं बी। दसु: "लः ख्वाउँसे च्वं।"
* न्ह्यसः खँपु (Interrogative Sentence): थुकिं न्ह्यसः न्यनेगु ज्या याइ। थुकिया लितय् न्ह्यसःचिं (?) दइ। दसु: "छिगु नां छु खः?"
* आज्ञावाचक खँपु (Imperative Sentence): थुकिं आदेश, विन्ती वा सुझाव बी। दसु: "थन वा।"
* विस्मयादिबोधक खँपु (Exclamatory Sentence): थुकिं तःच्वःगु भावना, आश्चर्य वा हर्ष प्वङ्की। दसु: "अहो! थ्व गुलि बांलाः।"

## संरचना कथंया ब्वथला (Classification by Structure)
खँपुया जटिलता व उकिं दयेकूगु खँत्वाःतय्गु आधारय् थुकियात स्वताजिइ बायेगु या:
* सरल खँपु (Simple Sentence): थुकिया दुने छगू जक स्वतन्त्र खँत्वाः (independent clause) दइ। दसु: "राजु ब्वनाच्वन।"
* संयुक्त खँपु (Compound Sentence): थन निगू वा निगू स्वया अप्वः स्वतन्त्र खँत्वाःत दै। थन्याःगु खँत्वाःतेत 'अले', 'अथेजुसां', 'वा' थेंज्याःगु स्वानाखँग्व बाय् संयोजक (conjunctions) पाखें स्वानाच्वंगु दइ। दसु: "राजु ब्वनाच्वन अले गीता म्हिताच्वन।"
* मिश्रित खँपु (Complex Sentence): थन छगू मुख्य खँत्वाः व मेगु छगू वा अप्वः आश्रित खँत्वाः (dependent clause) दइ। दसु: "गबले वा वल, अबलय् जि छेँय् वना।"

## खँपु व भाय्‌लचं
खँपु दयेकेत भाय्‌लचंया नियमत पालना यायेमाः। थी-थी भाषाय् वाक्यया संरचना पायेफु। दसु, नेपालभाषाय् 'S-O-V' (कर्ता-कर्म-क्रिया) क्रम जुइ सा अंग्रेजी भाय् य् 'S-V-O' (कर्ता-क्रिया-कर्म) क्रम जुइ।

## लिधंसा
खँत्वाः

**खँत्वाः** (Phrase) धैगु भाषा विज्ञान व भाय्लचंय् खँग्वःतय्गु उगु पुचः खः गुकिं छगू भाय्लचं इकाइ (grammatical unit)या कथं ज्या याइ। खँत्वाः छपू खँग्वःया ब्व खः, तर थ्व थः म्हं छगू पूवंगु खँग्वः मखु। छत्वा खँत्वाः दुने सामान्यतया छगू मू खँग्वः (head word) व उकियात पूरकता बीगु मेमेगु खँग्वःत दइ।

## खँत्वाःया ताजि
खँपु दुने खँत्वाःया ज्या याइगु आधारय् थुकियात थी-थी पुचलय् बायेगु या:

* नां खँत्वाः (Noun Phrase - NP): थ्व खँत्वाःया मू खँग्वः नां (Noun) जुइ। थुकिं खँग्वलय् कर्ता वा कर्मया ज्या याइ।
:दसु: "कथुया सः", "ततःधंगु छेँ"।

* यासु खँत्वाः (Verb Phrase - VP): थुकिं यासु (Verb) व उकिया नाप वइगु मेमेगु खँग्वःत (दसु: कर्म वा क्रियाविशेषण) क्यनी।
:दसु: "ब्वनाच्वन", "बिचाः यानाच्वंगु दु"।

* ब्वाय्सु खँत्वाः (Adjective Phrase - AdjP): थुकिं नांया विशेषता क्यनीगु ज्या याइ।
: दसु: "तसकं बांलाःगु", "ह्याउँसे च्वंगु"।

* क्रियाविशेषण वाक्यांश (Adverbial Phrase - AdvP): थुकिं क्रिया गुकथं, गबलें वा गन जुल धकाः क्यनी।
: दसु: "तसकं याकनं", "न्ह्याबलें थें"।

* विभक्ति / नामयोगी वाक्यांश (Postpositional/Prepositional Phrase): थुकिं नाम वा सर्वनामया मेगु शब्द नाप स्वापू क्यनी।
: दसु: "टेबलया च्वय्", "छेँया न्ह्यःने"।

## खँत्वाःया संरचना
खँत्वाःया संरचनाय् निगू मू ब्व दइ: १. मू खँग्वः (Head): खँत्वाःया दकलय् महत्त्वपूर्ण खँग्वः, गुकिया आधारय् खँत्वाःया ताजि निर्धारण जुइ। २. परिमार्जनकर्ता (Modifiers): मू खँग्वःया खँय् अप्व सूचं बीगु खँग्वःत।

## खँत्वाः, कचाखँपु व खँपु (Phrase, Clause, and Sentence)

थ्व स्वंगुया दथुइ थ्व कथंया भिन्नता दु:

:खँत्वाः(Phrase): थुकिं पूर्ण विचाः प्वङ्की मखु अले थन कर्ता व सीमित यासु (finite verb) या स्वापू दइ मखु।

:कचाखँपु(Clause): थन छगू कर्ता व छगू क्रिया दइ। थ्व स्वतन्त्र नं जुइफु वा मेगु वाक्यय् आश्रित नं जुइफु।

:खँपु(Sentence): थ्व छगू पूर्ण विचाः खः, गुकिं छगू वा अप्वः कचाखँपुत स्वानाः दयेकूगु दइ।

## लिधंसा
कचाखँपु

**कचाखँपु** धैगु खँग्वःतय्गु उगु पुचः खः गुकिलि छगू कर्ता (Subject) व छगू यासु (Verb) दइ। थ्व छगू पूर्ण खँत्वाः (Sentence) जुइफु वा खँत्वाःया छगू ब्व जक नं जुइफु। 

## कचाखँपुया ब्वः
प्रत्येक कचाखँपुइ निगू मू ब्व दइ:
* कर्ता (Subject): सुनां ज्या यानाच्वन वा गुकिया खँय् खँ जुयाच्वन।
* विधेय (Predicate): कर्ताया खँय् कनातःगु खँ, गुकिं छगू यासु (Verb) अनिवार्य रूपं क्यनी।

## कचाखँपुया ताजि

भाय्‌लचं (Grammar) य् कचाखँपुयात मू कथं निगू प्रकारय् बायेगु या:
### स्वतन्त्र कचाखँपु (Independent Clause)
थ्व कचाखँपुं थः म्हं छगू पूर्ण अर्थ प्वङ्की अले थ्व छगू पूर्ण खँत्वाःया रूपय् च्वने फु।

:दसु: "जिं सफू ब्वना।"

थन "जि" कर्ता खः अले "सफू ब्वना" विधेय खः। थ्व खँत्वाः थः म्हं पूर्ण दु।

### आश्रित कचाखँपु (Dependent / Subordinate Clause)

थ्व कचाखँपुइ कर्ता व क्रिया दःसां थुकिं छगू पूर्ण विचाः प्वङ्की मखु। थ्व अर्थ पूरा यायेत मेगु स्वतन्त्र कचाखँपुय् निर्भर जुइ माः।

:दसु: "गबलय् जि छेँय् थ्यना...।"

थन "गबलय्" खँग्वःया कारणं थ्व खँ पूमवं, अले थ्व खँ पूवंकेत मेगु खँ (दसु: "अबलय् वा वल") आवश्यक जुइ।

नापं कचाखँपुयात मेगु कथं नं बायेछिं 
* नां कचाखँपु
* ब्वाय्गु कचाखँपु
* अव्यय कचाखँपु

## खँत्वाः व कचाखँपु दथुया भिन्नता

## लिधंसा
मंकाःनां

**पलिनां**, **मंकानां** बाय् **'सर्वनाम** (Pronoun) धैगु भाय्‌लचंय् नां(Noun)या थासय् छ्येलीगु खँग्वः खः। थुकिया मू ज्या छगू हे नांयात हानं धयाच्वने ममायेक खँत्वाःयात अःपु व बांलाकेगु खः।

## पलिनांया ताजि
नेपालभाषाया भाय्‌लचं कथं सर्वनामयात थी-थी पुचलय् बायेगु या:

### म्ह थुइका मंकाःनां(Personal Pronouns)
थ्व मंकानामं व्यक्ति वा मनूया प्रतिनिधित्व याइ। थुकियात स्वंगू ब्वय् बायेगु या:
* प्रथम पुरुष (First Person): खँल्हाइम्ह (दसु: जि, झी, छिपिं)।
* द्वितीय पुरुष (Second Person): खँ न्यनीम्ह (दसु: छ, छि, छलपोल)।
* तृतीय पुरुष (Third Person): सुया बारेय् खँ जुयाच्वन (दसु: व, इमि, इपिं)।

