open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
पुनर्जागरण वास्तुकला

**पुनर्जागरण वास्तुकला** (अङ्ग्रेजी: Renaissance architecture) १४गु निसें १७गु शताब्दीया दथुइ युरोपय् (विशेष यानाः इटालीय्) विकास जूगु वास्तुकला खः। थ्व शैलीं मध्यकालीन "गथिक" शैलीयात विस्थापित यात। पुनर्जागरण वास्तुकलाया मू उद्देश्य प्राचीन रोम व ग्रीसया वास्तुकलाया सिद्धान्तयात हानं अध्ययन यानाः लागू यायेगु खः। थ्व शैलीय् "सन्तुलन" (Symmetry), "अनुपात" (Proportion), "ज्यामिति" (Geometry), व "नियमितता" (Regularity) यात तसकं महत्त्व बिइ। फिलिपो ब्रुनेल्लेस्की (Filippo Brunelleschi) यात न्हापांम्ह पुनर्जागरण वास्तुकलाविद् मानय् याइ, गुम्हेस्यां फ्लोरेन्स क्याथेड्रलया विशाल "डोम" (Dome) डिजाइन यानादिल। "सेन्ट पिटर्स बसिलिका" (St. Peter's Basilica) भ्याटिकन सिटीइ थ्व शैलीया दकलय् तःधंगु दसु खः, गुकिलि माइकलएन्जेलो व ब्राभान्तेया योगदान दु। थ्व शैलीइ चाकलाःगु आर्च (Round arches), लिन्टेल (Lintels), व पिलास्टर (Pilasters) या प्रयोग गथिक शैलीया पोइन्तेद आर्कया पलेसा जुल।

## स्वयादिसँ
* आर्किटेक्चर

## लिधंसा

पुचः:वास्तुकला
पुचः:आर्किटेक्चर
रोमानेस्क वास्तुकला

**रोमानेस्क वास्तुकला** (अङ्ग्रेजी: Romanesque architecture) मध्यकालीन युरोपया वास्तुकला शैली खः, गुगु ६गु निसें ११गु शताब्दीया दथुइ विकास जुल। थ्व शैली "गथिक" वास्तुकला स्वया न्ह्यः वःगु खः। "रोमानेस्क" खँग्वःया अर्थ "रोमन थें च्वंगु" (Roman-like) खः, छाय्धाःसा थुकिलि रोमन वास्तुकलाया "चाकःलाःगु आर्च" (Round arch) व "ब्यारल भल्त" (Barrel vault) या प्रयोग जूगु दु। रोमानेस्क भवनत, विशेष यानाः चर्च व क्याथेड्रल, तसकं बलाःगु व "किल्ला" (Fortress) थें खनेदइ। थुकिया अंगः तसकं "तःफि" (Thick walls) जुइ, व झ्याःत "चि-चिधंगु" (Small windows) जुइ। थ्व शैलीइ "पियर" (Piers) व "स्तम्भ" (Columns) तसकं झ्यातुगु व बल्लाःगु जुइ। "पिसा क्याथेड्रल" (Pisa Cathedral) व उकिया "पिसाया लिनिङ्ग तावर" (Leaning Tower of Pisa) रोमानेस्क शैलीया नांजाःगु दसु खः। थ्व शैलीइ भवनतय्सं सुरक्षा व स्थिरतायात प्राथमिकता बिइ। गथिक शैलीइ थें थन त-तःजाःगु व जः दुगु भवन दैमखु, बरु थ्व "ख्युंगु" व "गम्भीर" जुइ।

## स्वयादिसँ
* आर्किटेक्चर

## लिधंसा

पुचः:वास्तुकला
पुचः:आर्किटेक्चर
मचा साहित्य

मचा साहित्य (Children's literature) धइगु मचातय्गु निंतिं च्वयातःगु वा दयेकातःगु साहित्य खः। थुकिलि सफू, पत्रिका, व चिनाखँ लाः, गुगु विशेष यानाः मचातय्गु उमेर, मनोरञ्जन व शिक्षायात ध्यानय् तयाः दयेकातःगु दइ। मचा साहित्यया इतिहास तसकं पुलांगु दु, गुगु मौखिक परम्परा (Oral tradition)या माध्यमं न्ह्यानाः थौंया ईलय् डिजिटल माध्यम तक्क थ्यंगु दु।

पुलांगु ईलय् मचातय्गु निंतिं अलग साहित्य मदुसां, दन्त्यकथा (Fairy tales) व नीतिबाखं (Fables) हे मचातय्गु मू साहित्य जुयाच्वन। १८गु शताब्दीइ वयाः जक मचातय्गु निंतिं विशेष सफूत च्वयेगु चलन न्ह्याःगु खः। मचा साहित्यं मचातय्गु कल्पनाशक्ति (Imagination) विकास यायेत, भाय् स्यनेत, व समाजय् नैतिकता स्यनेत तःधंगु ग्वाहालि याइ। थुकिलि किपा (Illustrations) -या प्रयोगं मचातय्त ब्वनेत अझ आकर्षित याइ। थौंया ईलय् ह्यारी पोटर (Harry Potter) थें न्याःगु सफूत हलिमय् तसकं लोकह्वाः।

मचा साहित्यया मू उद्देश्य मचातय्त मनोरञ्जन बीगुया लिसें जीवनया पाठ स्यनेगु खः। थुकिलि जादु, जनावरतय्गु बाखं, व मचातय्गु न्हिथंया जीवनया घटनात दुथ्याइ।

## स्वयादिसँ
* साहित्य
* काल्पनिक साहित्य
जासुसी साहित्य

**जासुसी साहित्य** (Detective fiction) धइगु अपराध आख्यान (Crime fiction) या छगु उपविधा खः। थुकिलि मू बाखँ छम्ह जासुस (Detective) या बारे जुइ, गुम्हेस्यां अपराध वा रहस्यया समाधान याइ। थ्व जासुस व्यवसायी (Professional), सौखिन (Amateur), वा अवकाशप्राप्त प्रहरी अधिकारी जुइफु।

जासुसी साहित्यया मू उद्देश्य ब्वंमिपिन्त छगु जटिल समस्या बीगु खः। बाखं न्ह्याः वं लिसे, च्वमिं सुराख (Clues) बी, गुकिया आधारय् ब्वंमिं नं अपराधी सु खः धकाः विचाः याये फइ। थुकियात प्रायः "Whodunit" (सुं याःगु?) धकाः नं म्हसीकिगु या। १९गु शताब्दीइ एडगर एलन पो (Edgar Allan Poe) यात थ्व विधाया पलिस्था याःम्ह धकाः हनि, तर आर्थर कोनन डायल (Arthur Conan Doyle) या "शर्लक होम्स" (Sherlock Holmes) पात्रं थ्व विधायात हलिमय् दकलय् लोकह्वाकल।

थ्व विधाय् तर्क, विज्ञान, व मनोवैज्ञानिक विश्लेषणया तःधंगु महत्त्व दइ। जासुसी बाखं ब्वनेबलय् ब्वंमिपिंसं थःगु बुद्धि व तर्कया अभ्यास याये खनी। थुकिलि अपराधीं अपराध यायेगु, जासुसं उकियात मालेगु, व अन्तय् सत्य पिहां वइगु प्रक्रिया दइ।

## संरचना

## स्वयादिसँ
* साहित्य
* काल्पनिक साहित्य
नीतिबाखं

नीतिबाखं (Fable) धइगु छगु चिहाकःगु काल्पनिक बाखं खः, गुकिलि विशेष यानाः पशुपंछी, स्वांमा, वा निर्जीव वस्तुतय्सं मनू थें खँ ल्हाइ व व्यवहार क्यनि। नीतिबाखंया मू उद्देश्य ब्वंमिपिन्त, विशेष यानाः मचातय्त, छगु नैतिक पाठ (Moral lesson) स्यनेगु खः।

थ्व साहित्यया विधा तसकं पुलांगु खः। ग्रीसया ईसप (Aesop) यात नीतिबाखंया दकलय् नांजाम्हय् छम्ह ख। भारतय् "पञ्चतन्त्र" नं नीतिबाखंया तःधंगु मुना खः। थ्व बाखंत मौखिक परम्परा (Oral tradition) कथं पुस्ता दर पुस्ता न्ह्याना वयाच्वंगु दु। नीतिबाखनय् जनावरतय्त मनूया गुण वा दोष (गथेकि: लोभ, चंख, मूर्खता) क्यनेत प्रयोग याइ। दसुया निंतिं, कउलि व खराचा बाखं (The Tortoise and the Hare) हलिमय् तसकं प्रख्यात दु, गुकिं "बिस्तारं तर निरन्तर कुतः याःसा त्याइ" धइगु पाठ स्यनि।

नीतिबाखं चिहाकःगु जुइगुलिं थ्व ब्वनेत अःपु व मनोरञ्जनात्मक जुइ। थ्व बाखंया अन्त्यय् प्रायः "उपदेश" स्पष्ट रुपं च्वयातःगु दइ।

## स्वयादिसँ
* साहित्य
* काल्पनिक साहित्य
दन्त्यकथा

**दन्त्यकथा** (Fairy tale) धइगु लोकसाहित्यया छगु विधा खः गुकिलि जादु, काल्पनिक प्राणी, व चमत्कारी घटनात दइ। थ्व बाखं विशेष यानाः मचातय्गु निंतिं दयेकातःगु जुइ। दन्त्यकथाय् परी (Fairies), राक्षस (Giants), बोक्सी (Witches), गोब्लिन, व ख्याः थें न्याःगु पात्रत खने दइ।

थ्व बाखंया शुरुवात प्रायः "छगु इलय्..." (Once upon a time...) धकाः जुइसा अन्त्य "अले इपिं न्ह्याबिलें लयताःया च्वन" (Happily ever after) धकाः जुइ। दन्त्यकथाय् 'भिं' (Good) व 'मभिं' (Evil) दथुइ स्पष्ट संघर्ष दइ, गन अन्ततः भिंम्ह पात्रया विजय जुइ। सिन्ड्रेला (Cinderella), स्नो ह्वाइट (Snow White), व रेद राइदिङ्ग हुद (Little Red Riding Hood) हलिमय् प्रख्यात दन्त्यकथात खः।

दन्त्यकथाय् थाय् वा ई निश्चित दइमखु। थ्व "अजा-अजीया बाखं" कथं मौखिक रुपं न्ह्याना वःगु खः। १८गु व १९गु शताब्दीइ ब्रदर्स ग्रिम (Brothers Grimm) व हान्स् क्रीस्टियन एन्डर्सेन  (Hans Christian Andersen) -सं थ्व बाखंतय्त मुनाः लिखित रुप बिल व थुकिया च्वयेगु साहित्य न्ह्यथनादिल। 

