open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
त्रान्जिस्तर

thumb|right|
**त्रान्जिस्तर** धाःगु छगू सेमिकन्दक्तर भः ख। थ्व भःयात इलेक्त्रोनिक सिग्नल व इलेक्त्रिक पावर एम्प्लिफाइ व स्विच यायेत छ्यलि। त्रान्जिस्तर सेमिकन्दक्तर वस्तुं दयेकातःगु दै। थुकिलि पिनेया सर्कितय् स्वायेत म्होय् नं स्वंगु तर्मिनल दइ। त्रान्जिस्तरया छजु तर्मिनलय् भोल्तेज वा करेन्त छ्वइबिलय् मेगु छजु तर्मिनलय् करेन्त बाहा पाइ। नियन्त्रित (आउतपुत) पावर नियन्त्रण याइगु (इन्पुत) पावर स्वया अप्व जुइगुजुलिं त्रान्जिस्तरयात सिग्नल एम्प्लिफिकेसनया निंतिं छ्यलेज्यु। थौंकन्हे छुं त्रान्जिस्तरत अलग्ग वःसां यक्व त्रान्जिस्तरत इन्तेग्रेतेद सर्कितया भागया रुपय् वइगु या। 
त्रान्जिस्तर आधुनिक इलेक्त्रोनिक ज्याभःया आधारभूत पूर्जा ख। थ्व पूर्जा आधुनिक इलेक्त्रोनिक ज्याभलय् न्ह्याथासय् नं खनेदु। सन् १९५०या दशकय् जूगु त्रान्जिस्तरया विकास धुंका थ्व भलं इलेक्त्रोनिक्सया ख्यलय् हिउपा हल। थुकिया लिच्वया कथं चिधंगु व दंगु रेदियो, क्याल्कुलेतर, कम्प्युतर आदि दयेकेछिन।  

## ज्या

चिधंगु सिग्नल छज्व तर्मिनलय् छयला मेगु छज्व तर्मिनलय् तच्वःगु सिग्नल नियन्त्रण यायेफूगु क्षमता हे त्रान्जिस्तरया ज्याया सार ख। त्रान्जिस्तरया थ्व गुणयात गेन धाइ। त्रान्जिस्तरं थःगु आउतपुत, वःगु इन्पुतया मात्रा कथं नियन्त्रण यायेफु। थ्व गुणया कारणं त्रान्जिस्तरं एम्प्लिफायरया ज्या यायेफु। नापं, त्रान्जिस्तरयात सर्कितय् करेन्त अन वा अफ याकेत इलेक्त्रिकल नियन्त्रित स्विचया रुपय् छयले छिं। 

त्रान्जिस्तरया निगु रुप दु। थ्व निगु रुप सर्कितय् छ्यलिगु रुपया आधारय् भति-भति पा। *[[बाइपोलार त्रान्जिस्तर]]*य् तर्मिनलतयेत **बेस**, **कलेक्तर**, व **इमितर** धाइ। चिबाहा करेन्त बेस तर्मिनलय् (बेस व इमितरया दथुइ) बीबलय् कलेक्तर व इमितरया दथुइ तच्वःगु करेन्त नियन्त्रण वा स्विच यायेछिं। *[[फिल्द-इफेक्त त्रान्जिस्तर]]*य् तर्मिनलतयेत **गेत**, **सोर्स**, व **द्रेन** धाइ, व गेतय् भोल्तेज बिया सोर्स व द्रेनया दथुया करेन्त नियन्त्रण यायेछिं।  

जवःया किपाय् सर्कितय् साधारण बाइपोलार त्रान्जिस्तर क्यनातःगु दु। बेसय् दूगु करेन्तया आधारय् इमितर व कलेक्तर तर्मिनलया दथुइ चार्ज बाहा वनि। आन्तरिक कथं बेस व इमितर स्वापूं सेमिकन्दक्तर दायोदया रुपय् ज्या याइगु जुलिं बेस करेन्त दइबिलय् बेस व इमितरया दथुइ भोल्तेज द्रप जुइ। थ्व भोल्तेजया मात्रा त्रान्जिस्तर दयेकूगु वस्तुं निर्धारण याइ व थुकियात *V*BE धाइ।

त्रान्जिस्तरयात सर्कितय् निगु प्रकारं छ्यलेछिं
* स्विचया रुपय् त्रान्जिस्तर
* एम्प्लिफायरया रुपय् त्रान्जिस्तर

## लिधंसा

## स्वयादिसँ
* कम्प्युतर
* गणित
* सेमिकन्दक्तर

पुचः:प्रविधि
पुचः:सेमिकन्दक्तर
रेजिस्तर

**रेजिस्तर** छता प्यासिभ, निगु तर्मिनल दूगु, इलेक्त्रिकल भः ख गुकिलिं विद्युतीय प्रतिरोधनया सिद्धान्तयात सर्कित इलेमेन्तय् छ्यलि। 
 