### क्वःज्यू मंकाःनां (Demonstrative Pronouns)
थुकिं छुं विशेष वस्तु वा मनूयात स्पष्ट रूपं क्यनी।

: दसु: थ्व (this), व (that), थुपिं (these), वपिं (those)।

### क्वःमज्यू मंकाःनां (Indefinite Pronouns)
थुकिं सु खः वा छु खः धकाः स्पष्ट मजूगु अवस्थाय् छ्येली।

: दसु: सुं (someone), छुं (something), फुक्क (all), सकल (everyone)।

### न्ह्यसः थुइका मंकाःनां  (Interrogative Pronouns)
थ्व मंकाःनां न्ह्यसः न्यनेत छ्येली।

: दसु: सु? (who), छु? (what), गुगु? (which)।

### स्वापू थुइका मंकाःनां (Relative Pronouns)
थुकिं निगू कचाखँपु (Clauses) स्वायेगु ज्या याइ व न्ह्यःने वःगु नामया बारेय् थप जानकारी बी।

: दसु: गुम्ह (who), गुगु (which), गुकिया (whose)।

### स्वापू थुइका मंकाःनां (Reflexive Pronouns)
थुकिं कर्ता थः म्हं याःगु ज्या क्यनी।

: दसु: थः (self), थः म्हेसित (themself/myself)।

## मंकाःनां छ्येलेज्याया दसु

नां नाप: "राम बजाः वन। रामं जा नयाः वन।" (थ्व खँत्वाः न्यनेबलय् 'राम' बारम्बार वयाः मबांलाः)।

मंकाःनां नाप: "राम बजार वन। व जा नयाः वन।" (थ्व 'व' सर्वनाम खः)।

## लिधंसा
मनूया नां

**मनूया नां** (Personal name) धैगु छम्ह मनूयात म्हसीकेत व मेमेपिं स्वया भिन्न क्यनेत छ्येलीगु खँग्वः वा नां खः। भाय्‌लचं (Grammar) कथं थ्व छगू 'विशेष नां' (Proper Noun) खः। हलिंया दक्वं संस्कृतिइ मनूया नां तयेगु थी-थी परम्परा व पहःत दु।

## नांया संरचना

प्रायः मनूया नां स्वंगू मू ब्वय् बायातःगु दइ:

* न्हापांगु नां (Given name / First name): थ्व मचा बुइबलय् मां-अबुं तःगु नां खः। थुकिं छगू हे छेँजःया दुने नं छम्ह मनूयात मेम्ह स्वया ब्यागलं म्हसीका बी।

:दसु: 'राम', 'राजु', 'हिसि'।

* दथु नां (Middle name): छुं संस्कृतिइ न्हापांगु नां व जातया दथुइ मेगु छगू नां तयेगु चलन दइ। थ्व प्रायः पुर्खाया लुमन्ति वा सम्मानया निंतिं तइ।

:दसु: 'प्रसाद', 'बहादुर', 'कुमारी'।

* जात (Surname / Family name): जातं छम्ह मनू गुगु छेँजः, वंशावली वा समुदायया खः धकाः क्यनी। थ्व नां वंशानुगत रूपं पुस्ता दर पुस्ता हस्तान्तरण जुइ।

:दसु: 'शाक्य', 'महर्जन', 'श्रेष्ठ', 'बज्राचार्य'।

## सांस्कृतिक विविधता (Cultural Variations)

थी-थी थासय् नां तयेगु पहः पायेफु:

* पश्चिमा शैली: न्हापा न्हापांगु नां (बियातःगु नां) अले लिपा जात च्वइ (दसु: Isaac Newton)।
* पूर्वी एसियाली शैली: चीन, जापान, व कोरिया थेंज्याःगु देशय् न्हापा जात अले लिपा जक व्यक्तिगत नां च्वइ।
* नेपालभाषा परम्परा: नेवाः समाजय् मचा बुइबलय् 'नामकरण' (जंको) यानाः नां तइ। न्हापा न्हापा तिथि वा बुगु न्हि कथं नां तयेगु चलन अझ नं दु (दसु: 'मंगलबहादुर', 'सनिमाया')।

## नांया महत्त्व
* म्हसीका (Identity): नां मनूया दकलय् न्हापांगु म्हसीका खः।  
* कानूनी छ्येलेज्या: सरकारी अभिलेख, राहदानी, व नागरिकताय् नांया अनिवार्य आवश्यकता दइ। 
* सम्प्रेषण: सुयातं सःतेत वा सुयागु बारे खँ ल्हायेत नां मदयेक सम्भव मदु।

## लिधंसा
ब्वाय्‌सु

**ब्वाय्‌सु** धैगु उगु खँग्वः खः गुकिं नां (Noun) वा मंकाःनां (Pronoun) या गुण, अवस्था, ल्याः वा परिमाण क्यनी। थुकिं नांया बारे थप व्याख्या यानाः उकियात मेगु स्वया ब्यागलं म्हसीका बी।

## ब्वाय्‌सुया ताजि

नेपालभाषाया भाय्‌लचं कथं ब्वाय्‌सुयात थी-थी ब्वय् बायेफु: 
* गुणथुइका  ब्वाय्‌सु (Qualitative): थुकिं नांया विशेष गुण वा अवस्था क्यनी।

: दसु: बांलाःगु, तुयु, गाःवंगु, तःधंगु।
: खँत्वाः दसु: "बांलाःगु स्वां हयादिसँ।"

* ल्याःथुइका ब्वाय्‌सु (Numerical): थुकिं नांया ल्याः वा ल्याखँ क्यनी।

: दसु: छम्ह (one person), निगू (two things), यक्व (many), झिम्ह (ten people)।
: खँत्वाः: "जि नाप निगू सफू दु।"

* मात्रा थुइका ब्वाय्‌सु (Quantitative): थुकिं वस्तुया मात्रा क्यनी, गुकियात ल्याः खाये अःपु मजु।

:दसु: भचा (a little), यक्व (a lot), सिधः (all)।
:खँत्वाः: "जितः भचा जा ब्यु।"

* सङ्केतवाचक ब्वाय्‌सु (Demonstrative): थ्व ब्वाय्‌सुं वस्तु वा मनूयात स्पष्ट रूपं क्यनी।

दसु: थ्व (this), व (that), थुपिं (these)।

खँत्वाः: "व मनू सु खः?"

* मंकाःनां थुइका ब्वाय्‌सु (Pronominal)

* न्ह्यसः थुइका ब्वाय्‌सु (Interrogative)

## नेपालभाषाय् ब्वाय्‌सुया प्रत्यय (Suffixes in Nepal Bhasa)

नेपालभाषाय् ब्वाय्‌सु दयेकेबलय् नाMया लिपा छुं विशेष प्रत्यय स्वायेगु चलन दु:

-गु: निर्जीव वस्तुया निंतिं (दसु: बांलाःगु छेँ)।

-म्ह: सजीव प्राणी वा मनूया निंतिं (दसु: बांलाःम्ह मचा)।

-से: अवस्था क्यनेत (दसु: म्हासुसे च्वं)।

## लिधंसा
न्ववायेज्या

**न्ववायेगु, न्ववायेज्या बाय् भाषण** (Speech) धैगु मनुखं थःगु बिचाः, भावना, व जानकारी सः छ्येलाः मेपिन्त थ्यंकेगु छगू मानवीय प्रक्रिया खः। भाषा विज्ञानय् थ्व सञ्चारया प्राथमिक माध्यम खः। खँग्वःतय्गु छ्येलेज्या नापं थुकिं सःया लय, ख्वाःया भाव, व म्हया हाउभाउ (body language) यात नं छ्येली।

## न्ववायेगुया भाषिक आधार
न्ववायेगु व्यवस्थित यायेत भाय्‌लचं या प्यंगू मू तह दइ:

* सः विज्ञान (Phonetics): मनुखं सः गुकथं दयेकी अले न्यनीम्हं व सःयात गुकथं ग्रहण याइ धकाः थुकिं अध्ययन याइ।

* खँग्वः (Word): न्ववायेगु खँया मू इकाइ खः, गुगु सःया छगू निश्चित अर्थ दइ।

* कचाखँपु (Clause): न्ववायेगु ज्याय् विचाःतय्त ब्वथलेत कचाखँपुत छ्येली।

* खँपु (Sentence): पूर्ण विचाः प्वङ्कीगु खँग्वःतय्गु व्यवस्थित पुचः खः।

## न्ववायेगु ताजि

न्ववायेगु विषय व प्रस्तुति कथं न्ववायेगु ज्यायात थी-थी ब्वय् बायेफु:

* सार्वजनिक भाषण (Public Speaking): सुं छम्ह न्ववामिं तःधंगु जनमानसया न्ह्यःने विचाः प्वङ्कीगु ज्या खः। थ्व सुचं बीगु (Informative), सुयातं प्रेरित यायेगु (Persuasive), वा लय्तायेगु निंतिं जुइफु।
* खँल्हाबल्हा (Dialogue/Conversation): निम्ह वा अप्वः मनूतय् दथुइ जुइगु सुचंया आदानप्रदान खः। थन न्ववाइम्ह व न्यनीम्ह ई कथं हिलाच्वनी।
* औपचारिक भाषण (Formal Speech):  विशेष ज्याझ्वः, गोष्ठी, वा सरकारी ज्याय् छ्येलीगु थ्व भाषणय् भाय्‌लचं व शिष्टताया विशेष ध्यान बीमाः।

