open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
छाङफेङ काउन्ति

**चाङफेङ काउन्टी** अनहुइ प्रान्तया छगू काउन्टी ख। पूर्वी चीनया थ्व काउन्ति प्रान्त-स्तरीय नगर हेफेइया प्रशासनय् ला, गुकि अनहुईया राजधानी ख। थ्व छगू काउन्टी-स्तरीय विभाग नं ख। थ्व काउन्टिया क्षेत्रफल  दु व जनसंख्या ६२९,५३५ दु।  थुकिलि ९ नगर, ६ नगर, व छगू विकास क्षेत्र दु।

## प्रशासनिक ब्वथला
चाङफेङ काउन्टी १२गु नगर, २गु टाउनशिप व मेगु १गु नगरय् बायातःगु दु। 

; नगर 

; टाउनशिप

* जुओडियन टाउनशिप ()
* जाओजिया टाउनशिप ()

; मेगु

* शुआङफेङ विकास क्षेत्र ()

## लिधंसा

पुचः:Coordinates on Wikidata
पुचः:चीनया काउन्ति
याओहाइ, हेफेइ

**याओहाइ जिल्ला** (सरल: 瑶海区; परम्परागत: 瑤海區; पिनयिन: Yáohǎi Qū) पूर्वी चीनया अनहुइ प्रान्तया राजधानी हेफेइ प्रान्त स्तरीय शहरया प्यंगू शहरी जिल्लाय् छगू ख। थ्व जिल्लाया क्षेत्र  दु व जनसंख्या ९०२८३० दु।  थन १ ताउनशिप, १ ताउन, १० उपजिल्ला, १ औद्योगिक निकुञ्ज, व १ विकास क्षेत्र दु।

## प्रशासनिक ब्वथला
थ्व जिल्लायात १४ उपजिल्ला व १ ताउनय् ब्वथलातःगु दु

; उपजिल्ला ३.

; ताउन

* डक्सिङ्ग ()

; मेगु

* लोङगाङ विकास क्षेत्र ()

## लिधंसा

पुचः:चीनया जिल्ला
लुयाङ, हेफेइ

**लुयाङ जिल्ला** पूर्वी चीनया अनहुई प्रान्तया राजधानी हेफेइ प्रान्त स्तरीय शहरया प्यंगू शहरी जिल्लाय् छगू ख। थ्व नगरं हेफेइया पुलांगु नगर क्षेत्रया मू भाग दयेकी। थुकिया कुल क्षेत्रफल , व मनूल्या ६०९,२३९ दु। 

## प्रशासनिक ब्वथला
लुयाङ जिल्लायात ९ उपजिल्ला, १ नगर व १ टाउनशिपय् बायातःगु दु। 

; उपजिल्ला 

* दयाङ ()

; टाउनशिप

* संशीगाङ टाउनशिप ( )

## लिधंसा

पुचः:चीनया जिल्ला
फेइश्यि काउन्ति

**फेइश्यि काउन्ति** पूर्वी चीनया अनहुइ प्रान्तया छगू काउन्टी ख, थ्व अनहुईया राजधानी हेफेइया प्रान्त स्तरीय नगरया प्रशासनय् ला। थ्व काउन्टीया क्षेत्रफल  दु  धाःसा जनसंख्या ८५८८९५ दु। 

## प्रशासनिक ब्वथला
फेइक्सी काउन्ति ८गु ताउन व २गु ताउनशिपय् बायातःगु दु।   

; ताउन

शांगपाइ (), सान्हे (), गुआन्टिङ्ग (), शन्नन (), हुआगाङ (), जिपेङ (), ताओहुआ (), फेंगले () गाओडियन ()

; टाउनशिप

मिङचुआन टाउनशिप (), शिशुगाङ टाउनशिप (), याण्डियन टाउनशिप ()

; मेगु लागा

ताओहुआ औद्योगिक पार्क ब्यवस्थापन समिति (), जिपेंगशान ब्यवस्थापन समिति ()

## लिधंसा

पुचः:चीनया काउन्ति
लुज्याङ काउन्ति

**लुजियाङ काउन्ति** पूर्वी चीनया अनहुइ प्रान्तया छगू काउन्टी ख। थ्व प्रान्त-स्तरीय नगर हेफेइ (अनहुईया राजधानी)या प्रशासनया अन्तर्गतय् ला। थ्व हेफेइया दकलय् दक्षिणी काउन्टी-स्तरीय विभाग ख। लुजियाङ यागु नोभेम्बर २०२०  तक्कया जनसंख्या 888,238 दु धासा थ्व थासे  बं दु।   । काउन्टी सरकार लुचेङ नगरय् ला।

लुजियाङ काउन्टीया अधिकार क्षेत्र १७ नगरय् दु।

बसन्त ऋतु व शरद ऋतुया इलय्, लुजियाङ लागा शु राज्य (舒) दूगु थाय् खः । ।

## प्रशासनिक ब्वथला
लुजियाङ काउन्टी १७गु नगरय् बायातःगु दु।  

## लिधंसा

पुचः:Coordinates on Wikidata
पुचः:चीनया काउन्ति
छाओहु

**चाओहु** चीनया अनहुइ प्रान्तया छगू काउन्टी स्तरीय नगर ख। चाओ पुखुया उत्तरपूर्वी व दक्षिणपूर्वी तटय् अवस्थित थ्व नगरया नां थ्व हे पुखुलिं तःगु खः। चाओहु प्रान्तीय राजधानी हेफेइया प्रान्तस्तरीय नगरया प्रशासनय् ला, व थ्व प्रशासनय् थ्व काउन्ति दकलय् पूर्वी काउन्टी-स्तरीय विभाग ख।

## प्रशासनिक ब्वथला
चाओहु शहर ६ उपजिल्ला, ११ नगर व १ टाउनशिपय् बायातःगु दु।  

; उपजिल्ला 

; नगर 

; टाउनशिप

* मियाओगाङ टाउनशिप ()

## लिधंसा

पुचः:Coordinates on Wikidata
पुचः:चीनया काउन्ति
𑐀𑑄

**** 𑐢𑐵𑑅𑐐𑐸 𑐟𑐵𑐴𑐵𑐣𑑂𑐰𑐿𑐐𑐸 𑐠𑐵𑐳𑐫𑑂 𑐧𑐸𑐂𑐐𑐸 𑐕𑐟𑐵 𑐔𑐵𑐎𑐸𑐐𑐸 𑐳𑐶 𑐏। 𑐠𑑂𑐰 𑐳𑐶 𑐩𑑂𑐴𑐵𑐳𑐸𑐳𑐾 𑐔𑑂𑐰𑐣𑐶। 𑐠𑑂𑐰 𑐳𑐶𑐫𑐵 𑐡𑐸𑐣𑐾 𑐕𑐟𑐵 𑐥𑐸 𑐡𑐿। 𑐠𑑂𑐰 𑐳𑐶 𑐄𑐲𑑂𑐞𑐎𑐚𑐶𑐧𑑄𑐢𑐷𑐫 𑐳𑐶𑐩𑐵 𑐩𑑂𑐫𑐵𑐣𑑂𑐐𑐶𑐦𑐾𑐬𑐵 𑐂𑐣𑑂𑐜𑐶𑐎𑐵 (*Mangifera indica*)𑐫𑑂 𑐳𑐫𑐾𑐐𑐸 𑐫𑐵। 𑐠𑑂𑐰 𑐣𑐾𑐥𑐵𑑅, 𑐄𑐟𑑂𑐟𑐬 𑐥𑐱𑑂𑐔𑐶𑐩𑐷 𑐩𑑂𑐫𑐵𑐣𑐩𑐵𑐬 , 𑐧𑑄𑐐𑐮𑐵𑐡𑐾𑐱 𑐰 𑐄𑐟𑑂𑐟𑐬𑐥𑐹𑐬𑑂𑐰𑐷 𑐨𑐵𑐬𑐟𑐫𑐵 𑐡𑐠𑐸𑐂 𑐮𑐵𑑅𑐐𑐸 𑐠𑐵𑐳𑐫𑑂 𑐳𑐫𑐾𑐐𑐸 𑐫𑐵𑐂। 𑐊𑐩. 𑐂𑐣𑑂𑐜𑐶𑐎𑐵 𑐥𑑂𑐬𑐵𑐔𑐷𑐣 𑐎𑐵𑐮𑑄𑐣𑐶𑐳𑐾𑑄 𑐡𑐎𑑂𑐲𑐶𑐞 𑐰 𑐡𑐎𑑂𑐲𑐶𑐞𑐥𑐹𑐬𑑂𑐰𑐷 𑐊𑐳𑐶𑐫𑐵𑐫𑑂 𑐳𑐫𑐾𑐎𑐾𑐐𑐸 𑐖𑑂𑐫𑐵 𑐖𑐸𑐫𑐵𑐔𑑂𑐰𑑄𑐐𑐸 𑐡𑐸 𑐐𑐸𑐎𑐶𑐫𑐵 𑐮𑐶𑐔𑑂𑐰𑑅 𑐎𑐠𑑄 𑐣𑐶𑐐𑐸 𑐥𑑂𑐬𑐎𑐵𑐬𑐫𑐵 𑐁𑐢𑐸𑐣𑐶𑐎 𑐀𑑄 𑐏𑐣𑐾𑐡𑐟: "𑐨𑐵𑐬𑐟𑐷𑐫 𑐀𑑄" 𑐰 "𑐡𑐎𑑂𑐲𑐶𑐞𑐥𑐹𑐬𑑂𑐰𑐷 𑐊𑐳𑐶𑐫𑐵𑐮𑐷 𑐀𑑄"। 𑐩𑑂𑐫𑐵𑐣𑑂𑐐𑐶𑐦𑐾𑐬𑐵 𑐖𑐷𑐣𑐳𑐫𑐵 𑐩𑐾𑐩𑐾𑐐𑐸 𑐥𑑂𑐬𑐖𑐵𑐟𑐶𑑄 𑐣𑑄 𑐣𑐫𑐾𑐐𑐸 𑐳𑐶𑐳𑐵𑐧𑐸𑐳𑐵 𑐡𑐫𑐾𑐎𑐶 𑐐𑐸𑐎𑐶𑐫𑐵𑐟 "𑐀𑑄" 𑐢𑐵𑐂, 𑐐𑐸𑐎𑐶𑐮𑐶 𑐀𑐥𑑂𑐰 𑐩𑐮𑐾𑐳𑐶𑐫𑐵𑐫𑐵 𑐂𑐎𑑀𑐬𑐶𑐖𑐣 (𑐰𑐵𑐟𑐵𑐰𑐬𑐞)𑐫𑑂 𑐡𑐸। 

𑐴𑐮𑐶𑑄𑐣𑑂𑐫𑑄𑐎, 𑐳𑐮𑑄𑐳𑑅 𑐀𑑄𑐫𑐵 𑐥𑑂𑐬𑐎𑐵𑐬 𑐡𑐸। 𑐠𑐷𑐠𑐷 𑐥𑑂𑐬𑐎𑐵𑐬𑐫𑐵 𑐀𑑄𑐫𑐵 𑐁𑐎𑐵𑐬, 𑐐𑑂𑐰𑑅, 𑐔𑐵𑐎𑐸𑐐𑐸 𑐳𑐰𑐵𑑅, 𑐏𑑂𑐰𑐮𑐵𑐫𑐵 𑐬𑑄𑐐, 𑐰 𑐡𑐸𑐳𑐶𑐫𑐵 𑐬𑑄𑐐 𑐥𑐵। 𑐀𑑄 ​​𑐨𑐵𑐬𑐟 , 𑐥𑐵𑐎𑐶𑐳𑑂𑐟𑐵𑐣 𑐰 𑐦𑐶𑐮𑐶𑐥𑐶𑐣𑑂𑐳𑐫𑐵 𑐬𑐵𑐲𑑂𑐚𑑂𑐬𑐶𑐫 𑐳𑐶 𑐏 𑐢𑐵𑑅𑐳𑐵 𑐀𑑄 𑐳𑐶𑐩𑐵 𑐧𑑄𑐐𑐮𑐵𑐡𑐾𑐱𑐫𑐵 𑐬𑐵𑐲𑑂𑐚𑑂𑐬𑐶𑐫 𑐳𑐶𑐩𑐵 𑐏। 

## 𑐬𑐸𑐥
𑐀𑑄𑐫𑐵 𑐳𑐶𑐩𑐵𑐫𑐵 𑐴𑐵𑐎𑑅 𑑓𑑐–𑑔𑑐 𑐩𑐶𑐚𑐬 (𑑙𑑘–𑑑𑑓𑑑 𑐦𑐶𑐚) 𑐟𑐎𑑂𑐎 𑐖𑐸𑐂, 𑐐𑐸𑐎𑐶𑐫𑐵 𑐔𑑂𑐰𑐎𑐵 𑐧𑑂𑐫𑐵 (crown radius) 𑑑𑑐–𑑑𑑕 𑐩𑐶𑐚𑐬 (𑑓𑑓–𑑔𑑙 𑐦𑐶𑐚) 𑐖𑐸𑐂। 𑐳𑐶𑐩𑐵𑐫𑐵 𑐁𑐫𑐸 𑐟𑐵𑑅𑐴𑐵𑐎𑑅 𑐖𑐸𑐂 𑐰 𑐕𑐸𑑄 𑐳𑐶𑐩𑐵𑑄 𑑓𑑐𑑐 𑐡𑑃 𑐮𑐶𑐥𑐵 𑐣𑑄 𑐳𑐶𑐳𑐵 (fruit) 𑐧𑐸𑐫𑐵𑐰𑐫𑐾𑐦𑐸। 

𑐐𑐵𑑅𑐮𑐵𑑅𑐐𑐸 𑐧𑐸𑑃𑐂 𑐚𑑂𑐫𑐵𑐥𑐬𑐸𑐚 (taproot) 𑑖 𑐩𑐶𑐚𑐬 (𑑒𑑐 𑐦𑐶𑐚) 𑐟𑐎𑑂𑐎 𑐠𑑂𑐰𑐣𑐾𑐦𑐸। 𑐠𑐣𑑂𑐫𑐵𑑅𑐐𑐸 𑐖𑐬𑐵𑐫𑐵 𑐥𑑂𑐬𑐔𑐸𑐬, 𑐧𑑂𑐫𑐵𑐎𑑂𑐎 𑐣𑑂𑐫𑐣𑐵𑐔𑑂𑐰𑑄𑐐𑐸 𑐦𑐷𑐜𑐬 𑐬𑐸𑐚 𑐰 𑐊𑐣𑑂𑐎𑐬 𑐬𑐸𑐚 𑐧𑐸𑑃𑐂 𑐡𑐸𑐣𑐾 𑐟𑐳𑐎𑑄 𑐣𑑂𑐫𑐣𑐵𑐔𑑂𑐰𑐣𑐶। 𑐴𑑅 𑐳𑐡𑐵𑐧𑐴𑐵𑐬 , 𑐰𑐿𑐎𑐮𑑂𑐥𑐶𑐎, 𑐳𑐬𑐮, 𑑑𑑕–𑑓𑑕 𑐳𑐾𑐣𑑂𑐚𑐶𑐩𑐶𑐚𑐬 (𑑖–𑑑𑑔 𑐂𑐣𑑂𑐔) 𑐟𑐵𑑅𑐴𑐵𑐎𑑅, 𑐰 𑑖–𑑑𑑖 𑐳𑐾𑐣𑑂𑐚𑐶𑐩𑐶𑐚𑐬 ( 𑑒+𑑑 ⁄ 𑑒 – 𑑖+𑑑 ⁄ 𑑒  𑐂𑐣𑑂𑐔) 𑐧𑑂𑐫𑐵 𑐖𑐸𑐂। 𑐣𑑂𑐴𑐹𑐐𑐸 𑐴𑑅 𑐳𑐣𑑂𑐟𑑂𑐬𑐵𑐳𑐶-𑐐𑐸𑐮𑐵𑐧𑐷 𑐬𑑄𑐐 𑐖𑐸𑐂 𑐰 𑐫𑐵𑐎𑐣𑑄 𑐐𑐵𑐝𑐵, 𑐗𑑅𑐗𑑅 𑐴𑑂𑐫𑐵𑐄𑑃𑐐𑐸, 𑐀𑐣𑑄𑐮𑐶 𑐥𑐬𑐶𑐥𑐎𑑂𑐰 𑐖𑐸𑐂𑐰𑑄 𑐐𑐵𑐝𑐵 𑐴𑑂𑐫𑐵𑐄𑑃𑐐𑐸 𑐬𑑄𑐐𑐫𑑂 𑐴𑐶𑐮𑐵𑐔𑑂𑐰𑐣𑐶। 𑐳𑑂𑐰𑐵𑑄 𑐚𑐬𑑂𑐩𑐶𑐣𑐮 𑐥𑑂𑐫𑐵𑐣𑐶𑐎𑐮𑑂𑐳𑐫𑑂 𑐧𑐸𑐂 𑐰 𑑑𑑐–𑑔𑑐 𑐳𑐾𑐩𑐶 ( 𑑔– 𑑑𑑕 +𑑑 ⁄ 𑑒  𑐂𑐣𑑂𑐔) 𑐟𑐵𑑅𑐴𑐵𑐎𑑅 𑐖𑐸𑐂। 𑐳𑑂𑐰𑐵𑑄 𑐔𑐶𑐦𑑂𑐰𑑅𑐐𑐸 𑐰 𑐴𑑂𑐫𑐵𑐄𑑃𑐐𑐸 𑐖𑐸𑐂 𑐐𑐸𑐎𑐶𑐮𑐶 𑑕–𑑑𑑐 𑐩𑐶𑐮𑐶𑐩𑐶𑐚𑐬 ( 𑑓 ⁄ 𑑑𑑖 – 𑑓 ⁄ 𑑘  𑐂𑐣𑑂𑐔) 𑐟𑐵𑑅𑐴𑐵𑐎𑑅𑐐𑐸 𑐣𑑂𑐫𑐵𑐦𑑂𑐰 𑐳𑑂𑐰𑐵𑑄𑐦𑑂𑐰𑑅 𑐡𑐂, 𑐐𑐸𑐎𑐶𑐮𑐶 𑐴𑐮𑑂𑐎𑐵, 𑐔𑐵𑐎𑐸𑐐𑐸 𑐳𑐸𑐐𑐣𑑂𑐢 𑐡𑐂। 𑑕𑑐𑑐 𑐳𑑂𑐰𑐫𑐵 𑐀𑐥𑑂𑐰 𑐖𑐵𑐟𑐫𑐵 𑐀𑑄𑐫𑐵 𑐥𑑂𑐬𑐎𑐵𑐬 𑐖𑑂𑐘𑐵𑐟 𑐡𑐸। 𑐕𑐸𑑄 𑐀𑑅 𑐫𑐎𑑂𑐰 𑐟𑐵𑑅𑐴𑐵𑐣𑑂𑐰𑑅𑐐𑐸 𑐠𑐵𑐳𑐫𑑂 𑐧𑐸𑐂 𑐖𑐸𑐂 𑐢𑐵𑑅𑐳𑐵 𑐕𑐸𑑄 𑐀𑑄 𑐕𑐐𑐹 𑐩𑑁𑐳𑐩𑐫𑑂 𑐣𑐶𑐎𑑅𑐟𑐎 𑐳𑐫𑐾𑐐𑐸 𑐫𑐵। 𑐀𑑄 𑐳𑑂𑐰𑐵𑑄 𑐣𑐶𑐳𑐾𑑄 𑐳𑐶𑐳𑐵 𑐟𑐎 𑐠𑑂𑐫𑐣𑐾𑐟 𑐥𑑂𑐫𑐮𑐵𑐟𑐎 𑐩𑐵𑐮𑐾𑐦𑐸। 