## स्वयादिसँ
* साहित्य
* काल्पनिक साहित्य
फ्यान्टासी

**कल्पित बाय् फ्यान्टासी** (Fantasy) काल्पनिक साहित्यया छगु विधा खः गुकिलि जादु व सुपरन्याचुरल (Supernatural) तत्वत मू ब्व जुइ। थ्व विधा विज्ञान बाखँ (Science fiction) स्वया पाः, छाय्धाःसा थुकिलि क्यनातःगु खँत विज्ञानया नियम वा तर्कय् आधारित जुइमखु। फ्यान्टासी बाखंय् च्वमिं प्रायः थःगु हे काल्पनिक ब्रह्माण्ड (Fictional universe) दयेकी, गनया नियम पृथ्वीया नियम स्वया पाः।

फ्यान्टासी साहित्यया इतिहास तसकं पुलांगु दु। थ्व किम्वदन्ती व दन्त्यकथा नाप सती। आधुनिक फ्यान्टासी साहित्यय् जे.आर.आर. टोल्किन (J.R.R. Tolkien) या "लर्ड अफ द रिङ्स" (Lord of the Rings) व जे.के. रोलिङ (J.K. Rowling) या "ह्यारी पोटर" (Harry Potter) दकलय् प्रख्यात दु।

थ्व विधाय् ड्र्यागन, यति, यूनिकर्न, व मेमेगु काल्पनिक प्राणीत दयेफु। फ्यान्टासी बाखंया मू विषयवस्तु धइगु 'भिं' व 'मभिं' दथुइया महासंग्राम खः। थुकिलि आपालं मू पात्रं थःगु शक्ति म्हसीकाः हलिमयात म्वाकातयेगु 'क्वेस्ट' (Quest) वा यात्रा याइ।

## ताजि
थ्व विधाया उपविधा (Sub-genre) थथे दु: 
* हाई फ्यान्टासी (High Fantasy),पूर्ण रुपं काल्पनिक हलिमय् आधारित। (दसु: Lord of the Rings)
* लो फ्यान्टासी (Low Fantasy),वास्तविक हलिमय् हे जादुई घटना जुइगु। (दसु: Harry Potter)
* डार्क फ्यान्टासी (Dark Fantasy),ग्यानापुगु व गम्भीर विषयवस्तु दुगु फ्यान्टासी।
* ऐतिहासिक फ्यान्टासी (Historical Fantasy),इतिहासया ईलय् जादु दुथ्याकाः क्यनीगु बाखं।

## स्वयादिसँ
* साहित्य
* काल्पनिक साहित्य
ध्याचू

**ध्याचू** (Satire) साहित्य व कलाया छगु तसकं महत्वपूर्ण विधा खः। थुकिलि च्वमिं समाज, राजनीति, वा व्यक्तिया कमजोरी, मूर्खता, व विकृतियात क्यनेगु निंतिं ख्यालि (Humor), विडम्बना (Irony), व अतिशय (Exaggeration) शैली छ्यलीगु याइ। ध्याचूया मू उद्देश्य न्हिलाकेगु जक मखुसें समाजयात स्यंगु लँपुं पिने हयाः सुधार यायेगु खः।

नेपालभाषा साहित्यय् ध्याचूया तःधंगु थाय् दु। विशेष यानाः सापारुया इलय् ध्याचू विधाया प्रयोग तसकं अप्व जुइ। थ्व इलय् पिहां वइगु पत्र-पत्रिका, म्ये, व प्याखंय् समाजया विकृतियात ध्याचू नकेगु चलन दु। ध्याचूपाखें च्वमिं शक्तिइ च्वंपिन्त न्हेसः तयेगु व जनतायात सचेत यायेगु ज्या याइ।

ध्याचू च्वयेबले च्वमिं "गम्भीर खँ" यात न्हिलाया माध्यमं ब्वइ, गुकिं ब्वंमिपिन्त अःपुक थुइकेत ग्वाहालि याइ। थ्व विधा ख्यालि (Comedy) स्वया पाः, छाय्धाःसा ख्यालिया उद्देश्य मनोरञ्जन जक खः, तर ध्याचूया उद्देश्य आलोचना व सुधार खः। मह जोडीया ज्याझ्वःत व नेपालभाषाय् थी-थी ध्याचू पत्रिकाहरु थुकिया बांलाःगु दसु खः।

## स्वयादिसँ
* साहित्य
* काल्पनिक साहित्य
स्वतन्त्र इच्छा

**स्वतन्त्र इच्छा** (अङ्ग्रेजी: Free will) धयागु मनूया अज्याःगु क्षमता खः, गुकिया लिच्वः कथं छम्ह मनूं थीथी विकल्पत मध्ये छगूयात थःगु इच्छां ल्यये फइ। थ्व अवधारणाया अर्थ थथे थुइके छिं: मनूया ज्या व निर्णयत पिनेया परिस्थिति वा भाग्यं जक नियन्त्रण याइ मखु, बरु मनूया थःगु हे नियन्त्रणय् दइ। नैतिक जिम्मेवारी (Moral responsibility) या निंतिं स्वतन्त्र इच्छा तसकं महत्त्वपूर्ण अवधारणा ख। यदि मनूयाके स्वतन्त्र इच्छा मदुसा, वं याःगु बांलाःगु वा बांमलाःगु ज्याया निंतिं वयात जिम्मेवार दयेके फइ मखु। दसुया निंतिं, यदि सुं मनूनं खुइगु ज्या यात, तर वयाके उगु ज्या मयायेगु विकल्प हे मदुसा (अर्थात व बाध्य खःसा), वयात सजाय बिइगु तार्किक जुइ मखु। दर्शनशास्त्रय् "देतरमिनिजम" (Determinism) व "स्वतन्त्र इच्छा" दथुइ ताःई निसें बहस जुयाच्वंगु दु। देतरमिनिजमं धाइ कि हलिमया हरेक घटना न्ह्यःया घटनां निर्धारित याइ, उकिं स्वतन्त्र इच्छा छगू भ्रम जक खः। तर "कम्प्यातिबिलिजम" (Compatibilism) मानय् याइपिं दार्शनिकतय्सं धाइ कि स्वतन्त्र इच्छा व देतरमिनिजम निगुलिं सत्य जुइ फु। धार्मिक दृष्टिकोणं स्वयेगु खःसा, स्वतन्त्र इच्छायात द्यःया वरदानया रुपय् काइ, गुकिं मनूतय्त पाप व धर्म दथुइ ल्ययेगु अधिकार बिइ। विज्ञान, विशेष यानाः न्युरोसाइन्स (Neuroscience) य्, थ्व विषयय् न्हुगु बहस ब्वलाकूगु दु कि झीगु न्हेपूं निर्णय काये न्ह्यः हे झीगु न्युरोनतय्सं ज्या याये धुंकी। अय्सां, सामाजिक व कानुनी व्यवस्था संकेगु निंतिं स्वतन्त्र इच्छाया अवधारणा अनिवार्य दु।

### विकासक्रम (Evolution)
* **प्राचीन काल:** प्राचीन ग्रीसय् स्तोइक (Stoics) दार्शनिकतय्सं "भाग्य" (Fate) व मनूया इच्छा दथुइ सन्तुलन मालेगु कुतः यात। इमिसं पिनेया घटनात झीगु नियन्त्रणय् मदु, तर झीगु प्रतिक्रिया झीगु नियन्त्रणय् दइ धकाः धैगु याः।
* **मध्यकाल:** मध्यकालीन युरोपय् अगस्तिन (Augustine) व थोमस एक्विनास थें न्याःपिं विचारक तय्सं स्वतन्त्र इच्छायात "पाप" (Sin) व "मुक्ति" (Salvation) नाप स्वानाः ब्याख्या यात।
* **आधुनिक काल:** १७गु शताब्दीइ, देकार्त (Descartes) नं "मन" (Mind) व "म्ह" (Body) यात ब्यागलं तयाः स्वतन्त्र इच्छाया रक्षा यानादिल। तर डेभिद ह्युम व स्पिनोजा थें न्याःपिं दार्शनिकतय्सं भौतिक कारणतय्त बः बिल।
* **समकालीन:** आःया ईलय् क्वान्तम मेकानिक्स (Quantum mechanics) या अनिश्चितताया सिद्धान्तं स्वतन्त्र इच्छाया बहसय् न्हुगु लँपु चायेकूगु दु।

## स्वयादिसँ
* देतरमिनिजम
* नैतिकता

## लिधंसा

पुचः:दर्शन
भिं व मभिं

**भिं व मभिं** (अङ्ग्रेजी: Good and evil) नैतिकता, धर्म, व दर्शनशास्त्रया छगू मूलभूत द्वन्द्व (Duality) खः। "भिंगु" (Good) धयागु उगु गुण खः गुकिं जीवन, सुख, न्याय, व परोपकारयात बढावा बिइ। "मभिं" (Evil) धयागु उगु गुण खः गुकिं दुःख, विनाश, अन्याय, व स्वार्थयात बढावा बिइ। यक्व धर्मय् (गथेकि इसाई, इस्लाम, यहुदी) भिंगु खँयात "द्यः" (God) नाप व मभिंगु खँयात "शैतान" (Devil) नाप स्वायेगु या। हिन्दु व बुद्ध धर्मय् थुकियात "कर्म" (Karma) व "धर्म/अधर्म" या रुपय् ब्याख्या यानातःगु दु। भिं व मभिं दथुइया ल्वापु (Battle between good and evil) साहित्य, संकिपा, व बाखंया दकलय् पुलांगु विषय खः। दर्शनशास्त्रय्, "नैतिक निरपेक्षतावाद" (Moral Absolutism) मानय् याइपिं मनूतय्सं धाइ कि छुं ज्या (गथेकि हत्या) न्ह्याबलें मभिं, उकिया कारण न्ह्याःगु हे जुइमा। मेखे, "नैतिक सापेक्षतावाद" (Moral Relativism) मानय् याइपिं मनूतय्सं धाइ कि भिं व मभिं धयागु समाज व तजिलजि कथं पाः। दसुया निंतिं, छगू समाजया "भिंगु" ज्या मेगु समाजया निंतिं "मभिंगु" जुइ फु। "युटिलिटेरियन" (Utilitarian) दृष्टिकोण कथं, गुगु ज्यां दकलय् अप्व मनूतय्त सुख बिइ, व हे "बांलाःगु" खः। "मभिं" (Evil) यात "प्राकृतिक" (गथेकि भुखाय्, ल्वय्) व "नैतिक" (गथेकि हत्या, युद्ध) यानाः निगू ब्वय् ब्वथले छिं।