## न्ववायेगु गुण (Characteristics of Speech)
न्ववायेगु गुण दुने क्वसं बियातःगु ब्वः दुथ्याः
* लय (Intonation): सः तःधं-चिधं यानाः खँया महत्त्व क्यनेगु।
* गति (Tempo): न्ववाइगु याकन वा सुस्तता।
* हाउभाउ (Gestures): खँ ल्हाइबलय् ल्हाः, मिखा, व म्हं क्यनीगु भाव।

## न्ववायेगु व च्वयेगु (Speech vs Writing)

भाषण व च्वसु दथुइ छुं मू फरक दु:

* भाषण तात्कालिक जुइ, च्वसु ई कायेफु।
* भाषणय् सः तच्वःकेगु-क्वकायेगु दइ, च्वसुइ थीथी चिं (punctuation)या छ्येलेज्या जुइ।
* भाषणय् म्हया हाउभाउं अर्थ स्पष्ट याइ, च्वसुइ खँग्वःत जक दइ।

## लिधंसा
सः विज्ञान

**सः विज्ञान बाय् ध्वनि विज्ञान** (Phonetics) धैगु भाषा विज्ञानया उगु कचा खः गुकिं मनुखं न्ववाइबलय् पिह्वइगु सः (speech sounds) या अध्ययन याइ। थुकिं सः गुकथं दयेकी, उकिया भौतिक गुण छु खः, व न्यनीम्हं व सःयात गुकथं ग्रहण याइ धकाः वैज्ञानिक विश्लेषण याइ।

## सः विज्ञानया स्वंगू मू विधा
अध्ययनया दृष्टिकोणं ध्वनि विज्ञानयात स्वंगू मू ब्वय् बायेगु या:

* उच्चारण/ल्हायेगु सः विज्ञान (Articulatory Phonetics): थुकिं मनुखं थःगु म्हया ब्वः (दसु: म्ये, म्हुतु, वा, कथु) छ्येलाः सः गुकथं पिकाइ धकाः अध्ययन याइ। थुकियात 'उच्चारणया थाय्' (Place of Articulation) व 'उच्चारणया पहः' (Manner of Articulation) या आधारय् बायेगु या।

*  भौतिक सः विज्ञान (Acoustic Phonetics): थुकिं सःया तरङ्ग (sound waves) गुकथं वायुमण्डलय् प्रवाहित जुइ धकाः अध्ययन याइ। थुकिं सःया आवृत्ति (frequency), तीव्रता (intensity), व ई (duration) या विश्लेषण याइ।

* श्रवण/तायेगु/न्यनेगु सः विज्ञान (Auditory Phonetics): थुकिं पिह्वःगु सः मनुखं न्हाय्‌पं पाखें गुकथं न्यनी व न्हेपूं व सःयात गुकथं थुइकी धकाः अध्ययन याइ।

## सःया वर्गीकरण
भाषणया सःतय्त मू कथं निगू पुचलय् बायेफु:

मा वर्ण (Vowels): थ्व सः पिह्वइबलय् ल्हाइगु फसय् छुं नं पङ्गः (obstruction) दइ मखु। दसु: अ, आ, इ, ई।

बा वर्ण (Consonants): थ्व सः पिह्वइबलय् ल्हाइगु फसय् म्ये, वा, वा म्हुतु पाखें छुं थासय् पङ्गः उत्पन्न जुइ। दसु: क, ख, प, म।

## अन्तर्राष्ट्रिय ध्वन्यात्मक वर्णमाला (IPA)

हलिंया फुक्कं भाषाया सःतय्त छगू हे मानक कथं च्वयेत अन्तर्राष्ट्रिय ध्वन्यात्मक वर्णमाला (International Phonetic Alphabet बाय् IPA) या विकास जूगु दु। थुकिं यानाः थीथी लिपि जूसां सःया उच्चारण छगू हे संकेतं म्हसीकेत अःपु जुइ।

## सः विज्ञानया महत्त्व
* भाषा सयेकेत: न्हूगु भाषाया पाय्छिगु उच्चारण सयेकेत थुकिं ग्वाहालि याइ। 
* प्रविधि (AI): कम्प्युटरं मनूया सः थुइकेगु (Speech Recognition) व सः दयेकेगु (Speech Synthesis) ज्याय् थ्व विज्ञानया तःधंगु भूमिका दु। 
*  सः चिकित्सा (Speech Therapy): न्ववायेबलय् समस्या जुइपिं मनूतय्त उच्चारण भिङ्केत थ्व विज्ञान छ्येली।

## लिधंसा
लाभा

**लाभा** (*Allium sativum*) छगू वाउंचा मा खः गुकिया हायात नसा-त्वँसाय् नसाज्वलं व थी-थी ल्वय्या वासः कथं छ्येली।

## लाभाया विशेषता
* हा(Bulb): लाभाया मू हाब्व बँ क्वय् दइ, गुकियात 'लाभा ग्वः' धाइ। थुकिया दुने यक्व 'भी' (cloves) दइ। 
* गन्ध (Aroma): लाभाय् सल्फरया मात्र अप्वः दइगु जूगुलिं थुकिया गन्ध तसकं बल्लागु व तच्वःगु जुइ।
* वांगु लाभा (Green Garlic): लाभाया ग्वः बुया मवःनीबलय् थुकिया हःयात 'वांगु लाभा' धकाः धाइ। थुकियात नसाया कथं छ्येली।

## नेवाः नसा व संस्कृतिइ लाभा
नेवाः नसाय् लाभा मदयेक मगाः। थुकियात आपालं नेवाः नसाय् छ्यलीगु या। धार्मिक मान्यताय् लाभायात 'तामसिक' नसा माने याइ, उकिं छुं विशेष देगःया पूजा वा श्राद्ध थेंज्याःगु इलय् लाभा बारे याइ।

## लिधंसा

पुचः:नसा
बँमनू

**बँमनू** (Primate) धैगु दुरुपापि (दुरुपा दुपिं) प्राणीतय्गु उगु पुचः खः गुकिं मनुखं निसें माकः व गुँमनू तक दुथ्याः। थ्व पुचःया प्राणीत मेमेगु दुरुपामि प्राणी स्वया थःगु तःग्वःगु न्हेपू, बांलाःगु दृष्टि, व ल्हातं वस्तु ज्वने फइगु क्षमताया कारणं पाः।

## बँमनूया गुण
बँमनू पुचःया प्राणीतय्गु छुं मंका गुण थ्व कथं दु:

* ज्वनिगु ल्हाः व पालि: बँमनूतय्गु ल्हाः व पालिइ म्हालापतिं (thumb) मेमेगु पतिं स्वया अःखः दयाच्वनी, गुकिं यानाः इमिसं सिमाया कचा ज्वनेत वा वस्तु ल्हातय् कायेत अःपुइ।

* मिखा व दृष्टि (Stereoscopic Vision): इमिगु निग्वलं मिखा ख्वाःया न्ह्यःने लिक्क दइ, गुकिं यानाः वस्तु गुलि तापाः वा लिक्क दु धकाः पाय्छि कथं अनुमान याये फइ।

* तःग्वःगु न्हेपू: म्हया आकार स्वया बँमनूतय्गु न्हेपू मेमेपिं दुरुपामि प्राणी स्वया तःग्वः जुइ। थुकिं यानाः इमिगु सामाजिक व्यवहार व बुद्धि तसकं उच्च जुइ।

* सामाजिक जीवन: अप्वः धकाः बँमनूत पुचलय् च्वनी। इमिसं छम्हं मेम्ह नाप सुचं आदानप्रदान यायेत थी-थी सः व हाउभाउ छ्येली।

## ब्वथला

बँमनू पुचःयात मू कथं निगू मू ब्वय् बायेगु या:

* आदिम बँमनू (Strepsirrhini) == थ्व पुचलय् आदिम बँमनूत ला। इमिसं बहनि नं न्हाय्‌पं व मिखा बालाक्क छ्येलेफु।

:दसु: लेमुर (Lemurs), लोरिस (Lorises)।

* विकसित बँमनू (Haplorhini): थ्व पुचलय् माकः, गुँमनू व मनू ला।

:माकः (Monkeys): थुकियात 'न्हूगु हलिंया माकः' व 'पुलां हलिंया माकः' या ताजिइ बायेगु या।

: गुँमनू (Apes): इमिगु 'न्हिपं' (tail) दइ मखु। थुकिया दुने चिम्पान्जी, गोरिल्ला, ओराङ्गुटान, व मनू (Humans) ला। 