𑐧𑐹𑐐𑐸 𑐀𑑄𑐫𑐵 𑐁𑐎𑐵𑐬, 𑐬𑐸𑐥, 𑐬𑑄𑐐, 𑐳𑐰𑐵𑑅 𑐰 𑐣𑐳𑐵𑐫𑐵 𑐐𑐸𑐞𑐳𑑂𑐟𑐬 𑐎𑐠𑑄 𑐥𑐵𑑅। 𑐀𑑄𑐫𑐵 𑐥𑑂𑐬𑐎𑐵𑐬 𑐎𑐠𑑄 𑐠𑐷-𑐠𑐷 𑐎𑐠𑑄𑐫𑐵 𑐀𑑄 𑐴𑑂𑐫𑐵𑐄𑑃𑐐𑐸, 𑐳𑐣𑑂𑐟𑑂𑐬𑐵𑐳𑐶𑐳𑐾, 𑐩𑑂𑐴𑐵𑐳𑐸𑐳𑐾 𑐰𑐵 𑐰𑐵𑐄𑑃𑐐𑐸𑐳𑐾 𑐔𑑂𑐰𑐣𑐾𑐦𑐸। 𑐀𑑄 𑐕𑐸𑑄 𑐨𑐔𑐵 𑐔𑐵𑐎𑑅𑐮𑐵𑑅𑐐𑐸, 𑐀𑐞𑑂𑐜𑐵𑐎𑐵𑐬, 𑐰𑐵 𑐎𑐶𑐜𑑂𑐣𑐷 -𑐁𑐎𑐵𑐬𑐫𑐵 𑐖𑐸𑐂𑐦𑐸, 𑐐𑐸𑐎𑐶𑐫𑐵 𑐴𑐵𑐎𑑅 𑑕–𑑒𑑕 𑐳𑐾𑐣𑑂𑐚𑐶𑐩𑐶𑐚𑐬 (𑑒–𑑑𑑐 𑐂𑐣𑑂𑐔) 𑐰 𑐥𑑂𑐬𑐟𑐶𑐐𑑂𑐰𑑅𑐫𑐵 𑐟𑑁𑐮 𑑑𑑔𑑐 𑐐𑑂𑐬𑐵𑐩 (𑑕 𑐍𑑄𑐳) 𑐣𑐶𑐳𑐾𑑄 𑑒 𑐎𑐶𑐮𑑀𑐐𑑂𑐬𑐵𑐩 (𑑕 𑐥𑐵𑐄𑐞𑑂𑐜) 𑐟𑐎𑑂𑐎 𑐖𑐸𑐂।

### 𑐳𑑄𑐬𑐔𑐣𑐵
𑐀𑑄𑐫𑐵 𑐧𑑂𑐰 (Mango Anatomy)𑐫𑐵 𑐥𑑂𑐮𑐾𑐣𑐟𑐾𑐎𑑂𑐳𑑂𑐟 𑐎𑐶𑐥𑐵 𑐠𑐠𑐾 𑐡𑐸:

                (5) 𑐡𑑄(Stem)
                   |
             ______|______
            /             \
           /               \ <---- (1) 𑐏𑑂𑐰𑐮𑐵 (Skin/Exocarp)
          /                 \
         |    ___________    |
         |   /           \   |
         |  |   (4) 𑐥𑐸    |  |<--- (2) 𑐮𑐵 (Flesh/Mesocarp)
         |  |   (Seed)    |  |
         |   \___________/   |
         |     (3) 𑐎𑐨𑑅       |
          \ (Stone/Endocarp)  /
           \                   /
            \_________________/

𑑑. 𑐏𑑂𑐰𑐮𑐵 (Skin/Exocarp): 𑐀𑑄𑐫𑐵 𑐥𑐶𑐣𑐾𑐫𑐵 𑐬𑑄𑐐𑐷𑐣 𑐏𑑂𑐰𑐮𑐵 । 𑑒. 𑐮𑐵 (Flesh/Mesocarp): 𑐏𑑂𑐰𑐮𑐵 𑐰 𑐎𑐨𑑅𑐫𑐵 𑐡𑐠𑐸𑐂 𑐡𑐂𑐐𑐸, 𑐗𑐷𑐳𑑄 𑐣𑐂𑐐𑐸 𑐩𑑂𑐴𑐵𑐳𑐸𑐐𑐸 𑐬𑐳𑑄 𑐖𑐵𑑅𑐐𑐸 𑐧𑑂𑐰 । 𑑓. 𑐎𑐨𑑅 (Stone/Endocarp): 𑐥𑐸𑐫𑐵𑐟 𑐨𑐸𑐣𑐵𑐔𑑂𑐰𑐣𑐷𑐐𑐸 𑐟𑐳𑐎𑑄 𑐎𑑂𑐰𑐵𑐟𑐸𑐐𑐸 𑐧𑑂𑐰। 𑑔. 𑐥𑐸 (Seed/Kernel): 𑐎𑐨𑑅𑐫𑐵 𑐡𑐸𑐣𑐾 𑐳𑐸𑐬𑐎𑑂𑐲𑐶𑐟 𑐖𑐸𑐫𑐵𑑅 𑐔𑑂𑐰𑐣𑐷𑐐𑐸 𑐩𑐹 𑐥𑐸 । 𑑕. 𑐡𑑃 (Stem/Stalk): 𑐳𑐶𑐩𑐵𑐫𑑂 𑐳𑑂𑐰𑐵𑐣𑐵𑐔𑑂𑐰𑐣𑐷𑐐𑐸 𑐧𑑂𑐰 ।

## 𑐳𑑂𑐰𑐫𑐵𑐡𑐶𑐳𑑃
* 𑐳𑐶

पुचः:𑐳𑐶
𑐡𑐬𑑂𑐱𑐣

**𑐡𑐬𑑂𑐱𑐣** 𑐢𑐵𑑅𑐐𑐸 𑐰𑐶𑐔𑐵𑑅𑐫𑐵 𑐥𑐴𑑅 𑐏। 𑐴𑐮𑐶𑐩𑐫𑑂 𑐡𑐹𑐐𑐸 𑐰𑐵 𑐩𑐡𑐹𑐐𑐸 𑐕𑐸𑑄 𑐣𑑄 𑐔𑐷𑐖 𑐠𑐸𑐂𑐎𑐾𑐟 𑐧𑑂𑐰𑐫𑐾𑐐𑐸 𑐰𑐶𑐔𑐵𑑅 𑐥𑐴𑑅𑐫𑐵 𑐧𑐵𑐴𑐵 𑐡𑐬𑑂𑐱𑐣 𑐏। 𑐠𑐷-𑐠𑐷 𑐩𑐣𑐹𑐟𑐾𑐐𑐸 𑐠𑐷𑐠𑐷 𑐡𑐬𑑂𑐱𑐣 𑐡𑐫𑐵𑐔𑑂𑐰𑐣𑐶। 𑐠𑐣𑑂𑐫𑐵𑐐𑐸 𑐡𑐬𑑂𑐱𑐣𑐫𑐵 𑐥𑐴𑑅 𑐩𑐣𑐹, 𑐠𑐵𑐫𑑂‌, 𑐳𑐩𑐵𑐖 𑐁𑐡𑐶 𑐠𑐷-𑐠𑐷 𑐁𑐢𑐵𑐬𑐫𑑂 𑐥𑐵𑐂। 𑐕𑐸𑑄 𑐡𑐬𑑂𑐱𑐣𑐟 𑐠𑑂𑐰 𑐎𑐠𑑄 𑐡𑐸-

## 𑐠𑐵𑐫𑑂 𑐎𑐠𑑄𑐫𑐵 𑐡𑐬𑑂𑐱𑐣
### 𑐡𑐎𑑂𑐲𑐶𑐞 𑐊𑐳𑐶𑐫𑐵𑐩𑐶 𑐡𑐬𑑂𑐱𑐣
#### '''𑐁𑐳𑑂𑐟𑐶𑐎 𑐰𑐵 𑐰𑐿𑐡𑐶𑐎 𑐡𑐬𑑂𑐱𑐣'''
𑐰𑐿𑐡𑐶𑐎 𑐥𑐬𑐩𑑂𑐥𑐬𑐵𑐫𑑂 𑐏𑐸𑐐𑐸 𑐡𑐬𑑂𑐱𑐣 𑐡𑐸 :
#𑐩𑐷𑐩𑐵𑑄𑐳𑐵
#𑐣𑑂𑐫𑐵𑐫
#𑐰𑐿𑐱𑐾𑐲𑐶𑐎
#𑐳𑐵𑑄𑐏𑑂𑐫
#𑐫𑑀𑐐
#𑐰𑐾𑐡𑐵𑐣𑑂𑐟

#### '''𑐣𑐵𑐳𑑂𑐟𑐶𑐎 𑐡𑐬𑑂𑐱𑐣'''
#𑐔𑐵𑐬𑑂𑐰𑐵𑐎
#𑐧𑑁𑐡𑑂𑐢
#𑐖𑐿𑐣

#### 𑐳𑐩𑐎𑐵𑐮𑐷𑐣 𑐥𑐹𑐬𑑂𑐰𑐷𑐫 𑐡𑐬𑑂𑐱𑐣
#𑐱𑑂𑐬𑐷 𑐀𑐬𑐰𑐶𑐣𑑂𑐡 
#𑐬𑐵𑐢𑐵𑐎𑐺𑐲𑑂𑐞𑐣 
#𑐌𑐱𑑀 𑐬𑐖𑐣𑐷𑐱

### 𑐥𑐵𑐱𑑂𑐔𑐵𑐟𑑂𑐫 𑐡𑐬𑑂𑐱𑐣
#𑐥𑑂𑐬𑐵𑐔𑐷𑐣 𑐥𑐵𑐱𑑂𑐔𑐵𑐟𑑂𑐫 𑐡𑐬𑑂𑐱𑐣 
* 𑐳𑐸𑐎𑐬𑐵𑐟
* 𑐀𑐬𑐳𑑂𑐟𑐸
* 𑐥𑑂𑐮𑐾𑐟𑑀

#𑐁𑐢𑐸𑐣𑐶𑐎 𑐥𑐵𑐱𑑂𑐔𑐵𑐟𑑂𑐫 𑐡𑐬𑑂𑐱𑐣
*𑐡𑐾𑐎𑐵𑐬𑑂𑐟
*𑐳𑑂𑐥𑐶𑐣𑑀𑐖𑐵
*𑐎𑐾𑐣𑑂𑐚
*𑐴𑑂𑐫𑐹𑐩

#### 𑐳𑐩𑐎𑐵𑐮𑐷𑐣 𑐥𑐵𑐱𑑂𑐔𑐵𑐟𑑂𑐫 𑐡𑐬𑑂𑐱𑐣
*𑐳𑐵𑐬𑑂𑐟𑑂𑐬
*𑐊 𑐖𑐾 𑐊𑐫𑐬
*𑐰𑐶𑐚𑑂𑐐𑐾𑑄𑐳𑑂𑐚𑐵𑐂𑐣

### 𑐔𑐶𑐣𑐶𑐫𑐵 𑐡𑐬𑑂𑐱𑐣
#### 𑐥𑑂𑐬𑐵𑐔𑐷𑐣
* 𑐎𑐣𑑂𑐦𑑂𑐫𑐸𑐳𑐶𑐫𑐳
* 𑐟𑐵𑐌𑐰𑐵𑐡

## 𑐡𑐬𑑂𑐱𑐣𑐫𑐵 𑐏𑑂𑐫𑑅
𑐡𑐬𑑂𑐱𑐣𑐫𑐵 𑐠𑐷𑐠𑐷 𑐏𑑂𑐫𑑅 𑐡𑐸-
* 𑐳𑑁𑐣𑑂𑐡𑐬𑑂𑐫 𑐡𑐬𑑂𑐱𑐣 (Aesthetics)
* 𑐣𑐿𑐟𑐶𑐎𑐟𑐵 (Ethics)
* 𑐟𑐬𑑂𑐎 (Logic)
* 𑐖𑑂𑐘𑐵𑐣 𑐡𑐬𑑂𑐱𑐣(Epistemology)

## 𑐳𑑂𑐰𑐫𑐵𑐡𑐶𑐳𑑃
* 𑐰𑐶𑐖𑑂𑐘𑐵𑐣

पुचः:𑐡𑐬𑑂𑐱𑐣
𑐀𑑅(𑐩𑐵 𑐁𑐏𑑅)

**𑐀𑑅** 𑐢𑐫𑐵𑐐𑐸 𑐣𑐾𑐥𑐵𑐮𑐮𑐶𑐥𑐶𑐫𑐵 𑐕𑐐𑐹 𑐩𑐵 𑐁𑐏𑑅 𑐏𑑅। 𑐣𑐾𑐥𑐵𑐮 𑐨𑐵𑐲𑐵𑐫𑑂‌ 𑐠𑐸𑐎𑐾𑑄 𑐣𑐶𑐎𑑂𑐰𑑅𑐐𑐸 𑐩𑐵 𑐁𑐏𑑅𑐫𑐵 𑐠𑐵𑐫𑑂‌ 𑐎𑐵𑑅।
## 𑐠𑐵𑐫𑑂‌
𑐠𑑂𑐰 𑐁𑐏𑑅𑐫𑐵 𑐨𑐵𑐫𑑂 𑐳𑑂𑐰𑐫𑐵𑑅 𑐠𑐵𑐫𑑂 𑐣𑑄 𑐥𑐵𑑅।
*𑐣𑐾𑐥𑐵𑐮𑐨𑐵𑐲𑐵𑐫𑑂-𑐣𑐶𑐎𑑂𑐰𑑅𑐐𑐸
*𑐳𑑄𑐳𑑂𑐎𑐺𑐟 𑐨𑐵𑐲𑐵𑐫𑑂-𑐗𑐶𑐣𑑂𑐏𑐸𑐎𑑂𑐰𑑅𑐐𑐸 
*𑐩𑐾𑐩𑐾𑐐𑐸 𑐨𑐵𑐲𑐵𑐫𑑂-𑐗𑐶𑐣𑑂𑐳𑑂𑐰𑐎𑑂𑐰𑑅𑐐𑐸
## 𑐡𑐳𑐸
***𑐀𑑅**𑐥𑐵
***[[𑐀𑑅𑐏𑑅|𑐀𑑅**𑐏𑑅]]
𑐀𑑅𑐏𑑅

𑐕𑐸𑑄 𑐣 𑐕 𑐏𑐾𑐫𑐵 𑐮𑑂𑐫𑐸𑐏𑐾 𑐖𑐸𑐂𑐐𑐸 𑐀𑐰𑐳𑑂𑐠𑐵𑐫𑐵𑐟 **𑐀𑑅𑐏𑑅** 𑐢𑐵𑐂। 𑐠𑐸𑐎𑐶𑐫𑐵𑐟 𑐳𑑄𑐳𑑂𑐎𑐺𑐟𑐫𑑂 𑐰𑐶𑐥𑐬𑐶𑐟 𑐰 𑐀𑑄𑐐𑑂𑐬𑐾𑐖𑐷𑐂 Opposite 𑐢𑐵𑐂। 𑐡𑐳𑐸𑐫𑐵 𑐣𑐶𑑄𑐟𑐶𑑄 𑐰𑐣𑑂𑐟𑐵𑐫𑐵 𑐀𑑅𑐏𑑅 𑐏𑐾 𑐫𑑁𑐟𑐵 𑐏𑑅 𑐢𑐵𑑅𑐳𑐵 𑐫𑐣𑑂𑐟𑐵𑐫𑐵 𑐀𑑅𑐏𑑅 𑐏𑐾 𑐂𑐟𑐵 𑐏। 

## 𑐏𑐾 𑐩𑑂𑐴𑐳𑐷𑐎𑐾𑐟 𑐕𑑂𑐫𑐮𑐷𑐐𑐸 𑐀𑑅𑐏𑑅
𑐀𑑅𑐏𑑅 𑐡𑐫𑐾𑐎𑐾𑐐𑐸 𑐖𑑂𑐫𑐵𑐫𑐵𑐟 𑐀𑑅𑐏𑑅𑐫𑐾𑐎𑐾𑐐𑐸 𑐢𑐵𑐂। 𑐀𑑅𑐏𑑅𑐫𑐵𑐟 𑐏𑐾 𑐰𑐵 𑐡𑐶𑐱𑐵𑐫𑑂 𑐠𑐠𑐾 𑐠𑐸𑐂𑐎𑐾 𑐕𑐶𑑄
* 𑐰𑐣𑑂𑐟𑐵: 𑐧𑑃𑐐𑑂𑐰𑐵𑐬𑐵𑐫𑑂 𑐠𑑂𑐰 𑐏𑐾𑐳𑑄 𑐳𑐹𑐬𑑂𑐡𑑂𑐫𑑅 𑐳𑐸𑐠𑐫𑑂 𑐡𑐣𑐶
* 𑐫𑑁𑐟𑐵: 𑐧𑑃𑐐𑑂𑐰𑐵𑐬𑐵𑐫𑑂 𑐠𑑂𑐰 𑐏𑐾𑐳𑑄 𑐳𑐹𑐬𑑂𑐡𑑂𑐫𑑅 𑐳𑐣𑐶𑐮𑐫𑑂 𑐎𑑂𑐰𑐧𑐵𑐂 
* 𑐫𑐣𑑂𑐟𑐵: 𑐰𑐣𑑂𑐟𑐵 𑐰 𑐫𑑁𑐟𑐵𑐫𑐵 𑐡𑐠𑐸𑐫𑐵 𑐣𑐶𑐏𑐾𑐫𑑂 𑐕𑐏𑐾 
* 𑐂𑐟𑐵: 𑐰𑐣𑑂𑐟𑐵 𑐰 𑐫𑑁𑐟𑐵𑐫𑐵 𑐡𑐠𑐸𑐫𑐵 𑐣𑐶𑐏𑐾𑐫𑑂 𑐕𑐏𑐾

𑐣𑐵𑐥𑑄, 𑐩𑐣𑐹 𑐰𑐵 𑐰𑐳𑑂𑐟𑐸𑐫𑐵 𑐩𑑂𑐴𑐫𑐵 𑐕𑐸𑑄 𑐕𑐏𑐾 𑐩𑑂𑐴𑐳𑐷𑐎𑐾𑐟 𑐠𑐷𑐠𑐷 𑐀𑑅𑐏𑑅 𑐏𑑃𑐐𑑂𑐰𑑅𑐟 𑐡𑐸। 𑐡𑐳𑐸
* 𑐔𑑂𑐰𑐾/𑐎𑑂𑐰𑐾
* 𑐠𑐸𑐏𑐾/𑐄𑐏𑐾
* 𑐖𑐰𑑅/𑐏𑐰𑑅

