open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
मार्क ट्वेन

thumb|Mark Twain

**मार्क ट्वेन** (३० नोभेम्बर १८३५ – २१ अप्रिल १९१०) छम्ह प्रसिद्ध अमेरिकी च्वमि, व्यंग्यकार, व प्राध्यापक खः। वय्‌कःया वास्तविक नां **स्यामुएल ल्याङ्गहोर्न क्लेमेन्स** (Samuel Langhorne Clemens) खः। वय्‌कःयात "अमेरिकी साहित्यया अबु" (The Father of American Literature) धकाः नं म्हसीकी। वय्‌कःया च्वसुइ मानवीय स्वभाव, सामाजिक विसंगति, व हास्यया अजूचायाःगु मिश्रण दइ।

## प्रारम्भिक जीवन
मार्क ट्वेनया जन्म अमेरिकाया मिसौरी राज्यय् जूगु खः। वय्‌कः मिसिसिपी खुसिया सिथय् च्वंगु 'ह्यानिबल' (Hannibal) शहरय् तःधं जुल, गुगु थासं वय्‌कःया यक्व बाखंतय्त प्रेरणा बिल।

* **मार्क ट्वेन नांया अर्थ:** थ्व नां मिसिसिपी खुसिइ लःया गहिराई लनेबलय् छ्यलिगु छगू पारिभाषिक खँग्वः खः। थुकिया अर्थ "निगू फ्यादम गहिराई" (Two fathoms deep) खः, गुगु लःजहाज न्ह्याकेत गाक्क माःगु गाःया कथं काइगु या।
* **पेशा:** च्वमि जुये न्ह्यः वय्‌कलं छापाखानाय् ज्या यानादीगु, लःजहाजया पाइलट जूगु, व खानी विभागय् नं ज्या यानादीगु खः।

## मू साहित्यिक कृतित
मार्क ट्वेनया यक्व सफूत हलिं न्यंकं लोकंह्वाः, गुकिया ब्वनेगु परम्परा आः नं दयाच्वंनि:

# **द एड्भेन्चर्स अफ टम सयर (The Adventures of Tom Sawyer, 1876):** थ्व छम्ह मचा काय्मचा 'टम'या बाखं खः। थुकी बाल्यकालया स्वतन्त्रता व साहस क्यनातःगु दु।
# **[[द एड्भेन्चर्स अफ हकलबेरी फिन|द एड्भेन्चर्स अफ हकलबेरी फिन]] (The Adventures of Adventures of Huckleberry Finn, 1884):** थ्व सफूयात आधुनिक अमेरिकी साहित्यया आधारस्तम्भया कथं कायेगु या। थुकी रंगभेद, दासप्रथा, व समाजया नैतिकतायात कयाः कडा व्यंग्य यानातःगु दु।
# **अ कनेक्टिकट यान्की इन किङ आर्थर्स कोर्ट:** थुकी प्रविधि व प्राचीन सामन्ती समाज दथुया द्वन्द्व क्यनातःगु दु।

## हलिं भ्रमण
मार्क ट्वेन छम्ह तःधंम्ह यात्री नं खः। ग्लोबलाइजेसनया प्रारम्भिक ईलय् वय्‌कलं हलिंया यक्व देय्तयगु भ्रमण यानाः 'ट्राभलग' (Travelogue) च्वयादीगु खतः।

* **मानवतावाद:** वय्‌कलं उपनिवेशवाद व साम्राज्यवादी नीतिया कडा विरोध यानादिल।
* **प्रविधि प्रति रुचि:** वय्‌कः थःगु ईया न्हूगु प्रविधि व आविष्कार प्रति तसकल हे आकर्षित जुयादिल।

## दार्शनिक बिचाः
ट्वेनया छगू प्रसिद्ध भनाइ दु: "सत्य स्वया बाखं अजूचायाःगु जुइ, छाय्‌कि बाखं धाःसा छगू सम्भावनाया दायराय् च्वनेमाः, तर सत्ययात धाःसा उकिया आवश्यकता मदु।" (Truth is stranger than fiction, but it is because Fiction is obliged to stick to possibilities; Truth isn't.)

## स्वयादिसँ
*संयुक्त राज्य अमेरिका
*अंग्रेजी भाषा

## ब्वनादिसँ
* Kaplan, Justin (1966). *Mr. Clemens and Mark Twain: A Biography*.
* Powers, Ron (2005). *Mark Twain: A Life*.
मार्सेल प्रुस्ट

**भ्यालेन्टिन लुइस जर्ज यूजीन मार्सेल प्रुस्ट** ( फ्रान्सेली: [maʁsɛl pʁust] ; १० जुलाई १८७१ - १८ नोभेम्बर १९२२) छम्ह फ्रान्सेली उपन्यासकार, साहित्यिक समालोचक, व निबन्धकार ख गुम्हेस्यां स्मारक la recherche du temps perdu  गुगु सन् १९१३ निसें १९२७ या दथुइ  गू खण्डय् पिदंगु खः । वय्कःयात २०गु शताब्दीया दकलय् प्रभावशाली च्वमिपिंय् कायेगु या। 

## लिधंसा

पुचः:च्वमि
मार्को पोलो

**मार्को पोलो** (थ्यं-मथ्यं १२५४ – ८ जनवरी १३२४)) छम्ह भेनिसियन व्यापारी, अन्वेषक व च्वमि ख गुम्हेस्यां सन् १२७१ निसें १२९५ तक्क सिल्क रोडया नापं एसियाया यात्रा यात। वय्कःया यात्रा थ्यं-मथ्यं सन् १३००य् या सफू द ट्राभल्स अफ मार्को पोलोय् (वा बुक अफ द मार्भल्स अफ द वर्ल्ड व इल मिलियोन) च्वयातःगु दु। थ्व सफुतिइ तत्कालीन रहस्यमय तजिलजि व पूर्वी विश्वया आन्तरिक ज्याया वर्णन यानातःगु दु। युआन राजवंशया अधीनय् मंगोल साम्राज्य व चीनया तःधंगु आकारं व तःमि अर्थव्यवस्थां युरोपियनतेत चीन, फारस, भारत, जापान व मेमेगु एसियामि समाजया न्हापांगु व्यापक स्वरुप बिल।

भेनिसय् जन्म जूम्ह मार्कों थः अबु व थः कका निकोलो व माफेओपाखें व्यापारिक व्यापार सयेकल। इपिं एसिया जुयाः कुबलाई खानयात नापलात। सन् १२६९स इपिं न्हापांखुसी मार्कोयात नापलायेत भेनिस लिहां वन। इपिं स्वम्हं एसियाया यात्राय् न्ह्याकल व सिल्क रोडया यक्व थासं जुसें चीन थ्यन। मार्कोया बुद्धि व विनम्रतां प्रभावित कुबलाई खानया राजदरबारं इमित स्वागत याःगु खः। मार्कोयात कुबलाईया विदेशी दूतया रुपय् ज्या यायेत नियुक्त यात, व वयात साम्राज्य व दक्षिण पूर्व एसियाय् यक्व कूटनीतिक मिसनय् छ्वल। थ्व झ्वलय् मार्कों थौंकन्हेया बर्मा, भारत, इन्डोनेसिया, श्रीलंका व भियतनामया भ्रमण यात। थ्व नियुक्तिया छगू भागया रुपय् मार्को नं चीनया दुने यक्व यात्रा यात, १७ दँ तक्क सम्राटया भूमिइ च्वंबिले मार्कों न्हापा युरोपियनतेसं मसिउगु यक्व खँ खंकल। सन् १२९१या आसपास पोलोतयेसं मार्कोयाके मंगोल राजकुमारी कोकोचिन नापं फारसय् वनेत प्रस्ताव तल; इपिं अन १२९३या आसपास थ्यन। राजकुमारीयात त्वःतेधुंका इपिं भूमिगत यात्रा यानाः कन्स्ट्यान्टिनोपल व अनं भेनिसय् वन। थथे २४ दँ लिपा मार्को छेँय् लिहां वल। थ्व ईलय् भेनिस जेनोआनाप युद्धय् लानाच्वन। मार्को भेनिसया पाखें हःताःया कुतलय् दुथ्यात अले जेनोआमितेसं वयात ज्वना यंकल। जेलय् च्वंबलय् वं थःगु समकक्षी कैदी रुस्टिचेलो दा पिसाया यात्राया थःगु जीवनया बाखं कन व रुस्टिचेलों मार्कोया बाखँ लिपिबद्ध यात। सन् १२९९य् मार्को कैदं मुक्त जुल। लिपा, वय्कः तःमिम्ह व्यापारी जुल, इहिपा यानादिल, व स्वम्ह मस्त दत। वय्कःया मृत्यु सन् १३२४य् जुल व वय्कःयात भेनिसया सान लोरेन्जो चर्चय् समाधिइ तल।

चीन थ्यंम्ह न्हापांम्ह युरोपेली मखुसां मार्को पोलों थःगु अनुभवया विस्तृत वृत्तान्त च्वया दकलय् न्हापां त्वःताः वन। वय्कःया विवरणं युरोपियनतेत पूर्वया भूगोल व जातीय तजिलजिया छगू म्हसीक बिलः। नापं वय्कःया सफूलि पोर्सिलेन ज्वलं, बारूद, भ्वंया ध्यबा, व छुं एसियाली वनस्पति व विदेशी प्राणीया न्हापांगु पश्चिमी अभिलेख दु। वय्कःया आख्यानं क्रिस्टोफर कोलम्बस व मेमेपिं यक्व यात्रीतेत प्रेरित यात। पोलोया च्वसुइ आधारित पर्याप्त साहित्य दु; वय्कलं युरोपेली कार्टोग्राफीयात नं प्रभावित यानादिल, गुकिलिं क्याटालन एटलस व फ्रा मौरो मानकिपा(Fra Mauro map) दयेकल।

## स्वयादिसँ
* भेनिस

## लिधंसा
मुरासाकि शिकिबु

**मुरासाकि शिकिबु** (紫式部, ' लेडी मुरासाकि' ;  करिब ९७३  – करिब १०१४ वा १०२५) छम्ह जापानी उपन्यासकार, चिनाखँमि व हेइयान कालया शाही दरबारय् लेडी -इन-वेटिङ ख । वय्कःयात वय्कःया उपन्यास द टेल अफ गेन्जीया निंतिं म्हसीकिगु या। थ्व उपन्यासयात हलिमया न्हापांगु उपन्यासय् छगूया कथं कायेगु या। थ्व उपन्यास करिब १००० व १०१२ दथुइ जापानी भासं च्वयातःगु दु। मुरासाकी शिकिबु छगू वर्णनात्मक नां ख; वय्कःया व्यक्तिगत नां वर्तमानय् मस्यू, तर वय्कः फुजिवारा नो काओरिको (藤原香子) जुइफु, सुयात १००७या जापानी लाय्कूया दस्ताबेजय् शाही लेडी-इन-वेटिङया रुपय् न्ह्यथनातःगु दु।