### विकासक्रम (Evolution)
* **पुरातन काल:** जोरोआस्तर धर्म (Zoroastrianism) य् दकलय् न्हापां हलिमयात भिं (अहुरा माज्दा) व मभिं (अह्रिमान) शक्ति दथुइया ल्वापूया रुपय् क्यंगु खः।
* **शास्त्रीय काल:** प्लेतो (Plato) नं "भिं" (The Good) यात दकलय् उच्च ज्ञानया रुपय् ब्याख्या यानादिल। वय्कःया कथं अज्ञानता हे मभिं खः।
* **मध्यकाल:** थ्व ईलय् मभिं खँयात द्यःया आज्ञा उल्लंघन यायेगु वा "पाप" या रुपय् परिभाषित यात।
* **आधुनिक काल:** कान्त (Kant) व नीत्से (Nietzsche) थें न्याःपिं दार्शनिकतय्सं धर्म स्वया पिने वनाः नैतिकताया परिभाषा बियादिल। नीत्सेया सफू "बियोन्द गुद एन्द इभिल" (Beyond Good and Evil) य् परम्परागत नैतिकतायात चुनौती बियातःगु दु।

## स्वयादिसँ
* नैतिकता
* पाप

## लिधंसा

पुचः:दर्शन
पुचः:धर्म
बौद्धिक खुंज्या

**बौद्धिक खुंज्या बाय् प्लेजियरिजम** (अङ्ग्रेजी: Plagiarism) धयागु मेगु मनूया बिचाः, भाषा, वा रचनायात थःगु हे खः धकाः क्यनेगु वा छ्यलिगु ज्या खः। थ्व "बौद्धिक इमानदारी" (Intellectual honesty) या उल्लंघन खः व थुकियात नैतिकताया दृष्टिं "धोका" (Fraud) वा "खुइगु" (Theft) ज्या खः। बौद्धिक खुंज्या थीथी कथं जुइ फु:
* **कपी-पेस्त:** मेपिनिगु च्वसु गथे खः अथे हे नकल यायेगु।
* **प्याराफ्रेजिङ (Paraphrasing):** स्रोत मधासें मेपिनिगु खँयात थःगु खँग्वलय् हिलेगु।
* **बिचाः खुइगु:** मेपिनिगु मौलिक सिद्धान्त बाय् बिचाःयात थःगु नां तयेगु।
ब्वनेकुथि, विश्वविद्यालय, व पत्रकारिताय् बौद्धिक खुंज्यायात तसकं गम्भीर अपराधया कथं हनि। यदि सुं ब्वनामिं बौद्धिक खुंज्या यात धाःसा, वयात फेल यायेगु वा ब्वनेकुथिं पितिना छ्वइगु जुइ फु। थ्व "लेखाधिकार" (Copyright) उल्लंघन स्वया भचा पाः; लेखाधिकार कानुनी खँ खःसा बौद्धिक खुंज्या नैतिक खँ खः। बौद्धिक खुंज्याया द्वपं पनेत विज्ञतेसं "उद्धरण" (Citation) व "रेफरेन्स" (Reference) बिमाः।

## विकासक्रम
थ्व अवधारणाया विकास थथे जूगु दु:
* **प्राचीन काल:** प्राचीन ग्रीस व रोमया ईलय्, मेपिनिगु बांलाःगु खँ नकल यायेगुयात सम्मान (Homage) वा "मिमेसिस" (Mimesis - नकल) या रुपय् काइगु खः। उगु ईलय् "मौलिकता" (Originality) उलि महत्त्वपूर्ण मानय् मयाइगु जुल।
* **पुनर्जागरण:** ध्वायेसा/छापाखाना (Printing press) या आविष्कार नापं, च्वमिपिनिगु नां व स्वामित्व महत्त्वपूर्ण जुया वल।
* **रोमान्तिक युग:** १८गु शताब्दीइ "प्रतिभा" (Genius) व "मौलिकता" या अवधारणा विकास जुल, गुकिं साहित्यिक व बौद्धिक खुंज्या यात गलत धकाः पलिस्था यात।
* **डिजिटल युग:** इन्तरनेतया कारणं "कपी-पेस्त" यायेगु अःपु जुल, तर नापं "प्लेजारिजम चेकर" (Plagiarism checker) सफ्तवेयर (गथेकि Turnitin) पाखें थ्व लुइकेगु नं अःपु जुल।

## स्वयादिसँ
* लेखाधिकार
* बौद्धिक सम्पत्ति

## लिधंसा

पुचः:दिजितल सम्पत्ति
पुचः:दर्शन
पुचः:नैतिकता
मुल्य (नैतिकता)

**मुल्य** (अङ्ग्रेजी: Value (ethics)) धयागु नैतिकताया सन्दर्भय् अज्याःगु गुण वा स्तर खः, गुकिं छुं खँ, ज्या, वा अवस्थाया महत्त्वयात निर्धारण याइ। मुल्यं झीगु व्यवहार व निर्णययात निर्देशित याइ। मुल्ययात मू कथं निगू भागय् ब्वथले छिं:
# **अन्तर्निहित मुल्य (Intrinsic Value):** छुं खँ थः हे मुल्यता दूगु वा बांलाःगु। दसु: "लय्ता" (Happiness), "सत्य" (Truth), "मतिना" (Love)। थ्व खँत मेगु छुं प्राप्त यायेत मखु, बरु थः हे अन्तिम लक्ष्य खः।
# **साधन मुल्य (Instrumental Value):** छुं खँ गुगु मेगु बांलाःगु खँ दयेकेत ग्वाहालि याइ। दसु: "ध्यबा" (Money) - ध्यबाया थःगु हे मुल्य मदु, तर थुकिलिं नसा वा वासः न्याये फइ, गुगु महत्त्वपूर्ण दु।
नैतिक मुल्यत (Moral values) व्यक्ति व समाज कथं पाः। दसु: "इमानदारी", "वफादारी", "स्वतन्त्रता", व "न्याय"। "एक्वियोलोजी" (Axiology) दर्शनशास्त्रया उगु कचा खः गुकिं मुल्यया अध्ययन याइ। मुल्यया द्वन्द्व (Conflict of values) जुइ बलय् नैतिक दुविधा (Dilemma) ब्वलनी। दसु: "सत्य" व "दया" दथुइ गुगु ल्ययेगु? (गथेकि, छम्ह ल्वमियात वयागु तच्वनावंगु ल्वय्या खँय् सत्य धायेगु कि वयात दुख मजुइमा धकाः म्हो जक सूचं बीगु?)

## विकासक्रम (Evolution)
थ्व अवधारणाया विकास थथे जूगु दु:
* **शास्त्रीय:** एरिस्तोटल (Aristotle) थें न्याःपिं दार्शनिकतय्सं "युदिमोनिया" (Eudaimonia - फलिफाप) यात दकलय् तःधंगु मुल्य मानय् यानादिल।
* **उपयोगितावाद:** १९गु शताब्दीइ, जेरेमी बेन्थाम व जोन स्तुअर्त मिल (John Stuart Mill) नं "सुख" (Pleasure) व "दुःखया अभाव" यात हे सर्वोच्च मुल्य धयादिल।
* **अस्तित्ववाद:** २०गु शताब्दीइ, सारत्र (Sartre) थें न्याःपिं दार्शनिकतय्सं धाल कि जीवनया छुं निहीत मुल्य मदु, मनूं थःगु निंतिं थः हे मुल्य दयेके माः।

## स्वयादिसँ
* एथिक्स
* सौन्दर्यशास्त्र
* नैतिकता

## लिधंसा

पुचः:नैतिकता
पुचः:दर्शन
सद्गुण

**सद्गुण** (अङ्ग्रेजी: Virtue) धयागु उच्च नैतिक स्तर, बांलाःगु चरित्र, व उत्कृष्टताया गुण खः। थ्व "दुर्गुण" (Vice) या अःखः खः। सद्गुण धयागु छगू ज्या मखु, बरु थ्व मनूया स्वभाव (Habit) व चरित्रया भाग खः। दसुया निंतिं, "साहस", "संयम", "न्याय", "बुद्धिमानी", व "दया" सद्गुण खः। सद्गुणया अध्ययन याइगु नैतिकताया सिद्धान्तयात "भर्चु एथिक्स" (Virtue Ethics) धाइ। थ्व सिद्धान्त कथं, "जिं छु याये माः?" (नियम) धकाः न्ह्यसः तयेगु पलेसा "जि गजाःम्ह मनू जुइ माः?" (चरित्र) धकाः न्ह्यसः तयेगु जुइ। प्राचीन ग्रीसय्, एरिस्तोटल (Aristotle) नं "गोल्डेन मीन" (Golden Mean) या सिद्धान्त बियादिल। वय्कःया कथं, सद्गुण धयागु निगू चरम (Extremes) या दथुइ च्वनिगु अवस्था खः। दसु: "साहस" धयागु "कायरता" (कमी) व "दुस्साहस" (अति) या दथुइ ला। कन्फ्युसियसवादय् "रेन" (Ren - मानवता) व "लि" (Li - शिष्टाचार) मू सद्गुण खः।

## विकासक्रम (Evolution)
* **होमरिक युग:** प्राचीन ग्रीसय् "सद्गुण" (Arete) या अर्थ "शक्ति" व "वीरता" (हताःया ख्यलय्) खः।
* **दार्शनिक युग:** सक्रेतिज (Socrates) व प्लेतो (Plato) नं सद्गुणयात "ज्ञान" (Knowledge) नाप स्वानादिल। इमिगु कथं, सुं नं मनूनं सीकः-थुइकः गलत ज्या याइ मखु; अज्ञानताया कारणं जक याइ।
* **मध्यकाल:** युरोपय् "थियोलोजिकल भर्चु" (विश्वास, आशा, मतिना) यात "कार्डिनल भर्चु" (न्याय, विवेक, संयम, साहस) नाप ल्वाकःछ्यानाः नैतिक प्रणाली दयेकल।
* **आधुनिक पुनरुत्थान:** २०गु शताब्दीया उत्तरार्धय्, एलिजाबेथ एन्स्कोम्ब (Elizabeth Anscombe) व अलास्दाइर म्याकइन्तायर (Alasdair MacIntyre) थें न्याःपिं दार्शनिकतय्सं नियम-आधारित नैतिकताया आलोचना यासें "भर्चु एथिक्स" यात हानं जीवित यानादिल।

## स्वयादिसँ
* एरिस्तोटल
* चरित्र

## लिधंसा

पुचः:नैतिकता
पुचः:दर्शन
प्रज्ञा

**प्रज्ञा** (अङ्ग्रेजी: Wisdom) धयागु अनुभव, ज्ञान, बांलाःगु निर्णय क्षमताया मिश्रण खः। थ्व केवल "सीकेगु" (Learning) वा "तथ्य" (Facts) सयेकेगु जक मखु, बरु उगु ज्ञानयात जीवनय् पाय्छि पह नं छ्यलेगु क्षमता खः। प्रज्ञावान मनू उम्ह खः सुं जीवनया अनिश्चितता, मानवीय स्वभाव, व नैतिकतायात गहन कथं थुइके फु। प्राचीन ग्रीक दर्शनय् "फिलोसोफी" (Philosophy) खँग्वःया अर्थ हे "प्रज्ञाया मतिना" (Love of Wisdom) खः। प्रज्ञायात प्रायः निगू भागय् ब्वथले छिं:
# **सैद्धान्तिक प्रज्ञा (Theoretical Wisdom):** हलिमया सत्य व वास्तविकतायात थुइकेगु। (ग्रीक: Sophia)।
# **व्यावहारिक प्रज्ञा (Practical Wisdom):** न्हिथंया जीवनय् बांलाःगु निर्णय कायेगु व बांलाक म्वायेगु कला। (ग्रीक: Phronesis)।
मनोविज्ञानय्, प्रज्ञायात समस्या समाधान (Problem solving), भावनात्मक स्थिरता, व मेपिनिगु दृष्टिकोण थुइकेगु क्षमता नाप स्वानाः अध्ययन याइ। यक्व तजिलजिइ, "बुराबुरी" (Elders) तय्त प्रज्ञाया स्रोत मानय् याइ, छाय्धाःसा इमिगु जीवन अनुभव अप्व दइ।