## 𑐨𑐵𑐫𑑂‌𑐮𑐔𑑄𑐫𑑂 𑐕𑑂𑐫𑐮𑐷𑐐𑐸 𑐀𑑅𑐏𑑅
𑐨𑐵𑐫𑑂‌𑐮𑐔𑑄𑐫𑑂 𑐠𑐷𑐠𑐷 𑐖𑑂𑐰 𑐀𑑅𑐏𑑅 𑐏𑑃𑐐𑑂𑐰𑑅 𑐕𑑂𑐫𑐮𑐷𑐐𑐸 𑐫𑐵। 𑐠𑐣𑑂𑐫𑐵𑑅𑐐𑐸 𑐏𑑃𑐐𑑂𑐰𑑅𑐟𑐾𑐟 𑐰𑐶𑐮𑑀𑐩 𑐢𑐎𑐵𑑅 𑐣𑑄 𑐩𑑂𑐴𑐳𑐷𑐎𑐶𑐐𑐸 𑐫𑐵। 𑐣𑐾𑐥𑐵𑐮𑐨𑐵𑐳𑐫𑑂 𑐡𑐹𑐐𑐸 𑐩𑐹 𑐏𑑃𑐐𑑂𑐰𑐮𑐫𑑂 𑐁𑐥𑐵𑐮𑑄 "𑐩" 𑐄𑐥𑐳𑐬𑑂𑐐 𑐕𑑂𑐫𑐮𑐵 𑐰𑐶𑐮𑑀𑐩 𑐏𑑃𑐐𑑂𑐰𑑅 𑐡𑐫𑐾𑐎𑐾𑐕𑐶𑑄। 𑐡𑐳𑐸: 𑐨𑐶𑑄-(𑐩)𑐨𑐶𑑄, 𑐧𑐵𑑄𑐮𑐵-𑐧𑐵𑑄(𑐩)𑐮𑐵, 𑐫𑑅-(𑐩)𑐫𑑅,𑐳𑐵𑑅-(𑐩)𑐳𑐵𑑅, 𑐳𑑂𑐫𑐸-(𑐩)𑐳𑑂𑐫𑐸, 𑐦𑐸-(𑐩)𑐦𑐸, 𑐣𑑂𑐫𑑄-(𑐩)𑐣𑑂𑐫𑑄, 𑐣𑑅-(𑐩)𑐣𑑅 𑐁𑐡𑐶। 𑐣𑐵𑐥𑑄, 𑐕𑐸𑑄 𑐰𑐶𑐮𑑀𑐩 𑐏𑑃𑐐𑑂𑐰𑑅𑐟 𑐣𑑂𑐴𑐸𑐐𑐸 𑐴𑐾 𑐏𑑃𑐐𑑂𑐰𑑅 𑐕𑑂𑐫𑐮𑐵 𑐣𑑄 𑐡𑐫𑐾𑐦𑐸। 𑐡𑐳𑐸: 𑐣𑑂𑐴𑐶/𑐔𑐵𑑅, 𑐏𑑂𑐰𑐵𑐟𑐸/𑐳𑐵𑐮𑐹 𑐁𑐡𑐶। 

𑐕𑐸𑑄 𑐡𑐳𑐸 𑐠𑐠𑐾 𑐡𑐸:

## 𑐳𑑂𑐰𑐫𑐵𑐡𑐶𑐳𑑃
* 𑐏𑐾
* 𑐰𑐶𑐮𑑀𑐩
𑐥𑐸𑐔𑑅:𑐏𑐾
𑐀𑐎𑑀𑐮𑐵 𑐖𑐶𑐮𑑂𑐮𑐵

𑐨𑐵𑐬𑐟𑐫𑐵 𑐩𑐴𑐵𑐬𑐵𑐲𑑂𑐚𑑂𑐬 𑐬𑐵𑐖𑑂𑐫𑐫𑐵 𑐕𑐐𑐹 𑐖𑐶𑐮𑑂𑐮𑐵 𑐏। 

## 𑐨𑐹𑐐𑑀𑐮
𑐩𑐹 𑐏𑐸𑐳𑐶: 𑐀𑐜𑑀𑐮 𑐏𑐸𑐳𑐶, 𑐁𑐳 𑐏𑐸𑐳𑐶, 𑐄𑐟𑑂𑐟𑐰𑐮𑐷 𑐏𑐸𑐳𑐶, 𑐄𑐩𑐵 𑐏𑐸𑐳𑐶, 𑐎𑐵𑐚𑐾𑐥𑐹𑐬𑑂𑐞𑐵 𑐏𑐸𑐳𑐶, 𑐎𑐵𑐳 𑐏𑐸𑐳𑐶, 𑐎𑐸𑐥𑑂𑐟𑐷 𑐏𑐸𑐳𑐶, 𑐐𑐵𑑄𑐢𑐵𑐬𑐷 𑐏𑐸𑐳𑐶, 𑐐𑑁𑐟𑐩𑐷 𑐏𑐸𑐳𑐶, 𑐔𑑄𑐡𑑂𑐬𑐨𑐵𑐐𑐵 𑐏𑐸𑐳𑐶, 𑐟𑐵𑐥𑐷 𑐏𑐸𑐳𑐶, 𑐣𑐵𑐐𑐗𑐬𑐷 𑐏𑐸𑐳𑐶, 𑐣𑐶𑐬𑑂𑐐𑐸𑐞𑐵 𑐏𑐸𑐳𑐶, 𑐥𑐛𑐵𑐬 𑐏𑐸𑐳𑐶, 𑐥𑐹𑐬𑑂𑐞𑐵 𑐏𑐸𑐳𑐶, 𑐥𑐾𑐝𑐷 𑐏𑐸𑐳𑐶, 𑐥𑐿𑐣𑐐𑑄𑐐𑐵 𑐏𑐸𑐳𑐶, 𑐧𑑀𑐬𑑂𑐜𑐷 𑐏𑐸𑐳𑐶, 𑐨𑐸𑐃𑐎𑑄𑐡 𑐏𑐸𑐳𑐶, 𑐩𑐣 𑐏𑐸𑐳𑐶, 𑐩𑐹𑐣 𑐏𑐸𑐳𑐶, 𑐩𑑀𑐬𑑂𑐞𑐵 𑐏𑐸𑐳𑐶, 𑐩𑑂𑐴𑐿𑐳 𑐏𑐸𑐳𑐶, 𑐰𑐵𑐣 𑐏𑐸𑐳𑐶, 𑐰𑐶𑐡𑑂𑐬𑐹𑐥𑐵 𑐏𑐸𑐳𑐶, 𑐰𑐶𑐱𑑂𑐰𑐵𑐩𑐶𑐟𑑂𑐬𑐷 𑐏𑐸𑐳𑐶, 𑐱𑐴𑐵𑐣𑐹𑐬 𑐏𑐸𑐳𑐶।

## 𑐰𑐶𑐨𑐵𑐖𑐣
𑐀𑐎𑑀𑐮𑐵 𑐖𑐶𑐮𑑂𑐮𑐵𑐫𑐵 𑐟𑐵𑐮𑐸𑐎𑐵 𑐠𑑂𑐰 𑐎𑐠𑑄 𑐡𑐸-
* 𑐀𑐎𑑀𑐚 𑐟𑐵𑐮𑐸𑐎𑐵
*𑐀𑐎𑑀𑐮𑐵 𑐟𑐵𑐮𑐸𑐎𑐵
*𑐟𑐾𑐮𑑂𑐴𑐵𑐬𑐵 𑐟𑐵𑐮𑐸𑐎𑐵
*𑐥𑐵𑐟𑐹𑐬 𑐟𑐵𑐮𑐸𑐎𑐵
*𑐧𑐵𑐬𑑂𑐱𑐷𑐚𑐵𑐎𑐮𑐷 𑐟𑐵𑐮𑐸𑐎𑐵
*𑐧𑐵𑐮𑐵𑐥𑐹𑐬 𑐟𑐵𑐮𑐸𑐎𑐵
*𑐩𑐸𑐬𑑂𑐟𑐷𑐖𑐵𑐥𑐹𑐬 𑐟𑐵𑐮𑐸𑐎𑐵

## 𑐖𑐣𑐳𑑄𑐏𑑂𑐫𑐵
𑐳𑐣𑑂 𑑒𑑐𑑑𑑑𑐳 𑐖𑐣𑐐𑐞𑐣𑐵 𑐎𑐠𑑄 𑐠𑑂𑐰 𑐖𑐶𑐮𑑂𑐮𑐵𑐫𑐵 𑐟𑐵𑐮𑐸𑐎𑐵 𑐰 𑐐𑑂𑐬𑐵𑐩𑐷𑐞 𑐖𑐣𑐳𑑄𑐏𑑂𑐫𑐵 𑐠𑑂𑐰 𑐎𑐠𑑄 𑐡𑐸-

## 𑐳𑑂𑐰𑐫𑐵𑐡𑐶𑐳𑑃
* 𑐩𑐴𑐵𑐬𑐵𑐲𑑂𑐚𑑂𑐬
* 𑐩𑐴𑐵𑐬𑐵𑐲𑑂𑐚𑑂𑐬𑐫𑐵 𑐖𑐶𑐮𑑂𑐮𑐵

पुचः:𑐩𑐴𑐵𑐬𑐵𑐲𑑂𑐚𑑂𑐬𑐫𑐵 𑐖𑐶𑐮𑑂𑐮𑐵
𑐀𑑄𑐖𑐵𑐰 𑐖𑐶𑐮𑑂𑐮𑐵

**** 𑐨𑐵𑐬𑐟𑐫𑐵𑐐𑐸 𑐀𑐬𑐸𑐞𑐵𑐔𑐮 𑐥𑑂𑐬𑐡𑐾𑐱𑐫𑐵𑐐𑐸 𑐕𑐐𑐸 𑐖𑐶𑐮𑑂𑐮𑐵 𑐏𑑅।
## 𑐖𑐣𑐳𑑄𑐏𑑂𑐫𑐵
𑐳𑐣𑑂 𑑒𑑐𑑑𑑑𑐳 𑐖𑐣𑐐𑐞𑐣𑐵 𑐎𑐠𑑄 𑐠𑐣𑐫𑐵 𑐖𑐣𑐳𑑄𑐏𑑂𑐫𑐵 𑐠𑑂𑐰 𑐎𑐠𑑄 𑐡𑐸-

## 𑐳𑑂𑐰𑐫𑐵𑐡𑐶𑐳𑑃
* 𑐀𑐬𑐸𑐞𑐵𑐔𑐮 𑐥𑑂𑐬𑐡𑐾𑐱

## 𑐮𑐶𑐢𑑄𑐳𑐵
* 𑐨𑐵𑐬𑐟𑐫𑐵 𑐖𑐣𑐐𑐞𑐣𑐵

पुचः:𑐀𑐬𑐸𑐞𑐵𑐔𑐮 𑐥𑑂𑐬𑐡𑐾𑐱
𑐀𑐐𑑂𑐣𑐶

**𑐀𑐐𑑂𑐣𑐶** 𑐆𑐐𑐰𑐾𑐡 𑐀𑐣𑐸𑐳𑐵𑐬 𑐰𑐾𑐡𑐶𑐎 𑐳𑐨𑑂𑐫𑐟𑐵𑐫𑐵 𑐕𑐩𑑂𑐴 𑐩𑐴𑐟𑑂𑐟𑑂𑐰𑐥𑐹𑐬𑑂𑐞 𑐡𑐾𑐰 𑐏। 𑐰𑐫𑑂‌𑐎𑑅 𑐩𑐶𑐫𑐵 𑐡𑑂𑐫𑑅 𑐏। 𑐣𑐵𑐥𑑄, 𑐰𑐫𑑂‌𑐎𑑅 𑐧𑐮𑐶 𑐎𑐵𑐂𑐩𑑂𑐴 𑐡𑑂𑐫𑑅 𑐣𑑄 𑐏। 𑐰𑐫𑑂‌𑐎𑐮𑑄 𑐎𑐫𑐵𑐡𑐶𑐐𑐸 𑐧𑐮𑐶𑐫𑐵 𑐨𑑀𑐐 𑐩𑐾𑐩𑐾𑐥𑐶𑑄 𑐡𑑂𑐫𑑅𑐟𑐫𑐾𑐳𑑄 𑐫𑐵𑐂𑐐𑐸 𑐰 𑐰𑐫𑑂‌𑐎𑑅 𑐧𑐮𑐶𑐫𑐵 𑐳𑑄𑐰𑐵𑐴𑐎 𑐖𑐎𑑂𑐎 𑐖𑐹𑐐𑐸 𑐏𑑃 𑐴𑐶𑐣𑑂𑐡𑐹 𑐐𑑂𑐬𑐣𑑂𑐠𑐫𑑂 𑐔𑑂𑐰𑐫𑐵𑐟𑑅𑐐𑐸 𑐡𑐸।

## 𑐆𑐐𑑂𑐰𑐾𑐡𑐫𑑂 𑐀𑐐𑑂𑐣𑐶
𑐆𑐐𑑂𑐰𑐾𑐡𑐫𑑂 𑐡𑐹𑐐𑐸 **𑑑𑑐𑑒𑑘** 𑐳𑐹𑐎𑑂𑐟𑐫𑑂 **𑑒𑑑𑑘** 𑐳𑐹𑐎𑑂𑐟 𑐀𑐐𑑂𑐣𑐶𑐣𑐵𑐥 𑐳𑑂𑐰𑐵𑐥𑐹 𑐡𑐸।  𑐆𑐐𑑂𑐰𑐾𑐡𑐫𑐵 𑐥𑑂𑐬𑐠𑐩 𑐳𑐹𑐎𑑂𑐟 𑐠𑑂𑐰 𑐎𑐠𑑄 𑐡𑐸-

**𑐀𑐐𑑂𑐣𑐶॒𑐩𑑂 𑐃॑𑐮𑐾 𑐥𑐸𑐬𑑀॒𑐴𑐶॑𑐟𑑄 𑐫𑐖𑑂𑐘॒𑐳𑑂𑐫॑ 𑐡𑐾𑐰॒𑐩𑑂 𑐆𑐟𑑂𑐰𑐶॒𑐖॑𑐩𑑂 । 𑐴𑑀𑐟𑐵॑𑐬𑑄 𑐬𑐟𑑂𑐣𑐢𑐵॒𑐟॑𑐩𑐩𑑂**

𑐠𑑂𑐰 𑐳𑐹𑐎𑑂𑐟𑐫𑑂 𑐀𑐐𑑂𑐣𑐶 𑐳𑑂𑐟𑐸𑐟𑐶 𑐏𑐣𑐾𑐡𑐸। **𑐀𑐬𑐞𑐷𑐩𑐣𑑂𑐠𑐣𑐩𑑂** 𑐠𑑂𑐰 𑐡𑑂𑐫𑑅𑐫𑐵𑐟 𑐳𑑅𑐟𑐶𑐐𑐸 𑐰𑐿𑐡𑐶𑐎 𑐥𑑂𑐬𑐎𑑂𑐬𑐶𑐫𑐵 𑐏। 𑐠𑑂𑐰  𑐥𑑂𑐬𑐎𑑂𑐬𑐶𑐫𑐫𑐵 𑐫𑐖𑑂𑐘𑐵𑐡𑐶 𑐖𑑂𑐫𑐵𑐫𑑂 𑐣𑐶𑐬𑑂𑐰𑐵𑐴 𑐫𑐵𑐣𑐵 𑐀𑐐𑑂𑐣𑐶 𑐄𑐟𑑂𑐥𑐵𑐡𑐣 𑐫𑐵𑐂। **𑐩𑐵𑐟𑐬𑐶𑐱𑑂𑐰𑐵**,**𑐖𑐵𑐟𑐰𑐾𑐡𑐵𑑅** 𑐁𑐡𑐶 𑐠𑐸𑐎𑐶𑐫𑐵 𑐀𑐥𑐬𑐵𑐞𑐶 𑐣𑐵𑑄 𑐏 ।

## 𑐮𑐶𑐢𑑄𑐳𑐵

## 𑐳𑑂𑐰𑐫𑐵𑐡𑐶𑐳𑑃
* 𑐆𑐐𑑂𑐰𑐾𑐡
* 𑐀𑐐𑑂𑐣𑐶 𑐥𑐸𑐬𑐵𑐞

पुचः:𑐰𑐿𑐡𑐶𑐎 𑐡𑑂𑐫𑑅
पुचः:𑐴𑐶𑐣𑑂𑐡𑐹 𑐢𑐬𑑂𑐩
𑐀𑐟𑑂𑐟𑐶𑐮𑐵 𑐴𑐣

left|thumb
**𑐀𑐚𑑂𑐚𑐶𑐮𑐵** 𑐕𑐩𑑂𑐴 𑐴𑐣𑐖𑐸𑐖𑐸 𑐏:। 𑐰𑐫𑑂‌𑐎𑐮𑑄 𑐥𑐹𑐬𑑂𑐰𑐷𑐫 𑐰 𑐥𑐱𑑂𑐔𑐶𑐩𑐷 𑐬𑑀𑐩𑐣 𑐳𑐵𑐩𑑂𑐬𑐵𑐖𑑂𑐫𑐫𑐵𑐟 𑐎𑐩𑐖𑑀𑐬 𑐫𑐵𑐣𑐵 𑐬𑑀𑐩𑐣 𑐳𑐵𑐩𑑂𑐬𑐵𑐖𑑂𑐫𑐫𑐵 𑐥𑐟𑐣𑐫𑑂 𑐐𑑂𑐰𑐵𑐴𑐵𑐮𑐶 𑐫𑐵𑐣𑐵𑐡𑐶𑐮| 𑐬𑑀𑐩𑐫𑐵𑐟 𑐕𑐔𑐵𑐏𑑂𑐫𑐮𑑄 𑐠𑑅𑐐𑐸 𑐳𑐾𑐣𑐵𑑄 𑐑𑐾𑐬𑐵 𑐟𑐫𑐵 𑐰𑐫𑑂‌𑐎𑐮𑑄 𑐬𑑀𑐩𑐫𑑂 𑐁𑐎𑑂𑐬𑐩𑐞 𑐫𑐵𑐫𑐾𑐟𑑂𑐫𑑄𑐧𑐶𑐮𑐾 𑐥𑑀𑐥 𑐮𑐶𑐫𑑀 𑐥𑑂𑐬𑐠𑐩𑐫𑐵 𑐩𑐢𑑂𑐫𑐳𑑂𑐟𑐟𑐵𑐫𑑂 𑐖𑐹𑐐𑐸 𑐏𑑃𑐮𑑂𑐴𑐵𑐧𑐮𑑂𑐴𑐵𑐫𑐵 𑐮𑐶𑐔𑑂𑐰𑐫𑐵 𑐎𑐠𑑄 𑐬𑑀𑐩 𑐣𑐐𑐬 𑐐𑐧𑐶𑐮𑐾𑑄 𑐣𑑄 𑐰𑐫𑑂‌𑐎𑑅𑐫𑐵 𑐀𑐢𑐷𑐣𑐫𑑂 𑐩𑐮𑐵𑐟|𑐰𑐫𑑂‌𑐎𑐫𑐵 𑐳𑐵𑐴𑐳 𑐰 𑐣𑐷𑐟𑐶𑑄 𑐥𑐱𑑂𑐔𑐶𑐩𑐷 𑐫𑐸𑐬𑑀𑐥𑐫𑑂 𑐬𑑀𑐩𑐫𑐵 𑐀𑐢𑐶𑐥𑐟𑑂𑐫 𑐩𑑂𑐴𑑀 𑐖𑐹𑐰𑐣| 𑐠𑐸𑐎𑐶𑐫𑐵 𑐮𑐶𑐔𑑂𑐰𑑅𑐫𑐵 𑐎𑐠𑑄 𑐮𑐶𑐥𑐵 𑐐𑑅𑐠 (𑐖𑐵𑐟𑐶), 𑐨𑑂𑐫𑐵𑐞𑑂𑐜𑐮 (𑐖𑐵𑐟𑐶) 𑐰 𑐩𑐾𑐩𑐾𑐐𑐸 𑐧𑐬𑑂𑐧𑐬𑐷𑐫 𑐖𑐵𑐟𑐶𑐟𑐫𑐾𑐳𑑄 𑐬𑑀𑐩𑐣 𑐳𑐵𑐩𑑂𑐬𑐵𑐖𑑂𑐫𑐫𑐵𑐟 𑐢𑑂𑐰𑐳𑑂𑐟 𑐫𑐵𑐣𑐵𑐧𑐶𑐮 𑐰 𑐫𑐸𑐬𑑀𑐥𑐫𑑂 𑐕𑐐𑐸 𑐊𑐎𑐶𑐎𑐺𑐟 𑐣𑐶𑐫𑐣𑑂𑐟𑑂𑐬𑐞 𑐩𑐡𑐫𑐵 𑐫𑐸𑐬𑑀𑐥 𑐴𑐵𑐎𑐸 𑐃𑐫𑑂 𑐠𑑂𑐫𑐣।