हेइयान मिसात परम्परागत रुपं चिनियाँ सयेके मबीगु चलन दयाच्वन। हेइयान कालय् सरकारया च्वयेगु भाय् चिनियाँ भाय् जुयाच्वन। तर, मुरासाकीं मचाबिले निसें वय्कःया थःछेँय् चिनियाँ ग्रन्थया निंतिं छगू लगाव क्यनादिल। वय्कलं थःगु २० दँया मध्यनिसें लिपांगु इलय् इहिपा यानादिल व वय्कःया म्ह्याय् दैनी नो सानमी बुइकादिल। इहिपाः जूगु निदँ लिपा वय्कःया भाःत मदुगु खः। वय्कलं द टेल अफ गेन्जी गबले च्वयेगु शुरु यानादिल धइगु अनिश्चित दु , तर सम्भवतः वय्कःया इहिपा जूगु इलय् वा वय्कः विधवा जुइधुंकाः छुं ई लिपा हे च्वयादीगु खः। करिब १००५इ वय्कःयात फुजिवारा नो मिचिनागां इम्पेरियल दरबारय् सम्राज्ञी शोशीया लेडी-इन-वेटिङया रुपय् ज्या यायेत सःतल, सम्भवतः वय्कःया च्वमिया रुपय् प्रतिष्ठाया कारणं थथे जूगु खः। वय्कलं थःगु सेवाया झ्वलय् नं च्वयादिल, दरबारी जीवनया दृश्यत थःगु ज्याय् तनादिल। करिब न्यादँ निसें खुदँ लिपा दरबार त्वःताः शोशीलिसे बिवा ताल क्षेत्रय् अवकाश कायादिल। वय्कःया मृत्युया दँय् विद्वानतेगु मतभेद दु; अप्वः थें विज्ञ १०१४ स सहमत जूसां, मेपिन्सं व १०२५स वय्कः म्वानाच्वंगु सुझाव ब्यूगु दु।

मुरासाकीं "द डायरी अफ लेडी मुरासाकी" काव्यया छगू खण्ड, नापं द टेल अफ गेन्जी च्वयादिल। थ्व च्वज्या क्वचाःगु छगू दशकया दुने हे गेन्जीयात प्रान्त-प्रान्तय् वितरण यात; छगू शताब्दीया दुने थ्व जापानी साहित्यया क्लासिकया रुपय् मान्यता प्राप्त जुल व विद्वानतेगु समालोचनाया विषय जुल । सन् १९२५ निसें १९३३ या दथुइ द टेल अफ गेन्जी अंग्रेजी भासं पिदंगु खः। विद्वानतय्सं वय्कःया ज्याया महत्वयात निरन्तर रुपं मान्यता बियाच्वंगु दु, गुकिं हेइयान दरबारी समाजयात चरम अवस्थाय् क्यनाच्वंगु दु । १३गु शताब्दी निसें वय्कःया कृतिइ जापानी कलाकार व नांजाःपिं उकियो-ए वुडब्लक गुरुतेसं चित्रण यानातःगु दु।

## स्वयादिसँ
* उपन्यास
* जापान
* गेन्जीया बाखँ

पुचः:जापानी च्वमि
मौसम

**मौसम** धयागु वायुमण्डलय् न्हिथं बाय् घौछिं-घौ हिलाच्वनीगु अवस्था खः।  थुकियात तापक्रम, वृष्टि, तःफय्, सुपाँय् आदि अवस्थां असर याइ।  मौसमय् फय्, ज्वालामुखी, तफय्, फस, ग्वफय्, वा, च्वापु, व यक्व मेमेगु अवस्था दुथ्याः। सुर्द्यःया उर्जां मौसमय् लिच्वः लाकी। दच्छिया थीथी इलय् छगू लागाय् सामान्यतया गज्याःगु अवस्था जुइ धकाः मौसमं झीत धाइ। मौसमय् हिउपाः वइबिले यक्व जीवित प्राणीया जीवनय् लिच्वः लाकेफु। मनूतसें थीथी वसः पुनीगु अले थीथी मौसमय् पाय्छि ज्या याइगु जुइ। नापं, मौसम कथंया थी थी नसा नयेगु जुइ।

हलिंन्यंकया मौसम स्टेशनं मौसमया थीथी ब्वयात दायेगु ज्या याइ। मौसम दाना स्वयेगु पहः दुने फसया गति, फसया दिशा, तापक्रम व आर्द्रता आदि ला। मनूतसें भविष्यया मौसम पूर्वानुमान यायेत थुगु दापू छ्यलेगु कुतः याइ। थुपिं मनूतेत मौसमविद् धाइ। इमिसं मौसमया प्रवृत्तियात अनुसरण यायेत तःधंगु गणितीय मोडेल दयेकेत कम्प्यूटर छ्यली।

## तच्वःगु मौसम
तच्वःगु मौसमं मनूत व इमिगु सम्पत्तियात स्यंकेफु। छुं अवस्थाय् थ्व छगू झन्झट जक जुइफुसां छुं अवस्थाय् थुकिलिं मनूतेगु धन जन क्षति यायेफु। तच्वःगु मौसमया छुं दसुत थथे दु:
* उष्णकटिबंधीय चक्रवात (ग्वःफय्)
* तच्वःगु वाफय् वइगु
* गंका मौसम (Drought)
* क्वाःफय् (Heat waves)
* तोर्नेदो

## लिधंसा

## स्वयादिसँ
* वातावरण

पुचः:विज्ञान
मेरी शेली

**मेरी शेली** छम्ह नांजाःम्ह च्वमि ख। वय्‌कलं दयेकादीगु पात्र फ्याङ्केस्ताइन आधुनिक हलिंया दकलय् नांजाःगु ग्यानापूम्ह पात्रय् छम्ह ख। 

## ल्यया च्वखँ

* *हिस्त्रि अफ अ सिक्स वीक्स तुर (History of a Six Weeks' Tour)* (१८१७)
* *[[फ्र्याङ्केस्ताइन]]* (१८१८)
* *मतिल्दा (Matilda)* (१८१९)
* *भाल्पेर्गा (Valperga) (१८२३)
* *पोस्तह्युमस पोएम्स अफ पर्सी बिश शेली (Posthumous Poems of Percy Bysshe Shelley)* (१८२४)
* *द लास्त म्यान (The Last Man)* (१८२६)
* *द फर्चुन्स अफ पर्किन वारबेक (The Fortunes of Perkin Warbeck)* (१८३०)
* *लोदोर (Lodore)* (१८३५)
* *फक्नर (Falkner)* (१८३७)
* *द पोएतिकल वर्क्स अफ पर्सी बिश शेली* (१८३९)
* *लाइफ्स अफ द मोस्त एमिनेन्त लितररी एन्द साइन्तिफिक मेन (Lives of the Most Eminent Literary and Scientific Men)* (१८३५-३९)य् थीथी योगदान, 
* *र्याम्बल्स इन जर्मनी एन्द इतालि इन १८४०, १८४२, एन्द १८४३ (Rambles in Germany and Italy in 1840, 1842, and 1843)'' (१८४४)

## स्वयादिसँ
* च्वसु

पुचः:च्वमि
मोलियर

**मोलियर** (Molière), गुम्हय्‌गु वास्तविक नां **जाँ-बाप्टिस्ट पोकेलिन** (Jean-Baptiste Poquelin) खः, फ्रान्सया छम्ह तसकं नांजाःम्ह प्याखंच्वमि, कलाकार व ध्याचू च्वमि खः। वय्‌कःया जन्म १५ ज्यानुवरी १६२२ य् पेरिसय् जूगु खःसा मृत्यु १७ फेब्रुअरी १६७३ य् जूगु खः। हलिम साहित्यय् वय्‌कःयात ख्यालि (Comedy) व ध्याचू विधाया दकलय् तःधंम्ह गुरुय् छम्हया कथं कयातःगु दु। मोलियरया च्वसुं फ्रान्सेली भाय्यात थुलि तःधंगु प्रभाव लाकल कि थ्व भाय्यात हे "मोलियरया भाय्" (The language of Molière) धकाः नं म्हसीकिगु याः।

## जीवनी व सुरुवाती ज्या
मोलियर पेरिसया छगु तःमि छेँखाय् जन्म जूगु खः। वय्‌कःया अबु जुजुया लाय्कूलि ज्या याइम्ह छम्ह व्यापारी खः, गुकिं यानाः वय्‌कलं बांलाःगु शिक्षा काये खन। तर वय्‌कलं थःगु छेँजःया व्यापार त्वताः प्याखं ख्यलय् वनेगु निर्णय यानादिल। सन् १६४३ य् वय्‌कलं 'इलस्ट्र थिएटर' (L'Illustre Théâtre) धाःगु पुचःया पलिस्था यानादिल। थ्व पुचलं सुरुइ यक्व दुःख फयेमाल व आर्थिक रुपं नं थाकुगु अवस्था वल, तर लिपा वय्‌कलं थःगु हे ध्याचू शैलीया प्याखंत च्वयेगु सुरु यायेधुंकाः तःधंगु सफलता प्राप्त यानादिल। थः हे च्वमि जूगुलिं वय्‌कलं प्याखनय् मू पात्रया भूमिका नं म्हितादीगु खः।

## ध्याचू व साहित्यय् योगदान
वय्‌कःया प्याखंतय्सं मनूतय्त न्ह्यइपुसा (Entertainment) बीगु जक मखु, तत्कालीन फ्रान्सेली समाजयात थःगु हे ख्वाः क्यनेगु ज्या नं याःगु दु। मोलियरं समाजया थी-थी पुचः, गथेकि नक्कली डाक्टर, लोभी मनूत, व धर्मया नामय् ठगे याइपिन्त थःगु बाखंया मू पात्र दयेकाः इमिगु आलोचना यानादिल। वय्‌कःया दकलय् नांजाःगु प्याखं 'तार्तुफ' (Tartuffe) य् धर्मया नामय् जुइगु पाखण्डयात क्यनातःगु दु। थ्व प्याखं पिहां वयेधुंकाः उगु इलय् धार्मिक पुचःतय्सं थ्व प्याखं क्यनेत प्रतिबन्ध नं तःगु खः, तर लिपा जुजुया ग्वाहालिं थ्व हाकनं क्यनेगु अनुमति दत। अथेहे 'द माइजर' (The Miser) य् ध्यबाया लोभी मनूया बाखं दुसा, 'द मिसान्थ्रोप' (The Misanthrope) य् समाजया बनावटी व्यवहारयात ध्याचू यानातःगु दु।

## लिपांगु ई व मृत्यु
१७ फेब्रुअरी १६७३ य् थःगु हे प्याखं 'द इम्याजिनरी इन्भ्यालिड' (The Imaginary Invalid) य् म्हिताच्वंगु इलय् वय्‌कःयात तसकं ल्वचं कालः। थ्व प्याखनय् वय्‌कलं छम्ह ल्वगिया भूमिका म्हिताच्वंगु खः, व स्टेजं क्वहां वयेधुंकाः छुं घौ लिपा हे वय्‌कःया मृत्यु जुल। वय्‌कः मदुसां वय्‌कःया प्याखंत थौंया इलय् नं हलिमय् दकलय् अप्व क्यनिगु प्याखंत मध्ये लाः। मोलियरया ध्याचू शैली व मानव स्वभावया गहन थुइकां वय्‌कःयात छम्ह अमर च्वमि दयेका तःगु दु।