## विकासक्रम
थ्व अवधारणाया विकास थथे जूगु दु:
* **पुरातन ज्ञान (Wisdom Literature):** प्राचीन इजिप्त, मेसोपोतामिया, व इजरायलय् "प्रज्ञा साहित्य" विकास जुल, गन जीवन म्वायेगु सल्लाह बियातःगु दइ।
* **पूर्वी दर्शन:** बुद्ध धर्मय् "प्रज्ञा" धयागु "शून्यता" व हलिमया अनित्य स्वभावयात थुइकेगु खः। कन्फ्युसियसया निंतिं प्रज्ञा धयागु परम्परा व नैतिकताया पालना खः।
* **सक्रेतिसया क्रान्ति:** सक्रेतिसया कथं, "धाथेंया प्रज्ञा थ्व सीकेगु खः कि जिं छुं नं मस्यु।" (I know that I know nothing)। थ्व विनम्रता हे प्रज्ञाया सुरु खः।
* **आधुनिक विज्ञान:** आःया ईलय् वैज्ञानिकतय्सं Artificial Intelligence छ्यला प्रज्ञा दयेकेगु कुतः यानाच्वंगु दु, तर मेसिनयाके "तथ्य" दःसां मानवीय "विवेक" वा "प्रज्ञा" दइ कि मदइ धयागु बहस जुयाच्वंगु दु।

## स्वयादिसँ
* दर्शनशास्त्र
* नैतिकता
* प्रज्ञापारमिताहृदयसूत्रम्

## लिधंसा

पुचः:दर्शन
पुचः:नैतिकता
सुवर्ण नियम

**सुवर्ण नियम** (अङ्ग्रेजी: Golden Rule) नैतिकताया छगू सर्वव्यापी सिद्धान्त खः, गुकिया सार खः: "मेपिंत अथे हे व्यवहार या, गथे छिं थःत मेपिसं व्यवहार याःसा यइ।" थ्व नियम हलिमया प्रायः सकल धर्म, तजिलजि, व नैतिक प्रणालीइ लुयावइ। थुकियात निगू रुपय् क्यने छिं:
# **सकारात्मक:** "मेपिंत व या, गुगु छिं थःत याःसा यइ।" (Do unto others as you would have them do unto you).
# **नकारात्मक:** "मेपिंत व मया, गुगु छिं थःत याःसा यइ मखु।" (Do not do unto others what you would not have them do unto you).
नकारात्मक रुपयात "सिल्भर रुल" (Silver Rule) नं धायेगु या। सुवर्ण नियमया मू आधार "सहानुभूति" (Empathy) खः। थुकिया अर्थ खः कि मेपिं मनूत नं थः थें हे खः, व इमिगु नं भावना व अधिकार दइ। थ्व नियमं समाजया शान्ति, सद्भाव, व न्याययात बढावा बिइ। यद्यपि, दार्शनिकतय्सं थुकिया आलोचना नं याःगु दु। दसुया निंतिं, यदि सुं "मसोचिस्ट" (Masochist - पीडा यःम्ह) खःसा, वं मेपिंत नं पीडा बिइ फु, गुगु सुवर्ण नियमया शाब्दिक अर्थ कथं पाय्छि जुइ फु तर नैतिक कथं गलत खः। इमानुएल कान्त (Immanuel Kant) नं थ्व नियमयात पूमवंगु मानय् यानाः "क्यातागोरिकल इम्पिरेतिभ" (Categorical Imperative) या सिद्धान्त बियादिल।

### विकासक्रम
थ्व अवधारणाया विकास थथे जूगु दु:
* **प्राचीन काल:** प्राचीन इजिप्त (Ma'at) व ग्रीसय् थ्व नियमया प्रारम्भिक रुप लुयावःगु दु।
* **अक्षीय युग (Axial Age):** करिब ५०० ई.पू. य् चीनय् कन्फ्युसियस, भारतय् महाभारत (विदुर नीति), व ग्रीसय् थालेस (Thales) नं थ्व नियमयात स्थापित यानादिल।
* **धार्मिक युग:** येशू ख्रीष्ट (Jesus) नं "सेर्मन अन द माउन्त" (Sermon on the Mount) य् थ्व नियमयात इसाई धर्मया मू सार धकाः स्यनादिल। इस्लामया हदिथय् नं थ्व नियम दु।
* **आधुनिक काल:** मानव अधिकारया घोषणापत्र (Human Rights) व अन्तर्राष्ट्रिय कानुनया मू आधार सुवर्ण नियम हे खः।

## स्वयादिसँ
* सहानुभूति
* नैतिकता

## लिधंसा

पुचः:दर्शन
पुचः:धर्म
छु खः-छु जुइमाः पंगः

**छु खः-छु जुइमाः पंगः** (अङ्ग्रेजी: Is–ought problem) नैतिक दर्शनया छगू नांजाःगु समस्या खः, गुगु स्कतिस दार्शनिक **[[देभिद ह्युम]]** (David Hume) नं १८गु शताब्दीइ न्ह्यःने हयादीगु खः। ह्युमया कथं, यक्व च्वमितय्सं "छु खः" (Is - तथ्य) पाखें "छु जुइ माः" (Ought - नैतिकता) पाखे तिंन्हुइगु याः, गुगु तार्किक रुपं पाय्छि जुइमखु।
* **तथ्य (Is):** हलिम गथे दु। (दसु: "मनूतय्सं ल्वापु याइ।")
* **नैतिकता (Ought):** हलिम गथे जुइ माः। (दसु: "मनूतय्सं ल्वापु याये मज्यु।")
ह्युमं धयादीगु दु कि तथ्यं जकं नैतिकताया नियम दयेके फइ मखु। दसुया निंतिं, "बिषं मनू स्याइ" (तथ्य) धयागु खँ पाखें "बिष नके मज्यु" (नैतिकता) धयागु निष्कर्ष तप्यंक अबिले तक वइ मखु, गब्ले तक झीसं "मनू स्याये मज्यु" धयागु मेगु नैतिक मान्यता दयेकेमखु। थ्व पंगःयात "ह्युमया गिलोतित" (Hume's Guillotine) नं धाइ, छाय्धाःसा थुकिया तथ्य व नैतिकताया दथुइ तःधंगु गाः दयेका बिइ। थ्व समस्यां विज्ञान (गुकिं तथ्यया अध्ययन याइ) व नैतिकता (गुकिं मूल्यया अध्ययन याइ) दथुइ सीमा निर्धारण याइ।

## विकासक्रम
थ्व अवधारणाया विकास थथे जूगु दु:
* **प्रारम्भिक बहस:** ह्युम स्वया न्ह्यः, दार्शनिकतय्सं "प्राकृतिक कानुन" (Natural Law) या आधारय् प्रकृतिइ छु दु, व हे नैतिक खः धकाः विश्वास याइगु खः।
* **ह्युमया क्रान्ति:** सन् १७३९ य् ह्युमं "अ त्रितीज अफ ह्युमन नेचर" (A Treatise of Human Nature) सफुतिइ थ्व समस्या उजागर यानादिल।
* **२०गु शताब्दी:** "लजिकल पोजितिभिजम" (Logical Positivism) मानय् याइपिं दार्शनिकतय्सं धाल कि नैतिक वाक्यत अर्थहीन जुइ छाय्धाःसा उकियात तथ्य पाखें प्रमाणित याये फइ मखु।
* **आधुनिक:** जोन सर्ल (John Searle) थें न्याःपिं दार्शनिकतय्सं "संस्थागत तथ्य" (Institutional facts) या आधारय् ह्युमया नियमयात चुनौती बिइगु कुतः याःगु दु।

## स्वयादिसँ
* मेटा-एथिक्स
* देभिद ह्युम

## लिधंसा

पुचः:दर्शन
पुचः:नैतिकता
विश्लेषणात्मक दर्शन

**विश्लेषणात्मक दर्शन** (अङ्ग्रेजी: Analytic philosophy) २०गु शताब्दीया सुरुइ बेलायत व अमेरिकाय् मू रुपं विकास जूगु दर्शनशास्त्रया छगू परम्परा खः। थ्व दर्शनं भाषा, तर्क (Logic), व विज्ञानया विश्लेषणयात दकलय् तःधंगु महत्त्व बिइ। थ्व युरोपया "महाद्वीपीय दर्शन" (Continental philosophy) - गथेकि अस्तित्ववाद वा फेनोमेनोलोजी - स्वया तसकं ब्यागलं खः। विश्लेषणात्मक दार्शनिकतय्सं स्पष्टता (Clarity) व तर्कपूर्ण बहसयात प्राथमिकता बिइ। इमिगु विश्वास कथं दार्शनिक समस्यात अप्व धया थें भाषाया भ्रम वा तर्कया गल्तीया कारणं ब्वलनी। उकिं, यदि झीसं भाषायात तार्किक रुपं विश्लेषण यात धाःसा, यक्व समस्यात हल जुइ वा अर्थहीन साबित जुइ। थ्व परम्पराया पलिस्था यायेगु श्रेय **बर्तरन्द रसेल** (Bertrand Russell), **जी.ई. मुर** (G.E. Moore), व **लुदविग वित्गेन्स्तारन** (Ludwig Wittgenstein) यात वनी। थ्व दर्शनं "प्रतीकात्मक तर्क" (Symbolic Logic) व गणितया जगयात बांलाक थुइकेगु कुतः यात। थुकिलि विज्ञानयात ज्ञानया दकलय् भलसा काये योग्य स्रोत मानय् याइ। विश्लेषणात्मक दर्शनं "मेटाफिजिक्स" (Metaphysics) या अस्पष्ट खँतय्त अस्वीकार यानाः ठोस व प्रमाणित याये फइगु खँय् बः बिल। थ्व परम्पराय् "लजिकल एटोमिजम" (Logical Atomism) व "लजिकल पोजितिभिजम" (Logical Positivism) थें न्याःगु आन्दोलनत दुथ्याः। आःया ईलय् थ्व दर्शन हलिमया अप्व धया थें विश्वविद्यालयया दर्शन विभागय् हाबी जुयाच्वंगु दु। थ्व दर्शनं मन (Mind), भाषा, गणित, व नैतिकताया ख्यलय् तःधंगु योगदान ब्युगु दु। विश्लेषणात्मक दर्शनं जटिल दार्शनिक प्रश्नतय्त चि-चिधंगु भागय् ब्वथलाः (Break down) अध्ययन याइ। थ्व शैलीइ च्वयातःगु च्वसुत प्रायः तार्किक व गणितीय फर्मुला थें स्पष्ट जुइ। थुकिया उद्देश्य "गहन" खने दयेगु मखुसें "सत्य" लुइकेगु खः।