## 𑐳𑑂𑐰𑐫𑐵𑐡𑐶𑐳𑑃
* 𑐫𑐸𑐬𑑀𑐥𑐫𑐵 𑐂𑐟𑐶𑐴𑐵𑐳

पुचः:𑐖𑐷𑐰𑐣𑐷
अल्गोरिदम

**अल्गोरिदम बाय् एल्गोरिदम**  धैगु गणितशास्त्र व कम्प्युटर विज्ञानय् छुं निश्चित समस्यायात समाधान यायेत वा निश्चित ल्याखायेत दयेकातःगु **निर्देशन व पलातेगु झ्वः** खः। थ्व छगू थन्याःगु बिधि खः गुकिं छगू प्रारम्भिक अवस्थां (initial state) न्ह्यानाः, निश्चित ई व निश्चित थासय् ज्या यानाः, अन्तय् छगू **अन्तिम नतिजा (output)** पिथनाः क्वचाइ। 

अतः, अल्गोरिदम छगू गणितीय कथं निश्चित यानातःगु निर्देशनया झ्वः खः गुगु स्पष्ट (unambiguous) जुइमाः, व थुकिं छगू समस्यायात निश्चित चरणय् समाधान यायेत ग्वहालि याइ।

अल्गोरिदम खँग्वःया नां अल-ख्वारिज्मि (Al-Khwārizmī) धैम्ह फारसी गणितशास्त्रीया नामं वःगु खः। एल्गोरिदमया न्हापांगु प्रमाण २५०० ईसा पूर्वया प्राचीन मेसोपोटामियाया गणितय् लूगु दु।

* छ्येलेज्या (Applications):** कम्प्युटर प्रोग्राम, नसा दयेकीगु विधि (recipe), वा छुं नं ज्या यायेगु निश्चित प्रक्रियाय् थ्व छ्येलीगु या। आधुनिक कम्प्युटरय्, दसुं डेटा प्रोसेसिङ, तथ्याङ्क विश्लेषण व कृत्रिम बुद्धिमत्ता (Artificial Intelligence)य् थ्वया तःधंगु भूमिका दु।

* रुप (Expression): एल्गोरिदमयात प्राकृतिक भाषा, **स्यूडोकोड (pseudocode)**, **फ्लोचार्ट (flowchart)** वा **प्रोग्रामिङ भाषा** थेंज्याःगु थी-थी कथं च्वयेगु या।

## लिधंसा
अर्गानिक रसायनशास्त्र

**अर्गानिक रसायनशास्त्र** धैगु रसायनशास्त्रया उगु उप-ख्यः खः गुकिं **कार्बन (Carbon)** परमाणु दूगु अर्गानिक यौगिक (organic compounds) व पदार्थया संरचना, गुण व रसायनिक प्रतिक्रियाया वैज्ञानिक अध्ययन याइ। अर्गानिक यौगिक धैगु पृथ्वीइ दूगु सकल जीवयात आधार जुइगु व दकलय् अप्वः म्हस्यूगु रसायनिक पदार्थ खः। 

इतिहासय् न्हापा, अर्गानिक रसायनशास्त्र धैगु जीवं पिहां वइगु पदार्थ जक अध्ययन याइगु खः। तर सन् १८२८स **Friedrich Wöhler** नं अमोनियम साइनेट (Ammonium Cyanate, अकार्बनिक पदार्थ) पाखें [युरिया] दयेका क्यनेधुंका, थ्व परिभाषा कार्बन दुथ्याःगु सकल यौगिकया अध्ययन धकाः हिलावंगु दु।

== मू खँ ==
* कार्बनया विशेषता: अर्गानिक रसायनया मू जग '''कार्बन''' खः। कार्बनया भ्यालेन्सी प्यंगू (four valence) दइ। थ्व विशेषताया कारणं कार्बनं [कार्बन हे नाप व हाइड्रोजन, अक्सिजन, नाइट्रोजन, सल्फर व ह्यालोजन थेंज्याःगु मेमेगु तत्व नाप तःधंगु व जटिल मोलिक्युल दयेकेफु।
* हाइड्रोकार्बन (Hydrocarbons): थ्व अर्गानिक यौगिकया दकलय् सरल रूप खः, गुकिलि कार्बन व हाइड्रोजन जक दयाच्वनि। दसु: मिथेन, इथेन आदि।
* फङ्क्सनल पुचः(Functional Groups): अर्गानिक यौगिकया रसायनिक व्यवहार व प्रतिक्रियाया प्रवृत्ति थुइकेगु निंतिं मोलिक्युलय् दूगु विशेष एतमतेगु पुचःयात **फङ्क्सनल पुचः** धाइ। दसु: अल्कोहलया निंतिं -OH पुचः।

## अर्गानिक प्रक्रियाया ताजि
अर्गानिक प्रक्रियातय्त मू कथं थ्व ताजिइ बायेगु या:
*१. एडिसन प्रतिक्रिया (Addition reactions)
*२. इलिमिनेसन प्रतिक्रिया (Elimination reactions)
*३. सब्स्टिच्युसन प्रतिक्रिया (Substitution reactions)
*४.पुनर्व्यवस्था प्रतिक्रिया (Rearrangement reactions)

## छ्येलेज्या
अर्गानिक रसायनया छ्येला तसकं तःधंगु मात्राय् दु। अर्गानिक पदार्थतेत वासः, प्लास्टिक, पेट्रोकेमिकल, नसाज्वलं, इन्धन व समाज्वलं वस्तु दयेकेगु ज्याय् अप्वः धका छ्येलीगु या।

## स्वयादिसँ
* जीवरसायनशास्त्र

## लिधंसा
जैविक विविधता

**जैविक विविधता** धैगु छगू निश्चित थासय्, वातावरणय् वा पृथ्वीइ लूइपिं जीवया थी-थी प्रजाति, इमिगु भिन्नतायात म्हसीकिगु छगू वैज्ञानिक कुतः खः। थ्व खँग्वः दकले न्ह्यः वाल्तर जि रोसेनं १९८५स छ्यलादीगु ख।  

## जैविक विविधताया ताजि
जैविक विविधतायात मू कथं स्वंगू तगिमय् बायेछिं
* १. आनुवंशिक विविधता (Genetic Diversity): थ्व छगू हे प्रजातिया दुने जीन (gene) या भिन्नता खः। थुकिं छगू प्रजातिया दुजःतेगु दथुइ दूगु भौतिक व व्यवहारय् दूगु भिन्नतात म्हसीकि।
* २. प्रजातिगत विविधता (Species Diversity): थ्व छगू निश्चित क्षेत्रय् दूगु प्रजातिया ल्या व बहुलता (richness and abundance) खः। दसु, छगू जंगलय् पेपांचू व सिमातेगु थी-थी प्रजाति।
* ३. इकोसिस्टम विविधता (Ecosystem Diversity): थ्व छगू भौगोलिक क्षेत्रय् दूगु थी-थी कथंया वासस्थान, जैविक पुचः, व इकोसिस्टमया ताजिया सीकेज्या खः। दसु, मरुभूमि, वागुं (rainforest) व समुद्री वासस्थान (marine habitats)।

### जैविक विविधताया महत्त्व

जैविक विविधता सकल जीव व पृथ्वीया इकोसिस्टमया निंतिं तसकं महत्त्वपूर्ण दु:
* इकोलोजिक ज्यातेगु (Ecological Functions) महत्त्व : थुकिं वातावरणयात स्थिर याइ, ल चक्र (water cycle)यात ग्वहालि याइ, माःगु चा दयेकेगु (soil formation), व वायुमण्डलीय ग्यासयात सन्तुलनय् तइगु ज्या याइ।
* आर्थिक लाभ (Economic Benefits): जैविक विविधतां मनूयात वसः, नसा वस्तु, वासःया स्रोत (दसु: आपालं एन्टीबायोटिक) व चाहिलाज्याया निंतिं आधार बिया तइ।
* ल्वय् नियन्त्रण (Disease Control): तसकं अप्वः जैविक विविधता दूगु थासय् रोग सङ्क्रमणया खतरा म्हो जुइगु प्रमाण लूगु दु।

## जैविक विविधतायात खतरा (Threats to Biodiversity)
जैविक विविधताय् थ्यंगु मू खतरा थ्व कथं दु:
* वासस्थान नाश (Habitat destruction)
* लफय् हिउपा (Climate change)
* प्रदूषण (Pollution)
* अतिक्रमणकारी प्रजाति (Invasive species)
* अप्वः दोहन (Overexploitation) 

## लिधंसा
𑐁𑐬𑑂𑐫 𑐁𑐲𑑂𑐚𑐵𑑄𑐐𑐶𑐎 𑐩𑐵𑐬𑑂𑐐

**𑐁𑐬𑑂𑐫 𑐁𑐲𑑂𑐚𑐵𑑄𑐐𑐶𑐎 𑐩𑐵𑐬𑑂𑐐** 𑐰𑐵 **𑐔𑑂𑐫𑐵𑐟𑐵 𑐳𑐸𑐠𑐵𑑄𑐮𑐵𑑅𑐐𑐸 𑐮𑑄** (𑐥𑐵𑐮𑐶: 𑐀𑐬𑐶𑐫𑑀 𑐀𑐚𑑂𑐛𑐒𑑂𑐐𑐶𑐎𑑀 𑐩𑐐𑑂𑐐𑑀) 𑐢𑐵𑐐𑐸 𑐧𑐸𑐡𑑂𑐢 𑐢𑐬𑑂𑐩 𑐎𑐠𑑄 𑐁𑐬𑑂𑐫𑐢𑐬𑑂𑐩𑐫𑐵 𑐔𑑂𑐫𑐵𑐟𑐵 𑐮𑑄 𑐏। 𑐡𑐸𑑅𑐏 𑐩𑐡𑐫𑐾𑐎𑐾𑐫𑐵𑐟 𑐐𑑁𑐟𑐩 𑐧𑐸𑐡𑑂𑐢𑑄 𑑘𑐟𑐵 𑐳𑑂𑐰𑐵𑐥𑐹 𑐡𑐹𑐐𑐸 𑐮𑑄 𑐎𑑂𑐫𑐣𑐵𑐡𑐶𑐐𑐸 𑐡𑐸। 𑐠𑑂𑐰 𑑘𑐟𑐵 𑐮𑑄 𑐱𑐷𑐮, 𑐳𑐩𑐵𑐢𑐶 𑐰 𑐥𑑂𑐬𑐖𑑂𑐘𑐵𑐫𑑂 𑐧𑐵𑐫𑐾𑐕𑐶𑑄। 

## 𑐩𑐵𑐬𑑂𑐐𑐟𑐾𑐐𑐸 𑐰𑐶𑐰𑐾𑐔𑐣𑐵
### [[𑐳𑐩𑑂𑐫𑐎 𑐡𑐺𑐲𑑂𑐚𑐶]]
𑐩𑐖𑑂𑐗𑐶𑐩𑐣𑐶𑐎𑐵𑐫𑐫𑐵 𑐳𑐩𑑂𑐩𑐵𑐡𑐶𑐚𑑂𑐛𑐶 𑐳𑐹𑐟𑑂𑐬 𑐎𑐠𑑄 𑐎𑐸𑐱𑐮 𑐰 𑐀𑐎𑐸𑐱𑐮𑐫𑐵𑐟 𑐩𑑂𑐴𑐳𑐷𑐎𑐾𑐦𑐿𑐐𑐸 𑐡𑐺𑐲𑑂𑐚𑐶𑐫𑐵𑐟 𑐳𑐩𑑂𑐫𑐎 𑐡𑐺𑐲𑑂𑐚𑐶 𑐢𑐵𑐂। 𑐧𑐸𑐡𑑂𑐢 𑐢𑐬𑑂𑐩𑐫𑐵 𑐰𑐵𑐒𑑂𑐩𑐫𑐫𑑂 𑐣𑑂𑐫𑐵𑐟𑐵 𑐳𑐩𑑂𑐫𑐎 𑐡𑐺𑐲𑑂𑐚𑐶𑐫𑐵 𑐏𑑃 𑐎𑐣𑐵𑐟𑑅𑐐𑐸 𑐡𑐸 -
𑑑. 𑐎𑐩𑐳𑐎𑐟𑐵 𑐳𑐩𑑂𑐫𑐎 𑐡𑐺𑐲𑑂𑐚𑐶
𑑒. 𑐢𑑂𑐫𑐵𑐣 𑐳𑐩𑑂𑐫𑐎𑐡𑐺𑐲𑑂𑐚𑐶
𑑓. 𑐰𑐶𑐥𑐳𑑂𑐳𑐣𑐵 𑐳𑐩𑑂𑐫𑐎𑐡𑐺𑐲𑑂𑐚𑐶
𑑔. 𑐩𑐵𑐐 𑐳𑐩𑑂𑐫𑐎 𑐡𑐺𑐲𑑂𑐚𑐶
𑑕. 𑐦𑐮 𑐳𑐩𑑂𑐫𑐎 𑐡𑐺𑐲𑑂𑐚𑐶

### 𑐳𑐩𑑂𑐫𑐎 𑐳𑑄𑐎𑐮𑑂𑐥
𑐳𑐩𑑂𑐫𑐎 𑐳𑑄𑐎𑐮𑑂𑐥 𑐢𑐵𑑅𑐐𑐸 𑐩𑐨𑐶𑑄𑐐𑐸 𑐰𑐶𑐔𑐵𑑅 𑐟𑑂𑐰𑐟𑐵𑑅 𑐳𑐎𑐮 𑐥𑑂𑐬𑐵𑐞𑐷𑐥𑐶𑐣𑑂𑐟 𑐨𑐶𑐣𑐶𑐐𑐸 𑐰𑐶𑐔𑐵𑑅𑐟𑐫𑐾𑐐𑐸 𑐳𑑄𑐎𑐮𑑂𑐥 𑐏। 𑐠𑑂𑐰 𑐳𑑄𑐎𑐮𑑂𑐥𑐫𑑂 𑐳𑑂𑐰𑐟𑐵 𑐏𑑃 𑐡𑐸
𑑑. 𑐣𑐿𑐲𑑂𑐎𑑂𑐬𑐩𑑂𑐫 𑐳𑑄𑐎𑐮𑑂𑐥 (𑐎𑐵𑐩𑐨𑑀𑐐 𑐰𑐶𑐔𑐵𑑅 𑐩𑐫𑐵𑐂𑐐𑐸 𑐳𑑄𑐎𑐮𑑂𑐥) 
𑑒. 𑐀𑐰𑑂𑐫𑐵𑐥𑐵𑐡 𑐳𑑄𑐎𑐮𑑂𑐥 (𑐨𑐶𑑄𑐐𑐸 𑐏𑑃 𑐣𑐸𑐐𑐮𑐫𑑂 𑐟𑐫𑐾𑐐𑐸 𑐳𑑄𑐎𑐮𑑂𑐥)
𑑓. 𑐀𑐰𑐶𑐴𑐶𑑄𑐳𑐵 𑐳𑑄𑐎𑐮𑑂𑐥 (𑐴𑐶𑑄𑐳𑐵 𑐩𑐫𑐵𑐫𑐾𑐐𑐸 𑐳𑑄𑐎𑐮𑑂𑐥)

### 𑐳𑐩𑑂𑐫𑐎 𑐰𑐔𑐣
𑐳𑐩𑑂𑐫𑐎 𑐰𑐔𑐣𑐫𑑂 𑐥𑑂𑐫𑐟𑐵 𑐏𑑃 𑐢𑐫𑐵𑐟𑑅𑐐𑐸 𑐡𑐸
𑑑. 𑐩𑐸𑐳𑐵𑐰𑐵𑐡 𑐰𑐶𑐬𑐟𑐶 – 𑐩𑐏𑐸𑐐𑐸 𑐏𑑃 𑐩𑐮𑑂𑐴𑐵𑐂𑐐𑐸
𑑒. 𑐥𑐶𑐳𑐸𑐞𑐰𑐵𑐔𑐵 𑐰𑐶𑐬𑐟𑐶 – 𑐩𑐾𑐥𑐶𑐣𑐶𑐐𑐸 𑐔𑐸𑐎𑑂𑐮𑐶, 𑐩𑐨𑐶𑑄𑐐𑐸 𑐏𑑃 𑐰 𑐣𑐶𑐣𑑂𑐡𑐵𑐫𑐵𑐂𑐐𑐸 𑐏𑑃 𑐩𑐮𑑂𑐴𑐵𑐂𑐐𑐸
𑑓. 𑐦𑐬𑐹𑐳𑐰𑐵𑐔𑐵 𑐰𑐶𑐬𑐟𑐶–  𑐩𑑂𑐴𑐸𑐟𑐸 𑐩𑐮𑑂𑐴𑐵𑐂𑐐𑐸 𑐰 𑐀𑐥𑐱𑐧𑑂𑐡 𑐩𑐕𑑂𑐫𑐾𑐮𑐶𑐐𑐸
𑑔. 𑐳𑐩𑑂𑐦𑐥𑑂𑐥𑐮𑐵𑐥𑐰𑐵𑐔𑐵 𑐰𑐶𑐬𑐟𑐶– 𑐩𑑂𑐰𑐵𑐩𑐡𑐹𑐐𑐸 𑐣𑐶𑐣𑑂𑐡𑐵 𑐫𑐵𑐂𑐐𑐸 𑐏𑑃 𑐩𑐮𑑂𑐴𑐵𑐂𑐐𑐸

### 𑐳𑐩𑑂𑐫𑐎 𑐎𑐬𑑂𑐩/𑐎𑐬𑑂𑐩𑐵𑐣𑑂𑐟
𑐳𑐩𑑂𑐫𑐎 𑐎𑐬𑑂𑐩𑐫𑑂 𑐳𑑂𑐰𑐟𑐵 𑐏𑑃 𑐢𑐫𑐵𑐟𑑅𑐐𑐸 𑐡𑐸
𑑑) 𑐥𑐵𑐞𑐵𑐟𑐶𑐥𑐵𑐟𑐵 𑐰𑐶𑐬𑐟𑐶 𑐀𑐠𑐵𑐬𑑂𑐟 𑐩𑑂𑐰𑐵𑐣𑐵 𑐔𑑂𑐰𑑄𑐥𑐶𑐣𑑂𑐟 𑐩𑐳𑑂𑐫𑐵𑐫𑐾𑐐𑐸
𑑒) 𑐀𑐡𑐶𑐣𑑂𑐣𑐵𑐡𑐵𑐣 𑐰𑐶𑐬𑐟𑐶 𑐀𑐠𑐵𑐬𑑂𑐟 𑐩𑐏𑐸𑐂𑐐𑐸
𑑓) 𑐎𑐵𑐩𑐾𑐳𑐸𑐩𑐶𑐔𑑂𑐕𑐵𑐔𑐵𑐬 𑐰𑐶𑐬𑐟𑐶 𑐀𑐠𑐵𑐬𑑂𑐟 𑐎𑐵𑐩𑐩𑐶𑐠𑑂𑐫𑐵𑐔𑐵𑐬 𑐩𑐫𑐵𑐫𑐾𑐐𑐸।