## मू कृति वा प्याखंत
क्वय् बियातःगु धलखय् मोलियरया दकलय् नांजाःगु प्याखंत व इमिगु मू विषय बियातःगु दु:

## स्वयादिसँ
* च्वमि

## लिधंसा

पुचः:च्वमि
म्यार्लन ब्रान्डो

300px|right|thumb|म्यार्‍लन ब्रान्डो

**म्यार्लन ब्रान्डो जुनियर** (अप्रिल ३, १९२४ – जुलाइ १, २००४) छम्ह एकेडमी सिरपा त्याम्हि अमेरिकी नायक खः। वेकयात २०औं शताब्दीयागु दक्ले बांलाम्ह कलाकारय् छम्ह धाइ। वेकयागु गडफादरयु पात्र सिक्क हे नांजागु पात्र खः। 

## बाल्यकाल

## वस्यक

## उपलब्धि

पुचः:कलाकार, नृतक व मोडेल
बायोलोजी

Biology studies the variety of life *(clockwise from top-left)* *[[E. coli]]*, tree fern, gazelle, Goliath beetle

**बायोलोजी** (युनानी भाषा: βιολογία - βίος, *बायोस्*, "जीवन"; -λογία, *[[-लोजी|-लोजिया]]*) प्राकृतिक विज्ञानया छगू ख्यः ख। थ्व ख्यले प्राणी, प्राणीतेगु स्वापू व प्राणीया वातावरणया सीकेज्या जुइ। थ्व विज्ञानय् प्राणीतेगु संरचना, ज्या, ग्रोथ, उत्त्पत्ति, इभोलुसन, व प्राणीतेगु डिस्ट्रिब्युसनया वैज्ञानिक सीकेज्या जुइ। नापं थ्व विज्ञानय् प्राणीतेगु गुणया आधारय् वर्गीकरण व प्रजातिया उत्त्पत्तिया बारेय् अध्ययन जुइ। आधुनिक बायोलोजीया प्यंगु मूल सिद्धान्त ख:  सेल सिद्धान्त, इभोलुसन, जेनेटिक्स व होमियोस्ट्यासिस।

बायोलोजी छगू निश्चित विज्ञानया रुपय् १९गु शताब्दीइ विकास जुल। थ्व ईले वैज्ञानिकतेसं प्राणीतेगु आधारभूत गुणया सीका काल। आःया ईले बायोलोजी विद्यालय व विश्वविद्यालयतेगु आधारभूत पाठ्यक्रमया छगू विषय जुइ धुंकल। नापं थ्व विषयय् यक्व सफू, जोर्नल आदि नं नियमित कथं ध्वायेगु या। 

बायोलोजीया आपालं ख्यःत विशिष्टिकृत विषयया कथं सीकीगु या। परम्परागत कथं थ्व ख्यःयात बोटानी, वनस्पतिया सीकेज्या; जुलोजी, पशुया सीकेज्या; व माइक्रोबायोलोजी, माइक्रोअर्‍ग्यानिजमया सीकेज्याया कथं बायेगु या। हानं थ्व ख्यःतेत नं प्राणीयात सीकिगु तह व प्राणीयागु बारेय् जानकारी कायेगु तवः कथं हानं बायेगु या। बायोकेमिस्ट्रीइ जीवनया आधारभूत केमिस्ट्रीया अध्ययन जुइ; मोलेकुलर बायोलोजीइ बायोलोजिकल मोलेकुलया जटिल काये-बियेया अध्ययन जुइ; सेलुलर बायोलोजीइ सेलया अध्ययन जुइ;  फिजियोलोजीइ प्राणीया टिस्यु व अर्‍ग्यान सिस्टमया भौतिक व रसायनिक ज्याया अध्ययन जुइ; इकोलोजीइ प्राणी व प्राणीया वातावरणया सम्बन्धया अध्ययन जुइ। 

## See also

*List of biology topics
*List of basic biology topics
*List of biological websites
*List of biologists

## References

## Further reading
*
*
*
*
*
*
*

## External links

*Location guide to original research materials in biology - the papers of prominent biologists in history
*OSU's Phylocode
*Biology Online - Wiki Dictionary
*''The Tree of Life'': A multi-authored, distributed Internet project containing information about phylogeny and biodiversity.
*MIT video lecture series on biology
*Biology and Bioethics.

;Journal links
*PLos Biology A peer-reviewed, open-access journal published by the Public Library of Science
*International Journal of Biological Sciences A biological journal publishes peer-reviewed scientific papers of significance
*Perspectives in Biology and Medicine
म्ये

**म्ये** (Song) धइगु मनूया सः व बाजं थाना हालिगु छगू सांगीतिक रचना खः। थ्व कलाय् मनुया सः व बाजंया सः थीथी सुर व तालय् ल्वाकछ्यायेगु जुइ। हलिमया थीथी थासय् थीथीकथंया म्ये खनेदु। म्ये हालिगु चलनया विकास नं हलिमया थाय्‌ अनुसार भतिचा-अप्व पा। यक्व लहनाय् थ्व तजिलजिया अभिन्न अंग जुयाच्वनेधुंकूगु दु। सः, ताल, राग आदि म्येया थीथी कुचा ख। थुकिं म्येग्वः (Lyrics) व धुन (Melody) यात छथाय् हयाः छगू अर्थपूर्ण व लयात्मक अभिव्यक्ति दयेकी। म्ये छम्ह मनूनं हालिगु (Solo), पुचलय् हालिगु (Choral), वा बाजं नापं वा बाजं मदयेकः (A Cappella) हालिगु जुइफु।

## म्येया संरचना (Structure)
पाश्चात्य व आधुनिक म्येया संरचनाय् आपालं क्वय् बियातःगु ब्वः दइ:

# **स्थायी (Chorus/Refrain):** म्येया मू भाग गुगु हाकनं हालिगु जुइ। थुकिं म्येया मुख्य भाव वा सन्देश कःघाइ।
# **अन्तरा (Verse):** म्येया बाखं वा सन्दर्भ न्ह्यब्वइगु भाग। थुकिया धुन उथें च्वंसां खँग्वः धासा प्रत्येक अन्तराय् पाः।
# **ब्रिज (Bridge):** म्येया अन्तिम भागय् वने न्ह्यः लयात्मक हिउपाः हइगु छगू चिधंगु भाग।
# **प्रवेश व अन्त्य (Intro and Outro):** म्ये सुरु जुइबलय् व सिधइबलय् थाइगु धुन।

## म्येया ताजि
संगीतया विधा कथं म्येया थी-थी स्वरूपत दइ:

* **शास्त्रीय म्ये:** नियमबद्ध राग व तालय् आधारित (दसु: ध्रुपद, ख्याल)।
* **लोक म्ये (Folk Song):** जातिय वा क्षेत्रीय पहिचान दूगु, पुस्ता दर पुस्ता हस्तान्तरण जूगु म्ये (दसु: राजमति)।
* **भक्ति म्ये:** द्यःया स्तुति वा आध्यात्मिक भाव दूगु म्ये (दसु: भजन, चचा म्ये)।
* **आधुनिक पप म्ये:** व्यापक जनमानस व वाणिज्य सञ्चारया निंतिं दयेकातःगु म्ये।

## स्वयादिसँ
* संगीत

## सांस्कृतिक व सामाजिक महत्त्व
* **अभिव्यक्ति:** म्ये मनूया भावना (मतिना, वियोग, विद्रोह, उत्साह) प्वङ्केगु दकलय् सशक्त माध्यम खः।
* **इतिहास संरक्षण:** यक्व ऐतिहासिक घटना व संस्कृति लोक म्येया माध्यमं सुरक्षित जुयाच्वंगु दइ।
* **लय्ता व उद्योग:** डिजिटल युगय् म्ये उत्पादन व वितरणं तःधंगु आर्थिक वाणिज्य व रोजगारी सिर्जना याइ।

## ब्वनादिसँ
* Middleton, Richard (1990). *Studying Popular Music*.
* Booth, Mark W. (1981). *The Experience of Songs*.

पुचः:संगीत
म्यारिलीन मुन्रो

**म्यारिलीन मुन्रो** (बुगु **नर्मा जीन मोर्तेन्सन**; जुन १, १९२६ – अगस्ट ५, १९६२), छम्ह [गोल्डेन ग्लोब सिरपा-त्यामि अमेरिकी अभिनेत्री, गायिका, मोडेल, पप आइकन व सेक्स सिम्बोल ख। वय्‌कःयात वय्‌कःया हास्य शैली व स्क्रीन प्रिजेन्सया निंति मनुतेसं म्हसीकि। वय्‌कः १९५० व १९६०या दशकया दक्ले नांजाम्ह संकिपा स्टारय् छम्ह ख। वय्‌कःया क्यरियरया उत्तरार्धय् वय्‌कलं सिरियस रोल नं म्हितादिल। तर वय्‌कलं लिपा क्यारियर व निजी जिन्दगीइ नैरास्यता लुइकादिल। वय्‌कःया मृत्यु कन्स्पिरेसी थियोरीया निंति छगु तधंगु विषय जुगु दु।
## संकिपात
## स्वयादिसँ
* हलिवूड

पुचः:जीवनी
पुचः:१९२६य् बुगु
पुचः:१९६२य् मदुगु
पुचः:हलिवूडया अभिनेत्री
युरी ग्यागारिन

**युरी एलेक्सेयेविच ग्यागारिन**' (Yuri Alekseyevich Gagarin वा Ю́рий Алексе́евич Гага́рин) मार्च ९, सन् १९३४ – मार्च २७, सन् १९६८) छम्ह सोभियत पाइलत व कस्मोनत (अन्तरिक्ष अन्वेषक) ख। वय्‌कः बाह्य अन्तरिक्षय् थ्यंम्ह न्हापांम्ह मनु ख। वय्‌कःया सर्गगः (स्पेसक्राफ्त) भोस्तोकं सन् १९६१या अप्रिल १२ खुनु पृथ्वीयात चाह्यु बिलय् वय्‌कः अन्तरिक्ष थ्यंम्ह दकलय् न्हापांम्ह मनु जुयादिगु ख। 


File:1976 4569.jpg|
File:Stamp of Azerbaijan 595.jpg|
File:RR5514-0005R 10 рублей биметалл 2001 40 лет полета Гагарина реверс.png|
File:2011. Stamp of Belarus 07-2011-03-28-m.jpg|