## विकासक्रम व प्रभाव
विश्लेषणात्मक दर्शनया विकासयात स्वंगू मू चरणय् ब्वथले छिं।
* **सुरुवात (Origins):** १९गु शताब्दीया अन्त्यय् गोत्तलोब फ्रेग (Gottlob Frege) नं तर्कशास्त्र व गणितया दथुइ स्वापू लुइकादिल। थुकियात बर्तर्न्द रसेल व जी.ई. मुरं न्ह्यःने यंकाः "ब्रिटिश आइडियलिजम" (British Idealism) या विरुद्ध विद्रोह यानादिल। इमिसं "विश्लेषण" हे दर्शनया मू ज्या खः धकाः स्थापित यानादिल।
* **लजिकल पोजितिभिजम (Logical Positivism):** १९२० व ३० या दशकय् भियना सर्कल (Vienna Circle) या दार्शनिकतय्सं "प्रमाणीकरणया सिद्धान्त" (Verification Principle) दयेकल। इमिगु कथं, गुगु खँ विज्ञानं प्रमाणित याये फइ मखु, व अर्थहीन खः। थ्व ईलय् रुदोल्फ कारनाप (Rudolf Carnap) मू हस्ती खः।
* **साधारण भाषा दर्शन (Ordinary Language Philosophy):** वित्गेन्स्तारनया लिपाया ज्या व अक्सफोर्डया दार्शनिकत (गथेकि जे.एल. अस्तिन) पाखें थ्व विकास जुल। इमिसं कृत्रिम तर्कया पलेसा झीसं न्हिथं ल्हाइगु भासय् ध्यान बिल।
* **समकालीन (Contemporary):** १९६० लिपा, डब्ल्यु.भी.ओ. क्वान (W.V.O. Quine) व सोल क्रिप्के (Saul Kripke) थें न्याःपिं दार्शनिकतय्सं मेटाफिजिक्सयात हानं विश्लेषणात्मक दर्शनय् दुथ्याकल।

**समाज दथुइ प्रभाव:** थ्व दर्शनं कम्प्युतर विज्ञान (Computer Science), कृत्रिम प्रज्ञा (AI), व भाषा विज्ञान (Linguistics) या विकासय् प्रत्यक्ष योगदान ब्युगु दु।

## मू च्वखँ
थ्व विषयया छुं मू च्वखँ थथे दु:

## स्वयादिसँ
* दर्शन

पुचः:दर्शन
अस्तित्ववाद

**अस्तित्ववाद** (अङ्ग्रेजी: Existentialism) १९गु व २०गु शताब्दीया युरोपेली दर्शन खः, गुकिं व्यक्तिगत अस्तित्व, स्वतन्त्रता, व ल्ययाः (Choice) यात मू विषय दयेकी। थ्व दर्शनया मू धापू "अस्तित्व सार स्वया न्ह्यःने लाः" (Existence precedes essence) खः। थुकिया अर्थ खः कि मनू न्हापां जन्म काइ (अस्तित्व), व अनंलि जक वं थःगु ज्या व निर्णय पाखें थःगु "सार" वा "म्हसीका" दयेकी। अस्तित्ववादीतय्सं धाइ कि हलिमया थःगु छुं अर्थ वा उद्देश्य मदु (Absurdity), उकिं हरेक मनूनं थःगु जीवनया अर्थ थः हे माले माः वा दयेके माः। थ्व स्वतन्त्रताया कारणं मनूयात "एङ्जाइति" (Anxiety) वा "त्रास" (Angst) जुइ, गुकियात "अस्तित्वया संकट" (Existential crisis) धाइ। थ्व दर्शन सोरिन किर्केगार्द (Søren Kierkegaard) व फ्रिदरिक नीत्से (Friedrich Nietzsche) पाखें सुरु जूगु खः। २०गु शताब्दीइ जाँ-पल सार्त्र (Jean-Paul Sartre), अल्बेर कामु (Albert Camus), व मार्तिन हाइदेगर (Martin Heidegger) नं थुकियात अझ विस्तृत यानादिल। अस्तित्ववादं हुल (Crowd) वा समाजया दबाबया पलेसा "प्रामाणिक" (Authentic) जीवन म्वायेगु खँय् बः बिइ। थ्व दर्शन निक्वःगु विश्वयुद्ध लिपा तसकं लोकंह्वाःल, छाय्धाःसा उगु ईलय् मनूतय्सं मानव जीवनया अर्थ मालेगु कुतः यानाच्वंगु खः। अस्तित्ववाद दर्शन जक मखु, थ्व साहित्य, नाटक, व संकिपाय् नं तसकं प्रभावशाली जुल।

## विकासक्रम व प्रभाव
थ्व अवधारणाया विकासक्रम थथे दु
* **१९गु शताब्दी:** किर्केगार्द (धार्मिक अस्तित्ववाद) व नीत्से (नास्तिक अस्तित्ववाद) नं व्यक्तिवाद व स्वतन्त्रताया जग तयादिल।
* **फेनोमेनोलोजीया प्रभाव:** २०गु शताब्दीया सुरुइ, हुसर्ल (Husserl) व हाइदेगरं "मनूया अनुभव" यात दार्शनिक अध्ययनया केन्द्र दयेकल।
* **फ्रेन्च अस्तित्ववाद:** दोस्रो विश्वयुद्धया ईलय् पेरिसय् सार्त्र, सिमोन द बोउवार (Simone de Beauvoir), व कामुं थ्व दर्शनयात साहित्य व राजनीतिय् हःल। सार्त्रं धयादिल, "मनू स्वतन्त्र जुइत अभिशप्त दु" (Condemned to be free)।
* **प्रभाव:** थ्व दर्शनं मनोविज्ञान (Existential therapy), साहित्य (काफ्का, दोस्तोयेभ्स्की), व संकिपाय् गहन प्रभाव लाकल। थुकिलिं व्यक्तिगत जिम्मेवारीया खँ स्यन।

## मू च्वखँ
थ्व विचाःया मू च्वखँ थथे दु:

## स्वयादिसँ
* दर्शन

पुचः:दर्शन
कानुनवाद

**फाजिया बाय् कानुनवाद** (अङ्ग्रेजी: Legalism; चिनियाँ: 法家 - Fajia) प्राचीन चीनया "युद्धरत राज्य काल" (Warring States period) य् विकास जूगु व्यावहारिक व कठोर राजनीतिक दर्शन खः। थ्व कन्फ्युसियसवाद व ताओवाद या ठीक अःखः बिचाः खः। कानुनीवादया मू मान्यता खः कि मनूत स्वभावतः "स्वार्थी" व "लोभी" जुइ, उकिं इमित नियन्त्रण यायेत कडा "कानुन" (Fa), "दण्ड" (Punishment), व "पुरस्कार" (Reward) माः। थ्व दर्शनया मू प्रवर्तक **हान फेइ** (Han Fei) व **शाङ याङ** (Shang Yang) खः। कानुनीवादीतय्सं नैतिकता, परम्परा, वा संस्कारयात महत्त्व मब्युसें राज्यया शक्ति व जुजुया निरंकुश अधिकारयात बः बिल। इमिगु कथं, जुजुं "कला" (Shu) व "शक्ति" (Shi) छ्यलाः मन्त्री व जनतायात नियन्त्रण याये माः। थ्व दर्शनं बुंज्या व हताःयात राज्यया मू आधार माने यात व मेमेगु ज्या (गथेकि साहित्य, दर्शन) यात निरुत्साहित यात। चिन राजवंश (Qin Dynasty) व उकिया सम्राट **चिन सि हुआङ** (Qin Shi Huang) नं थ्व दर्शनयात राज्यया आधार दयेकाः चीनयात न्हापांखुसी एकीकरण यानादिल। तर थ्व शासन तसकं क्रूर जूगुलिं याकनं हे पतन जुल। कानुनीवादं "कानुनया न्ह्यःने सकल बराबर" धयागु आधुनिक बिचाःया छुं अंश दुथ्याकूगु खःसां, थ्व लोकतन्त्रया पलेसा तानाशाही व्यवस्थाया समर्थक खः।

## विकासक्रम व प्रभाव
* **सुरुवात:** ई.पू. ४गु शताब्दीइ शाङ याङं "चिन" राज्यय् कडा सुधारत लागू यानादिल, गुकिं राज्ययात शक्तिशाली दयेकल।
* **सैद्धान्तिकरण:** हान फेइ (Han Fei) नं थीथी कानुनीवादी बिचाःतय्त मुंकाः छगू व्यवस्थित दर्शन दयेकादिल।
* **चिन राजवंश:** ई.पू. २२१ य् चिन सि हुआङं चीन एकीकरण याये धुंकाः, कानुनीवादयात लागू यात व मेमेगु सफूत (विशेष यानाः कन्फ्युसियसवाद) मिं छ्वेका बिल (Burning of books)।
* **हान राजवंश व लिपा:** चिनया पतन लिपा, हान राजवंशं "कन्फ्युसियसवाद" यात नैतिकताया निंतिं व "कानुनीवाद" यात प्रशासनया निंतिं ल्वाकःछ्यानाः छ्यल। चीनया कर्मचारीतन्त्र (Bureaucracy) य् कानुनीवादया प्रभाव २०गु शताब्दी तक हे ल्यनाच्वन।

## मू च्वखँत

## स्वयादिसँ
* दर्शन

पुचः:दर्शन
पुचः:चिनियाँ दर्शन
फेनोमेनोलोजी

**फेनोमेनोलोजी** (अङ्ग्रेजी: Phenomenology) २०गु शताब्दीया सुरुइ जर्मन दार्शनिक **एदमन्द हुसर्ल** (Edmund Husserl) द्वारा पलिस्था जूगु दर्शन खः। थ्व दर्शनं "चेतना" (Consciousness) व "अनुभव" (Experience) या संरचनायात अध्ययन याइ। फेनोमेनोलोजीया मू मन्त्र "ब्याक टु द थिङ्स देमसेल्भ्स" (Back to the things themselves) खः। थुकिया अर्थ खः कि झीसं पूर्व-मान्यता व सिद्धान्ततय्त त्वःताः, वस्तुत झीगु अनुभवय् गथे खनेदइ, उकियात हे वर्णन याये माः। हुसर्लयात गणित व मनोविज्ञानं प्रभाव लाकूगु खः, तर वय्कलं दर्शनयात छगू "कडा विज्ञान" (Rigorous science) दयेकेगु कुतः यानादिल। थ्व दर्शनया छगू मू अवधारणा "इन्तेन्सनालिति" (Intentionality) खः, गुकिया अर्थ "चेतना न्ह्याबलें छुं खँया बारेय् जुइ" (Consciousness is always consciousness of something) खः। हुसर्लया शिष्य **मार्तिन हाइदेगर** (Martin Heidegger) नं थ्व दर्शनयात "अस्तित्व" (Existence) या अध्ययनय् छ्यलादिल। लिपा फ्रान्सेली दार्शनिकत दसु: मोरिच मर्लो-पोन्ती (Maurice Merleau-Ponty) व जाँ-पल सार्त्रं थुकियात म्ह (Body) व स्वतन्त्रताया अध्ययनय् विस्तार यात। फेनोमेनोलोजीं विज्ञानया वस्तुनिष्ठता (Objectivity) व मनूया व्यक्तिपरकता (Subjectivity) दथुइ तां (Bridge) या ज्या याइ।