### 𑐳𑐩𑑂𑐫𑐎 𑐁𑐖𑐷𑐰𑐣/𑐁𑐖𑐷𑐰𑐶𑐎𑐵
𑐳𑐩𑑂𑐫𑐎 𑐁𑐖𑐷𑐰𑐶𑐎𑐵𑐫𑑂 𑐣𑑂𑐫𑐵𑐟𑐵 𑐏𑑃 𑐢𑐫𑐵𑐟𑑅𑐐𑐸 𑐡𑐸
𑑑. 𑐳𑐟𑑂𑐠 𑐰𑐞𑐶𑐖𑑂𑐖𑐵 𑐀𑐠𑐵𑐬𑑂𑐟 𑐳𑑂𑐫𑐵𑐂𑐐𑐸 𑐮𑑂𑐰𑐵𑐨𑑅𑐟𑐾𑐐𑐸 𑐰𑑂𑐫𑐵𑐥𑐵𑐬 𑐩𑐫𑐵𑐫𑐾𑐐𑐸। 
𑑒. 𑐡𑐵𑐳 𑐰𑐞𑐶𑐖𑑂𑐖𑐵 𑐀𑐬𑑂𑐠𑐵𑐟𑑂 𑐳𑐟𑑂𑐰𑐥𑑂𑐬𑐵𑐞𑐷𑐟𑐾𑐟 𑐣𑑂𑐫𑐵𑐫𑐾𑐐𑐸/𑐩𑐷𑐐𑐸 𑐖𑑂𑐫𑐵 𑐩𑐫𑐵𑐫𑐾𑐐𑐸। 
𑑓. 𑐳𑐟𑑂𑐟 𑐰𑐞𑐶𑐖𑑂𑐖𑐵 𑐀𑐠𑐵𑐬𑑂𑐟 𑐴𑐶𑑄𑐳𑐵𑐫𑐵 𑐰𑑂𑐫𑐵𑐥𑐵𑐬 𑐩𑐫𑐵𑐫𑐾𑐐𑐸। 
𑑔. 𑐩𑐖𑑂𑐖 𑐰𑐞𑐶𑐖𑑂𑐖𑐵 𑐀𑐠𑐵𑐬𑑂𑐟 𑐎𑐵𑐫𑐾𑐐𑐸 𑐥𑐡𑐵𑐬𑑂𑐠𑐫𑐵 𑐰𑑂𑐫𑐵𑐥𑐵𑐬 𑐩𑐫𑐵𑐫𑐾𑐐𑐸।   
𑑕. 𑐧𑐶𑐳 𑐰𑐞𑐶𑐖𑑂𑐖𑐵 𑐀𑐠𑐵𑐬𑑂𑐟 𑐰𑐶𑐲 𑐰𑐵 𑐥𑑂𑐬𑐵𑐞𑐷 𑐴𑐟𑑂𑐫𑐵 𑐫𑐵𑐫𑐾𑐐𑐸 𑐥𑐡𑐵𑐬𑑂𑐠𑐫𑐵 𑐰𑑂𑐫𑐵𑐥𑐵𑐬 𑐩𑐫𑐵𑐫𑐾𑐐𑐸 

### 𑐳𑐩𑑂𑐫𑐎 𑐰𑑂𑐫𑐵𑐫𑐵𑐩
𑐳𑐩𑑂𑐫𑐎 𑐎𑐬𑑂𑐩𑐫𑑂 𑐥𑑂𑐫𑐟𑐵 𑐏𑑃 𑐢𑐫𑐵𑐟𑑅𑐐𑐸 𑐡𑐸
𑑑. 𑐀𑐣𑐥𑑂𑐥𑐣𑑂𑐣𑐵𑐣𑑄 𑐀𑐎𑐸𑐳𑐮𑐵𑐣𑑄 𑐢𑐩𑑂𑐩𑐵𑐣𑑄 𑐀𑐣𑐸𑐥𑑂𑐥𑐵𑐡𑐵𑐫 𑐰𑐵𑐫𑐵𑐩𑑀 𑐀𑐠𑐵𑐬𑑂𑐟 𑐄𑐟𑑂𑐥𑐣𑑂𑐣 𑐩𑐖𑐹𑐐𑐸 𑐀𑐎𑐸𑐱𑐮 𑐎𑐵𑐬𑑂𑐫𑐟𑐾𑐟 𑐄𑐟𑑂𑐥𑐣𑑂𑐣 𑐩𑐫𑐵𑐫𑐾𑐐𑐸 𑐀𑐨𑑂𑐫𑐵𑐳
𑑒. 𑐄𑐥𑑂𑐥𑐣𑑂𑐣𑐵𑐣𑑄 𑐀𑐎𑐸𑐳𑐮𑐵𑐣𑑄 𑐢𑐩𑑂𑐩𑐵𑐣𑑄 𑐥𑐴𑐵𑐣𑐵𑐫 𑐰𑐵𑐫𑐵𑐩𑑀 𑐀𑐬𑑂𑐠𑐵𑐟𑑂 𑐄𑐟𑑂𑐥𑐣𑑂𑐣 𑐖𑐸𑐂𑐢𑐸𑑄𑐎𑐹𑐐𑐸 𑐀𑐎𑐸𑐱𑐮 𑐎𑐵𑐬𑑂𑐫𑐟𑐾𑐟 𑐣𑐵𑐱 𑐫𑐵𑐫𑐾𑐐𑐸 𑐫𑐟𑑂𑐣
𑑓. 𑐀𑐣𑐸𑐥𑑂𑐥𑐣𑑂𑐣𑐵𑐣𑑄 𑐎𑐸𑐳𑐮𑐵𑐣𑑄 𑐢𑐩𑑂𑐩𑐵𑐣𑑄 𑐄𑐥𑑂𑐥𑐵𑐡𑐵𑐫 𑐰𑐵𑐫𑐵𑐩𑑀 𑐀𑐬𑑂𑐠𑐵𑐟𑑂 𑐄𑐟𑑂𑐥𑐣𑑂𑐣 𑐩𑐖𑐹𑐐𑐸 𑐎𑐸𑐱𑐮 𑐎𑐵𑐬𑑂𑐫𑐟𑐾𑐟 𑐄𑐟𑑂𑐥𑐣𑑂𑐣 𑐫𑐵𑐫𑐾𑐐𑐸 𑐫𑐟𑑂𑐣 
𑑔. 𑐄𑐥𑑂𑐥𑐣𑑂𑐣𑐵𑐣 𑐎𑐸𑐳𑐮𑐵𑐣𑑄 𑐢𑐩𑑂𑐩𑐵𑐣𑑄 𑐨𑐶𑐫𑑂𑐫𑑀𑐨𑐵𑐰𑐵𑐫 𑐰𑐵𑐫𑐵𑐩𑑀 𑐀𑐬𑑂𑐠𑐵𑐟𑑂 𑐄𑐟𑑂𑐥𑐣𑑂𑐣 𑐖𑐸𑐂𑐢𑐸𑑄𑐎𑐹 𑐎𑐸𑐱𑐮 𑐎𑐵𑐬𑑂𑐫𑐟𑐾𑐟 𑐨𑐶𑑄𑐎𑐵 𑐫𑑄𑐎𑐾𑐐𑐸 𑐫𑐟𑑂𑐣

### 𑐳𑐩𑑂𑐫𑐎 𑐳𑑂𑐩𑐺𑐟𑐶
𑐳𑐩𑑂𑐫𑐎 𑐎𑐬𑑂𑐩𑐫𑑂 𑐥𑑂𑐫𑐟𑐵 𑐏𑑃 𑐢𑐫𑐵𑐟𑑅𑐐𑐸 𑐡𑐸
𑑑. 𑐎𑐵𑐫𑐵𑐣𑐸𑐥𑐳𑑂𑐳𑐣𑐵,
𑑒. 𑐰𑐡𑐣𑐵𑐣𑐸𑐥𑐳𑑂𑐳𑐣𑐵,
𑑓. 𑐔𑐶𑐟𑑂𑐟𑐵𑐣𑐸𑐥𑐳𑑂𑐳𑐣𑐵,
𑑔. 𑐢𑐩𑑂𑐩𑐵𑐣𑐸𑐥𑐳𑑂𑐳𑐣𑐵 ।

### 𑐳𑐩𑑂𑐫𑐎 𑐳𑐩𑐵𑐢𑐶
𑐳𑐩𑑂𑐫𑐎 𑐎𑐬𑑂𑐩𑐫𑑂 𑐳𑐩𑐵𑐢𑐶𑐫𑐵𑐟 𑐳𑑂𑐫𑑄𑐎𑐾𑐐𑐸 𑐣𑑂𑐫𑐵𑐟𑐵 𑐏𑑃 𑐢𑐫𑐵𑐟𑑅𑐐𑐸 𑐡𑐸
𑑑. 𑐎𑐵𑐩𑐔𑑂𑐕𑐣𑑂𑐡– 𑐳𑐸𑐏–𑐨𑑀𑐐 𑐫𑐵𑐫𑐾𑐐𑐸 𑐁𑐱𑐵,
𑑒. 𑐰𑑂𑐫𑐵𑐥𑐵𑐡– 𑐡𑑂𑐰𑐾𑐱𑐨𑐵𑐰,
𑑓. 𑐠𑐷𑐣𑐩𑐶𑐡𑑂𑐢– 𑐱𑐵𑐬𑐷𑐬𑐶𑐎 𑐰 𑐩𑐵𑐣𑐳𑐶𑐎 𑐬𑐹𑐥𑑄 𑐩𑑂𑐴𑐵𑐮𑐷𑐐𑐸,
𑑔. 𑐄𑐡𑑂𑐢𑐔𑑂𑐔–𑐎𑐸𑐎𑑂𑐎𑐸𑐔𑑂𑐔– 𑐱𑐵𑐬𑐷𑐬𑐶𑐎 𑐰 𑐩𑐵𑐣𑐳𑐶𑐎 𑐬𑐸𑐥𑑄 𑐊𑐎𑐵𑐐𑑂𑐬 𑐖𑐸𑐂 𑐩𑐦𑐂𑐐𑐸,
𑑕. 𑐰𑐶𑐔𑐶𑐎𑐶𑐔𑑂𑐕𑐵– 𑐀𑐣𑐵𑐰𑐱𑑂𑐫𑐎 𑐱𑑄𑐎𑐵–𑐄𑐥𑐱𑑄𑐎𑐵 𑐫𑐵𑐫𑐾𑐐𑐸।

## 𑐮𑐶𑐢𑑄𑐳𑐵

## 𑐳𑑂𑐰𑐫𑐵𑐡𑐶𑐳𑑃
*𑐧𑐸𑐡𑑂𑐢 𑐢𑐬𑑂𑐩
ग्रीक दन्त्यकथा

**ग्रीक मिथलोजी बाय् दन्त्यकथा** धैगु प्राचीन ग्रीसया मनुतय्गु बाखं व कथनया छगू मुनाः खः। थ्व बाखंतेसं हलिंया उत्पत्ति, द्यःतय्गु प्रकृति, नायःतय्गु ज्या, व प्राचीन ग्रीक सभ्यताया धार्मिक व कर्मकाण्डीय अभ्यासयात क्यनी। थ्व दन्त्यकथात ग्रीक संस्कृतिया छगू मू भाग खः, गुकिं पुलांगु ई निसें थौंया पश्चिमी कला, साहित्य व दर्शनयात तसकं प्रभाव यानातःगु दु।

## मू पात्रत (Key Figures)

ग्रीक दन्त्यकथाय् स्वंगू मू पुचःया पात्रत दु:

*१. द्यःपिं थ्व दकलय् शक्तिशाली पात्रत खः।
****ओलिम्पसया द्यःत (Olympians):** थ्व द्यःत ओलिम्पस च्वका (Mount Olympus)य् च्वनीगु विश्वास दु। मू द्यःत थ्व कथं दु:
*** ज्युस (Zeus): द्यःतय्गु जुजु व सर्गःया द्यः।
*** हेरा (Hera): ज्युसया कलाः व इहिपाया देवी।
*** पोसाइडन (Poseidon): लः व भुखाया द्यः।
*** एथेना (Athena): ज्ञान, युद्धनीति व शिल्पकलाया देवी।
* २. नायःत (Heroes): थ्व अप्वः धयाथे द्यः व मनूयागु सन्तान खः। दसु:
** हर्कुलिजबाय् हेराकल्स (Heracles/Hercules): तसकं बल्लाम्ह मनु
** थिसियस (Theseus): मिनोटरयात स्याःम्ह।
* ३. मू जीवत (Primordial Beings): थ्व संसारया दकलय् न्हापाया द्यःत व शक्ति खः। दसु: केओस (Chaos), गाइया (Gaia - पृथ्वी), व युरेनस (Uranus -सर्गः)।

## मू स्रोतत
थौंया ईले दन्त्यकथाया बारेय् दकलय् अप्वः जानकारी छुं च्वयातःगु रचनापाखें वःगु दु:
* १. होमर (Homer)या महाकाव्यत: **[[इलियाड]] (Iliad)** व **[[ओडिसी]] (Odyssey)**
* २. हेसिओड (Hesiod)या सफूत: **थियोगोनी (Theogony)** व **वर्क्स एन्ड डेज (Works and Days)**
* ३. थी-थी ग्रीक नाटककार (दसु: सोफोकल्स (Sophocles) व युरिपिदेज (Euripides))या दबुप्याखँ/नाटकत

## प्रभाव

ग्रीक दन्त्यकथाय् दूगु पात्र व बिचाःतय्गु छ्येलेज्या युरोप व पश्चिमी संस्कृतिया कला, साहित्य, राजनीति व खगोलशास्त्र (दसु: ग्रह व नक्षत्रया नां)य् व्यापक कथं जुयाच्वंगु दु।

## लिधंसा
मौखिक परम्परा

**मौखिक परम्परा** (वा मौखिक इतिहास) धैगु छगू निश्चित संस्कृतिया ज्ञान, कला, विचार व सामग्रीयात मौखिक कथं छगू पुस्ता पाखें मेगु पुस्ताय् हस्तान्तरण यायेगु प्रक्रिया खः। थ्व छुं नं कथं मच्वसें हे ऐतिहासिक कथं दया वयाच्वंगु परम्परा ख।

मौखिक परम्परा धैगु म्हुतुं छम्ह पाखें मेम्हतय्के थ्यनीगु सकल जानकारी, बाखं, न्ह्यइपुकेगु खँत, कथन (sayings), म्ये, भजन, लोकम्ये (ballads) व इतिहास ख।  थ्व विशेष यानाः च्वयेगु प्रणाली मजूगु वा साक्षरता म्हो जूगु समाजया निंतिं तसकं महत्त्वपूर्ण माध्यम खः।

मौखिक परम्परा हलिंबाखँया छगू तःधंगु भाग खः, तर हलिंबाखँ दुने भौतिक वस्तु (दसु: वसः वा कला) तकं दुथ्याः धाःसा मौखिक परम्पराय् थ्वसिबें अप्वः ल्हाइगु खँय् जक केन्द्रित जुइ। मौखिक परम्पराय् लुमंकातःगु खँ, खँ-ल्हायेगु इलय् हिलावनेफु (memory bias), अथे जूगुलिं थ्व इतिहासया छगू मात्र स्रोत मजुइफु। तर, थुकिं छगू समुदायया सांस्कृतिक पहिचान (cultural identity), मूल्य व मान्यतायात धाःसा तसकं बांलाक क्यनेगु या।

## मौखिक परम्पराया भूमिका
थ्व परम्पराया छुं मू भूमिका थथे दु:
* सांस्कृतिक निरन्तरता (Cultural Continuity): थुकिं छगू समाजया परम्परा व न्ह्याका वयाच्वंगु रीतिरिवाजयात ल्यंका तइ।
* नैतिक उपदेश (Moral Instruction): थन्याःगु अप्वः बाखं व कथनय् उपदेशात्मक सन्देश दइ, गुकिं समुदायया युवा पुस्तायात समाजय् बांलाक च्वनेगु खँ स्यनी।
* इतिहास ल्यंका तयेगु (Preserving History): च्वयातःगु प्रमाण मदूगु इलय्, मौखिक इतिहासं हे छगू समुदायया न्हापाया घटना व पुर्खाया खँत ल्यंका तयेगु ज्या याइ।

## लिधंसा
𑐁𑐣𑐣𑑂𑐡 𑐨𑐹𑐩𑐶 (𑐥𑐟𑑂𑐬𑐶𑐎𑐵)

**𑐁𑐣𑐣𑑂𑐡 𑐨𑐹𑐩𑐶** 𑐕𑐐𑐸 𑐏𑐾𑑃 𑐨𑐵𑐲𑐵𑐫𑐵 𑐥𑐟𑑂𑐬𑐶𑐎𑐵 𑐏𑑅। 𑐠𑑂𑐰 𑐥𑐟𑑂𑐬𑐶𑐎𑐵𑐫𑐵 𑐳𑐩𑑂𑐥𑐵𑐡𑐎 𑐨𑐶𑐎𑑂𑐲𑐸 𑐀𑐱𑑂𑐰𑐑𑑀𑐲 𑐰 𑐀𑐬𑐹 𑐏। 𑐠𑑂𑐰 𑐥𑐟𑑂𑐬𑐶𑐎𑐵 𑐰𑐶𑐳𑑄 𑑒𑑐𑑓𑑐 𑐰𑐿𑐱𑐵𑐏𑐫𑑂 𑐣𑑂𑐴𑑂𑐫𑐠𑑄𑐐𑐸 𑐏𑑅। 𑐠𑑂𑐰 𑐣𑐾𑐥𑐵𑑅𑐫𑐵 𑐡𑐎𑐮𑐾 𑐣𑑂𑐴𑐵𑐥𑐵𑑄𑐐𑐸 𑐧𑐸𑐡𑑂𑐢 𑐢𑐬𑑂𑐩𑐫𑐵 𑐥𑐟𑑂𑐬𑐶𑐎𑐵 𑐏। 

## 𑐥𑐶𑐠𑐣𑐵
𑐠𑑂𑐰 𑐥𑐟𑑂𑐬𑐶𑐎𑐵 𑐁𑐣𑐣𑑂𑐡𑐎𑐸𑐚𑐷 𑐰𑐶𑐴𑐵𑐬 𑐐𑐸𑐛𑐷𑑄 𑐥𑐶𑐠𑑄𑐐𑐸 𑐏। 𑐠𑑂𑐰 𑐕𑐐𑐹 𑐩𑐵𑐳𑐶𑐎 𑐥𑐟𑑂𑐬𑐶𑐎𑐵 𑐏। 𑐠𑑂𑐰 𑐥𑐟𑑂𑐬𑐶𑐎𑐵𑐫𑐵 𑐢𑑂𑐰𑐵𑐫𑐾𑐖𑑂𑐫𑐵 𑐫𑐾𑑃𑐫𑑂 𑐖𑐸𑐐𑐸 𑐏𑑅।

## 𑐂𑐟𑐶𑐴𑐵𑐳
𑐰𑐶. 𑐳𑑄. 𑑒𑑐𑑓𑑐 𑐧𑐿𑐱𑐵𑐏 𑐧𑐸.𑐳𑑄. 𑑒𑑕𑑑𑑖 𑐏𑐸𑐣𑐸 𑐁𑐣𑐣𑑂𑐡𑐨𑐹𑐩𑐶𑐫𑐵 𑐣𑑂𑐴𑐵𑐥𑐵𑑄𑐐𑐸 𑐮𑑂𑐫𑐵 𑐥𑐶𑐠𑐣। 𑐣𑑂𑐴𑐵𑐥𑐵𑑄𑐫𑐵 𑐨𑐶𑐎𑑂𑐲𑐸 𑐀𑐱𑑂𑐰𑐑𑑀𑐲, 𑐰𑐚𑐸𑐎𑐺𑐲𑑂𑐞 "𑐨𑐹𑐲𑐞" 𑐰 𑐣𑑂𑐴𑐸𑐕𑐾𑐧𑐴𑐵𑐡𑐸𑐬 𑐰𑐖𑑂𑐬𑐵𑐔𑐵𑐬𑑂𑐫𑑄 𑐳𑐩𑑂𑐥𑐵𑐡𑐣 𑐰 𑐥𑐶𑐠𑐣𑐾𑐖𑑂𑐫𑐵 𑐫𑐵𑐣𑐵𑐡𑐶𑐐𑐸 𑐁𑐣𑐣𑑂𑐡𑐨𑐹𑐩𑐶 𑑑𑑒 𑐥𑑁 𑐖𑐎𑑂𑐎 𑐡𑐫𑐵𑐔𑑂𑐰𑐣।  