## लिधंसा

## स्वयादिसँ
* रुस
योहान सेबेस्टियन बाख

thumb|right|योहान सेबेस्टियन बाच
thumb|right|योहान सेबेस्टियन बाच

**योहान सेबेस्टियन बाख** (मार्च २१, सन् १६८५, पुलां शैलीमार्च ३१, सन् १६८५ (पुलां शैली) – जुलाई २८, सन् १७५० (न्हुगु शैली)) छम्ह जर्मन संगीतकार, अर्ग्यान वादक, हार्पसिकर्द वादक, भायोला वादक व भायोलिन वादक ख। वय्कःया धार्मिक व धर्मनिरपेक्ष संगीतं कोइर, अर्केस्ट्रा व एकल वादनं बारोक संगीत कालया थी-थी सांगीतिक पक्षयात एकिकृत याना बारोक संगीतयात उत्कर्षय् थ्यंकादिल व थ्व संगीतय् छगू परिपक्वता हयादिल।  
वय्कलं न्हुगु विधाया पलिस्था यानामदिसां वय्कलं विद्यमान जर्मन शैलीयात बह्लागु काउन्टरपोइन्त प्रविधिं, हार्मोनिक व मोतिफया बेजोड संगठनं व इटाली व फ्रान्सया संगीतया रिदम, फर्म व टेक्सचर बारोक संगीतय् थिंका थ्व संगीयताय समृद्ध यानादिल। 

## लिधंसा

## स्वया दिसँ
### स्वापू दुगु च्वसु
*
### पिनेयागु स्वापूत
*

पुचः:रचनाकार व संगीतकार
राज्य

संघीय देय्य् **राष्ट्र्या** भागयात राज्य धाइ धाःसा एकात्मक देय्य् देय्यात हे राज्य धाइ।

## स्वयादिसँ
*राजनीति
पुचः:राजनीति
पुचः:गुजरात
रिचार्ड वाग्नर

**विल्हेल्म रिचर्ड वाग्नर बाय् रिचार्ड वाग्नर** (२२ मे १८१३ – १३ फेब्रुअरी १८८३) छम्ह जर्मन संगीतकार, थिएटर निर्देशक व निबन्धकार खः, गुम्ह थःगु ओपेरा (गुकियात वय्कः "म्युजिक ड्रामा" धयादी) या निंतिं नांजाः। मेमेपिं ओपेरा संगीतकारत स्वया पाःगु पहः दुम्ह, वाग्नरं थःगु कृतिया संगीत व लिब्रेटो (libretto - म्येया खँग्वः) निगुलिं थम्हं हे च्वयादी। वय्कःया द रिङ अफ द निबेलुङ (The Ring of the Nibelung) प्यंगू ओपेराया छगू विशाल चक्र खः। वय्कः "लाइटमोटिफ" (leitmotif) - संगीतया छगू ब्वः गुगु विशेष पात्र वा विचाःलिसे स्वापू तइ - या प्रयोगया निंतिं नांजाः।

## मू कृति
द रिङ अफ द निबेलुङ (The Ring of the Nibelung)

ट्रिस्टान उन्ड आइसोल्ड (Tristan und Isolde)

लोहेन्ग्रिन (Lohengrin)

## स्वयादिसँ
* संगीत

पुचः:संगीतकार
राफेल

**राफेल सान्जियो,**  साधारण रुपय् थःगु न्हापांगु नां (इतालियानो *राफेलो)* या नामं नांजाम्ह,  (6 अप्रिल वा 28 मार्च, [[1483-6 अप्रिल,]] 1520)  उच्च पुनर्जागरणया किपाया अनुग्रहता व पूर्णताया निंतिं नांजाम्ह छम्ह इटालियन चित्रकार व वास्तुकार ख।   माइकल एंजेलो व लियोनार्दो दा विंचीनापं वय्कः व ईया पारंपरिक त्रिमूर्ति गुरुय् छम्ह ख। 

राफेल सिक्क हे लगनशील मनु ख व स्विन्हे दँया अल्पायुइ मदसां वय्कःया यक्व ज्या, विशेष रूपं भेटिकनय् ल्यँनि।   वय्कः थःगु जीवनकालय् सिक्क प्रभावशाली जुयादिल, तर वय्कः मदये धुंका वय्कःया महान प्रतिद्वंद्वी माइकल एंजेलोया प्रभाव 18गु व 19गु सदी तक्क अप्व नांजाल, लिपा वय्कःया शान्त व सामंजस्यपूर्ण गुण हानं उच्चतम कोटीया रुपय् नालेगु यानाहल।   

वय्कःया ज्या स्वंगु चरण व स्वंगु शैलीइ स्वाभाविक कथं पा, दकले  न्हापा जियोर्जियो Vasari द्वारा वर्णित:  Umbriaया  प्रारंभिक ई , लिपा फ्लोरेन्सया कलात्मक परम्परात नालाकाःगु प्यदँया छ्गु खण्ड(1504-1508) व दकले लिपाया रोमय् पोप व वय्कःया नापंया सहयोगीतयेगु ज्याय्  व्यस्त व विजयी झिंनिदँ। 

## स्वयादिसँ
* राफेलया ज्यातयेगु धलः
* पुनर्जागरण कालया किपा 
* इतालियन पुनर्जागरण

## नोट
thumb|प्यानथियनय् रफएल व मारिया Bibbienaया चिहान

## मू लिधंसा
* Blunt, Anthony, *Artistic Theory in Italy, 1450-1660* , 1940 (refs to 1985 edn), OUP, ISBN 0-19-881050-4
* Gould, Cecil, *The Sixteenth Century Italian Schools* , National Gallery Catalogues, London 1975, ISBN 0-947645-22-5
* Roger Jones and Nicholas Penny, *Raphael* , Yale, 1983, ISBN 0-300-03061-4
* Landau, David in:David Landau &amp; Peter Parshall, *The Renaissance Print* , Yale, 1996, ISBN 0-300-06883-2
* Pon, Lisa, *Raphael, Dürer, and Marcantonio Raimondi, Copying and the Italian Renaissance Print* , 2004, Yale UP, ISBN 978-0-300-09680-4
* Vasari, selected &amp; ed Malcolm Bull, *Artists of the Renaissance* , Penguin 1965 (page nos from BCA edn, 1979)
* Wölfflin, Heinrich; *Classic Art; An Introduction to the Renaissance* , 1952 in English (1968 edition), Phaidon, New York.

## अझ ब्वनादिसं
आया जीवनीक सूचंया मानक स्रोत: भि. Golzio,या *Raffaello nei documenti nelle testimonianze dei contemporanei e nella letturatura del sue secolo,*  भेटिकन सिटी व वेस्तामिद,सन् 1971**  ख। 

## पिनेया स्वापू

* V&amp;A London online feature on the Raphael Cartoons
* Ten drawings and three paintings from the Royal Collection
* Web Gallery of Art
* Most of the Raphael/Raimondi prints from the San Francisco Museums
* smARThistory: Raphael's ''Alba Madonna'' 

पुचः:वास्तुशास्त्री, शील्पकार व चित्रकार
*
पुचः:Italian painters
पुचः:Portrait artists
Raphael
Raphael
Raphael
Raphael
Raphael
Raphael
रेदियो

**रेडियो** (Radio) सः प्रसारण याइगु छगू यन्त्र ख। थ्व प्रविधिं रेडियो तरंग छ्यला संचार यायेगु जुइ। रेडियो तरङ्ग धयागु ३ हर्ट्ज (Hz) व ३०० ​​गिगाहर्ट्ज (GHz) दथुया फ्रिक्वेन्सीया विद्युत चुम्बकीय तरंग खः। थुकियात एन्टेनालिसे स्वानातःगु ट्रान्समिटर धाःगु इलेक्ट्रोनिक उपकरणं पिकाइ गुकिं तरंगयात विकिरित याइ। थन्याःगु विकिरणयात रेदियो रिसिभरय् स्वानातःगु मेमेगु एन्टेनां प्राप्त यायेछिं; थ्व रेडियो सन्चारया मू सिद्धान्त खः । संचारया नापं रेडियोयात राडार, रेडियो नेभिगेसन, रिमोट कन्ट्रोल, रिमोट सेन्सिङ, व मेमेगु ज्याया निंतिं छ्येलिगु या।

## ज्या
रेडियोया यक्व ज्या दु, गुकिलि प्रसारण, सः संचार, दाता संचार, राडार, रेडियोलोकेशन, व रिमोट कन्ट्रोल आदि ला।

## स्वयादिसँ
* संस्कृति
* विद्युतचुम्बकिय विकिरण

पुचः:संस्कृति
रोबर्ट लुइ स्टेभेन्सन

The angel of my infant life—
From the sick child, now well and old,
Take, nurse, the little book you hold!" ⁠Dedication of "A Child's Garden of Verses": ⁠⁠"To Alison Cunningham. From her Boy."]]

**रोबर्ट लुइ स्टेभेन्सन** छम्ह नांजाम्ह च्वमि ख।
लर्ड बाईरोन

लर्ड बाइरन (Lord Byron) (१७८८–१८२४), सुया नां जर्ज गोर्डन बाइरन खः, अङ्ग्रेजी साहित्यया 'रोमान्टिक युग' (Romantic Age) या छम्ह दकलय् प्रभावशाली, विवादास्पद व प्रतिभाशाली चिनाखँमि खः। वयकः थःगु उत्कृष्ट काव्यकला नापं थःगु साहसी व्यक्तित्व व विद्रोही स्वभावया निंतिं नं हलिं न्यंकं नांजाः।

## 'बाइरोनिक हिरो' (Byronic Hero)
बाइरनया दकलय् तःधंगु साहित्यिक योगदान 'बाइरोनिक हिरो' या अवधारणा खः। थ्व छगू विशेष प्रकारया पात्र खः गुकिया विशेषता थ्व कथं दु:

* जटिल व्यक्तित्व: थ्व पात्र बुद्धिमान व आकर्षक जुइ, तर वया दुने छुं रहस्यमय दुःख वा अपराधबोध (guilt) दइ।

* विद्रोही स्वभाव: समाजया नियम व परम्परायात उल्लंघन यायेगु व थःगु हे लँपु कायेगु।

* याकः च्वने यःम्ह: थ्व पात्र अक्सर समाजं अलग च्वनी (isolated/alienated)। थ्व पात्रया अवधारणा लिपाया यक्व उपन्यास व संकिपातय्गु नायकया निंतिं आधार जुल।

## मू साहित्यिक कृतित

बाइरनया च्वसुइ व्यङ्ग्य, मतिना, व साहसिक यात्राया बाखँत अप्वः दइ:

*  डन हुआन (Don Juan): थ्व बाइरनया दकलय् तःधंगु व व्यङ्ग्यात्मक महाकाव्य खः। थुकिं छम्ह मिजंया थी-थी देशया यात्रा व मतिनाया बाखँ अःपुगु व न्ह्याइपुगु शैलीं क्यनी। 
*  चाइल्ड हेरोल्ड्स पिलग्रिमेज (Childe Harold's Pilgrimage): थ्व चिनाखँ नं तसकं लोकप्रिया जुल। थुकिं युरोपया यात्रा यानाच्वंम्ह छम्ह युवाया विचाः व भावना क्यनी। 
*  शी वाक्स इन ब्युटी (She Walks in Beauty): थ्व बाइरनया दकलय् लोकप्रिया व बांलाःगु छन्द चिनाखँ (lyric poem) मध्ये छगू खः, गुकिं मिसाया सौन्दर्यया वर्णन याइ।