## विकासक्रम व प्रभाव
* **हुसर्लया योगदान:** हुसर्लं "ट्रान्सेन्देनतल फेनोमेनोलोजी" (Transcendental Phenomenology) या विकास यानादिल, गन शुद्ध चेतनाया अध्ययन जुइ।
* **अस्तित्ववादी मोड:** हाइदेगरं थुकियात "हर्मेन्युतिक्स" (Hermeneutics) वा व्याख्या नाप स्वानाः "बिइङ एन्द टाइम" (Being and Time) च्वयादिल।
* **फ्रेन्च फेनोमेनोलोजी:** निक्वःगु विश्वयुद्ध लिपा फ्रान्सय् थ्व तसकं लोकंह्वाःल। मर्लो-पोन्तीं "म्ह" (Body) हे हलिमयात थुइकेगु मू माध्यम खः धकाः तर्क बियादिल।
* **प्रभाव:** थ्व दर्शनं मनोविज्ञान, समाजशास्त्र, वास्तुकला, व साहित्यय् तःधंगु प्रभाव लाकल।

## मू च्वखँत

## स्वयादिसँ
* दर्शन

पुचः:दर्शन
प्रत्यक्षवाद

**प्रत्यक्षवाद** वा **पोजितिभिजम** (अङ्ग्रेजी: Positivism) १९गु शताब्दीइ फ्रान्सेली दार्शनिक **अगस्त कोम्त** (Auguste Comte) द्वारा प्रतिपादित दार्शनिक सिद्धान्त खः। थ्व दर्शन कथं, केवल "वैज्ञानिक ज्ञान" (Scientific knowledge) हे धाथेंया ज्ञान खः। प्रत्यक्षवादं धाइ कि समाज व हलिमया अध्ययन "अवलोकन" (Observation), "प्रयोग" (Experiment), व "तर्क" पाखें प्राप्त जूगु "तथ्य" (Facts) वा "देता" (Data) य् आधारित जुइ माः। थ्व दर्शनं "मेटाफिजिक्स" (Metaphysics) व "धर्मशास्त्र" (Theology) यात अस्वीकार याइ, छाय्धाःसा थ्व खँत वैज्ञानिक रुपं प्रमाणित याये फइ मखु। कोम्तं समाजया विकासयात स्वंगू चरणय् ब्वथलादिल: धार्मिक (Theological), मेटाफिजिकल (Metaphysical), व वैज्ञानिक/पोजितिभ (Scientific/Positive)। वय्कःया कथं आधुनिक युग वैज्ञानिक युग खः। प्रत्यक्षवादं "समाजशास्त्र" (Sociology) यात छगू विज्ञानया रुपय् स्थापित यायेत तःधंगु भूमिका म्हितल। २०गु शताब्दीइ, "लजिकल पोजितिभिजम" (Logical Positivism) या रुपय् थ्व दर्शन अझ कडा जुल, गन "भाषा" व "तर्क" यात विज्ञान नाप स्वाकल। यद्यपि, लिपा कार्ल पोपर (Karl Popper) व थोमस कुन (Thomas Kuhn) थें न्याःपिं दार्शनिकतय्सं प्रत्यक्षवादया आलोचना यात, छाय्धाःसा विज्ञान तथ्य जक मखु, सिद्धान्त व प्यारादाइम (Paradigm) य् नं निर्भर जुइ।

## विकासक्रम व प्रभाव
* **अगस्त कोम्त:** १९गु शताब्दीया सुरुइ समाजयात वैज्ञानिक ढंगं संकेगु उद्देश्यं थ्व दर्शन दयेकादिल।
* **इमाइल दुर्खिम:** दुर्खिमं (Durkheim) समाजशास्त्रय् तथ्यांक (Statistics) व वैज्ञानिक विधियात लागू यानाः प्रत्यक्षवादयात व्यावहारिक दयेकादिल।
* **लजिकल पोजितिभिजम:** १९२० या दशकय् "भियना सर्कल" नं थुकियात भाषा व तर्क नाप स्वाकल।
* **पोस्त-पोजितिभिजम:** २०गु शताब्दीया उत्तरार्धय्, विज्ञानया सीमा स्वीकार यासें थुकिया संशोधित रुप वल। थ्व दर्शनं आधुनिक विज्ञान व अनुसन्धान विधियात (Research Methodology) तसकं प्रभावित याःगु दु।

## मू च्वखँ

## स्वयादिसँ
* दर्शन

पुचः:दर्शन
व्यवहारवाद

**व्यवहारवाद** वा **प्राग्मातिजम** (अङ्ग्रेजी: Pragmatism) १९गु शताब्दीया अन्तय् संयुक्त राज्य अमेरिकाय् विकास जूगु दार्शनिक परम्परा खः। थ्व दर्शनं "सत्य" (Truth) यात "व्यावहारिक परिणाम" (Practical consequences) या आधारय् मापन याइ। व्यवहारवादीतय्सं धाइ कि छुं बिचाः वा सिद्धान्त उबलय् जक सत्य जुइ, जब उकिं व्यावहारिक जीवनय् "ज्या याइ" (It works)। थ्व दर्शनया मू प्रवर्तक **चार्ल्स स्यान्दर्स पियर्स** (Charles Sanders Peirce), **विलियम जेम्स** (William James), व **जोन दिवे** (John Dewey) खः। व्यवहारवादं "निरपेक्ष सत्य" (Absolute Truth) यात अस्वीकार याइ व सत्ययात परिवर्तनशील व अनुभवजन्य मानय् याइ। पियर्सं थुकियात वैज्ञानिक विधिया रुपय् काःगु खःसा, जेम्सं थुकियात धर्म व मनोविज्ञानय् लागू यानादिल। जोन दिवें व्यवहारवादयात शिक्षा (Education) व लोकतन्त्र (Democracy) य् छ्यलादिल। दिवेया कथं, शिक्षा धयागु रटे यायेगु मखु, "यानाः सीकेगु" (Learning by doing) खः। व्यवहारवादं अमूर्त दार्शनिक बहस (गथेकि 'हलिम धाथें दु कि मदु?') यात महत्त्व मब्यु, बरु 'झीसं समस्या गथे हल यायेगु?' धयागु खँय् बः बिइ। थ्व दर्शनं अमेरिकन तजिलजि, कानुन, व शिक्षा प्रणालीइ गहन प्रभाव लाकूगु दु।

## विकासक्रम व प्रभाव
* **मेटाफिजिकल क्लब:** १८७० या दशकय् क्याम्ब्रिज, म्यासाचुसेत्सय् पियर्स, जेम्स व मेमेगु विद्वानतय्गु मुँज्या पाखें थ्व दर्शन सुरु जुल।
* **विलियम जेम्स:** वय्कलं "Pragmatism" नांयागु सफू च्वयाः थ्व दर्शनयात सर्वसाधारण दथुइ लोकंह्वाकादिल।
* **जोन दिवे:** २०गु शताब्दीया पूर्वाद्र्धय्, दिवें थ्व दर्शनयात सामाजिक सुधार व शिक्षाया माध्यम दयेकादिल।
* **नियो-प्राग्मातिजम:** २०गु शताब्दीया अन्त्यय्, रिचर्द रर्ती (Richard Rorty) व हिलारी पतनाम (Hilary Putnam) थें न्याःपिं दार्शनिकतय्सं थ्व दर्शनयात विश्लेषणात्मक दर्शन नाप स्वानाः पुनर्जीवित यानादिल।

## मू च्वखँ

## स्वयादिसँ
* दर्शन

पुचः:दर्शन
टिमोथी हल चालामेट

thumb|२०१७ या बर्लिन अन्तर्राष्ट्रिय संकिपा महोत्सवय् चालामेट
**टिमोथी हल चालामेट**  (जन्म २७ डिसेम्बर १९९५) छम्ह अमेरिकी व फ्रान्सेली अभिनेता ख। सन् २०१० या दशकया अन्तपाखे नांजायेधुंकाः वय्कलं सन् २०२० या दशकया सुरुइ थःत छम्ह मू कलाकारया रुपय् स्थापित यानादिल ।  ब्लकबस्टर व स्वतन्त्र संकिपाया विविध श्रृंखलाय् थःगु ज्याया निंतिं नांजाःम्ह वय्कः छगू अभिनेता सिरपाः, छगू गोल्डेन ग्लोब सिरपाः, व निगू समालोचकया चयन सिरपाः नापं असंख्य प्रशंसा प्राप्तकर्ता खः, नापं च्यागू एकेडेमी सिरपाः, च्यागू ग्रामी सिरपाः ए, च्यागू ग्रामी सिरपाः ए, च्यागू ब्रिटिश एकेडेमी ए व ए सिरपाःया निंतिं नोमिनेशन प्राप्त याःगु दु । मू कलाकारया रुपय् वय्कःया संकिपां हलिंन्यंकं २.३ अर्ब डलर स्वयां अप्वः आम्दानी याःगु दु । चलामेटं थःगु करियर टेलिभिजनय् न्ह्याकूगु खः, नाटक श्रृंखला *होमल्याण्डय् खनेदत ।* सन् २०१४ य् कोलम्बिया विश्वविद्यालयया विद्यार्थी जुयाच्वंगु इलय् वय्कलं कमेडी-नाटक *मेन, वुमेन एण्ड चिल्ड्रेनय्* संकिपाया शुरुवात यानादिल व क्रिस्टोफर नोलनया विज्ञान कथा संकिपा *इन्टरस्टेलरय्* खनेदत । चालामेट लुका गुआदाग्निनोया कमिंग-अफ-एज संकिपा *कल मी बाइ योर नेम* (२०१७) य् छम्ह प्रेमग्रस्त किशोरया मू भूमिकालिसें अन्तर्राष्ट्रिय ध्यानय् वल, गुकिलिं वयात एकेडेमी अवार्डया निंतिं नोमिनेशन अर्जित यात सर्वश्रेष्ठ अभिनेताया निंतिं, व थ्व विधाय् स्वम्हम्ह दकलय् ल्याय् म्हम्ह नोमिनेशन जुल। वय्कलं ग्रेटा गेर्विगया संकिपा *लेडी बर्ड* (२०१७) व *लिटिल वुमेन* (२०१९)य् सहायक भूमिकाया निंतिं थप मान्यता प्राप्त यानादिल, नापं बायोपिक *ब्युटिफुल ब्वाइ* (२०१८)य् निक शेफया भूमिका म्हितल।