## लिधंसा
त्वनेगु

**त्वनेगु** (Drinking) धैगु म्हयात माःगु ति पदार्थ (Liquid) म्हुतु, म्ये व कथु पाखें दुकायेगु प्रक्रिया खः। थ्व क्रिया मनू व दक्वं दुरुपा दुपिं (Mammals) प्राणीतय्गु जीवनया निंतिं अनिवार्य दु। मनूया म्हय् करिब ६०% निसें ७०% लः दइ, गुकिया सन्तुलन तयेत नियमित रूपं लः वा मेगु तरल पदार्थ त्वनेमाः।

## त्वनेगु पदार्थया ताजि
मनुखं न्हिथंया जीवनय् थी-थी कथंया तरल पदार्थ त्वनी:
* लः: थ्व दकलय् महत्त्वपूर्ण व प्राकृतिक पेय पदार्थ खः। थुकिं म्हया कोषिकाय् पोषक तत्व थ्यंकेगु व फोहोर पदार्थ पिह्वयेकेगु ज्या याइ।
* पुष्टीकारक त्वँसा(Nutritious Drinks): दुरु (Milk), सिसाबुसा ति (Juice), व कें (Soup) 
* उत्तेजक त्वँसा (Stimulants): च्या (Tea) व कफि (Coffee) य् क्याफिन (Caffeine) दइ, गुकिं मनूयात सक्रिय दयेकी।
* कायेगु त्वँसा (Alcoholic Beverages): थ्व नशालु पदार्थ खः। नेवाः संस्कृतिइ थ्वँ व अय्लाःया धार्मिक व सामाजिक महत्त्व दु, तर थ्व अप्वः त्वन धाःसा उसाँय् यात स्यंकी।

## लः त्वनेगुया महत्त्व
* तापक्रम नियन्त्रण: चःति पाखें लः पिह्वयाः म्हयात ख्वाउँकेगु ज्या याइ।
* नसाया जिलंज्या अःपुकेगु: लखं जिलंज्याय् ग्वहालि याइ। 
* न्हेपूया सक्रियता: म्हय् लः गाःसा एकाग्रता व ऊर्जा थःकाइ।
* ज्वर्नी (Joints) या सुरक्षा: लखं ज्वर्नियात संकेत व संरक्षण यायेत ग्वाहालि याइ।

## नेवाः संस्कृतिइ त्वनेगु परम्परा
नेवाः समाजय् "त्वनेगु"या विशेष अर्थ दु। : भ्वय्‌बलय् वा पूजाबलय् थ्वँ व अय्लाः नापं थीथी त्वँसा त्वनीगु व्यवस्थित परम्परा दु। 

## लिधंसा
कफी

thumb| छगू कप हाकुगु कफी

**कफी** धइगु *कफी* वंशया सदाबहार झाडीया यक्व प्रजातिं दयेकीगु छगू ब्रुड त्वंसा खः । कफीया निगु दकलय् साधारण स्रोत *कफी अरबिका*  व *कफी क्यानेफोराया* "रोबस्टा" रुप ख। ७० स्वयां अप्वः देसय् कफीया मा बुइकी । छक्वः बुइधुंका कफी "बेरी" लुइकाः, प्रशोधन याना, गंकाः दुनेया सियात कफी दयेकिगु या। अनंलि थुकियात माःगु सवाःया आधारय् थीथी स्तरय् छुयाः कफी दयेकेगु याइ ।

कफी भचा अम्लीय (pH ५.०–५.१  ) जुइ व थुकिलि क्याफिन दूगुलिं मनुयात उत्तेजक प्रभाव लाकेफु। थ्व हलिमय् दकलय् नांजाःगु त्वँसा मध्यय् छगू खः ।   थुकियात थीथी कथं दयेकेफइ । मनुया उसाँय्य् कफीया प्रभाव यक्व अध्ययनया विषय जुयाच्वंगु दु।  कफिया सापेक्षिक फाइदाया ल्याखं लिच्वः निश्चित मजु । 

कफीया बुंज्या दकलय् न्हापां दक्षिणी अरबय् जूगु खः ;  कफी-त्वनेगुया दकलय् न्हापांगु विश्वसनीय प्रमाण १५गु शताब्दीया मध्यय् यमनया सूफी तीर्थस्थलय् खने दु। 

१७ गूगु शताब्दीया पुनर्जागरण कालय् कफीया सामाजिक रुपं छ्यलाबुला जूगु जुइफु ।  युरोप व उत्तरी अफ्रिका क्षेत्र दथुइ अप्वःगु व्यापारया लिच्वः कथं सामाजिक थासय् मुनाच्वंपिं युरोपियनतय्त कफीया सवाः उपलब्ध याकल, गुकिं सम्भवतः कफीहाउसया वृद्धिइ योगदान बिल । 

## लिधंसा

पुचः:त्वँसा
चुं

**चुं** धैगु थीथी अन्नयात धु जुइक मिनाः दयेकूगु पदार्थ खः। थ्व हलिं नसा-त्वँसाया छगू मू पुचः ख।

## चुंया ताजि
अन्नया आधारय् नेपालभाषाय् थुकियात थी-थी नां बियातःगु दु:
* जाकिचुं : जाकि मिनाः दयेकीगु चुं। नेवाः समाजय् थुकिया छ्येलेज्या दकलय् अप्वः जुइ।
* छ्वचुं : छ्व मिनाः दयेकीगु चुं (आटा व मैदा नं धाइ)।
* कःनिचुं : कःनि क्येलाः दयेकीगु चुं।
* मुसूचुं : मुसू वा मेगु कय्गु क्येलाः दयेकूगु चुं (दसु: बारा दयेकेत छ्येलीगु)।
* माय् चुं

## नेवाः संस्कृति व चुं
नेवाः नसाय् चुं मदयेक छुं नं तःधंगु ज्याझ्वः वा नखः-चखः पूर्ण जुइ मखु। यःमरि व चतांमरि: थ्व निगुलिं नांजाःगु नसा जाकिचुं पाखें दयेकी। यःमरि पुन्हिबलय् जाकि चुंया महत्त्व तसकं तःधं। वः व बारा: मुसू वा माःया चुं पाखें वः (बारा) दयेकी, गुगु 'सगं' बीबलय् अनिवार्य जुइ। थीथी मरि: ख्वःमरि, ल्वँचामरि, अइँठामरि थेंज्याःगु थी-थी मरि दयेकेत छ्व चुं वा जाकि चुं छ्येली।

## लिधंसा
साइडर

**साइडर** छगू फर्मेन्तेद अल्कोहलिक त्वँसा ख गुकियात सिसाबुसाया तिं दयेकि। दकलय् अप्व व परम्परागत रुपं स्याउया ति छ्यला दयेकीगु जुसां बःसि, पासि ("पेरी" साइडर) वा मेमेगु सिसाबुसा ति छ्यला नं दयेकिगु या। साइडर छुं नं कथंया स्याउं दयेकेछिं, तर साइडरय् जक्क छ्यलेगु निंतिं बुइकीगु छुं जातयात साइडर स्याउया रुपय् म्हसीकिगु या।  बेलायतय् दकलय् अप्व प्रतिव्यक्ति साइडरया खपत दु, नापं थन हलिमय् दकलय् अप्व साइडर उत्पादक कम्पनीत दु,  २००६ कथं, बेलायतं दँय्-दच्छि ६० कोटी लिटर साइडर (१३ कोटी इम्पेरियल ग्यालन) उत्पादन याइ। 

## स्वयादिसँ
* त्वँसा

## लिधंसा

पुचः:त्वँसा
सफ्त द्रिङ्क

**सफ्त द्रिङ्क** धाःगु अल्कोहोल मदूगु त्वँसा ख। 

## कार्बोनेटेड त्वँसा
कार्बोनेटेड त्वँसा धयागु कार्बन डाइअक्साइड दूगु त्वँसायात धाइ। थ्व प्राकृतिक रुपं फर्मेन्तेसनया माध्यमं व प्राकृतिक लःया स्पाय् वा कृत्रिम रुपं कार्बन डाइअक्साइडयात दबाब बियाः त्वंसाय् तनेछिं। न्हापांगु व्यावसायिक रुपं उपलब्ध कृत्रिम कार्बोनेटेड त्वँसा सन् १७७०या दशकया लिपांगु इलय् थोमस हेनरीं दयेकूगु अनुमान दु।  कोला, सन्त्रासि, थी-थी जरा, पालु, व कागति सामान्यतया गैर-अल्कोहलिक कार्बोनेटेड त्वँसा दयेकेगु निंतिं छ्येलिगु या। नापं चिनि व प्रिजर्भेतिभ लिपा तनेगु चलन दु। 

दकलय् अप्वः खपत जुइगु कार्बोनेटेड ख्वांगु त्वँसा स्वंगू मू विश्वव्यापी ब्राण्डं उत्पादन याइ: कोका-कोला, पेप्सिको व डा. पेपर स्न्यापल ग्रुप । 