## जीवन व राजनीति

बाइरनया जीवन थः हे छगू उपन्यास थें नाटकीय दु:
* साहसिक यात्रा: वयकःनं युरोप व मध्य-पूर्वया थी-थी देशय् भ्रमण यानादिल।
* स्वतन्त्रताया पक्षपाती: वयकः प्रजातन्त्र व स्वतन्त्रताया तसकं पक्षपाती खः।
* ग्रीसया स्वतन्त्रता संग्राम: ग्रीसया मनूतय्सं ओटोमन साम्राज्य विरुद्ध ल्वाःगु स्वतन्त्रता संग्रामय् ग्वाहालि यायेत वयकः थः हे अन वनादिल। उकिं वयकःयात ग्रीसय् 'राष्ट्रिय नायक' (National Hero) या रूपय् काइ।

## मृत्यु व लुमन्ति
बाइरनया मृत्यु ३६ दँया अल्पायु बिले ग्रीसया 'मिसोलङ्गी' (Missolonghi) य् ल्वचं कयाः जुल। वयकःया विद्रोही चिनाखँ व व्यक्तित्वं पीबी शेली, जोन कीट्स, व हलिंया यक्व च्वमितय्त प्रेरणा बिल।

## लिधंसा
 

पुचः:च्वमि
लसकुस

ज्वजलपा न्हुम्ह पासा! छित विकिपिडियाले लसकुस दु| विकिपिडिया छगु स्वतन्त्र हलिमसफु (Encyclopedia) ख| विकिपिडियाले न्ह्यम्ह मनुनं नं सम्पादन याये फु (छिं नं!)|
लाज्या

**लाज्या** धाःगु थःगु नुगः हयेकेत, थःगु लाःगु ईलय् याइगु ज्या ख। लाज्याया दसुया रुपय् चाहिलिगु, थी-थी सामान मुंकिगु, क्रियतिभ व कलात्मक ज्या यायेगु, कासा म्हितिगु आदि कायेछिं। छता हे लाज्याय् हानं-हानं ब्वति कया मनुतयेसं व ख्यःया ज्ञान व कौशल कायेफु। साधारणतया, थ्व कथं नुगः हयेकेत जक्क यायेगु ज्यायात अमेचर धाइगु या। 

## स्वयादिसँ
* झासु
* लय्‌ताज्या

पुचः:संस्कृति
लि बाइ

लि बाइ (मे १९, ७०१ - नोभेम्बर ३०, ७६२) वा "ताइबाई" चीनय् ताङ्ग राजवंशकालीन छम्ह चिनाखँमि खः। वय्कःया पैतृक छेँ लोङ्गशी चेङ्गजी (वर्तमान जिङ्गनिङ्ग, गान्सु प्रान्तया दक्षिण पश्चिम)य् ला। वय्कः हान राजवंशया सेनापति लि गुआङ्ग, लि हाओ, जिलियाङ्गया जुजु वुझाओया वंशज व लि व ताङ्ग वंशया जुजुतेगु थः ला। 

वय्कःया द्वछि चिनाखँ वर्तमानय् लुप्त जुइधुंकूगु दु। ताङ्ग राजवंशय् लि बाइया चिनाखँतेत यिन फानया ७५३या सफू "हेयू यिङ्गलिङ्ग संग्रह"य् मुंकातःगु। वय्कःया चिनाखँज्याय् अद्वितीय व समृद्ध कल्पना, राजसी व मतिनाया शैली, कलात्मक अवधारणा खनेदु। वय्कलं अनियन्त्रित भावनातेत व्यक्त यायेत अतिशयोक्ति व रूपक, प्राकृतिक व सुन्दर खँग्वः व खँत्याः/खँपुचः छ्यलादीगु या। वय्कःया चिनाखँ सहज रुपं लः थें बाहा वनि धका धयातःगु दु। वय्कःया चिनाखँ ब्वनिगु परम्पराया इतिहास द्वछि दँ स्वया ताःहाकः जु। वय्कःया यक्व चिनाखँ चिनिया साहित्यय् शास्त्रीय कलाया कथं कायेगु या। किङ्ग राजवंशया झाओ यीं धयादीगु दु कि: "लि व दुया चिनाखँ द्वलंद्व मनूतेगु म्हूतुं जूगु दु।"। चिनाखँया ख्यलय्  लि बाईया कलात्मक उपलब्धितेत चिनिया मतिनाविधा/रोमान्तिक चिनाखँया शिखरया रुपय् कायेगु या। यिन फानया सफूलि खण्ड १६१ निसें १८५तक सकल ताङ्ग चिनाखँतेत मुंकातःगु दु। 

## स्वयादिसँ
* चिनाखँ

पुचः:चिनाखँमि
रैनेर मारिया रिल्के

**रैनेर मारिया रिल्के** छम्ह नांजाम्ह च्वमि ख। 

## लिधंसा

पुचः:च्वमि व चिनाखँमि
रुआल आम्युनसन

**रुआल आम्युनसन** (नर्वेमि भाषा: Roald Engelbregt Gravning Amundsen (; [जुलाई १६, सन् १८७२&nbsp;–  करिब [जुन १८, सन् १९२८) छम्ह नर्वेमि ध्रुवीय अनवेषक ख। वय्कःया नेत्तृत्वया छगू पुचः मनुया इतिहासय् हे दकले न्ह्यः दक्षिणी ध्रुवय् थ्यन। नापं, उत्तरी व दक्षिणी नितां हे ध्रुवय् दकले न्ह्यः थ्यनिम्ह म्नुअ नं वय्कः हे ख।  उत्तरपश्चिमी मार्ग पार याइम्ह न्हापांम्ह मनु नं वय्कः हे ख। सन् १९२८या जुनय् छगू उद्धार अभियानय् ब्वति कयादीबिले वय्कः गायब जुयादिल। वय्कः व दगलस मःसन, रोबर्ट फाल्कन स्कट व अर्नेस्ट शाक्लेटन एन्टार्क्टिक अनवेषनया वीर कालया मू नायःत ख। 

## लिधंसा

## स्वयादिसँ
*अनवेषण

पुचः:अनवेषक
लीफ् इरिकसन

**लीफ एरिक्सन एक वाइकिंग एक्सप्लोरर है जो कोलंबस से 500 साल पहले कनाडा के तट पर उतरा था।**
लूट्विश् फ़ान् बेट्होफ़न्

[right|250px|thumb|[जोसेफ कार्ल स्ताइलर|स्ताइलरं दयेकादिगु वय्कःया किपा, सन् १८२०]]
right|frameless|वय्कःया हस्ताक्षर

**लूट्विक फ़ान् बेट्होफ़न्** वा अंग्रेजीइ **लुद्विग भ्यान बेइटहअउभन** (नामाकरण डिसेम्बर १७, सन् १७७०

&nbsp;– मार्च २६, सन् १८२७) छम्ह जर्मन 
 
संगीतकार व पियानोवादक ख। वय्कः युरोपेली शास्त्रीय संगीत व रोमान्टिक संगीतयुगया संक्रमण कालया दकले महत्त्वपूर्ण संगीतज्ञ व पाश्चात्य शास्त्रीय संगीतया सकल कालखण्डया दकले नांजाम्ह व प्रभावशाली संगीतकारय् छम्ह ख। 

पवित्र रोमन साम्राज्यया अधीनया कोलोनया इलेक्ट्रोरेटया राजधानी बनय् बुयादिम्ह वय्कः थःगु जीवनया निगुगु दशकय् भियनाय् बिझ्यावन व जोसेफ हेडननाप संगीत सयका याकनं हे प्रवीण पियानोवादकया रुपय् थःयात स्थापित यानादिल। वय्कःया न्यनिगु क्षमता सन् १७९०या दशकय् म्हो जुयावन। अथेजुसां वय्कलं न्ह्यापनं पूर्णकथं मतायेधुंका तक्क संगीत रचना, सञ्चालन व प्रदर्शन यानादिल। 

## लिधंसा

पुचः:रचनाकार व संगीतकार
ले कोर्बुसिएर्

thumb

**चार्ल्स एदुआर् जिआन्नेरे-ग्रि** वा **ली कोर्बुसिए** (६ अक्टोबर १८८७ – २७ अगस्ट १९६५), छम्ह स्विस-फ्रेञ्च वास्तुशास्त्री, रचनाकार, नगरवादी, च्वमि व कलाकार ख। वय्‌कलं छगू न्हुगु विधा पलिस्था यानादिल गुकियात थौं कन्हे आधुनिक आर्किटेक्चर वा अन्तराष्ट्रिय शैली आर्किटेक्चर धका म्हसीकि। वय्‌कःया जन्म स्विट्जरल्याण्डय् जूगु ख। ३० दँया आयुय् बाद वय्‌कः फ्रेञ्च नागरिक जुयादिल।

आधुनिक उच्च रचनाया पढाईया वय्‌कः अग्रणी ख व यक्व मनु दूगु नगरय् बांलाःगु स्थिति दयेकेयात वय्‌कः समर्पित जुयादिल। वय्‌कःया ज्यार्य न्या दशकय् निहित दु व वय्‌कःया भवन केन्द्रीय युरोप, भारत, रूस व उत्तर व दक्षिण अमरीकाय् दु। वय्‌कः छम्ह नगर नियोजक, चित्रकार, मूर्तिकार, च्वमि, व आधुनिक फर्नीचर रचनाकार नं ख।

वय्‌कःयात टाइम म्यागाजिनं २०गु शताब्दीया दक्ले प्रभावशाली वास्तुशस्त्रीय् छम्ह धका हना तगु दु। 
right|thumb|स्विस नोटय् किपा: (देपा:)

## स्वयादिसँ
* आर्किटेक्चर

पुचः:वास्तुशास्त्री, शील्पकार व चित्रकार
वातावरण विज्ञान

**वातावरण विज्ञान**(Environmental Science)ये वातावरण यागु ज्याखं सिकिगु कुत जुइ|
ल्वय्

**ल्वे** धागु म्ह वा नुग मफैगु ख:| थे मफुया व मनुयात वा व नापं गु पिं मनुपिन्त  मछिनिगु(डिस्कम्फर्ट), ज्या या मफैगु (डिस्फन्क्सन) व नुगमछिनिगु (डिस्ट्रेस्) जुई|