## 𑐳𑑂𑐰𑐫𑐵 𑐡𑐶𑐳𑑃
* 𑐧𑐸𑐡𑑂𑐢 𑐢𑐬𑑂𑐩
* 𑐥𑐟𑑂𑐬𑐶𑐎𑐵

## 𑐥𑐶𑐣𑐾𑐫𑐵 𑐳𑑂𑐰𑐵𑐥𑐹
* 𑐁𑐢𑐶𑐎𑐵𑐬𑐶𑐎 𑐖𑐵𑑅𑐠𑐵𑐫𑑂
*𑐩𑐡𑐣 𑐥𑐸𑐬𑐳𑑂𑐎𑐵𑐬 𑐥𑐸𑐳𑑂𑐟𑐎𑐵𑐮𑐫
*𑐩𑐡𑐣 𑐥𑐸𑐬𑐳𑑂𑐎𑐵𑐬 𑐥𑐸𑐳𑑂𑐟𑐎𑐵𑐮𑐫𑐫𑐵 𑐰𑐾𑐧𑐠𑐵𑐫𑑂‌

## 𑐮𑐶𑐢𑑄𑐳𑐵

पुचः:𑐣𑐾𑐥𑐵𑐮𑐨𑐵𑐲𑐵𑐫𑐵 𑐥𑐟𑑂𑐬𑐶𑐎𑐵
पुचः:𑐧𑐸𑐡𑑂𑐢 𑐢𑐬𑑂𑐩𑐫𑐵 𑐥𑐟𑑂𑐬𑐶𑐎𑐵
मताधिकार

**मताधिकार** (बाय् **बालिग मतदान** बाय्  **निर्वाचन अधिकार**) धैगु जनतायात राजकीय चुनावय् मत बीगु वा थःगु प्रतिनिधि ल्ययेगु संवैधानिक अधिकार खः। साधारण कथं, थ्व लोकतन्त्रया छगू मू आधारभूत स्तम्भ खः। 

## मताधिकारया ताजि
मताधिकारयात मू कथं निगु प्रकारय् बायेगु या:
* १. सार्वभौम मताधिकार (Universal Suffrage): थ्व थन्यागु व्यवस्था खः गुकिं जाति, लिङ्ग, धर्म, सम्पत्ति वा साक्षरताया आधारय् छुं नं भेदभाव मदयेक निश्चित आयु थ्यंकूपिं सकल नागरिकयात मत बीगु अधिकार बी। थ्व आपालं लोकतान्त्रिक देसय् दकलय् अप्वः प्रचलनय् दूगु अधिकार खः।
* २. सीमित मताधिकार (Restricted Suffrage): थ्व थन्यागु व्यवस्था खः गुकिं मत बीगु अधिकार निश्चित मापदण्ड (दसु: निश्चित मात्राया सम्पत्ति दुपिं, करदाता वा साक्षरता) पूवंकूपिं नागरिकयात जक बी। भूतकालय्, थ्व हे अप्वः प्रचलनय् दयाच्वंगु खः।

### मिसा मताधिकार (Women's Suffrage)
मिसा बाय् महिला मताधिकार धैगु सार्वजनिक चुनावय् मिसातय्गु मत बीगु अधिकार खः। १९गू व २०गू शताब्दीया प्रारम्भय् थ्व अधिकारया निंतिं तःधंगु सामाजिक आन्दोलन न्ह्यात। सन् १८९३स न्युजिल्यान्डय् दकलय् न्हापां मिसातय्गु निंतिं भोट बीगु अधिकार दत। अथेहे, फिनल्यान्डय् सन् १९०६स मिसातय्गु निंतिं भोट बीगु व चुनावय् न्ह्यथनेगु निगूगु हे अधिकार बिल। संयुक्त राज्य अमेरिका (USA) व संयुक्त अधिराज्य (UK)य् २०गू शताब्दीया प्रारम्भय् थ्व अधिकार लागू जुल।

### मताधिकार लित कायेगु (Disenfranchisement)
मताधिकार लिना कायेगु (disenfranchisement) धैगु मत बीगु अधिकारयात छुं नागरिकतय्गु पुचःपाखें नियमानुसार लित कायेगु खः। ऐतिहासिक कथं थ्व ज्या वर्ण, जातीयता, आर्थिक स्थिति वा आपराधिक रेकर्डया आधारय् यायेगु या।

## लिधंसा
𑐁𑐫𑑀𑐰𑐵

**** 𑐳𑑄𑐫𑐸𑐎𑑂𑐟 𑐬𑐵𑐖𑑂𑐫 𑐀𑐩𑐾𑐬𑐶𑐎𑐵𑐫𑐵 𑐕𑐐𑐸 𑐬𑐵𑐖𑑂𑐫 𑐏𑑅। 𑐠𑑂𑐰 𑐬𑐵𑐖𑑂𑐫𑐀𑐩𑐾𑐬𑐶𑐎𑐵𑐫𑐵 𑐩𑐢𑑂𑐫𑐥𑐱𑑂𑐔𑐶𑐩𑐷 𑐎𑑂𑐲𑐾𑐟𑑂𑐬𑐫𑑂 𑐮𑐵। 𑐠𑑂𑐰 𑐕𑐐𑐹 𑐨𑐹𑐥𑐬𑐶𑐰𑐾𑐲𑑂𑐛𑐶𑐟 𑐬𑐵𑐖𑑂𑐫 𑐏 𑐰 𑐠𑑂𑐰 𑐬𑐵𑐖𑑂𑐫𑐫𑐵 𑐥𑑂𑐫𑐏𑐾𑑄 𑐡𑐹𑐐𑐸 𑐳𑐎𑐮 𑐬𑐵𑐖𑑂𑐫𑐟 𑐣𑑄 𑐨𑐹𑐥𑐬𑐶𑐰𑐾𑐲𑑂𑐛𑐶𑐟 𑐬𑐵𑐖𑑂𑐫 𑐏। 𑐠𑑂𑐰 𑐬𑐵𑐖𑑂𑐫𑐫𑐵 𑐥𑐹𑐬𑑂𑐰𑐫𑑂 𑐩𑐶𑐳𑐶𑐳𑐶𑐥𑐷 𑐏𑐸𑐳𑐶, 𑐥𑐱𑑂𑐔𑐶𑐩𑐫𑑂 𑐩𑐶𑐳𑑁𑐬𑐷 𑐏𑐸𑐳𑐶 𑐰 𑐧𑐶𑐐 𑐳𑐶𑐄 𑐏𑐸𑐳𑐶, 𑐄𑐟𑑂𑐟𑐬𑐥𑐹𑐬𑑂𑐰𑐫𑑂 𑐰𑐶𑐳𑑂𑐎𑐣𑑂𑐳𑐶𑐣, 𑐥𑐹𑐬𑑂𑐰 𑐰 𑐡𑐎𑑂𑐲𑐶𑐞𑐥𑐹𑐬𑑂𑐰𑐫𑑂 𑐂𑐮𑐶𑐣𑑀𑐂, 𑐡𑐎𑑂𑐲𑐶𑐞𑐫𑑂 𑐩𑐶𑐖𑑁𑐬𑐷, 𑐥𑐱𑑂𑐔𑐶𑐩𑐫𑑂 𑐣𑐾𑐧𑑂𑐬𑐵𑐳𑑂𑐎𑐵, 𑐄𑐟𑑂𑐟𑐬𑐥𑐱𑑂𑐔𑐶𑐩𑐫𑑂 𑐳𑐵𑐄𑐠 𑐡𑐵𑐎𑑀𑐟𑐵 𑐰 𑐄𑐟𑑂𑐟𑐬𑐫𑑂 𑐩𑐶𑐣𑐾𑐳𑑀𑐚𑐵 𑐡𑐸।

𑐁𑐫𑑀𑐰𑐵 𑐀𑐩𑐾𑐬𑐶𑐎𑐷 𑐬𑐵𑐖𑑂𑐫𑐫𑑂 𑐎𑐸𑐮 𑐎𑑂𑐲𑐾𑐟𑑂𑐬𑐦𑐮 𑐎𑐠𑑄 𑑒𑑖𑐐𑐸 𑐡𑐎𑐮𑐫𑑂 𑐟𑑅𑐢𑑄𑐐𑐸 𑐰 𑑓𑑑𑐐𑐸 𑐡𑐎𑐮𑐫𑑂 𑐀𑐥𑑂𑐰 𑐖𑐣𑐳𑑄𑐏𑑂𑐫𑐵 𑐡𑐹𑐐𑐸 𑐬𑐵𑐖𑑂𑐫 𑐏, 𑐐𑐸𑐎𑐶𑐫𑐵 𑐖𑐣𑐳𑑄𑐏𑑂𑐫𑐵 𑑒𑑐𑑒𑑐𑐫𑐵 𑐖𑐣𑐐𑐞𑐣𑐵 𑐎𑐠𑑄 𑑓,𑑑𑑙𑑐,𑑓𑑖𑑙 𑐡𑐸। 𑐬𑐵𑐖𑑂𑐫𑐫𑐵 𑐬𑐵𑐖𑐢𑐵𑐣𑐷, 𑐡𑐎𑐮𑐫𑑂 𑐀𑐥𑑂𑐰 𑐖𑐣𑐳𑑄𑐏𑑂𑐫𑐵 𑐡𑐹𑐐𑐸 𑐣𑐐𑐬, 𑐰 𑐬𑐵𑐖𑑂𑐫𑐫𑐵 𑐡𑐸𑐣𑐾 𑐥𑐹𑐬𑑂𑐞 𑐬𑐸𑐥𑑄 𑐀𑐰𑐳𑑂𑐠𑐶𑐟 𑐡𑐎𑑂𑐮𑐾 𑐟𑑅𑐢𑑄𑐐𑐸 𑐩𑐴𑐵𑐣𑐐𑐬𑐷𑐫 𑐎𑑂𑐲𑐾𑐟𑑂𑐬 𑐡𑐶 𑐩𑑀𑐂𑐣 𑐏। 𑐐𑑂𑐬𑐾𑐚𑐬 𑐌𑐩𑐵𑐴𑐵, 𑐣𑐾𑐧𑑂𑐬𑐵𑐳𑑂𑐎𑐵, 𑐩𑐴𑐵𑐣𑐐𑐬𑐷𑐫 𑐎𑑂𑐲𑐾𑐟𑑂𑐬𑐫𑐵 𑐕𑐐𑐹 𑐨𑐵𑐐 𑐡𑐎𑑂𑐲𑐶𑐞𑐥𑐱𑑂𑐔𑐶𑐩 𑐁𑐫𑑀𑐰𑐵𑐫𑐵 𑐳𑑂𑐰𑑄𑐐𑐸 𑐎𑐵𑐄𑐣𑑂𑐚𑐷𑐂 𑐳𑑂𑐰𑐵𑐣𑐵𑐔𑑂𑐰𑑄𑐐𑐸 𑐡𑐸। 𑐁𑐫𑑀𑐰𑐵𑐫𑐵𑐟 𑐀𑐩𑐾𑐬𑐶𑐎𑐵𑐫𑐵 𑐡𑐎𑐮𑐫𑑂 𑐳𑐸𑐬𑐎𑑂𑐲𑐶𑐟 𑐬𑐵𑐖𑑂𑐫𑐫𑑂 𑐕𑐐𑐹 𑐎𑐠𑑄 𑐎𑐵𑐫𑐾𑐐𑐸 𑐫𑐵।

𑑑𑑘𑐐𑐸 𑐰 𑑑𑑙𑐐𑐸 𑐱𑐟𑐵𑐧𑑂𑐡𑐷𑐫𑐵 𑐳𑐸𑐬𑐸𑐂 𑐁𑐫𑑀𑐰𑐵 𑐦𑑂𑐬𑐵𑐣𑑂𑐳𑐾𑐮𑐷 𑐮𑐸𑐂𑐖𑐶𑐫𑐵𑐣𑐵 𑐰 𑐳𑑂𑐥𑐾𑐣𑐶𑐱 𑐮𑐸𑐂𑐖𑐶𑐫𑐵𑐣𑐵𑐫𑐵 𑐕𑐐𑐹 𑐨𑐵𑐐 𑐖𑐸𑐫𑐵𑐔𑑂𑐰𑐣; 𑐠𑐸𑐎𑐶𑐫𑐵 𑐬𑐵𑐖𑑂𑐫 𑐢𑑂𑐰𑐵𑑃𑐫𑑂 𑐦𑑂𑐬𑐵𑐣𑑂𑐳𑐫𑐵 𑐢𑑂𑐰𑐵𑑃𑐫𑑂𑐫𑐵 𑐁𑐢𑐵𑐬𑐫𑑂 𑐡𑐫𑐾𑐎𑐹𑐐𑐸 𑐏𑑅। 𑐮𑐸𑐂𑐖𑐶𑐫𑐵𑐣𑐵 𑐥𑐬𑑂𑐔𑐾𑐖 𑐢𑐸𑑄𑐎𑐵 𑐠𑐣 𑐰𑑅𑐥𑐶𑑄 𑐩𑐣𑐹𑐟𑐾𑐳𑑄 𑐎𑐬𑑂𑐣 𑐧𑐾𑐮𑑂𑐚𑐫𑐵 𑐎𑐾𑐣𑑂𑐡𑑂𑐬𑐫𑑂 𑐎𑐺𑐲𑐶𑐂 𑐁𑐢𑐵𑐬𑐶𑐟 𑐀𑐬𑑂𑐠𑐟𑐣𑑂𑐟𑑂𑐬𑐫𑐵 𑐖𑐐 𑐡𑐫𑐾𑐎𑐮। 𑑒𑑐𑐐𑐸 𑐱𑐟𑐵𑐧𑑂𑐡𑐷𑐫𑐵 𑐄𑐟𑑂𑐟𑐬𑐵𑐬𑑂𑐢𑐫𑑂 𑐁𑐫𑑀𑐰𑐵𑐫𑐵 𑐎𑐺𑐲𑐶 𑐀𑐬𑑂𑐠𑐟𑐣𑑂𑐟𑑂𑐬𑐫𑑂 𑐄𑐣𑑂𑐣𑐟 𑐄𑐟𑑂𑐥𑐵𑐡𑐣, 𑐥𑑂𑐬𑐱𑑀𑐢𑐣, 𑐰𑐶𑐟𑑂𑐟𑐷𑐫 𑐳𑐾𑐰𑐵, 𑐳𑐹𑐔𑐣𑐵 𑐥𑑂𑐬𑐰𑐶𑐢𑐶, 𑐖𑐿𑐰 𑐥𑑂𑐬𑐰𑐶𑐢𑐶 , 𑐰 𑐰𑐵𑑄𑐐𑐸 𑐅𑐬𑑂𑐖𑐵 𑐄𑐟𑑂𑐥𑐵𑐡𑐣𑐫𑐵 𑐰𑐶𑐰𑐶𑐢 𑐀𑐬𑑂𑐠𑐟𑐣𑑂𑐟𑑂𑐬𑐫 𑐰𑐶𑐎𑐵𑐳 𑐖𑐸𑐮।

## 𑐎𑐵𑐄𑐣𑑂𑐟𑐶
𑐁𑐫𑑀𑐰𑐵 𑐬𑐵𑐖𑑂𑐫𑐫𑐵 𑐎𑐵𑐄𑐣𑑂𑐟𑐶𑐟 𑐠𑑂𑐰 𑐎𑐠𑑄 𑐡𑐸-
 

## 𑐮𑐶𑐢𑑄𑐳𑐵

## 𑐳𑑂𑐰𑐫𑐵 𑐡𑐶𑐳𑑃
### 𑐳𑑂𑐰𑐵𑐥𑐹 𑐡𑐸𑐐𑐸 𑐔𑑂𑐰𑐳𑐸
* 𑐳𑑄𑐫𑐸𑐎𑑂𑐟 𑐬𑐵𑐖𑑂𑐫 𑐀𑐩𑐾𑐬𑐶𑐎𑐵

### 𑐥𑐶𑐣𑐾𑐫𑐵 𑐳𑑂𑐰𑐵𑐥𑐹𑐟
*𑐀𑐩𑐾𑐬𑐶𑐎𑐷 𑐳𑐬𑐎𑐵𑐬𑐫𑐵 𑐰𑐾𑐧𑐠𑐵𑐫𑑂

पुचः:𑐀𑐩𑐾𑐬𑐶𑐎𑐵𑐫𑐵 𑐬𑐵𑐖𑑂𑐫
पुचः:
𑐁𑐫𑑀𑐰𑐵𑐫𑐵 𑐎𑐵𑐄𑐣𑑂𑐟𑐶𑐟𑐾𑐐𑐸 𑐢𑐮𑑅

𑐳𑑄𑐫𑐸𑐎𑑂𑐟 𑐬𑐵𑐖𑑂𑐫 𑐀𑐩𑐾𑐬𑐶𑐎𑐵𑐫𑐵 𑐁𑐫𑑀𑐰𑐵 𑐬𑐵𑐖𑑂𑐫𑐫𑐵 𑐎𑐵𑐄𑐣𑑂𑐟𑐶𑐟 𑐠𑑂𑐰 𑐎𑐠𑑄 𑐡𑐸-
 

## 𑐮𑐶𑐢𑑄𑐳𑐵

पुचः:𑐁𑐫𑑀𑐰𑐵
ई लागा

**ई लागा**(Time Zone) धैगु पृथ्वीया थन्याःगु लागा खः गन छगू हे कथंया मानक ई (standard time) छ्यली। नापं थीथी ई लागा क्षेत्रतय्गु दथुइ ई निश्चित नियम कथं हिलेगु या। ईयात दानिगु मू आधार मू मध्याह्न ध्वः (Prime Meridian) खः, गुकिं समन्वित हलिंन्यंक ई (Coordinated Universal Time / UTC) निर्धारण याइ। 

## ई लागाया आधार

* जीएमटी / यूटीसी (GMT / UTC): न्हापा ग्रीनविच मीन टाइम (GMT)यात ईया मू आधारया कथं छ्यलीगु खः। तर आः अप्वः धकाः वैज्ञानिक रुपय् परिभाषित यानातःगु **समन्वित हलिंन्यंक ई (UTC)**यात छ्यलीगु या। थ्व यूटीसीपाखें छुं ई न्ह्यः वा लिइकूगु (offset) कथं थी-थी देसय् ई क्षेत्र दयेकीगु या।

* पृथ्वीया चाहिला (Earth's Rotation): पृथ्वीयात थःगु अक्षय् छक पूवंक चाहिलेत २४ घौ ई काइ। अथे जूगुलिं, हलिंयात २५गू ई क्षेत्रय् बायेगु या (प्रत्येक १५ डिग्री देशान्तरया निंतिं १ घौ)।
* देशान्तरीय भिन्नता (Longitudinal Difference): छगू देशान्तर (longitude) पाखें मेगु देशान्तरय् वनेबलय् ईलय् ४ मिनेट पाइ।