## स्वयादिसँ
* त्वँसा

पुचः:त्वँसा
तार बाजं

तार बाजं धाःगु तारयात थाना सः पिकाइगु बाजं ख। 

## ताजि
### पाश्चात्य शास्त्रीय
* बेला
* भायोल
* भिओला
* चेलो
* लिरा दा ब्रासिओ
* कन्ट्राबास
* वायलोन
* ल्यूट
* थियोर्बो
* आर्कलुट
* गिटरन
* मन्दौर
* हार्प
* सितर्न
* भिहुएला
### पाश्चात्य प्रचलित
* गितार

### दक्षिण एसिया
* वीणा
* सितार
* सारंगी

### पूर्वी एसिया
* पिपा

## स्वयादिसँ
* बाजं

पुचः:बाजं
ली बाजं

**ली बाजं** आपालं पाश्चात्य संगीतया बाजं पुचः ख। थ्व बाजंत ली छ्येला दयेकातःगु जुइ।  

## पुनर्जागरण कालीन (१४००–१६००)
* त्रम्पेत
* कर्नेट
* स्याकबत
* सर्पेन्त
* प्राकृतिक नेकू
* स्लाइड त्रम्पेत
* प्राकृतिक त्रम्पेत
* नेकू

## बारोक (१६००–१७५०)
* बारोक ट्रम्पेट
* कर्नेट
* सर्पेन्त
* प्राकृतिक नेकू
* स्लाइड ट्रम्पेट
* पोष्ट हर्न
* प्राकृतिक त्रम्पेत
* नेकू
* ट्रोम्बोन

## [[पाश्चात्य संगीतया शास्त्रीय काल|शास्त्रीय]] (१७५०–१८२०)
* बुचिन
* ओफिक्लाइड — तुबाया पूर्वाधार, सर्पया थासय्
* प्राकृतिक तुरही
* प्राकृतिक न्यँ
* ट्रोम्बोन
* पोष्ट हर्न

## पिनेया स्वापू

* प्राचीन बाजँ
* एन्टिक साउण्ड वर्कशप, लिमिटेडं वर्णन याःगु कथं ऐतिहासिक ली बाजं ।
पुचः:बाजं
बारोक संगीत

**बारोक संगीत** पाश्चात्य संगीतया छगू विधा ख। 
## बाजं (१६००–१७५०)
right|thumb|400x400px|बारोक बेला व भ्वायलोन्सेलो दा स्पाल्ला बाय् भ्वायला दा स्पाल्ला (सेलो थें जाःगु बाजं अप्वः धया थें छाति बाय् ब्वहलय् पट्टिं थायेगु याइ)

### तार बाजं

* भायलिनो पिक्कोलो
* भ्वायलिन
* भायोल
* भिओला दा गाम्बा
* भिओला
* भिओला दि'अमोर
* भिओला पोम्पोसा
* तेनर भ्वायलिन
* चेलो
* भायलोन्चेलो पिक्कोलो
* कन्त्राबास
* कोलासिओन
* भायलोन
* ल्यूत
* थियोर्बो
* आर्कलुट
* एन्जेलिक
* मन्दौर
* म्यान्दोलिन
* बारोक गितार
* हार्प
* हर्डी-गुर्डी

[right|thumb|311x311px|[Jean-Claude Goujon|जीन-क्लाउड गौजोन (१७४९) धुंकाःया छगू डबल-म्यानुअल हार्पसिकर्ड]]

### सिँ फय्

* बारोक बांसुरी
* शालुमौ
* कोर्थोल्त (कोर्थोल्ट, कर्टल, ओबो परिवारया नामं नं म्हस्यूगु)
* दुल्सियन
* बारोक ओबो
* र्याकेट
* रेकर्दर
* ओबो दि'अमोर
* ओबो दा काकिया
* कन्ट्राबासुन
* तैले
* कोर एङ्ग्लाइस

### ली बाजं

* बारोक ट्रम्पेट
* कर्नेट
* सर्पेन्त
* प्राकृतिक नेकू
* स्लाइड ट्रम्पेट
* पोष्ट हर्न
* प्राकृतिक त्रम्पेत
* नेकू
* ट्रोम्बोन

### कीबोर्डत

* क्लाभिकर्ड
* हार्पसिकर्ड
* स्पाइनेट
* अर्ग्यान

### पर्कसन

* ड्रम
* तिम्पानि
* सिम्बल
* बास ड्रम
* टाबोर
* स्नेर ड्रम

## स्वयादिसँ
* संगीत

पुचः:संगीत
पुनर्जागरण संगीत

**पुनर्जागरण संगीत** धाःगु पाश्चात्य संगीतया छगू कालखण्ड व विधा ख। थ्व कालखण्ड मिदिइभल व बारोक संगीतया दथुइ ला। पुनर्जागरणकालया कालखण्ड १४००–१६००ति ख। 

## बाजं
thumb|300x300px|रीगल, सी. १६००, फ्राउनफेल्ड एबे, स्वीट्जरल्याण्डं
थ्व कालखण्डय् छ्यलातःगु थीथी बाजं थ्व धलखय् बियातःगु दु। 
### तार बाजं

* बेला
* भायोल
* भिओला
* चेलो
* लिरा दा ब्रासिओ
* कन्ट्राबास
* वायलोन
* ल्यूट
* थियोर्बो
* आर्कलुट
* गिटरन
* मन्दौर
* हार्प
* सितर्न
* भिहुएला

### सिँ-फय् बाजं

* कोर्नाम्यूज
* क्रोमोर्न
* क्रुमहर्न
* र्याकेत
* राउशपफेइफ
* रेकर्डर
* शौम
* दुल्सियन

### ली बाजं

* त्रम्पेत
* कर्नेट
* स्याकबत
* सर्पेन्त
* प्राकृतिक नेकू
* स्लाइड त्रम्पेत
* प्राकृतिक त्रम्पेत
* नेकू

### कीबोर्डत

* क्लाभिकर्द
* हार्पसिकर्द
* रेगल
* भर्जिनल
* ओताभिनो
* अर्ग्यान

### पर्कसन बाजं

* ड्रम
* तिम्पानि 
* सिम्बल
* बास ड्रम
* ताबोर

## स्वयादिसँ
* संगीत

पुचः:पाश्चात्य संगीत
पुचः:संगीत
ल्याण्डस्केप आर्किटेक्चर

**ल्याण्डस्केप आर्किटेक्चर** (Landscape Architecture) धैगु चकं थाय्, पार्क, निजी व सार्वजनिक केबः (garden), व प्राकृतिक वातावरणया डिजाइन, योजना, व व्यवस्थापन यायेगु कला व विज्ञान खः। थुकिया मू उद्देश्य प्राकृतिक वातावरण व मनूया बस्ती दथुइ सन्तुलन कायम यानाः छगू बांलाःगु, सुरक्षित, व ताःहाकः तक दैच्वनिगु(sustainable) संरचना दयेकेगु खः।

## मू ब्व
थ्व क्षेत्रय् ज्या याइबलय् निगू मू पक्षय् ध्यान बीगु या:

* हार्डस्केप (Hardscape): थुकि निर्जीव संरचनात दुथ्याः। दसु: ल्वहँया लँपु (paths), पःखाः (walls), च्वंसाः (benches), देगः, व लःया फोहोरा (fountains)।

* सफ्टस्केप (Softscape): थुकिं म्वाःगु व प्राकृतिक वनस्पतितय्त कःघाइ।दसु: सिमा, स्वां, हः, घाँय्, व बँ (soil)।

## ज्या व महत्त्व
* शहरी सौन्दर्यकरण (Urban Design): शहरया धु व तःच्वःगु सः दथुइ 'पार्क' व 'ग्रीन बेल्ट' दयेकाः शहरयात बांलाकेगु व प्रदूषण म्हो यायेगु। 
* वातावरण संरक्षण: थुकिं लःया व्यवस्थापन (water management) यायेत व जैविक विविधता (biodiversity) तयेत ग्वाहालि याइ। 
* मनोवैज्ञानिक लाभ: बांलाःगु प्राकृतिक वातावरणं मनूया तनाव (stress) म्हो याइ व मानसिक स्वास्थ्य भिङ्की। 
* ऐतिहासिक संरक्षण: पुलां गुथि, देगः व लाय्कू क्षेत्रया जःखः च्वंगु ऐतिहासिक थाय्तय्त उकिया मौलिकता मस्यंकुसे डिजाइन यायेगु।

## नेवाः परम्परा व ल्याण्डस्केप
नेवाः वास्तुकला (Newar Architecture) य् ल्याण्डस्केप डिजाइनया पुलांगु व बांलाःगु दसुत दु:

* हिति व पुखू (Water Landscapes): न्हापा-न्हापा नेवाः देय्या दथु-दथुइ हिति, पुखू, व फल्चातय्त गुकथं व्यवस्थित यानातःगु दु, व ल्याण्डस्केप आर्किटेक्चरया छगू उत्कृष्ट नमूना खः।

* बहाः, ननि व चुक: छेँतय् दथुइ च्वंगु चकः ननि (courtyard) गुकिं सुचं, ज्या व मनूतय्गु सामाजिक स्वापूतय्त थाय् बी।