## थी-थी कथंया ल्वय्
### मानसिक ल्वय्
दिएस्‌एम् ५ कथं मानसिक ल्वय् थ्व कथं दु-
* न्युरोदिभेलप्मेन्त ल्वय्‌पुचः (Neurodevelopmental disorders)
* स्किजोफ्रेनिया स्पेक्त्रम व मेमेगु साइकोतिक ल्वय्‌पुचः  (Schizophrenia spectrum and other psychotic disorders)
* बाइपोलार व सम्बन्धित ल्वय्‌पुचः (Bipolar and related disorders)
* दिप्रेसिभ ल्वय्‌पुचः (Depressive disorders)
* एञ्जाइति ल्वय्‌पुचः (Anxiety disorders)
* अब्सेसिभ-कम्पल्सिभ व सम्बन्धित ल्वय्‌पुचः (Obsessive-compulsive and related disorders)
* त्रमा व स्त्रेसर-सम्बन्धित ल्वय्‌पुचः  (Trauma- and stressor-related disorders)
* दिसोसिएतिभ ल्वय्‌पुचः  (Dissociative disorders)
* सोमातिक लक्षण व सम्बन्धित ल्वय्‌पुचः  (Somatic symptom and related disorders)
* पोषण व नयेगु ल्वय्‌पुचः  (Feeding and eating disorders)
* न्ह्यः-चालं ल्वय्‌पुचः (Sleep–wake disorders)
* यौनिक ल्वय्‌पुचः (Sexual dysfunctions)
* जेन्दर दिस्फोरिया (Gender dysphoria)
* दिआइसि दिस्‌रप्तिभ, इम्पल्स-कन्त्रोल व कन्दक्त ल्वय्‌पुचः  (DIC Disruptive, impulse-control, and conduct disorders)
* व्यसन/सब्स्त्यान्स-रिलेतेद व एदिक्तिभ ल्वय्‌पुचः  (Substance-related and addictive disorders)
* न्युरोकग्नितिभ ल्वय्‌पुचः  (Neurocognitive disorders)
* प्याराफिलिक ल्वय्‌पुचः (Paraphilic disorders)
* पर्सन्यालिति ल्वय्‌पुचः  (Personality disorders)

### संक्रमण
** ब्याक्तेरिया
*** कोलेरा
** परजीवी
*** मलेरिया
** भाइरस
** स्मल पक्स
** भाइरल इन्फ्लुएन्जा
*** एच५ एन१
** फंगस
*** क्यान्दिदियासिस
** मैथुनिक ल्वय्
*** सिफिलिस
*** गोनरिया
*** एड्स

## स्वयादिसँ
* उसाँय्

पुचः:उसाँय्
पुचः:ल्वय्
ल्याङ्गस्टन ह्यूज

**जेम्स मर्सर ल्याङ्गस्टन ह्यूज** (फेब्रुअरी १, १९०१ - मे २२, १९६७) छम्ह अमेरिकी चिनाखँमि, सामाजिक कार्यकर्ता, उपन्यासकार, नाटककार व जोप्लिन, मिसौरीया स्तम्भकार ख। ज्याज चिनाखँ धाःगु साहित्यिक विधाया दकलय् न्हापांया आविष्कारक मध्ये छम्ह ह्यूजयात हार्लेम पुनर्जागरणया नेताया रुपय् म्हसीकेगु याइ। वय्कलं थ्व ईया बारेय्  "हार्लेम चलनय् दुबलय्" (when Harlem was in vogue) धकाः वर्णन यानादिल। वय्कः "हार्लेम रेनेसाँ" (Harlem Renaissance) या प्रमुख नेतृत्त्वकर्ता खः। वय्कलं "ज्याज चिनाखँ" (jazz poetry) या विकास यानादिल।

मध्यपश्चिमी शहरया झ्वलय् ब्वलंम्ह ह्युज चीधिकःबलय् हे छम्ह प्रचुर च्वमि जुल। ल्याय्म्ह बलय् हे वय्कः न्यूयोर्क शहरय् च्वं झाल, गन वय्कलं थःगु करियर दयेकादिल । वय्कलं क्लिभल्याण्ड, ओहायोय् उच्च विद्यालय स्नातक यानादिल, व याकनं हे न्यूयोर्क शहरया कोलम्बिया विश्वविद्यालयय् अध्ययन न्ह्याकादिल। वय्कलं ब्वनेगु त्वःतादिसां वय्कःयात न्यूयोर्कया प्रकाशकतय्सं न्हापां द क्राइसिस पत्रिकाय् व लिपा सफू प्रकाशकतय्सं ध्यान बियादिल व हार्लेमया रचनात्मक समुदायय् वय्कःया नां वल । वय्कःया न्हापांगु काव्य संग्रह, द वेयरी ब्लुज , सन् १९२६य् पिहांवल। ह्यूजं अन्ततः लिंकन विश्वविद्यालयं स्नातक यानादिल।

काव्यया नापं ह्युजं नाटक च्वयादिल व चिनाखँ संग्रह, उपन्यास, व यक्व गैर-काल्पनिक कृतित पिथनादिल। सन् १९४२ निसें १९६२ तक नागरिक अधिकारया आन्दोलनं ट्राक्सन कायेवं ह्यूजं छगू अग्रणी अश्वेत पत्रिका द शिकागो डिफेन्डरय् छगू गहन वार्षिक राय स्तम्भ च्वयादिल ।

## ज्या

द वियरी ब्लुज (The Weary Blues)

नट विदाउट लाफ्टर (Not Without Laughter)

मोन्टाज अफ अ ड्रिम डिफर्ड (Montage of a Dream Deferred)

## स्वयादिसँ

हार्लेम रेनेसाँ

अफ्रिकन-अमेरिकन साहित्य

## लिधंसा

पुचः:अमेरिकन चिनाखँमि
भिन्सेन्ट भ्यान गः

thumb|right|विन्सेन्ट भ्यान ग:

**भिन्सेन्ट भ्यान गः** (१८५३–१८९०) छम्ह डच किपामि खः, गुम्हेसित पाश्चात्य कला इतिहासया दकलय् प्रभावशाली व प्रसिद्ध व्यक्तित्वमध्ये छम्ह धकाः म्हसीकी। वय्‌कलं थःगु १० दँया कला यात्राय् २,१०० स्वया अप्वः कलाकृति दयेकादिल। वय्‌कःया चित्रकला तसकं थीथी रंग, 'बोल्ड' ब्रश स्ट्रोक, व भावनात्मक अभिव्यक्तिया निंतिं प्रसिद्ध दु।

## प्रारम्भिक जीवन व कला यात्रा
भ्यान गःया जन्म नेदरल्याण्ड्सय् जूगु खः। किपामि जुये न्ह्यः वय्‌कलं आर्ट डीलर, शिक्षक, व पादरीया रूपय् ज्या यानादिल। वय्‌कलं थःगु जीवनया ३० दँ दुबलय् जक गम्भीरतापूर्वक चित्रकला सुरु यानादिल। वय्‌कःया न्हापांया किपा (दसु: 'द पोटाटो ईटर्स') तसकं गाढा व खिउँगु रंगया जुइगु खः।

## आर्स (Arles) व प्रसिद्ध कृति
सन् १८८८ य् भ्यान गः फ्रान्सया 'आर्स' शहरय् वनाः च्वनादिल। थ्व ई वय्‌कःया कला जीवनया दकलय् रचनात्मक ई जुल। वय्‌कलं अन झःझः धाःगु म्हासुगु रंग छ्यलाः 'सनफावर' (Sunflowers) झ्वः व मेमेगु नांजाःगु किपा च्वयादिल। थ्व हे ईलय् वय्‌कःया मानसिक उसाँय् स्यना वन।

## द स्टारी नाइट (The Starry Night)
वय्‌कःया दकलय् प्रसिद्ध कृति 'द स्टारी नाइट' (The Starry Night) सन् १८८९ य् वय्‌कः छगू मानसिक अस्पताल (Asylum) य् च्वंबलय् च्वयादीगु खः। थ्व किपाय् बहनीया सर्गः, नगु, व जःया लचकयात तसकं 'गतिशील' शैलीं क्यनातःगु दु। थ्व किपां आधुनिक कलाय् अभिव्यञ्जनावाद (Expressionism) या जग थकायेत तःधंगु ग्वाहालि यात।

## संघर्ष व अन्तिम ई
भ्यान गः जीवनभर गरिबी व मानसिक ल्वय् नाप संघर्ष यानादिल। वय्‌कलं थःगु जीवनकालय् केवल छपा जक किपा (The Red Vineyard) मियादिल। वय्‌कःया मृत्यु ३७ दँय् १८९० य् जुल। वय्‌कःया मृत्यु लिपा वय्‌कःया चां जोहाना भ्यान गग-बोन्जरया कुतः पाखें जक वय्‌कःया कलां हलिं न्यंकं नांजालः।

## लुमन्ति
आः भ्यान गःया किपात हलिंया दकलय् थिकेगु किपा दथुइ ला। वय्‌कःया दकलय् तःधंगु कला सङ्ग्रह एम्सटर्डमया 'भ्यान गः म्युजियम' य् दु। वय्‌कःया च्वसु, पौ, व व्यक्तिगत जीवनया दस्तावेजत थी-थी मुनाछेँय् तसकं सुरक्षित तयातःगु दु।

## लिधंसा
* Naifeh, Steven & Smith, Gregory White (2011). *Van Gogh: The Life*.
* Pickvance, Ronald (1984). *Van Gogh in Arles*.
* Walther, Ingo F. & Metzger, Rainer (1990). *Vincent van Gogh: The Complete Paintings*.

पुचः:वास्तुशास्त्री, शील्पकार व चित्रकार
विलियम ब्लेक

thumb

**विलियम ब्लेक** (William Blake) (१७५७–१८२७) अङ्ग्रेजी साहित्य व कलाया इतिहासय् छम्ह तसकं प्रभावशाली व अद्भूत व्यक्तित्व खः। वयकः छम्ह चिनाखँमि (Poet), चित्रकार (Painter), व छापाकार (Printmaker) खः। वयकःया ज्या उगु ईया 'रोमान्टिक युग' (Romantic Age) या सुरुवाति पलाः खः।

## मू विशेषता व जीवन दर्शन

ब्लेक मेमेपिं चिनाखँमि स्वया पृथक खः छाय्‌धाःसा वयकः थःगु चिनाखँया निंतिं थः हे किपा नं च्वयादी। वयकःया दर्शनय् छुं मू खँत थ्व कथं दु:

* कल्पना: ब्लेकया निंतिं कल्पना हे 'दिव्य शक्ति' खः। वयकः तर्क (Reason) स्वया कल्पना व अन्तर्दृष्टियात अप्वः महत्त्व बियादिल।
* विरोधाभास (Contraries): वयकःया बिचाः कथं संसारय् निगू विपरित पक्षत (दसु: मसूगु व अनुभव, करुणा व क्रूरता) अनिवार्य दु।
* स्वतन्त्रता: ब्लेक औद्योगिक क्रान्ति व उगु ईया कडा धार्मिक बन्देजया विरुद्धय् न्ववानादिल।