चालामेटं तःधंगु बजेटया संकिपाय् अभिनय यानाः थःगु अग्रणी मनूया हैसियत सिमेन्ट यात, डेनिस भिलेन्युभया विज्ञान कथा संकिपा *ड्यून* (२०२१) व *ड्यून: पार्ट टु* (२०२४)य् पल एट्रेइड्सया भूमिका म्हितल, व म्यूजिकल फ्यानटासी संकिपा *वोन्का* (२०२३)य् विली वोन्काया भूमिका म्हितल । वय्कलं जीवनी नाटक *ए कम्प्लीट अननोन* (२०२४)य् बब डिलनया भूमिका म्हितूगुलिं व जोश सफडीया खेलकुद कमेडी संकिपा *मार्टी सुप्रिम* (२०२५)य् अभिनय भूमिका म्हितूगुलिं लगातार एकेदेमी अवार्डया नोमिनेशन त्याकादिल; पूर्वं वयात दकलय् बांलाःम्ह अभिनेताया निंतिं एसएजी सिरपाः त्याकल, जबकि लिपांगु वयात दकलय् बांलाःम्ह अभिनेताया निंतिं समालोचकया चयन सिरपाः व मोशन पिक्चरय् दकलय् बांलाःम्ह अभिनेताया निंतिं गोल्डेन ग्लोब सिरपाः त्याकल – म्युजिकल वा कमेडी, गुकिलिं वयात प्रत्येक सिरपाःया दकलय् ल्याय् म्हम्ह प्राप्तकर्ता दयेकल।

मञ्चय् सन् २०१६ य् चालामेटं जोन प्याट्रिक शानलीया आत्मकथात्मक नाटक *प्रोडिगल सनय्* म्हितूगु खः, गुकिया निंतिं वं लुसिल लोर्टेल अवार्ड त्याकूगु खःसा ड्रामा लीग अवार्डया निंतिं नोमिनेशन नं त्याकूगु खः । अफस्क्रिनय् वयात सेक्स सिम्बोल व फेसन आइकनया रुपय् लेबल तःगु दु ।

## सन्दर्भ

## पिनेया लिङ्क

* Timothée Chalamet at IMDb 
पुचः:म्वानाच्वंपिं मनूत
मतिनाया बाखं

**मतिनाया बाखं** (𑐩𑐟𑐶𑐣𑐵𑐫𑐵 𑐧𑐵𑐏𑑄) नेपालभाषाया नांजाःम्ह बाखंच्वमि केशरमान ताम्राकारजुं च्वयादीगु छगू बाखं मुना सफू खः। थ्व सफू नेपाल संवत् ११४५ (सन् २०२५) य् भिक्षु हिरा फाउण्डेशन पाखें पिदंगु खः। थ्व सफुली नेपालभाषा साहित्य व कला ख्यःया नांजाःपिं व्यक्तित्वपिनिगु वास्तविक जीवनय् जुयाच्वंगु मतिनाया बाखंत दुथ्याकातःगु दु।

## पिथना
थ्व सफूया पिकाकः भिक्षु हिरा फाउण्डेशनया निंतिं श्रद्धा कमल ताम्राकार खः। सफूया न्हापां संस्करण नेपाल संवत् ११४५ सिल्लागाः दुतिया, शुक्रबार (सन् २०२५ फेब्रुअरी १४, मतिना दिवस/Valentine's Day) कुन्हु पिदंगु खः। सफूया मू ३०० (स्वसः) तका तोके यानातःगु दु। सफूया आवरण डिजाइन श्यामलाल श्रेष्ठ व राकेश महर्जनं यानादीगु खः।

## सफूया खं
'मतिनाया बाखं' सफू नेपालभाषा साहित्यय् पिदंगु मेमेगु बाखं सफू स्वयाः पाः । मेमेगु बाखं च्वमिं कल्पना यानाः च्वइगु खःसा, थ्व सफुली नेपालभाषा ख्यःया सक्रिय कवि, च्वमि व कलाकारपिनिगु धात्थेंगु जीवनय् जूगु मतिनाया बाखंत दु। थ्व बाखं मुनाय् ९ पु मतिनाया बाखंत दुथ्याः।

सफुली दुथ्याःगु बाखंत काल्पनिक मखुसें सम्बन्धित मनूतय्गु जीवनया यथार्थ घटनाय् आधारित दु। थुकी दुथ्याःगु गुपु बाखं मध्ये च्यापु (८) बाखं न्हापा हे 'नेपालभाषा टाइम्स' न्हिपतिइ पिदने धुंकूगु खःसा कलाकार सुरेन्द्र तुलाधर व सुधा शाक्यया बाखं थ्व हे सफुली जक दुथ्याकातःगु दु।

सफुली दुथ्याःगु बाखंतय् ब्वमिपिन्त मतिनामिपिनिगु न्हापां नापलाःगु इलंनिसें मतिनाया चुलि जायावःगु, मतिना पौ (Love Letter) कालबिल जूगु, व इहिपाः तकया यात्रायात बर्णन यानातःगु दु। थुकी अन्तरजातीय इहिपाः (Inter-caste marriage) या संघर्षात्मक बाखंत नं दुथ्याः। दसुया निंतिं साहित्यकार पुष्प चित्रकार व सुवर्णकेशरीया इहिपाःभ्वजय् थःथितिपिं सुं हे मवःगु घटनां उगु इलय् उदाय् समाजय् दुगु जातीय अन्धविश्वासयात क्यं। अथे हे जनकवि दुर्गालाल श्रेष्ठ व पूर्णदेवीया बाखं सुरुइ वियोगान्त (Tragic) जुयाः लिपा संयोगान्तय् (Happy Ending) हिलेगु बाखं तसकं नुगः छिं। थ्व सफुली मतिनाया प्रस्ताव तयेगु थीथी कथंया (पौ च्वयाः, क्यासेट टेपय् सः रेकर्ड यानाः वा तप्यंक धयाः) अनुभवत नं ब्वने दु। सकल बाखंतय्‌सं मतिनाया माध्यमं जीवन न्ह्याकेगु व सामाजिक पंगःयात त्याकेगु सन्देश बी।

## मतिनामिपिं
थ्व सफुली क्वय् बियातःपिं ९ म्ह जोडीया मतिनाया बाखं दुथ्याः:

जनकवि दुर्गालाल श्रेष्ठ व पूर्णदेवी श्रेष्ठ

आख्यानकार मथुरा सा‌य्मि व रमादेवी श्रेष्ठ

साहित्यकार सुवर्णकेशरी व पुष्प चित्रकार

साहित्यकार बालगोपाल श्रेष्ठ व श्रीलक्ष्मी श्रेष्ठ

बाखंच्वमि सरस्वती तुलाधर व एमके कल्पित

साहित्यकार विजयरत्न असंबरे व मीना वज्राचार्य

बाखंच्वमि मनदेवी ताम्राकार व लक्ष्मणकृष्ण ताम्राकार

बाखंच्वमि भुवन साय्मि व प्रमिला साय्मि

कलाकार सुरेन्द्र तुलाधर व सुधा शाक्य

## च्वमिया बारे
केशरमान ताम्राकार नेपालभाषाया छम्ह नांजाःम्ह च्वमि खः। वय्कःया दकलय् न्हापां पिदंगु बाखं 'धर्म यानाः पापं पुं' (ने.सं. १०९४) खः। वय्कःया मेमेगु कृतित 'मिफुति' (१०९७), 'लागाय् जि...' (११००), 'जि विश्वास म्वाये' (११०३), 'पौ बाखं दुवाला' (११४१) व 'चिपगु नीलः' (चिहासंकिपा) आदि खः। वय्कः आः अमेरिकाया शिकागोय् च्वनाः 'शिकागो नेवाः' पत्रिकाया सम्पादन नं याना वयाच्वनादीगु दु।

## लिधंसा (References)


## स्वयादिसँ
* नेपालभाषा साहित्य

पुचः:नेपालभाषा साहित्य
पदार्थया अवस्था

**पदार्थया अवस्था** (States of Matter) भौतिकशास्त्र व रसायनशास्त्रय् पदार्थ गथे खनेदइ वा गथे च्वनी धइगु खः। न्हिथंया जीवनय् पदार्थ प्यंगू मू अवस्थाय् खनेदइ: ठोस (कः) (Solid), तरल (ति) (Liquid), ग्यास (Gas), व प्लाज्मा (Plasma)। थ्व नापं तसकं ख्वाउँगु वा तसकं क्वाःगु अवस्थाय् मेमेगु अवस्थात नं खनेदइ।

## मू अवस्थात

१. ठोस (Solid)
ठोस अवस्थाय् पदार्थया कणत (particles) तसकं सतिक व कडा रुपं स्वानाच्वनी। थुकिया निश्चित आकार (shape) व आयतन (volume) दइ।

दसु: च्वापु (Ice), सिँ, ल्वहं।

२. तरल (Liquid)
तरल अवस्थाय् कणत भचा तापाः जुइ व छगुलिं मेगुयात पार यानाः वनेफु। थुकिया निश्चित आयतन दइ तर आकार निश्चित मजुइ; थ्व गुगु भः दुने तल, उकिया हे आकार काइ।

दसु: लः, दुरु।

३. ग्यास (Gas)
ग्यास अवस्थाय् कणत तसकं तापाः जुइ व स्वतन्त्र रुपं चाःहिला च्वनी। थुकिया निश्चित आकार दइमखु व निश्चित आयतन नं दइमखु। थुपिं कणतय्सं थःगु भः दुने पूर्ण रुपं थाय् कायेफु।

दसु: फय्, अक्सिजन, लःया वाफ।

४. प्लाज्मा (Plasma)
प्लाज्मा धइगु आयनीकृत (ionized) ग्यास खः। थुकिलि स्वतन्त्र इलेक्ट्रोन व आयनत दइ। ब्रह्माण्डय् दकलय् अप्वः खनेदइगु पदार्थया अवस्था थ्व हे खः।

दसु: नगु (stars), सूर्द्यः, व पल्पसा (lightning)।

## मेमेगु अवस्थात

बोस-आइन्स्टाइन कन्डन्सेट (Bose-Einstein Condensate - BEC)
थ्व पदार्थया छगू विशेष अवस्था खः, गुगु तसकं ख्वाउँगु (एब्सोल्युट जिरो वा -२७३.१५ °C या सतिक) तापक्रमय् जक खनेदइ। थ्व अवस्थाय् पदार्थया कणतय्सं छगू हे तःधंगु "सुपर-एटम" थें ज्या याइ।