## ल्याण्डस्केप आर्किटेक्ट
थ्व विधाया विशेषज्ञतय्सं इन्जिनियरिङ, हर्तिकल्चर (horticulture), व कलाया छ्येलेज्या यानाः पार्क, रेसिडेन्सियल एरिया, व गल्फ कोर्स थेंज्याःगु थाय्या गुरुयोजनातयार याइ।

## लिधंसा
पुलां इजिप्टया वास्तुकला

**पुलां इजिप्टया वास्तुकला** (Ancient Egyptian Architecture) हलिंया दकलय् पुलां व तःधंगु वास्तुकलामध्ये छगू खः। थ्व वास्तुकला मुख्यतया नाइल खुसिया सिथय् विकास जूगु खः। थुकिया मू विशेषता ततःधंगु ल्वहँया संरचना, पिरामिड, व देगःत खः गुगु ईया करिब ३००० दँ तक नं दयाच्वन।

## मू विशेषता

पुलां इजिप्टया संरचनात थःगु विशेष पहः व निर्माण प्रविधिया निंतिं नांजाः:

* ल्वहँया छ्येलेज्या: इजिप्टय् सिमा म्हो जक दइगु जूगुलिं ततःधंगु संरचनात दयेकेत सख्वाःल्वहं (Limestone) व 'ग्रेनाइट' (Granite) ल्वहँया छ्येलेज्या यात। साधारण छेँत धाःसा चाया अप्पा (Mud bricks) छ्येला दयेकीगु या।
* थां/स्तम्भ (Columns): इजिप्टया देगःतय्सं ततःधंगु स्तम्भतय्त छ्यलातःगु दु। 
* हाइरोग्लिफिक्स (Hieroglyphics): संरचनाया अंगः व स्तम्भतय्सं किपालिपि छ्येलाः जुजु (Pharaohs) व द्यःतेगु बाखँ च्वयेगु चलन दइ।
* संरचनाया विशालता: इजिप्टया वास्तुकलाय् मनूया आकार स्वया तसकं तःधंगु संरचनात दयेकीगु, गुकिं जुजु व द्यःतय्गु शक्ति क्यनेत दयेकूगु ख।

## मू संरचनात

इजिप्टया वास्तुकलायात मू कथं स्वंगू ब्वय् बायेफु:

*  पिरामिड (Pyramids): पिरामिडत मुख्यतया जुजुतय्गु 'समाधि' (Tombs) खः। गिजाया 'ग्रेट पिरामिड' (Great Pyramid of Giza) हलिंया ७ गू आश्चर्यमध्ये छगू खः। थ्व संरचनात तसकं पाय्छिगु गणितीय व ज्यामितीय गणनाया आधारय् दयेकातःगु दु।
*  देगःतः: द्यःतय्गु निंतिं दयेकातःगु थ्व देगःतय्सं इजिप्टया धार्मिक जीवन क्यनी। दसु: 'लक्जर देगः' (Luxor Temple) व 'कर्नाक देगः' (Karnak Temple)। थ्व देगःया लागाय् ततःधंगु 'ओबेलिस्क' (Obelisks) व स्तम्भ धःस्वानातःगु दु।
*  मास्ताबा (Mastabas): चट्टान चाना दयेकूगु समाधि ख। पिरामिड स्वया न्हापा समाधितय्त 'मास्ताबा' धाइगु या। लिपा जुजुतय्सं सुरक्षाया निंतिं 'भ्याली अफ द किंग्स' (Valley of the Kings) थेंज्याःगु थासय् समाधि दयेकल।
+1

## वास्तुकला व खगोल विज्ञान
इजिप्टया संरचनात प्रायः खगोल विज्ञान (Astronomy) नाप स्वापू दइ। पिरामिडया प्यंगू कुं उत्तर, दक्षिण, पूर्व व पश्चिम दिशा पाखे पाय्छि कथं क्यनातःगु दइ। अले छुं देगःतय्सं दँया विशेष ई (Solstice) य् जक सूर्द्यःया जः दुने थ्यंकीगु कथं डिजाइन यानातःगु दइ।

## लिधंसा
रोमन राजतन्त्र

**रोमन राजतन्त्र** प्राचीन रोमया राजतन्त्रकाल ख। थ्व ईया यक्व च्वयातःगु दसु मदु। थ्व कालया अप्व खँ लिपाया गणतन्त्रकाल व साम्राज्यकालय् च्वयातःगु च्वखँया लिधंसाय् आधारित दु। थ्व कालया जुजुतेगु नां थ्व कथं दु-

;*<small>कालखण्ड</small>*

ImageSize = width:800 height:75
PlotArea = width:700 height:50 left:65 bottom:20
AlignBars = justify

Colors =
    id:time value:rgb(0.7,0.7,1) #
    id:period value:rgb(1,0.7,0.5) #
    id:age value:rgb(0.95,0.85,0.5) #
    id:era value:rgb(1,0.85,0.5) #
    id:eon value:rgb(1,0.85,0.7) #
    id:filler value:gray(0.8) # background bar
    id:black value:black

Period     = from:-753 till:-509 
TimeAxis   = orientation:horizontal
ScaleMajor = unit:year increment:50 start:-753 
ScaleMinor = unit:year increment:5 start:-753

PlotData =
  align:center textcolor:black fontsize:10 mark:(line,black) width:15 shift:(0,-5)

  bar:Rulers color:era  
  from:-753 till:-717 text: रोमुलस 
  from:-717 till:-673 text: पम्पिलियस
  from:-673 till:-642 text: हस्तिलियस
  from:-642 till:-616 text: मार्सियस
  from:-616 till:-579 text: प्रिस्कस
  from:-579 till:-535 text: सर्भियस 
  from:-535 till:-509 text: तार्किनियस

  bar:&nbsp; color:filler 
  from: -753 till: -614 text:न्हापांगु 
  from: -614 till: -544 text:दथु 
  from: -544 till: -509 text:लिपांगु


:::*सन्निकट कालखण्ड *

## स्वयादिसँ
* प्राचीन रोम

पुचः:प्राचीन रोम
रोमन गणतन्त्र

**रोमन गणतन्त्र** बाय् रोमया गणतन्त्रकाल (लातिन भासय् Res publica Romana; प्राचीन लातिन भासय्: [ˈreːs ˈpuːb.lɪ.ka roːˈmaː.na]) प्राचीन रोमन लहनाया राजतन्त्र व साम्राज्य कालखण्डया दथुया कालखण्ड ख। थ्व कालखण्ड ५०९इपूस रोमन राजतन्त्रया पतन निसें २७इपूस रोमन साम्राज्यया पलिस्था तक दयाच्वन। थ्व कालखण्डय् थ्व लहनां थःगु प्रभाव बिस्तार यासें सकल भूमध्यसागरया प्राधान्य व दकलय् प्रभावशाली जुल।

थ्व कालखण्डय् रोमन सरकारया नेतृत्व निम्ह कन्सुल(consul)तेसं यायेगु व्यवस्था जुल। कन्सुलत दँय् दच्छि नागरिकतेसं निर्वाचित यायेगु व्यवस्था दयाच्वन। कन्सुलतेत नियुक्त म्याजिस्त्रेसतेगु सेनेतं सल्लाह बीगु व्यवस्था दयाच्वन। तत्कालीन रोमन समाज व राजनीति श्रेणीबद्ध कथं विभक्त निपुचःतेगु संघर्षं प्रभावित जूगु खनेदु। थ्व निपुचः प्यात्रिसियन(patrician) व प्लेबियन(plebeian) ख। थ्व निपुचलय् प्यात्रिसियनत रोमया कुलीन बुं-थुवातेगु पुचः खः। थ्व पुचःया मनूत रोमया पलिस्थामितेगु वंशज जुयाच्वन। प्लेबियनत धाःसा लिपा रोमय् वःपिं बहुसंख्यक साधारण नागरिक जुयाच्वन। गणतन्त्रकालया पूर्वार्धय् वैधानिक कथं हे रोमया उच्चतम् ज्या कुलीनवर्ग वा प्यात्रिसियनतेगु जक ल्हातय् बीगु नियम दयाच्वन। थ्व कालखण्डय् बिस्तारं थन्यागु नियमत भंग जुजुं वन। थ्व नापं प्लेबियन वर्गया परिवार नं रोमया उच्च वर्ग जुइगु लं चाल। गणतन्त्रया नायःतेसं जनसेवा व जनसंरक्षणया सेल्लाःगु परम्परा व नैतिक नियम दयेकल। थुकिया लिच्वःया कथं रोमन लहनां थीथी सामरिक र राजनैतिक सफलता ल्हालाके फत। रोमया यक्व वैधानिक व व्यवस्थापिक संरचना लिपा जस्तिनियन संहिता (Justinian Code) व नेपोलियोनिक संहिता (Napoleonic Code) थें न्याःगु थी-थी च्वखँय् लिपिबद्ध जूवन। वर्तमान युरोप व हलिंया आपा देसय् नापं आधुनिक अन्तराष्ट्रिय संघ-संस्थाय् थ्व लहनाया वैधानिक सूत्रया छाप वर्तमान इलय् नं खनेदु।  