## मू साहित्यिक कृतित
ब्लेकया दकलय् लोकप्रिया कृति 'Songs of Innocence and of Experience' (१७९४) खः।

* सङ्ग्स अफ इनोसेन्स (Songs of Innocence): थुकिं मचातय्गु मस्यूगु पहः, प्रकृति, व दैविय करुणाया वर्णन याइ। दसु: 'The Lamb' (मचा-च्वलेचा)।  
* सङ्ग्स अफ एक्सपिरियन्स (Songs of Experience): थुकिं समाजया विकृति, शोषण, व मनूया क्रूरताया चित्रण याइ।दसु: 'The Tyger' (धुँ)।
* द एन्शियन्ट अफ डेज (The Ancient of Days): थ्व वयकःया दकलय् प्रसिद्ध किपामध्ये छगू खः, गुकिं ब्रह्माण्डया सिर्जना क्यनी।

## चित्रकला व 'इलुमिनेटेड प्रिन्टिङ'
ब्लेक छम्ह कुशल कलाकार नं खः। वयकलं 'Illuminated Printing' धाःगु न्हूगु प्रविधि आविष्कार यानादिल, गुकिं यानाः छगू हे सिजःया पाताय् (copper plate) खँग्वः व किपा निगुलिं ध्वायेफइगु जुल।

वयकःया चित्रकलाय् स्वर्ग, नर्क, व बाइबलया बाखँतय्त तसकं नाटकीय व 'भिजनरी' (visionary) पहलं क्यनातःगु दइ।

## प्रभाव
ब्लेक थःगु जीवनकालय् उलि म्हस्यूम्ह मखु, तर २०गू शताब्दीइ वयाः वयकःया महत्त्व हलिं न्यंकं थ्यन।

वयकःया 'Jerusalem' चिनाखँ बेलायतया छगू राष्ट्रिय गान थें हे लोकप्रिय जूगु दु।

वयकःया विद्रोही व काव्यात्मक शैलीं लिपाया यक्व चिनाखँमि व कलाकारतय्त (दसु: डब्लु. बी. येट्स) प्रेरणा बिल।

## लिधंसा
विलियम होगार्थ

**विलियम होगार्थ** (१६९७–१७६४) छम्ह प्रसिद्ध अङ्ग्रेज किपामि, प्रिन्टमेकर, व सम्पादकीय व्यङ्ग्यकार (Editorial cartoonist) खः। वय्‌कःयात पाश्चात्य कला इतिहासय् 'आधुनिक व्यङ्ग्य किपा' (Modern satirical prints) या प्रवर्तक मानिगु याइ। वय्‌कःया कलां समाजया विसंगति, भ्रष्टाचार, व नैतिक पतनयात तसकं प्रहार याइगु जूगुलिं वय्‌कःया शैलीयात 'होगार्थियन' (Hogarthian) धकाः नं म्हसीकी।

## आधुनिक नैतिक विषय (Modern Moral Subjects)
होगार्थं थःगु चित्रकलापाखें छगू 'बाखं' क्यनेगु न्हूगु लँपु न्ह्यब्वयादिल। वय्‌कलं झ्वलं किपात(Series of paintings) दयेकाः मनूया जीवनया उतार-चढाव क्यनादिल:
* **अ हार्लोट्स प्रोग्रेस (A Harlot's Progress, १७३१):** छम्ह ग्रामीण मिसा शहरय् वयाः गथे पतन जुइ धइगु ६ गू किपाया बाखं।
* **अ रेक्स प्रोग्रेस (A Rake's Progress, १७३५):** छम्ह धनी काय्‌म्हं थःगु सम्पत्ति फजुल खर्च मयासे गथे पागलखाना थ्यनी धइगु ८ गू किपाया बाखं।
* **म्यारिज ए-ला-मोद (Marriage A-la-Mode, १७४३):** उच्च वर्गया दथुइ जुइगु स्वार्थपूर्ण इहिपा व उकिया दुःखद अन्त्यया चित्रण।

## व्यङ्ग्य व समाज सुधार
होगार्थया 'जिन लेन' (Gin Lane) व 'बियर स्ट्रीट' (Beer Street) धइगु निगू प्रसिद्ध प्रिन्टतय्सं तत्कालीन लण्डनया समाजय् जुयाच्वंगु मद्यपानया विकृति क्यनी। वय्‌कलं चित्रकलायात केवल 'सौन्दर्य'या निंतिं जक मखुसें समाज सुधारया ज्याभः (Tool) कथं छ्यलादिल। वय्‌कःया थ्व ज्यां यानाः बेलायतय् 'कपिराइट एक्ट' (Hogarth's Act) नं लागू जूगु खः।

## कला सिद्धान्त: 'द एनालिसिस अफ ब्युटी'
सन् १७५३ य् होगार्थं 'द एनालिसिस अफ ब्युटी' (The Analysis of Beauty) नांया सफू च्वयादिल। थुकी वय्‌कलं 'सर्पेन्टाइन लाइन' (Serpentine line) वा 'एस-कर्भ' (S-curve) यात 'लाइन अफ ब्युटी' (Line of Beauty) धकाः व्याख्या यानादिल। वय्‌कःया कथं थ्व ध्वलं किपाय् गति व आकर्षण ब्वलंकी।

## लुमन्ति
होगार्थया प्रभाव लिपाया क्यारिकेचरिस्ट (Caricaturists) व कमिक बुक आर्टिस्टय् तसकं तःधंक लात। वय्‌कःया अमर कृतित आः लण्डनया 'टेट ब्रिटेन' (Tate Britain), 'सर जोहन सोन्स म्युजियम' व हलिंया मेमेगु प्रसिद्ध मुनाछेँय् सुरक्षित तयातःगु दु।

## लिधंसा
* Paulson, Ronald (1991). *Hogarth: High Art and Low, 1732–1750*.
* Uglow, Jenny (1997). *Hogarth: A Life and a World*.
* Bindman, David (1981). *Hogarth*.
शून्यता

**शून्यता** बुद्ध धर्मया छगू विचाः ख। थ्व विचाःया पलिस्थामि नागार्जुन ख। प्रज्ञापारमिताया हृदयसुत्रय् थ्व विचाः कना तःगु दु। 

## विचाःया विकास

*शून्यताया* अवधारणा प्रारम्भिक बुद्ध धर्मय् दूगु *अनात्तया* अवधारणानाप स्वापू दु।  कालान्तरय् शून्यताया यथार्थ दार्शनिक अर्थ व्याख्या यायेगु कुतःया निंतिं बुद्ध धर्म दुने यक्व थीथी दार्शनिक स्कूल वा सिद्धान्त-प्रणाली  विकास जूगु दु।

बुद्ध धुंका शून्यतायात अभिधर्म संघय् नागार्जुन व प्रारम्भिक महायान संघया माध्यमक संघं अझ अप्व विकास यात। शून्यता ("सकारात्मक" व्याख्या) बुद्ध-स्वभाव साहित्यया छगू महत्त्वपूर्ण तत्त्व नं ख, गुकिलिं लिपाया महायान सिद्धान्त व अभ्यासया विकासय् प्रारम्भिक भूमिका म्हितल।

## स्वयादिसँ
* बुद्ध धर्म 

## लिधंसा

पुचः:बुद्ध धर्म
संकिपा

**संकिपा** (Motion Picture) धागु २०औं व २१औं शताब्दीयागु दक्ले अप्व न्ह्याइपुइकिगु साधनय् छगु खः। संकिपायात थी-थी कथं बायेछिं। संकिपाया थ्व चीहाकःगु इतिहासय् थ्व ख्यलय् यक्व विकास जूगु दु। ऐतिहासिक विकासया आधारय् संकिपा न्हापा सः मदूगु युगं सः दूगु युगय् व हाकु-तुयु संकिपां रंगीन संकिपाय् व २दि, ३दि जुजुं ४दिइ विकास जुल। नापं, संकिपाया सः सराउन्द साउन्द, किपा हाइ रिजोलुसन व संकिपा दबूया प्राविधिक पक्ष नं बल्लाना वयाच्वंगु दु। संकिपायात थी-थी रुपय् बायेछिं।

आपालं संकिपा मनोरञ्जनया छगू विधाय् आधारित जुइ। थी-थी विधा ल्वाकछ्याना नं संकिपा दयेकिगु या। विधाया आधारय् हलिमया संकिपाया छुं मू विधा थ्व कथं दु-
* नाटकीय (द्रामा)
* हास्य (कमेडी)
* ध्याचु 
* ऐतिहासिक
* धार्मिक
* द्वन्द्व
* मतिना (रोमान्तिक)
* पारिवारिक
* सांगीतिक (म्युजिकल)
* चेतना जागृत यायेगु
* जीवनी
* भयानक (हरर)
* मिस्तरी 
* क्षेत्रीय (हलिवुदय् वेस्तर्न, जापानय् सामुराइ, भारतय् सांगीतिक आदि)
* कल्त (संकिपाय् न्ह्याइपुइकिगु छगू सवाः दूपिंसं जक्क स्वइगु दसु: स्तार वार्स)

## स्वयादिसँ
* संस्कृति

पुचः:संकिपा
संविधान

]]

**संविधान** धाःगु देय्‌या सकल नीति, नियम, विधान आदिया मू दस्तावेज ख। छुं नं देय्‌या सकल निकाय थ्व हे दस्तावेजया आधारय् सनिगु जुइ। छुं नं देय्‌या व्यवस्थापिका, कार्यपालिका, न्यायपालिपा अन्तर्गतया दक्वं मन्त्रालय, विभाग, निकाय, कार्यालय, अड्डा, सेवा, खण्ड आदितयेगु अधिकार व जिम्मेवारी थुकिलि हे च्वयातःदु जुइ। संविधान दयेकेत देय्‌या महत्त्वपूर्ण मनुत च्वना यायेगु सभायात संविधान सभा धाइ। वर्तमान युगय् थन्यागु संविधान सभा निर्वाचनया आधारय् निर्माण जुइ।

## स्वयादिसँ
* विधान
* राज्य
* राष्ट्र
* म्याग्ना कार्टा 

पुचः:संविधान
सफू

**सफू** (अंग्रेजी:Book) धाःगु, पारम्परिक परिभाषा कथं, च्वया तःगु वा च्वयेत दयेका तःगु भ्वंया पं ख। थन्यागु पंयात सुका, स्टिच आदिं स्वाना छपंयाना तैगुया| कम्प्युटरय् ब्वनीगु ई-सफु थ्व परिभाषाया अपवाद ख|