## महत्त्वपूर्ण बिचाःत

* दिं हिलाः ध्वः (International Date Line / IDL): थ्व प्रशान्त महासागरय् दूगु छगू काल्पनिक ध्वः खः। थ्व ध्वः पार यायेबलय् तिनि छन्हु (date) हे हिली। पश्चिमपाखे वनेबलय् छन्हु न्ह्यः वइ, धाःसा पूर्वपाखे वनेबलय् छन्हु लिपा वइ।
* न्हिजः मुंका ई (Daylight Saving Time / DST): छुं-छुं देसय्, विशेष यानाः ताहालाया ईलय्, अप्वः न्हिजः(daylight) दूगु ईलय् ज्या यायेत इमिगु मानक ईयात घौछि न्ह्यः लाकीगु चलन दु। थ्व इलय् ईयात UTC+X निसें UTC+(X+1) यायेगु या।
* नेपाःया ई क्षेत्र (Nepal's Time Zone): नेपालया मानक ई धाःगु **UTC+5:45** खः। थ्व UTC स्वयां ५ घौ ४५ मिनेट न्ह्यः लाका तइ। हलिमय् ४५ मिनेट न्ह्यः लाःगु थ्व हे छगू जक मानक ई ख। 

## लिधंसा
पूर्वी एसियाया इतिहास

**पूर्वी एसियाया इतिहास** धैगु एसिया महाद्वीपय् दूगु चीन, जापान, कोरिया व मङ्गोलिया थेंज्याःगु क्षेत्रया ऐतिहासिक घटना, सामाजिक विकास, व अन्तर्राष्ट्रिय स्वापूया विस्तृत अध्ययन खः। थ्व क्षेत्रया सभ्यतातय्गु विकास तसकं न्हापां जूगु खः, गुकिं हलिंया इतिहासयात तसकं प्रभाव याःगु दु।

## न्हापांगु ई (Early History)

* चीनया पलिस्थ: ह्वाङ्ग हो खुसि (Yellow River) स्वनिगलय् न्हापांगु चिनिया सभ्यताया विकास जुल। ईसा पूर्व १६०० निसें न्ह्याःगु शाङ्ग वंश (Shang Dynasty)या ईलय् न्हापांगु चिनिया लिपि दयावल। ईसा पूर्व २२१स **छिन शि ह्वाङ्ग** नं चीनयात छगू हे सम्राटया अधीनय् हयाः चीनया पःखाः  (Great Wall of China) दयेकेगु ज्या न्ह्यथनादिल।
* कोरिया व जापानया पलिस्था: कोरियाय् न्हापांगु राज्यत (दसु: गोजोसिओन) दयावल। जापानय् यायोई काल (Yayoi Period)य् जाकि बुंज्या ख न्ह्यथनाः, यामातो काल (Yamato Period)य् एकीकृत राज्यया जग थन। 

## स्वर्णकाल व बुद्ध धर्मया प्रसार

* चीनया शक्तिशाली वंशत: हान् वंश (Han Dynasty)या ईलय् रेशम लँपु (Silk Road) विकास जुल, गुकिं पश्चिमी हलिं नाप व्यापारिक स्वापू दयेकल। लिपा सुई, ताङ्ग व सोङ्ग वंशया ईलय् चीनय् कला, विज्ञान व प्रविधि तसकं न्ह्यज्याना वन।
* बुद्ध धर्मया प्रभाव: न्हापां भारतं व नेपालं चीनय् व अनंलि कोरिया व जापानय् बौद्ध धर्म प्रशारित जुल। थ्व धर्मं पूर्वी एसियाया कला, साहित्य व दर्शनयात छगू हे कथंया सांस्कृतिक परम्परा दयेकेत ग्वहालि याःगु दु।

## मङ्गोल साम्राज्य व पृथककरण

* मङ्गोल आक्रमण: १३गू शताब्दीइ चेङ्गिस खानया नेतृत्त्वय् मङ्गोल साम्राज्यं पूर्वी एसियाया तःधंगु भागय् कब्जा यात। चीनय् युआन वंश (Yuan Dynasty)या पलिस्था जुल।
* जापानय् सामुराई: जापानय् काम्कुरा व मुरोमाची कालखण्डय् सामुराई योद्धातय्गु प्रभुत्व अप्वया वन।
* कोरियाय् जोसिओन वंश:** कोरियाय् जोसिओन वंशया पलिस्था जुल, गुकिं ५०० दँतक शासन यात।

## आधुनिक ई व हलिं नाप स्वापू

* जापानया पश्चिमीकरण: १९गू शताब्दीइ मेइजी पुनःस्थापना (Meiji Restoration) धुंका जापानं तीव्र कथं थःगु देशयात पश्चिमी विज्ञान व प्रविधि नाप आधुनिकताया लँपुइ यंकल।
* चीनया पतन व गणतन्त्र: चिङ्ग राजवंश (Qing Dynasty) कमजोर जुइवं, १९१२स चीन गणतन्त्र (Republic of China)या पलिस्था जुल।
* २०गू शताब्दी: थ्व शताब्दीइ थ्व क्षेत्रं जापान-चीन युद्ध, कोरियाली युद्ध, कम्युनिष्ट क्रान्ति व तीव्र आर्थिक विकास थेंज्याःगु तःधंगु राजनैतिक व सामाजिक उथलपुथलया सामना याये माल।

## लिधंसा
इग्लू

**इग्लू** (Inuktitut: ᐃᒡᓗ / *iglu* - अर्थ 'छेँ') धैगु परम्परागत कथं च्वापुया ब्लक छ्येलाः दयेकीगु छगू कथंया आश्रयस्थल खः। थ्व विशेष यानाः क्यानाडाया आर्कटिक क्षेत्रय् च्वनीपिं इनुइट मनूत (Inuit people)यागु दयेकेज्या खः।  थ्व संरचना तसकं ख्वाउंगु अवस्थाय् नं दुनेया तापक्रमयात क्वाकाः तयेगु ज्याय् तसकं सुथां लाः।

### निर्माण व संरचना
* दयेकीगु ज्वलं: इग्लू दयेकेगु निंतिं छाःगु च्वापुया ब्लक छ्यलीगु या। थ्व च्वापुयात इमिगु भाषा कथं **पिट्टुग्राक** (pittugrak) धाइ।
* गुम्बज आकार (Dome Shape): इग्लूया संरचना **गुम्बज** (dome) आकारया जुइ। थ्व आकारं थुकियात तसकं तिबः बी, गुकिं यानाः थुकिं थःगु झ्यातुगु तौल ल्ह्वने फइ।
* तापक्रम व्यवस्थापन इग्लूया दुनेया तापक्रम पिनेया तापक्रम स्वया तसकं अप्वः जुइ। मनूया म्हं पिहां वइगु ताप व चिकं मतः (oil lamp) दुनं पिहां वइगु तापं दुनेया तापक्रमयात क्वाकातयेफु।
* दुहांवनिगु लँपु (Entrance Tunnel): इग्लूया लँपु प्रायः चिजाःगु, क्वसं लाःगु सुरुङ (tunnel) कथंया जुइ। थ्व सुरुङं यानाः दुनेया ताप पिने वनिमखु धाःसा ख्वाउंगु फय् यात दुने वयेगु ज्यां पनेगु या।

### प्रकार व छ्येलेज्या
इनुइट मनूतयेसं थी-थी कथंया इग्लू दयेकीगु या:
* चिधुंगु इग्लू: छन्हु वा निन्हुया निंतिं अस्थाई रुपं शिकार यायेगु निंतिं दयेकीगु आश्रयस्थल।
* दथु-धंगु इग्लू: थ्व प्रायः छगू परिवारया निंतिं स्थायी छेँया कथं दयेकीगु या।
* तःधंगु इग्लू: थ्व नखः-चखः वा सामाजिक ज्याझ्वःया निंतिं छ्यलीगु, छगू हे थासय् ताःई तक च्वनेगु ज्याय् दयेकीगु या।

## लिधंसा
मजापाहित साम्राज्य

**मजापाहित बाय् मजापाहित साम्राज्य** (जाभानीज भासय्: *Majapahit*) धैगु छगू हिन्दु–बुद्ध धर्मया साम्राज्य खः गुकिं १२९३ निसें करिब सन् १५०० ई. तक दक्षिणपूर्वी एसियाय् बांलाक शासन यात। थ्व साम्राज्यया केन्द्र जाभा टापुया पूर्वी भागय् ला। थ्व साम्राज्ययात इन्डोनेसियाया इतिहासय् छगू स्वर्णयुगया कथं म्हसीकीगु या, अले थ्व दकलय् तःधंगु व शक्तिशाली समुद्री साम्राज्य (maritime empire)य् छगू खः। 

## इतिहास व पलिस्था

* पलिस्था: सन् १२९२स सिंगासारी राज्यया अन्त्य जूइधुंका, सन् १२९३स रादेन विजया (Raden Wijaya) नं मजापाहितया पलिस्था यानादिल। वय्कलं सुरुइ मङ्गोल आक्रमणया प्रतिरोध याये माल, तर लिपा वय्कलं मङ्गोलतय्गु सेनायात हे पराजित यानाः थःगु सार्वभौमसत्ता स्थापित यानादिल।
* स्वर्णकाल: मजापाहितया शक्ति व प्रभाव दकलय् अप्वः १४गू शताब्दीइ जुजुर हयाम वुरुक (Hayam Wuruk)या ईलय् थ्यन। थ्व ईलय् वय्कःया मन्त्री गजा माडा (Gajah Mada) नं पालपा सपथ (Sumpah Palapa) कयाः फुक्क दक्षिणपूर्वी एसियाली द्वीपसमूह (archipelago)यात मजापाहितया ध्वाँय् क्वय् हयेगु बाचा यानादिल।

## संस्कृति व प्रशासन

* धर्म: मजापाहित साम्राज्यं धार्मिक सहिष्णुतायात अवलम्बन यात। हिन्दु धर्म (विशेष यानाः शैव धर्म) व बौद्ध धर्म निगूलिं हे थन तसकं प्रचलित जुल।
* प्रशासनिक संरचना: साम्राज्यया प्रशासन बांलाक व्यवस्थित जूगु दसु दु। जुजुयात 'भूमण्डल'या प्रतिनिधि कथं माने याइगु या।
* कला व साहित्य: थ्व ईलय् जाभानीज साहित्यय् तसकं प्रगति जुल। **नागाराक्रेतागामा** (Nagarakretagama) धैगु महाकाव्यं जुजु हयाम वुरुकया ईया वैभवयात बांलाक चित्रण यानातःगु दु।

## पतन

* ल्वापू (Conflict): सन् १३८९स हयाम वुरुक मदये धुंका, जुजुया परिवार दुने उत्तराधिकारयात कयाः ल्वापू न्ह्यात।
* इस्लाम धर्मया आगमन: १५गू शताब्दीइ जाभा व मेमेगु टापुइ इस्लाम धर्मया प्रभाव अप्वया वल। थ्व धार्मिक व राजनैतिक दबावया कारणं लिपा मजापाहित साम्राज्य करिब १५०० ई. पाखे पूवंक विघटन जुल।

## लिधंसा
तांख

[thumb|डेनमार्कया [तःहताः १|न्हापांगु विश्वयुद्धया तोपखाना लेफ्टिनेन्टया युनिफर्मया पीतया तांख]]
thumb|भेजतेबल आइभरी छ्यला दयेकूगु आधुनिक तांख
**तांख** धइगु  पुतु वा तांखह्वः दुनं जुयाः निभः कापःयात छथासय् स्वाइगु छगू फास्तनर खः।

आधुनिक वसः व फेसन डिजाइनय्, तांख सामान्यतया प्लाष्टिकं दयेकी तर धातु, सिँ, वा सिशेल छ्यला नं दयेकेछिं। वालेट व झ्वला थें जाःगु सामान ल्ह्यइगु वस्तुइ नं तांख छ्यलेफै। वसः व कापःया थीथी ज्वलंय्  तांख विशेष रुपं अलंकारया उद्देश्यया निंतिं सुयातैगु जुइफु। अनुप्रयुक्त कला व शिल्पय् छगू तांख लोककला, स्टुडियो शिल्प वा कलाया लघु कृतिया दसु जुइफु । पुरातत्वय्, तांख छगू महत्वपूर्ण कलाकृति जुइफु ।

पुचः:वसः
सँ पहः

**सँ पहः, हेयरस्टाइल**, **हेयरदू**, **हेयरकत,** वा **कोइफ्युर** धाःगु सँ छ्यनीगु, चायेगु, व ब्वयेगु पहः ख। सामान्यतया मनुया छ्यनय् तर गबलें गबलें ख्वालय् वा म्हय् दूगु सँया नं समायायेछिं।  सँया पहःयात व्यक्तिगत ग्रुमिंग, फेसन, व सौन्दर्य प्रसाधनया छगू पक्षया रुपय् कायेछिं, यद्यपि व्यावहारिक, सांस्कृतिक, व लोकंह्वाःगु विचारं नं छुं सँपहःयात प्रभावित याइ।

सँपहःया दकलय् पुलांगु ज्ञात चित्रण सँ ब्रेडिङ खः, गुगु करिब ३०,००० दँ न्ह्यःया खः। मिसातय्गु सँयात प्रायः विस्तृत व बांलाक्क छिगु याइ, यद्यपि मिसातेगु सँ छेँ पिनें त्वपुया तइगु चलन, विशेष यानाः इहिपाः जूपिं मिसातय्गु निंतिं, नं मदूगु मखु।

## प्रागैतिहास व इतिहास

### पुरापाषाणकाल
सँ ब्रेडिङया दकलय् पुलांगु ज्ञात कला करिब ३०,००० दँ न्ह्यःया ख:। विलेन्डोर्फया भिनस (आः एकेदेमियाया ख्यलय् विलेन्डोर्फया मिसाया रुपय् म्हसीकिगु) छगू पुरापाषाण युगया छम्ह मिसा मूर्ति ख। थ्व अनुमानित कथं करिब २८,००० निसें २५,००० ईसापूर्वया दथुइ दयेकूगु ख।  ब्रासम्पोइया भिनस करिब २५,००० दँ पुलांगु व निर्विवाद रुपं सँ क्यनातःगु मेगु दसु ख।
किपा:Venus_von_Willendorf_01.jpg|alt=The Venus of Willendorf with braided hair| कुलिचिंगु सँ दुम्ह *विलेन्डर्फया भिनस*
किपा:Venus_of_Brassempouy.jpg|alt=The Venus of Brassempouy| ब्रासम्पोइया भिनस


### कँय् युग
कँय् युगय्, रेजरया ज्ञान दूगु व छुं मनुतेसं छ्येलातःगु खनेदु, तर न्हिथंया आधारय् थुकिया छ्यला खनेमदु छाय् धाःसा थ्व प्रक्रिया थाकूगु व रेजर दूगु ज्याभःयात हानं धार नकेमाःगु बाध्यता दयाच्वन। 
किपा:Reconstructed_sumerian_headgear_necklaces_british_museum.JPG|alt=Reconstructed headgear of Puabi, the First Dynasty of Ur, circa 2500 BC, Early Dynastic period III| पुआबिया पुनर्निर्माण याःगु तपुलि, उरया न्हापांगु राजवंश, करिब २५०० ईसापूर्व, प्रारम्भिक राजवंशकाल ३
किपा:Meskalamdug_helmet_British_Museum_electrotype_copy_original_is_in_the_Iraq_Museum,_Bagdad.jpg|alt=Golden helmet imitating hairstyle, the First Dynasty of Ur, circa 2500 BC, Early Dynastic period III| लुँया हेलमेटय् सँ पहःया नक्कल यानातःगु, उरया न्हापांगु राजवंश, करिब २५०० ईसापूर्व, प्रारम्भिक राजवंशकाल ३
किपा:Sumerian_portrait_statuette_of_a_woman_02.jpg|alt=Sumerian portrait statuette of a woman| छम्ह मिसाया सुमेरियन किपा मूर्ति
किपा:Statue_from_Khafajah,_female_worshiper.jpg|alt=Sumerian statue from Khafajah, female worshiper| खफाजःपाखें सुमेरियन मूर्ति, मिसा पुजारी
किपा:Egyptian_lute_players_001.jpg|alt=Egyptian women with braided hair and ornamental headdress, circa 1350 BC| १३५० ईसापूर्वया इजिप्सियन मिसातय्गु कुलिचिंगु सँ व तिसा


## लिधंसा

पुचः:सँ
न्हू ल्वहं ई

**न्हू ल्वहं ई** बाय् **नवपाषाण युग** ल्वहं ईया लिपांगु ई ख। थ्व ईलय् जूगु विकास थ्व कथं दु 
* न्हापाया ज्याभः स्वया अप्व चिल्लोगु ल्वहँतं ज्याभः दयेकातःगु
* बुँज्या यायेगु व वाउँचा ब्वीकेगु ज्याःगु खँया उन्नति याना थःगु आवश्यकता पोवंकेगु यानाहल
* नसातयेत चाया थलबल छ्यलेगु यात
* पशुत लहिना हल
* सुइगु, थायेगु, ज्या स्यनाकाल

ल्वहं युग थमंतुं धाःगु प्रागितिहासया व कालखण्ड ख गुबिलय् ल्वहंयात वृहद रुपय् धाः दूगु, चूलाःगु वा थाय्‌ ज्युगु भःया रुपय् छ्यलातल। थ्व काल करिब ३४लखः दँ तक्क दयाच्वन व करिब ४५००ईपू निसें २०००ईपूया दुने धातुया भः दयेकिगु ज्ञान दयेधुंका क्वचाल।  ल्वहं युगया ज्याभःत होमो जिनसया व स्वया न्ह्यःया *अस्त्रेलोपिथेकस* व *पारान्थ्रोपिथेकस* मनुतसें छ्यलातःगु लूगु दु। क्वँय् भःत नं थ्व युगय् छ्यलातःगु खनेदु। थन्यागु भःत पुरातात्त्विक रुपय् धाःसा म्होति जक्क लुयावःगु दु। ल्वहं युगयात हानं ल्वहं भःया प्रकार कथं थी-थी युगय् बायेछिं। 

पुरातत्त्वय् छ्यलिगु त्रि-काल व्यवस्थाय् मानव प्राविधिक प्रागितिहासयात स्वंगु भागय् बायातःगु दु- 
* **ल्वहं युग**
* कँय् युग
* न युग

## लिधंसा

पुचः:ल्वहं ई
चुक्ची प्रायद्वीप

right|thumb|250x250px|सुदूर पूर्वी साइबेरियाय् चुकची प्रायद्वीपया थाय् ।
[right|thumb|345x345px|रुसया चुकची प्रायद्वीप [संयुक्त राज्य अमेरिका|अमेरिकाया सेवार्ड प्रायद्वीपया लिक्क लाःगु थाय् क्यनाच्वंगु नक्सा ।]]
right|thumb|चुकची प्रायद्वीप। अमेरिकी सैनिक नक्सा १९४७।
**चुक्ची प्रायद्वीप** ( **चुकोटका प्रायद्वीप** वा **चुकोत्स्की प्रायद्वीप** नं ; रुसी भासय् Чуко́тский полуо́стров, Chukotskiy poluostrov, *चुकोत्स्की पोलुस्ट्रोभ*, चिहाकःगु रुप Чуко́тка, Chukotka, *चुकोटका* ), करिब ६६° उत्तर १७२° पश्चिमय्, एसियाया दकलय् पूर्वी प्रायद्वीप ख।

थ्व प्रायद्वीपय् मू कथं **[[चुक्ची मनूत]]** (Chukchi people) च्वनी, गुकिं प्रायद्वीपया नां वःगु खः। अथेहे, थन युपिक (Yupik) व इतेल्मेन (Itelmen) समुदायया मनूत नं च्वनी। आदिवासी मनूतयेसं थःगु परम्परागत जीवनशैली, भाषा व शिकारया प्रविधि ल्यंका तःगु दु, गुकिं इमित तसकं थाकूगु जूगु वातावरणय् म्वायेत ग्वहालि याइ।