गणतन्त्रकालया न्हापांगु निगु शदीइ रोमन गणतन्त्रं रणनीति व कूटनीति छ्येला मध्य इतालिं थःगु प्रभाव सकल इतालियन प्रायद्वीपय् थ्यंकल। थ्व लिपाया सदीइ थ्व लहनां थःगु प्रभाव उत्तर अफ्रिका, आइबेरियन प्रायद्विप व वर्तमान दक्षिण फ्रान्सय् विस्तारित यात। थुकिया २ सदीइ १गू सदीया अन्त्यय् थ्व लहनां थःगु प्रभाव आधुनिक फ्रान्स, ग्रीस व पूर्वी भूमध्यसागरीय तटय् थ्यंकल। थ्व कालखण्डय् गणतन्त्रय् आन्तरिक कलह तच्वल गुकिया लिच्वःकथं छझ्वः गृहयुद्ध जुल। थ्व गृहयुद्ध जुलियस सिजरया हत्याय् क्वचाल। जुलियस सिजरया हत्या धुंका गणतन्त्र साम्राज्यय् परिणत जुल। 

गणतन्त्रकालया अन्त्य व साम्राज्यया सुरुवात गन जुल धैगु विषयय् मतभेद दु। थीथी इतिहासकारतेसं ४९इपूस जुलियस सिजरया रुबिकन खुसि पुलेगु तिथि, ४४इपूस सिजरया आजीवन अधिनायकत्त्वय् नियुक्ति व ३१इपूस मार्क एन्तनि व क्लियोप्यात्राया पराजययात साम्राज्यया पलिस्थातिथिया रुपय् कायेगु या। अथेजुसां आपालं इतिहासकारतेसं व प्राचीन रोमनतेसं रोमया सेनेतं अक्तेभियन सिजरयात असाधारण अधिकार बिया अगस्तस् पदवी ब्युगु २७इपूया तिथियात गणतन्त्रया पतनया रुपय् कायेगु या।

## स्वयादिसँ
* प्राचीन रोम

पुचः:प्राचीन रोम
पुलां ल्वहं ई

**पुलां ल्वहं ई** थ्व मनुया प्राविधिक इतिहासया दकलय् न्हापांगु ई ख। थ्व ईया लूगु ल्वाभलय् ल्हातिं वायेगु पा, छखे जक्क धाः दुगु च्वामुगु व निखेपाखें धाः दुगु छाःगु ल्वहंया दयेकातःगु भः आदि ला।  थुकी ल्वहंया पिनेय ब्वय् जक ज्या छ्यलाः दयेकातःगु ल्वाभःया नापं बुलुहुँ दुनेया ब्वयान नं तछ्यानाः चुलाः, तिकाः नं दयेकातःगु दु।  धनुर्वाण, ल्वहँया पा, सिँया भाला व मुगः उबलय् ल्वाभःया कथं छ्यलेगु याः। 

## लिधंसा

पुचः:इतिहास
लःछुँ

**लःछुँ** (Beaver) धैगु लखय् व लःया सिथय् च्वनीम्ह छम्ह अजूचाय्‌पुगु छुँ-जाति (rodent) खः। थ्व विशेष यानाः थःगु खुसिइ बाँध (dam) दयेकीगु स्वभावया निंतिं हलिं न्यंकं नांजाः। थ्व प्राणी उत्तर अमेरिका व युरोपया खुसि व पुखुलि अप्वः खनेदइ।

## म्ह
लःछुँया म्हया बनावट लखय् च्वनेत व सिमा क्वथलेत हे दयेकातःगु थें च्वं:

* बल्लाःगु वा (Strong Teeth): थुकिया न्ह्यनेया निगू वा तसकं बल्लाः व सुन्तला रंया जुइ। थ्व वा न्ह्याबलय् नं बुयाच्वनीगु जूगुलिं लःछुँ नं न्ह्याबलें सिमा कयाः थुकियात घिनाच्वनेमाः।

* फ्याफःगु न्हिपं (Flat Tail): थुकिया न्हिपं तसकं पतिं चिं/फ्याफः जु। थुकिं लखय् लालकायेबिले 'रडर' (rudder) या ज्या याइ अले खतरा खँसा थःगु न्हिपं लखय् थुनाः थःगु पुचःयात संकेत बी।

* वेब दूगु पालि (Webbed Feet): ल्यूनेया पालि जालीदार जुइगु जूगुलिं थ्व लखय् तसकं याकनं लालकाये फु।

## प्राकृतिक इन्जिनियर
लःछुँयात "प्राकृतिक इन्जिनियर" धाइ छाय्‌धाःसा थुकिं थःगु वातावरण थः हे हिले फु। दसु
:बाँध दयेकेगु (Dam Building): थुकिं सिमाया दँ, ल्वहँ व चा छ्येलाः खुसिइ बाँध दयेकी। थुकिं यानाः खुसिया लः पनाः छगू स्थिर 'पुखू' तयार जुइ।
:च्वनेथाय् (Lodge): थ्व पुखूया दथुइ थुकिं थःगु 'छेँ' (lodge) दयेकी। थुकिया दुने वये-वने यायेगु लँपु लःया क्वय् दइ, गुकिं यानाः शत्रुत (दसु: धुँ, च्वापुधुँ) दुने वये फइ मखु।

## पारिस्थितिक महत्त्व
सिमसार क्षेत्र (Wetlands)य् लःछुँया बाँधं न्हूगु सिमसार क्षेत्र दयेकी, गुकिं मेमेगु थी-थी न्या, झंगः, व कीतय्त नसा व च्वनिगु थाय् बी। लःया संरक्षणय नं थुकिया महत्व दु। थुकिं भूमिगत लःया सतह (groundwater level) च्वय् लाकेत व बाः (flood) नियन्त्रण यायेत ग्वाहालि याइ।

## स्वभाव व आहार
थ्व छगू शाकाहारी प्राणी खः। थुकिं सिमाया सिपु (bark), हः, व लखय् बुइगु वनस्पतित नइ।

थ्व अप्वः यानाः चान्हय् सक्रिय जुइगु निशाचर प्राणी खः।

## लिधंसा
अद्रि हेपबर्न

**अद्रि हेपबर्न** (Audrey Hepburn) (१९२९–१९९३) हलिंया दकलय् प्रभावशाली व लोकप्रिय अभिनेत्री, फेसन आइकन, व परोपकारी (humanitarian) व्यक्तित्व खः। हलिउडया 'स्वर्ण युग' (Golden Age) या छम्ह तःधँह सिम्बोलया रूपय् वयकः थःगु विशिष्ट शैली, सुन्दरता, व अभिनय कलाया निंतिं लुमन्ति याइ।

## सुरुवाती जीवन व संघर्ष
वयकःया जन्म बेल्जियमय् जूगु खः। निगूगु हलिं युद्धया इलय् वयकः नेदरल्याण्ड्सय् च्वनादिल, गन वयकःनं तसकं दुःख व पित्याः सयेकेमाल। थ्व हे अनुभवं यानाः लिपा वयकः मानवतावादी ज्याय् वनादिल। वयकः सुरुइ ब्याले (Ballet) प्याखं सयेकादिल, तर लिपा अभिनय पाखे वय्कःया झुकाव लाःवन।

## प्रमुख संकिपात
हेपबर्नं थःगु करियरय् यक्व कालजयी संकिपातय् अभिनय यानादिल:

* रोमन होलिडे (Roman Holiday, १९५३): थ्व हे संकिपा पाखें वय्कः हलिं न्यंकं प्रसिद्ध जुयादिल अले वयकःयात 'सर्वश्रेष्ठ अभिनेत्री' या अस्कर (Oscar) सिरपाः नं दत।
*ब्रेकफास्ट एट तिफनिज (Breakfast at Tiffany's, १९६१): थ्व संकिपाय् वय्कःया 'होली गोलाइतली' पात्र व वयकःया हाकुगु वसः (Little Black Dress) फेसनया इतिहासय् अमर जुल।
* माई फेयर लेडी (My Fair Lady, १९६४): थुकिं वयकःया अभिनय व व्यक्तित्वयात अझ तःधं दयेकल।
* सब्रिना (Sabrina, १९५४)

## फेसन आइकन
अद्रि हेपबर्न व फेसन डिजाइनर ह्युबर्ट दि गिभेन्ची (Hubert de Givenchy) दथुया मित्रता तसकं प्रसिद्ध खः। गिभेन्चीया वसःतय्सं हेपबर्नया 'एलिगेन्स' (elegance) व 'सिम्प्लीसिटी' (simplicity) यात हलिं न्यंकं स्थापित याकल। वयकःया शैलीयात आः नं 'कालजयी' (timeless) धकाः म्हसीकिगु या।