## सफूया इतिहास
### सुरुवात
मनूतेसं म्हुतुं ल्हाइगु भाय्‌या आविष्कार याना छम्ह मनूं मेम्ह मनूनाप थःगु मन व न्ह्यपुइ वःगु बिचा कालबिल यायेफत| तर म्हुतुं ल्हाःगु भाय् या यक्व कमजोरीत दयाच्वन| विशेष याना थन्यागु भासं मनूया बिचा तापाःगु थासय् थ्यंकिगु वा ताः ई तक ल्यंकिगु ज्या बि मफुत| थ्व धुंका च्वयेगु संस्कृतिया विकास जुल | दकलय् न्ह्यः मनूतेसं ल्वहं, सिमाया हः, चा, सिँ, कापः, धातु आदि यक्व चीजय् च्वयेगु ज्या न्ह्याकल| तर छगु थासं मेगु थासय् यंकेत बाय् स्वथना तयेत अपुगुलिं सिँ, पौ व कापतय् आलेखत च्वयेगु चलन अप्वया वल| यक्व ई तक चुइगु व मौसमं नं म्हो जक्क स्यनिगु जुसां ध्यबा अप्व तुइगु, च्वयेत व स्वथनेत थाकुइगु जूगुलीं ल्वहँ व धातुइ च्वइगु चलन सार्वजनिक थासय्‌ दैगु शिलालेखय् जक्क सीमित जुल| अप्व खँ चिकिचा धंगु थासय् स्वथनेत व ल्ह्वनेत याउंसे च्वंगुलिं छगु थासं मेगु थासय् यंकेत दक्लय् अःपूगु माध्यम भ्वं व कापः हे जुवन|

### भ्वं
मनूया च्वखँ भ्वं व कापतय् च्वैगु चलन जुल| कापतय् च्वेगु थिकय् जुइगु व कापतय् च्वयेत थाकुगुलिं लिपा वना भ्वंया पौस च्वइगु चलन वल| दकलय् न्हापां भ्वंया पौस च्वइपिं मिस्र व युनानबासीतेसं दकलय् न्ह्य छबाला ताःहाकगु भ्वंतय् हे च्वया उकियात तुलाः ब्वनिगु पहः विकास जुल| थन्यागु सफूयात स्क्रोल(अंग्रेजी:scroll) धाइ| तर स्क्रोलय् ब्वने थाकुइगुलिं स्क्रोततेत निश्चित आकारय् चाना पौ दयेका, सकल चानातःगु पौतेत छप्वः दयेका चिनातयेगु व माःबिलय् लिकाना ब्वनिगु पहः अप्वया वल। थन्यागु सफूत थौं कन्हे स्तोत्र (तुतः)या कथं छ्येलिगु या| थन्यागु सफूया पौ तनेफैगु जूगुलिं दक्वं पौ चिना छपं दयेकातयेगु चलनया हुनिइ आधुनिक सफू बुयावल| थन्यागु भ्वंया पौ चिनातःगु विचाया माध्यमया सफु थौंतक्क नं छ्यलिगु चलन दु|

### पाण्डुलिपि
भ्वंया पौयात चिना तैगु सफू च्वयेगु ज्या यक्व ई तक्क जुल| थन्यागु ल्हातं च्वैगु सफूयात पाण्डुलिपि धाइ| रोमन साम्राज्यया पतन धुंका थन्यागु पाण्डुलिपिया सफूतेसं ज्ञान स्वथना तयेत व अन्यागु ज्ञानयात परिमार्जित यायेत यक्व ग्वहालि याःगु दु| तर ल्हातं च्वइगु सफू यक्व मनूतेत छकलं बि थाकुइगु व ल्हातं नकल च्वयेबिलय् गलती जुइगु जुगुलिं थ्व स्वया नं दक्ष छगु व्यवस्था मालावल|

### ब्लक छापा
ब्लक छापाया विकास छम्ह जर्मन विद्वान् योहान गुटेन्बर्गं यानादिल| थुकिलि आखःतेत छता ब्लकय् तःया कापः वा भ्वंतय् ध्वाइगु चलन दयावल। 

### आधुनिक हलिम

## सफूया स्वरूप
साधारन सफूलि क्वय् बिया तःगु भाग दै:-
* सफूया आवरण (वा भुंसा) 
* आवरण पौ 
* ल्याखं दुगु पौ
* देछाना पौ 
* विषय धलः
* मू पौ
* मू सफू
* इन्डेक्स (अंग्रेजी:Index)

## संरक्षण
सफु धागु ज्ञानयागु मंका जुगुलीं थुकिगु संरक्षण यायेमा| पुलांगु सफूतेसं व सफुया ईया मनूया विचाःयात प्रतिविम्बित याइ| हानं, अन्यागु सफुया मूलरूप संरक्षण याना तयेफःसा अब्लय्‌या मनुतेगु ज्ञानया बारेय् लिपाया मनूतेसं सीकेफै। अथे जूगुलिं हलिमय् पुलांगु सफूतेगु संरक्षणया निंतिं यक्व कुतः जुया च्वंगु दु|

## सफूया मुनेज्या
मनूया इतिहासय् कम्प्युटर स्वया न्ह्यःया वैचारिक क्रान्तिइ दक्लय् तःधंगु योगदान सफूया दु|अथे जूगुलिं सफूयात मनूया समाजय् मंकाकथं मुंकातयेगु व अन्यागु मुंका तःगु सफूतेत मनूतेसं ब्वनेछिंकः च्वनिगु थाय्‌या व्यवस्थापित विकास जुल| थन्यागु सफूया धुकूयात सफूधुकू वा सफूकुथि (अंग्रेजी: Library) धाइ|

## सफूया व्यवस्थापन
 
 
## डिजिटल् रूपय् हिला

पुचः:संस्कृति
सफो

सफो (ग्रीक: Σαπφώ, Sappho) (६३०ति ई.पू. – ५७०ति ई.पू.) प्राचीन यवनया छम्ह चिनाखँमि ख। वय्कः प्राचीन युनानया छम्ह नांजाम्ह गीतिकाव्य च्वमि (lyric poet) खः। वय्कःयात "झिम्हम म्युज" (The Tenth Muse) धकाः प्लेटो (Plato) न म्हसीका बियादीगु दु। सफोया म्येत प्राचीन ग्रीसय् तसकं लोकंह्वाः, र वय्कःयात अबिलेया दकलय् तःधंम्ह मिसा व्यक्तित्त्वया रुपय् कायेगु या।

वय्कःया जन्म युनानी टापु लेस्बोस (Lesbos) य् जूगु खः। सफोया म्येत विशेष यानाः मतिना, इच्छा र मिसातय्गु सुन्दरताया बारेय् जुइ। वय्कःया नामं हे "लेस्बियन" (Lesbian) व "स्याफिक" (Sapphic) धइगु खँग्वः वःगु खः, गुकिलिं मिसातेगु दथुइ जुइगु मतिनायात म्हसीकि।

## ज्या
वय्कःया चिनाखँ "ऐओलिक ग्रीक" (Aeolic Greek) भाषाय् च्वयातःगु दु। प्राचीन ईलय्, वय्कःया कृतियात ९गू सफू (Books) य् मुंकातःगु खः, तर थौंकन्हय् उकि मध्ये तसकं म्हो जक अंश (fragments) ल्यनाच्वंगु दु।

वय्कःया म्येत "lyre" (लायर) धइगु बाजं थानाः हालिगु "lyric poetry" खः। वय्कलं छगू विशेष छन्द वा मिटर (meter) या विकास यानादिल, गुकियात थौंकन्हय् "स्याफिक स्टान्जा" (Sapphic stanza) धाइ।

विषयवस्तु: होमर (Homer) या महाकाव्यय् युद्ध र वीररसया प्रधानता दइ, तर स्याफोया म्येय् व्यक्तिगत भावना, मतिना, विछोड र देवी एफ्रोडाइटी (Aphrodite) या प्रार्थना दइ।

ओड टु एफ्रोडाइटी: स्याफोया "ओड टु एफ्रोडाइटी" (Ode to Aphrodite) जक छगू पूर्ण रुपं ल्यनाच्वंगु चिनाखँ खः। थ्व चिनाखँय् वय्कलं मतिनाया देवी एफ्रोडाइटीयात ग्वाहालि यायेत इनाप यानादीगु दु।

## जीवन
सफोया जीवनया बारेय् यक्व यकिन जानकारी मदु। वय्कःया जन्म लेस्बोस टापुया मिटिलिन (Mytilene) वा इरेसस (Eresos) य् जूगु खः। वय्कः छगू संभ्रान्त (aristocratic) परिवारया सदस्य खः। वय्कःया अबुया नां स्कामान्द्रोनिमस (Scamandronymus) व मांया नां क्लिस (Cleis) खः धइगु विश्वास याइ।

इतिहासकारतय्गु कथं, स्याफोया "क्लिस" (Cleis) नांयाम्ह छम्ह म्ह्याय् दु। छुं बाखं कथं, वय्कःयात राजनीतिक कारणं यानाः सिसिली (Sicily) य् निर्वासनय् वनेमाःगु खः। वय्कःया मृत्युया बारेय् "ल्युकेडियन रक" (Leucadian Rock) तिं न्हुयाः आत्महत्या यात धइगु बाखं दु, तर थ्व बाखं लिपाया नाटककारतय्सं दयेकूगु किम्बदन्ती जक खः धकाः आधुनिक विद्वानतय्सं धाइ।

## प्रभाव
सफोया कविता प्राचीन विश्वय् तसकं नांजाः। अलेक्जान्ड्रियाया सफूधुकूय् वय्कःया सकल कृति सुरक्षित दुगु खः, तर ईया कालखण्डय् वःगु विनाश, चर्चया दमन वा प्राकृतिक क्षयया कारणं वय्कःया अप्वः धैया चिनाखँ तनावन।

१९गु र २०गु सदीइ मिश्र (Egypt) या "अक्सिरिन्कस" (Oxyrhynchus) थासय् लुयावःगु पपाइरस (papyrus) या कुचां सफोया यक्व न्हुगु कवितांशत लुइकूगु दु। थौं वय्कःयात पाश्चात्य साहित्यया दकलय् प्रभावशाली मिसा चिनाखँमिया रुपय् हनेगु या।

## स्वयादिसँ
* च्वमि
* चिनाखँ
सरकार

**सरकार** (Government) धाःगु देय्या स्रोत, साधनयात देय्या हितय् छ्यलेयात दयेकातःगु छगू प्रकारया मानवीय संस्था ख। थ्व संस्था आधारभूत रुपय् व्यवस्थापिका, कार्यपालिका व न्यायपालिकाया मंका रुप ख। सरकारया ज्या देय्‌या वैधानिक संरचना दयेकिगु, उकियात पालना यायेगु व माःगु थासय् वैधानिक संरचना हिलेगु ख। 

## प्रकार
शासकीय स्वरुप कथं सरकार थी-थी प्रकारया जुइ फु-
* लोकतन्त्र: जनताया मत कथं सनिगु सरकार
* जहांनिया: छगू परिवारं संकिगु सरकार
** राजतन्त्र: छगू प्रकारया जहांनिया शासन गनकि जहानया मू मनू जुजु जुया शासन याइ
* सामन्तवाद: छम्ह शक्तिशालि सामन्तं संकिगु शासन
* अराजकता: सरकार मदूगु अवस्था
* धार्मिक शासन: धर्मगुरुपिंसं संकिगु शासन
* सैन्य शासन: सेनां संकिगु शासन
  
## स्वयादिसँ
* राजनीति

पुचः:सरकार