## प्रायद्वीप
थ्व प्रायद्वीप चुक्ची सागर (Chukchi Sea) व बेरिङ्ग सागर (Bering Sea)या दथुइ ला। थ्व प्रायद्वीपया दकलय् पूर्वी बिन्दुयात **[[केप देझ्नेभ]]** (Cape Dezhnev) धाइ। थुकिया पूर्वी छ्याकः उलेन गांया लिक्क केप देज्नेभय् ला। चुकोत्का पर्वः थ्व प्रायद्वीपया मध्य/पश्चिमी भागय् ला गुकिया उत्तरय् चुक्ची सागर, दक्षिणय् बेरिङ सागर, व पूर्वय् बेरिङ जलसन्धि ला। थुकिया दकलय् पूर्वी थासय् थ्व प्रायद्वीप करिब  अलास्काया सेवार्ड प्रायद्वीपं तापाः। थ्व युरेसिया व उत्तर अमेरिकाया भूभागया दथुइ दकलय् चिब्याःगु समुद्री सीमा ख। थ्व प्रायद्वीप रुसया चुकोत्का स्वायत्त ओक्रुगया छगू भाग ख। 

थ्व प्रायद्वीप परम्परागत रुपं साइबेरियाया आदिवासी जनजातिया नापं छुं रुसी च्वनामिपिनिगु नं छेँ ख। थ्व उत्तरी समुद्र मार्ग, वा उत्तरपूर्वी मार्गया नापं ला। प्रायद्वीपया उद्योगय् खानी ( टिन, लिड, जस्ता, लुँ, व ह्यंग्वा ), शिकार, रेनदियर लहिनेगु, व न्या लायेगु आदि दुथ्याः।

बेरिङ जलसन्धिइ थ्व प्रायद्वीप व सेवार्ड प्रायद्वीपया दथुया थासय् तसकं चिधंगु दायोमेद टापुत दु ; गुकिया पश्चिमी छगू टापू बिग दायोमेद, रुसया भाग व पूर्वी लिटिल दायोमेद आइल्याण्ड, अलास्काया भाग ख। यक्व तःधंगु सेन्ट लरेन्स टापु, अलास्का, ति प्रायद्वीपया दकलय् दक्षिणी भाग दक्षिणपूर्वय् ला।

एतुरेरभेयेम खुसि थ्व प्रायद्वीपया कोल्युचिन खाडीइ बाः वनि।

## भूगोल व लफय्

चुक्ची प्रायद्वीपया बं ब्व बेरिङ्ग स्ट्रेट नं मेगु महाद्वीप उत्तर अमेरिकाया अलास्कापाखें बाया तःगु दु। थ्व प्रायद्वीपया आपाः ब्व आर्कटिक सर्कल (Arctic Circle)या उत्तरय् लाःगुलिं थनया जलवायु तसकं ख्वाउंसे (harsh and cold)च्वनि। थनया लफय् आपालं टुन्ड्रा (tundra) कथंया जुइ, गुगु फुक्कं पर्माफ्रोस्ट (permafrost) नं भुनातइ। थन ख्वाउंगु फय् व तसकं म्हो तापक्रम दइ।

### ऐतिहासिक महत्त्व (Historical Significance)

* बेरिङ्ग लँपु तां (Bering Land Bridge):भूगर्भशास्त्र कथं, लिपांगु च्वापुयुगया इलय् बेरिङ्ग स्ट्रेटया थासय् छगू बेरिङ्ग लँपु तां (Bering Land Bridge) दयाच्वंगु खः। थ्व तां एसियाया मनूतयेत न्हापां उत्तर अमेरिकाय् वनेगु लँपु बिउगु खः।

## स्वयादिसँ
* रुस
* अलास्का

पुचः:प्रायद्वीप
पुचः:रुस
अबायोजेनेसिस

**अबायोजेनेसिस** (Abiogenesis) धैगु छगू वैज्ञानिक सिद्धान्त खः गुकिं न्हापां पृथ्वीइ जीवया उत्पत्ति छुं नं न्हापांगु जीव मदयेक, अजैव पदार्थ (non-living matter)पाखें जूगु धकाः धाइ।  थ्व सिद्धान्तं बायोजेनेसिस (biogenesis)या अःखः बिचाःयात अध्ययन याइ। बायोजेनेसिसय् जीवन सदां जीवनपाखें हे उत्पन्न जुइ धकाः धाइ।

## जीवनया उत्पत्ति सम्बन्धी मू बिचाःत
स्व-उत्पत्तिय् यक्व मू चरण व बिचाःत दु:
* न्हापांगु पृथ्वीया अवस्था (Conditions of Early Earth):वैज्ञानिकतय् कथं, ४ अर्ब दँ न्ह्यःया पृथ्वीया वातावरणय् अक्सिजन म्हो जूगु खः। थन मिथेन, एमोनिया, लःया हाः  व हाइड्रोजन  थेंज्याःगु ग्यास अप्वः दूगु खः। थ्व ईलय् गुंजला मुइगु , पल्पसा (lightning) व युभि रेदियसन (UV radiation) नं तसकं अप्वः ऊर्जा पिहां वइगु खः।

## रासायनिक विकास
**मिलर–युरे प्रयोग (Miller–Urey Experiment): सन् १९५३स स्टेनली मिलर व ह्यारोल्ड युरे नं छगू प्रयोग यानाः न्हापांगु पृथ्वीया अवस्था थें हे दूगु वातावरणय् एमिनो एसिड (amino acids) थेंज्याःगु सरल जैविक पदार्थत (organic molecules) थः हे दयावयेफु फु धकाः क्यना बिल। थुकिं अजैव पदार्थपाखें जीवनया आधारभूत कुचा दयेके छिंगु दसिं बिल। थ्व सरल अणुत लिपा स्वानाः पोलीमर (polymers) दयेकल, गुकिं प्रोटिन व न्यूक्लिक एसिड दयेकेगु जग थन।

आरएनए हलिं बिचाः (RNA World Hypothesis): थ्व बिचाः कथं, डीएनए (DNA) व प्रोटिन स्वया न्ह्यः आरएनए (RNA) आधारित जीवनया रुप दूगु खः। आरएनएय् निता ज्या यायेगु क्षमता दु: सूचं ल्यंका तयेगु (डीएनएया ज्या) व रासायनिक प्रतिक्रियायात उत्प्रेरित यायेगु (प्रोटिनया ज्या)। थ्व ईलय् आरएनएतेसं थःगु हे प्रतिलिपि (self-replication) दयेकेगु सुरु याःगु विश्वास दु।

प्रोटोसेलतय्गु विकास (Formation of Protocells): जैविक अणुत लिपिड (lipids)या भः(membrane) दुने मुनाः **प्रोटोसेल** (Protocell)या रुप कायेफु। प्रोटोसेल धैगु वास्तवय् जीवन मखुसां, थ्व कोष (cell)या न्हापांगु रुप खः, गुकिं दुनेया वातावरणयात पिने स्वया बाया तयेफु।

## आलोचना व वैकल्पिक बिचाःत
* प्यानस्पर्मिया (Panspermia): थ्व बिचाः कथं, पृथ्वीइ जीवनया उत्पत्ति थन मजूसें बरु जीवनया न्हापांगु रुप धूमकेतु (comets) वा उल्का (meteorites)या माध्यमं अन्तरिक्षपाखें पृथ्वीइ वःगु खः।

## लिधंसा
पालिओन्तोलोजी

**जीवाश्म विज्ञान बाय् पालिओन्तोलोजी** (Paleontology) धैगु पृथ्वीया भूवैज्ञानिक इतिहास (geological history)या ईलय् म्वानाच्वंपिं जीवतेगु अध्ययन यायेगु वैज्ञानिक विधा खः।  थुकिं मू कथं जीवाश्म (fossils)या अध्ययन जुइ, गुकिं पुलांगु जीवतय्गु शारीरिक संरचना, इमिगु विकासक्रम, वातावरण व इमिगु दथुया स्वापूया बारेय् जानकारी बी।

## जीवाश्म विज्ञानया अध्ययनया विषयत
जीवाश्म विज्ञानयात थी-थी उप-विभागय् बायेगु या:
* पालिओजुओलोजी (Paleozoology): थुकिं पुलांगु ईया पशुतय्गु अध्ययन याइ। दसु: डाइनासोर, मेमेगु सरीसृप/रेप्ताइल (reptiles), व न्हापांगु स्तनधारी (mammals) पसूत।
* पालिओबोटानी (Paleobotany): थुकिं पुलांगु ईया मां (plants) व वनस्पति जीवनया अध्ययन याइ। थ्व पृथ्वीया न्हापांगु अक्सिजनया वातावरणयात थुइकेगु निंतिं महत्त्वपूर्ण जुइ।
* माइक्रोपालिओनटोलोजी (Micropaleontology): थुकिं सूक्ष्मजीव (microorganisms)या जीवाश्म (दसु: प्ल्याङ्क्तन)या अध्ययन याइ। थ्व पेट्रोलियम व प्राकृतिक ग्यासया भण्डार लुइकेगु ज्याय् ग्वाहालि याइ।

## जीवाश्मया महत्व (Importance of Fossils)
जीवाश्म वैज्ञानिकतय्गु निंतिं यक्व महत्त्वपूर्ण खँया स्रोत खः:
* विकासक्रमया प्रमाण (Evidence for Evolution): जीवाश्मं जीवतयेसं तसकं ताःहाकःगु भूवैज्ञानिक ईलय् हिलावंगु खंयात क्यनी। दसु: आर्कियोप्टेरिक्सया जीवाश्मं झंगः व डाइनासोरया दथुइया स्वापू क्यना बिल।
* प्राचीन वातावरण : जीवाश्मं मनूतयेत पुलांगु ईलय् छगू थासय् गन्याःगु वातावरण दूगु खः (दसु: गुगु थाय् लखय् दुने लाःगु खः) धकाः म्हसीकेत ग्वहालि याइ।
* प्लेत तेक्तोनिक्स (Plate Tectonics): थी-थी महाद्वीपय् छगू हे कथंया जीवाश्म लूगु जुइबलय्, थुकिं लिपांगु ईलय् सकल महाद्वीप स्वानाच्वंगु जुइफूगु सिद्धान्तयात सिद्ध यायेत ग्वाहालि याइ।

## लिधंसा
प्राकृतिक ल्यया

**प्राकृतिक ल्यया बाय् न्याचुरल सेलेक्सन** (Natural selection) धैगु विकासवादी जीवविज्ञान (evolutionary biology)या छगू मू प्रक्रिया खः। थ्व सिद्धान्तं छम्ह जीव (organism)या गुणत(traits) उकिया वातावरणया निंतिं अप्वः अनुकूल (better adapted) जुसाः अन्याःगु जीवं थःगु वातावरणय् अप्वः म्वायेगु (survive) व प्रजनन (reproduce) यायेगु सम्भावना दइ। थथे अनुकूल जूगु प्राणीतेसं थथे अप्व म्वाइगु व मचा दयेकेगु हुनिं ताःहाकःगु ईलय् छगू प्रजाति दुने थन्याःगु अनुकूलित गुण दूपिं जीवतेगु जनसंख्या अप्वः जुया वनी। 

## प्राकृतिक ल्यया प्यंता मू थां
चार्ल्स डार्बिन (Charles Darwin) व आल्फ्रेड रसेल वालेस (Alfred Russel Wallace) नं न्ह्यथनादीगु थ्व सिद्धान्त प्यंता मू तथ्यय् आधारित दु:

* प्रजनन अप्वः यायेगु (Overproduction/High Fecundity): छुं नं प्रजातिं थःगु वातावरणं ल्ह्वने फइगु क्षमता स्वया अप्वः सन्तान दयेकी। थुकिं यानाः संसाधन (resources) व म्वायेगु थाय् (habitat)या निंतिं प्रतिस्पर्धा (competition) न्ह्याइ।
* गुणय् भिन्नता (Variation in Traits): छगू हे प्रजातिया दथुइ थीथी गुण (दसु: म्हया आकार, रंग, म्वायेगु क्षमता)य् प्राकृतिक कथं भिन्नता (variation) दइ। थथे पाःगु गुण अप्वः धयाथें वंशानुगत (hereditary) कथं वइ।
* प्रतिस्पर्धा व म्वाय्गु संघर्ष (Struggle for Existence): अप्वः जनसंख्या व सीमित संसाधनया कारणं जीवतयेसं म्वाय्गु निंतिं संघर्ष याये माः। थ्व संघर्षय् दकलय् अनुकूल गुण दूगु जीव हे सफल जुइ।
* विभेदक प्रजनन व ल्यना म्वाइगु (Differential Reproduction and Survival): गुम्ह जीवतय्गु विशेषता/गुण वातावरणय् अप्वः बांलाक्क मेल नइ, व जीवं अप्वः सफल जुयाः थःगु थन्याःगु गुणयात लिपांगु पुस्ताय् हस्तान्तरण याइ। इमिगु सन्तानय् नं वहे अनुकूल विशेषता अप्वः दइ, गुकिं यानाः जनसंख्याय् थन्याःगु गुण दुपिनिगु ल्या अप्वया वनि।

## प्राकृतिक ल्ययाया ताजि

* स्थिरीकरण ल्यया(Stabilizing Selection): थुकिं छगू मध्यवर्ती (average) विशेषताया पक्षय् ज्या याइ, व अति (extreme) विशेषतायात छनौट याइ मखु।
* दिशासूचक ल्यया(Directional Selection): थुकिं छगू हे दिशाया छगू विशेष अति विशेषताया पक्षय् ल्यया काइ। दसु: छगू प्रजातिया जीवया म्हया आकार ताःहाकःगु जुया वनेगु।
* विच्छेदी ल्यया (Disruptive Selection): थुकिं निगूगु हे अति विशेषतायात पक्षय् ल्यया काइ, तर मध्यवर्ती विशेषतायात ल्यया काइमखु। थुकिं न्हूगु प्रजातिया विकास (speciation) यायेगु ज्याय् ग्वाहालि यायेफु।

## लिधंसा
जीन

**जीन बाय् वंशाणु** (Gene) धैगु वंशाणुगत विज्ञान (Genetics)या दकलय् आधारभूत ज्याया इकाइ खः। थ्व डीएनए (Deoxyribonucleic acid)या छगू ब्व खः, गुकिं छम्ह जीवया दक्वं जैविक गुण (biological trait) दयेकीगु व मर्मत यायेगु निंतिं आवश्यक आनुवंशिक सूचं (genetic information) स्वथना तइ। जीनं हे छम्ह प्राणीया सकल विशेषतात (दसु: म्हया रंग, ल्हा/तुतिया ल्या आदि) नियन्त्रण याइ।

## संरचना व ज्या
* संरचना: जीन क्रोमोजोमय् झ्वःलाक्क दयाच्वनि। जीनय् दूगु डीएनएया झ्वः (sequence) **ए-टी-जी-सी** (A-T-G-C) धाःगु प्यंगु आधार (bases) नं दयेकीगु खः।
* सूचंया कोड (Information Code): जीनय् दूगु सूचंयात **आनुवंशिक कोड** (Genetic Code) धाइ। थ्व कोडं जीनयात **[[प्रोटिन]]** दयेकेगु निंतिं निर्देश याइ। छगु जिनं छगू विशेष प्रोटिन वा आरएनए (RNA) दयेकी। 
* मध्यवर्ती प्रक्रिया (The Central Dogma): वंशाणुं थःगु ज्या थ्व स्वंगु चरणय् याइ:
**क. प्रतिलेखन (Transcription): डीएनएया जीनयात आरएनएय् (RNA) नक्कल यायेगु।
**ख. अनुवाद (Translation): आरएनएया कोडयात छ्येलाः प्रोटिन दयेकेगु।
**ग. प्रोटिनया ज्या (Protein Function):थथे दयावःगु प्रोटिनं हे जीवया दक्वं ज्या (दसु: पाचन, कोषया संरचना) यायेगु या।

## एलिल व भिन्नता
* एलिल (Alleles): छगू हे जीनया थी-थी रुपयात **एलिल** धाइ। छम्ह मनूया प्रत्येक वंशाणुया निंतिं निगू एलिल दइ—छगू मांपाखें व छगू अबुपाखें वःगु। एलिलं यानाः हे छगू हे प्रजातिया जीवतय्गु दथुइ भिन्नता (variation) दइ।
* वंशाणुगत विविधता (Genetic Diversity): वंशाणुया भिन्नतां यानाः हे प्राकृतिक ल्यया (Natural Selection)या प्रक्रिया जुइगु खः, गुकिं यानाः विकासक्रम (Evolution) सम्भव जुइ।

## लिधंसा
मनूया विकासक्रम

**मनूया विकासक्रम** धैगु मनू (Homo sapiens)यात मेमेगु प्राइमेत (primates) स्वया बायावंगु विकासवादी प्रक्रिया खः। थुकिं एप (apes)या पुचलं मनू न्ह्यायेगु व विकास जुइगु ज्यायात क्यनी। वैज्ञानिकतय् कथं, मनूया विकासक्रम करिब ६० लखः दँ न्ह्यः अफ्रिकाय् न्ह्याःगु खः।

## ब्वथला व पुर्खात
* प्रारम्भिक पुर्खा (Early Ancestors): मनूयात वैज्ञानिक कथं **होमिनिन** (Hominin)या पुचलय् तयेगु या। दकलय् न्हापांगु म्हस्यूगु मनू पुर्खात दथुइ **[[अस्ट्रालोपिथेकस]]** (Australopithecus) मू खः। थ्व पुचलय् करिब ४० लखः दँ न्ह्यः बाइपेडालिज्म (Bipedalism - निपा तुतिया ग्वाहालिं न्यासिवनिगु)या विकास न्ह्याःगु खः।
* विकासक्रमया पलाः (Stages of Evolution): उत्पत्तिया दृष्टिकोणं, मनूया विकासक्रमय् थी-थी चरणत व प्रजाति दु:

## म्ह-हिला
मनूया विकासक्रमय् निगू मू म्ह हिला दत, गुकिं मनूयात म्हसिका बिल:

*निपा तुतिया ग्वाहालिं न्यासे वनिगु(Bipedalism): प्यपा तुतिया थासय् निपा तुति छ्यलाः ध्ःस्वायेकः न्ह्यायेगु क्षमता मनूया विकासक्रमया दकलय् न्हापांगु व महत्वपूर्ण पलाः खः। थुकिं ल्हाःयात ज्याभः ल्ह्वनेगु व दयेकेगु निंतिं स्वतन्त्र यात।
* न्हेपु व म्हया आकार तःधंगु जुयावंगु (Encephalization and Body Size): ई नापं **होमो** ताजिया न्हेपुया आकार निरन्तर तःधंगु जुया वन। तःग्वःगु न्हेपुं यानाः मनूतेसं जटिल भाषा, कला व संस्कृतिया विकास यात।

## प्रवास व प्रसार

* न्हापांगु प्रवास (First Migration): करिब १८ लखः दँ न्ह्यः **होमो इरेक्टस** न्हापांगु पुचः अफ्रिका त्वताः हलिंया मेमेगु ब्वय् (दसु: मध्य एसिया) च्वं वन।
* आधुनिक मनूया प्रवास (Out of Africa Theory): वैज्ञानिकतय्गु दकलय् अप्वः स्वीकृत बिचाः कथं **होमो सेपियन्स** (आधुनिक मनूत) करिब ७०,००० निसें १ लखः दँ न्ह्यः अफ्रिका स्वया पिहां वयाः हलिंया फुक्क ब्वय् थ्यन। थुकिं यानाः लिपांगु ईलय् इपिंसं मेमेगु होमो प्रजाति (दसु: निएन्डरथल)यात विस्थापित याना बिल। 

## लिधंसा