## मानवतावादी ज्या
संकिपा हलिमं अवकाश कयाः वयकः थःगु जीवनया अन्तिम दँतय्त गरिब व असहाय मचातय्गु सेवाय् ज्या यानादिल। 

वयकः युनिसेफ (UNICEF) या 'गुडविल एम्बेसडर'(UNICEF Goodwill Ambassador) जुयाः अफ्रिका, दक्षिण अमेरिका, व एशियाया थी-थी देशय् वनाः मचातय्गु निंतिं ज्या यानादिल।

वयकःया थ्व सेवाया निंतिं वयकःयात मरणोपरान्त 'जीन हर्शोल्ट ह्युमेनिटेरियन अवार्ड' नं बियातःगु दु।

## लुमन्ति
हेपबर्न 'EGOT' त्याकादीपिं थुतिं मनूत मध्ये छम्ह खः (Emmy, Grammy, Oscar, व Tony अवार्ड त्याकूम्ह)। वयकः छम्ह अभिनेत्री जक मखु, छम्ह दयालु व साहसी मिसाया रूपय् हलिंया इतिहासय् न्ह्याबलें च्वनाच्वनी।

## लिधंसा
जुदी गार्ल्यान्द

**जुदी गार्ल्यान्द** (Judy Garland) (१९२२–१९६९) हलिउदया 'स्वर्ण युग' (Golden Age) या छम्ह दकलय् प्रतिभाशाली व लोकप्रिय अभिनेत्री व गायिका खः। ४५ दँया थःगु करियरय् वयकलं संकिपा, मञ्च, व संगीत ख्यलय् तःधंगु सफलता हासिल यानादिल। वयकः थःगु तसकं चकंगु सः (vocal range) व भावनात्मक अभिनयया निंतिं हलिं न्यंकं नांजाः।

## ज्या
### अभिनेत्री
द विजार्द अफ अज व 'डरोथी': गार्ल्यान्दया दकलय् प्रसिद्ध भूमिका 'द विजार्ड अफ ओज' (The Wizard of Oz, १९३९) संकिपाय् 'डरोथी गेल' (Dorothy Gale) या खः। थ्व संकिपाय् वयकलं हालादीगु "ओभर द रेनबो" (Over the Rainbow) मे हलिंया दकलय् प्रसिद्ध म्ये दथुइ छगू खः। थ्व भूमिकाया निंतिं वयकःयात 'जुभिनाइल अस्कर' (Juvenile Academy Award) बियातःगु दु।

वय्कःया मेमेगु प्रमुख संकिपात व सफलताया ताःहाकःगु धलः दु। गार्ल्यान्दं संकिपा ख्यलय् थी-थी विधाया संरचनाय् ज्या यानादिल:

* मिट मी इन सेन्ट लुइस (Meet Me in St. Louis, १९४४): थ्व छगू क्लासिक म्युजिकल संकिपा खः।
* अ स्टार इज बर्न (A Star Is Born, १९५४): थ्व संकिपाया निंतिं वयकःयात अस्कर मनोनयन लात, अले थुकियात वयकःया करियरया दकलय् बांलाःगु अभिनय मानय् याइ।
* जजमेन्ट एट न्युरेमबर्ग (Judgment at Nuremberg, १९६१): थुकिं वयक छम्ह गम्भीर अभिनेत्री (dramatic actress) नं खः धकाः प्रमाणित यात।

### सांगीतिक व मञ्च यात्रा
गार्ल्यान्द संकिपाय् जक मखु, कन्सर्ट व मञ्चय् नं तसकं सफल जुयादिल:

वयकःया 'Judy at Carnegie Hall' (१९६१) लाइभ एल्बमं ५ गू ग्रामी (Grammy) अवार्ड त्याकल। थ्व सिरपाः त्याकूम्ह वयकः न्हापांम्ह मिसा खः।

वयकःया 'द जुडी गार्ल्याण्ड शो' (The Judy Garland Show) टेलिभिजनय् नं तसकं लोकप्रिय जुल।

## व्यक्तिगत संघर्ष व दुःख
वयकःया व्यावसायिक जीवन तसकं सफल जूसां व्यक्तिगत जीवन धाःसा तसकं उतार-चढाव व दुःखं जाःगु खः।

मचाबलय् निसें स्टुडियोया तसकं कडा नियम व दबाबय् च्वनेमाःगुलिं वयकःयात मानसिक तनाव व वासःया लत (addiction) जुल।

वयकःया न्याक्वः तक इहिपा जूगु खः अले लिपा आर्थिक व उसाँय् समस्यां यानाः ४७ दँया अल्पायुय् वयकःया मृत्यु जुल।

## प्रभाव
जुडी गार्ल्यान्दयात 'अमेरिकन इन्स्टिच्युट' नं हलिंया ८गू महान अभिनेत्रीया रूपय् सूचीकृत यानातःगु दु। वयकःया लिजा मिनेली (Liza Minnelli) नं छम्ह तःधंम्ह कलाकार खः। वयकःया जीवनया बाखँ क्यनीगु 'जुडी' (Judy, २०१९) संकिपा नं दयेकातःगु दु।

## लिधंसा
शर्ली टेम्पल

**शर्ली टेम्पल** (Shirley Temple) (१९२८–२०१४) हलिउडया इतिहासय् दकलय् प्रसिद्ध मचा कलाकार बाय् 'चाइल्ड स्टार' (child star) खः। सन् १९३० या दशकय्, गुबलय् अमेरिका तःधंगु आर्थिक मन्दी (Great Depression) पाखें जुयाच्वन, उगु ईलय् शर्लीया म्ये व प्याखं अमेरिकाया निंतिं आशा व लसताया प्रतीक जुल।

## बाल कलाकार
शर्लीं ३ दँ निसें अभिनय याये सुरु यानादिल। वय्कःया छुं तसकं लोकप्रिय संकिपात थ्व कथं दु:

* ब्राइट आइज (Bright Eyes, १९३४): थ्व संकिपाय् वय्कःया दकलय् प्रसिद्ध म्ये "On the Good Ship Lollipop" दु।
* द लिटल कर्नल (The Little Colonel, १९३५): थुकिं वय्कःया प्याखं (tap dance) कला क्यन।
* हाइडी (Heidi, १९३७): थ्व संकिपां वय्कःयात हलिं न्यंकं म्हसीकल।

वय्कःया लोकप्रियता थुलि तःधं खः कि सन् १९३४ निसें १९३८ तक वय्कः हलिउडया दकलय् अप्वः ध्यबा त्याइम्ह (No. 1 box office draw) कलाकार जुयादिल। वय्कःयात सन् १९३५ य् ६ दँया उमेरय् विशेष 'जुभिनाइल अस्कर' (Juvenile Academy Award) नं बिल।

## कुटनीतिज्ञ व राजनीति
तःधि जुया वयेवं संकिपा ख्यलय् न्हापा थें सफलता मजुइवं वय्कः राजनीति व कुटनीति (diplomacy) पाखे वनादिल। वय्कः 'शर्ली टेम्पल ब्ल्याक' (Shirley Black) या नामं थ्व ख्यलय् तसकं सफल जुयादिल:

* राजदूत: वय्कः घाना (Ghana) व चेकोस्लोभाकिया (Czechoslovakia) या निंतिं अमेरिकी राजदूत जुयाः ज्या यानादिल।

* प्रोटोकल प्रमुख: वय्कः ह्वाइट हाउसया न्हापांम्ह मिसा 'चीफ अफ प्रोटोकल' नं जुयादिल।

## प्रभाव
शर्ली टेम्पलया प्रभाव संकिपा ख्यलय् जक मखु, मेमेगु ख्यलय् नं खनेदु:
* चाइल्ड स्टारया मानक: वय्कःया सफलतां हलिउडय् बाल कलाकारतय्त गुकथं छ्येलेगु व इमिगु व्यवस्थापन यायेगु धइगु छगू 'मोडल' तयार यात।
* ब्रान्डिङ: 'शर्ली टेम्पल डल' (Shirley Temple dolls) बाय् कताँमरी व 'शर्ली टेम्पल ककटेल' (non-alcoholic drink) आः नं हलिं न्यंकं प्रसिद्ध दु।
* मनोवैज्ञानिक प्रभाव: आर्थिक मन्दीया इलय् वय्कःया संकिपातय्सं यक्व मनूतय्त न्ह्याइपुइकल। राष्ट्रपति फ्र्याङ्कलिन डी. रुजभेल्टं छकः धयादीगु दु — "गुबिले तक झीगु देशय् शर्ली टेम्पल दु, झीसं छुं नं समस्या झेले याये फु।"

## व्यक्तिगत साहस
सन् १९७२ य् वय्कःयात 'ब्रेस्ट क्यान्सर' जूगु खः। उगु ईलय् थ्व विषयय् खुल्ला रूपं खँ ल्हायेगु चलन मदुसां वय्कःनं सार्वजनिक रूपं थ्व बारे कनाः मेमेपिं मिसातय्त उसाँय् सचेतना व साहस प्रदान यानादिल।

## लिधंसा