## अवस्था हिलासु (Phase Transitions)

पदार्थ छगू अवस्थां मेगु अवस्थाय् हिलेफु, गुकियात अवस्था हिलासु (Phase transition) धाइ:

नाइगु (Melting): ठोस पाखें तरल जुइगु।

दासि वनिगु बाय् वाष्पीकरण (Evaporation/Boiling): तरल पाखें ग्यास जुइगु।

कन्डेन्सेसन (Condensation): ग्यास पाखें तरल जुइगु।

फ्रिजिङ (Freezing): तरल पाखें ठोस जुइगु।

सब्लिमेसन (Sublimation): ठोस पाखें तप्यंक ग्यास जुइगु।

## स्वयादिसँ

तत्त्वमां (Periodic table)

भौतिकशास्त्र

रसायनशास्त्र

## लिधंसा
कण भौतिकशास्त्र

**कण भौतिकशास्त्र** (Particle physics) भौतिकशास्त्रया छगू मू कचा खः गुकिलिं पदार्थ (matter) व विकिरण (radiation) दयेकीगु आधारभूत कणतय्गु प्रकृतिया अध्ययन याइ। थ्व ख्यःयात "उच्च-ऊर्जा भौतिकशास्त्र" (High-energy physics) नं धाइ, छाय्धाःसा यक्व आधारभूत कणत साधारण अवस्थाय् खनेदइ मखु व इमित लुइकेत उच्च ऊर्जाय् कणतय्त ल्वाके माः (collisions)।

## [[इतिहास]]
२०गू सदीया सुरुइ परमाणु (atom) हे दकलय् चिधंगु एकाइ मखुसें थ्व स्वया नं चिधंगु "उप-पारमाणविक कण" (subatomic particles) दु धकाः लुयावल। इलेक्ट्रोन (Electron), प्रोटोन (Proton), व न्यूट्रोन (Neutron) या लुइकेगु ज्यां थ्व ख्यःया न्हापांगु पलाः तःगु खः। लिपा, ब्रह्माण्डीय किरण (cosmic rays) व पार्टिकल एक्सीलरेटर (particle accelerators) या दासुज्या (measurement) पाखें मेमेगु यक्व न्हूगु कणत व इमिगु ल्याः (number) लुयावल।

## [[स्ट्यान्डर्ड मोडेल]]
कण भौतिकशास्त्रया दकलय् महत्त्वपूर्ण व सफल सिद्धान्त स्ट्यान्डर्ड मोडेल (Standard Model) खः। थुकिलि पदार्थ दयेकीगु आधारभूत कणत व इमिगु दथुइ जुइगु स्वंगू आधारभूत बल (इलेक्ट्रोम्याग्नेटिक, स्ट्रङ न्युक्लियर, व विक न्युक्लियर बल) यात वर्णन यानातःगु दु। थुकिया संरचना ल्वाकःबुकः (complex) जुसां थुकिलिं ब्रह्माण्डया यक्व खँ थुइकेत ग्वाहालि याइ। स्ट्यान्डर्ड मोडेलय् लुपिं कणतय्त थ्व कथं बायातःगु दु:

क्वार्क (Quarks): थुपिं कणत जानाः प्रोटोन व न्यूट्रोन दयेकी। क्वार्क खुगू प्रकारया दइ (अप, डाउन, चार्म, स्ट्रेन्ज, टप, व बटम)।

लेप्टन (Leptons): इलेक्ट्रोन दकलय् नांजाःगु लेप्टन खः। थुपिं नं खुगू प्रकारया दइ।

बोसोन (Bosons): थुपिं बल (force) बहन याइपिं कणत खः। दसुया निंतिं फोटोन (Photon) नं जः व इलेक्ट्रोम्याग्नेटिक बल बहन याइ।

हिग्स बोसोन (Higgs boson): थ्व कणयात "गड पार्टिकल" (God particle) नं धाइ, गुकिलिं मेमेपिं कणतय्त मास (mass) बीगु ज्या याइ। थ्व सन् २०१२ य् जक प्रमाणित जूगु खः।

## [[प्रायोगिक कण भौतिकशास्त्र]]
कणतय्गु गुण सीकेत व न्हूगु कण मालेत वैज्ञानिकतय्सं "पार्टिकल एक्सीलरेटर" (Particle accelerator) छ्यलिगु या। थन कणतय्त जःया गति (speed of light) सतिक थ्यंकाः छगुलिं मेगुयात बःस्वायेगु बाय् ल्वाकेगु (smash) ज्या जुइ। हलिमया दकलय् तःधंगु व शक्तिशाली एक्सीलरेटर लार्ज ह्याड्रोन कोलाइडर (Large Hadron Collider - LHC) खः, गुगु युरोपेली संस्था सर्न (CERN) य् दु।

## स्वयादिसँ

भौतिकशास्त्र

तत्त्वमां

सर्न

स्यामुएल सी. सी. टिङ

## लिधंसा
स्ट्रङ इन्टरयाक्सन

**स्ट्रङ इन्टरयाक्सन** (Strong interaction) वा स्ट्रङ न्युक्लियर फोर्स (strong nuclear force) प्रकृतिया प्यंगू आधारभूत बल (fundamental forces) मध्ये छगू खः। थ्व ब्रह्माण्डया दकलय् बल्लाःगु बल खः। थुकिलिं क्वार्क (quarks) तय्त छथासय् स्वानाः प्रोटोन (proton) व न्यूट्रोन (neutron) दयेकी, अले प्रोटोन व न्यूट्रोनयात परमाणुया न्युक्लियस (nucleus) दुने तयातयेगु ज्या याइ।

## [[ज्या व विशेषता]]
स्ट्रङ इन्टरयाक्सन या छुं मू ज्या व विशेषता थ्व कथं दु:

हाकः (Range): थ्व बलया प्रभाव तसकं चिहाकःगु हाकलय् जक खनेदइ। थ्व १ निसें ३ फेम्टोमिटरया हाकःतक जक सक्रिय जुइ। थ्व स्वया तापाःगु दूरीइ थुकिया प्रभाव शून्य जुइ।

शक्ति (Strength): थ्व बल इलेक्ट्रोम्याग्नेटिक बल स्वया करिब १३७ गुणा अप्वः बल्लाइ, विक न्युक्लियर बल स्वया लखौं गुणा बल्लाइ, अले गुरुत्वाकर्षण (gravity) स्वया खर्बौं गुणा बल्लाइ।

ल्यनाच्वंगु बल (Residual strong force): क्वार्क-क्वार्क दथुइ जुइगु मू बलयात स्ट्रङ इन्टरयाक्सन धाइ। तर प्रोटोन व न्यूट्रोन दथुइ जुइगु बलयात "न्युक्लियर फोर्स" धाइ, गुगु क्वार्क दथुइ जुइगु स्ट्रङ इन्टरयाक्सनया हे ल्यनाच्वंगु लिच्वः (residual effect) खः। थुकिलिं हे परमाणुया न्युक्लियसयात छथासय् तयातइ।

## [[संयन्त्र व क्वान्टम क्रोमोडाइनामिक्स]]

स्ट्यान्डर्ड मोडेल (Standard Model) कथं, स्ट्रङ इन्टरयाक्सन ग्लुओन (gluon) नांयागु कण (boson) पाखें जुइ। ग्लुओनतय्सं क्वार्क दथुइ बल आदानप्रदान याइ। थ्व बलया सिद्धान्तयात क्वान्टम क्रोमोडाइनामिक्स (Quantum Chromodynamics वा QCD) धाइ। थ्व सिद्धान्त तसकं ल्वाकःबुकः (complex) दु। थुकिलि "कलर चार्ज" (color charge) या अवधारणा दुथ्याः। इलेक्ट्रोम्याग्नेटिक चार्ज (पोजिटिभ व नेगेटिभ) थें हे, क्वार्कय् स्वंगू प्रकारया "कलर चार्ज" दइ (ह्याउँगु, वाउँगु, वचुगु)। ग्लुओनतय्सं थ्व कलर चार्ज छगू क्वार्कं मेगु क्वार्कय् यंकीगु ज्या याइ, गुकिलिं इमित बल्लाःगु कथं स्वाना तइ।

## [[स्वयादिसँ]]
कण भौतिकशास्त्र

स्ट्यान्डर्ड मोडेल

क्वार्क

ग्लुओन

## [[लिधंसा]]
लागा (ज्यामिति)

**लागा बाय् क्षेत्र बाय् क्षेत्रफल** (Area) धइगु छुं नं निगू-आयामी (two-dimensional) आकार वा सतहं कयातःगु थाय्‌या मात्रा खः। थ्व छगू ज्यामितीय अवधारणा खः, गुकिलिं आकारया तःधं-चिधं दासुज्या (measurement) यायेत ग्वाहालि याइ। क्षेत्रफलयात छगू ल्याः (number) या रुपय् क्यनेगु या, गुकिलिं सतहया विस्तारयात थुइकी।

## दासुज्या व एकाइ
क्षेत्रफलया दासुज्या यायेत "वर्ग एकाइ" (square units) छ्यलिगु या। अन्तर्राष्ट्रिय प्रणाली (SI) य् थुकिया एकाइ वर्ग मिटर खः। थ्व नापं क्षेत्रफल दायेत वर्ग सेन्टिमिटर, वर्ग किलोमिटर, एकड (acre), व हेक्टर (hectare) थें न्याःगु एकाइ नं छ्यलिगु या। नेपालय् रोपनी व विघा थें न्याःगु परम्परागत इकाइ नं चलनचल्तीइ दु। 

## थीथी आकारतय्गु लागा
ज्यामितीय आकार कथं क्षेत्रफल लिकायेगु सूत्रत (formulas) पाः। छुं साधारण आकारतय्गु क्षेत्रफल लिकायेगु सूत्र थ्व कथं दु:
प्यकुं (Rectangle): हाकः व ब्या या गुणनफल।

समबाहु प्यकुंला (Square): छखेया हाकःया वर्ग।

स्वकुं (Triangle): आधार व जाः या बछि।

चाकःलाः (Circle): अर्धव्यास (रेदियस) या वर्गयात पाइ (pi) नं गुणन यानाः वःगु ल्या।

## ल्वाकःबुकः आकारत

ल्वाकःबुकः (complex) आकारतय्गु क्षेत्रफल लिकायेगु निंतिं उकियात चिचीधंगु सरल आकारय् (दसु: स्वकुंलाःगु वा प्यकुंलाःगु आकारय्) बायाः सकलें लागा स्वाना वःगु लागा थुकिया सकल लागा ख। बेक्वःगु (curve) ल्वाकःबुकः आकारया क्षेत्रफल लिकायेगु निंतिं क्याल्कुलस (calculus) छ्यलाः इन्टिग्रेशन (integration) यायेगु या।

## स्वयादिसँ

आयतन (Volume)

ज्यामिति (Geometry)

दासुज्या (Measurement)

## लिधंसा