रेजिस्तरं बाहा वनिगु करेन्त रेजिस्तरया तर्मिनलया दथुया भोल्तेजया दाइरेक्त प्रपोर्सनय् दइ। थ्व स्वापूयात ओमया नियमय् थथे याना क्यनेछिं 

:I = {V \over R}

गन *I* कन्दक्तरं बाहा वनिगु करेन्त (युनित एम्पियरय्) ख धाःसा *V* युनित भोल्तय् कन्दक्तरया पोतेन्सियल दिफरेन्स ख, व *R* कन्दक्तरया (युनित ओमय्) प्रतिरोधन (रेजिस्त्यान्स) ख।

रेजिस्तरया तर्मिनलया दथुया भोल्तेल व सर्कितया करेन्तया मात्राया अनुपात सर्कित (वा रेजिस्तर)या रेजिस्त्यान्स ख। छुं छगु रेजिस्तरय् थ्व रेजिस्त्यान्स भोल्तेज स्वया स्वतन्त्र व मपाइगु  (constant) धका नालेगु या। 

इलेक्त्रिकल नेतवर्क व इलेक्त्रोनिक सर्कितय् रेजिस्तर साधारण भः ख व इलेक्त्रोनिक ज्याभलय् थुकिया छ्यला सिक्क हे साधारण रुपय् जु। व्यवहारिक रेजिस्तर थीथी कथंया कम्पाउन्द व फिल्म, रेजिस्त्यान्स तार (उच्च प्रतिरोधात्मक अलोइ, दसु निकेल-क्रोम) छ्यला दयेकेछिं।  रेजिस्तरतयेत इन्तेग्रेतेद सर्कितय् नं छ्यलिगु या, विशेष याना एनालःग ज्याभलय्। नापं, थुकियात हाइब्रिद सर्कित व प्रिन्तेद सर्कित बोर्दय् नं छ्यलेछिं। 

## क्षमता
व्यवहारिक व व्यापारिक रेजिस्तर पुर्जाय् रेजिस्तरया प्रतिरोधात्मक क्षमता उकिया म्हय् दूगु ध्वलं सीकेफै-

## लिधंसा

## स्वयादिसँ
* क्यापासितर
* त्रान्जिस्तर

पुचः:प्रविधि
त्रान्सफर्मर

**त्रान्सफर्मर** धाःगु छगू स्त्यातिक इलेक्त्रिकल भः ख गुकिलिं निगु सर्कितया दथुइ इन्दक्तिभ कप्लिंगं उर्जा प्रवाह याइ। प्राइमरी वाइन्दिङ्गय् पानाच्वनिगु करेन्तं त्रान्स्तर्मरया कोरय् थीथी म्याग्नेतिक फ्लक्स दयेकि व उकिलिं सेकेन्दरी वाइन्दिङ्गय् म्याग्नेतिक फ्लक्स दयेका उकिया इन्दक्सनं इलेक्त्रिक भोल्तेज दयेकी। 

## लिधंसा

## स्वयादिसँ
* रेजिस्तर
* त्रान्जिस्तर
* क्यापासितर
* दायोद

पुचः:प्रविधि
हार्द दिस्क

**हार्ड डिस्क** कम्प्युटरयागु डेटा मुंकिगु छगु यन्त्र खः।
मदरबोर्द

**मदरबोर्द** वा **मदरबोर्ड** (मेमेगु नां: मेनबोर्ड, मेन सर्किट बोर्ड, एमबी, बेस बोर्ड, सिस्टम बोर्ड , वा एप्पल कम्प्युटरय् लजिक बोर्ड) सामान्य-उद्देश्यया कम्प्युटर व मेमेगु विस्तारित प्रणालीइ मू प्रिन्टेड सर्किट बोर्ड (PCB) ख। थ्व बोर्डं कम्प्युटरया यक्व महत्वपूर्ण इलेक्ट्रोनिक कुचातेगु दथुइ संचार यायेत ग्वहालि याइ। दसु सिपियु व मेमोरी, व मेमेगु पेरिफेरलया निंतिं मदरबोर्दं कनेक्टर प्रदान याइ। ब्याकप्लेन स्वया पृथक छगू ​​मदरबोर्डय् सामान्यतया महत्त्वपूर्ण उप-प्रणाली दइ, गथेकि सेन्ट्रल प्रोसेसर, चिपसेटया इनपुट /आउटपुट व मेमोरी कन्ट्रोलर, इन्टरफेस कनेक्टर, व सामान्य छ्येलेज्याया निंतिं एकीकृत मेमेगु कम्पोनेन्त।

मदरबोर्डया अर्थ विशेष कथं विस्तार यायेगु क्षमता दुगु पिसिबि खः। नां कथं, थ्व बोर्डयात प्रायः थुकी स्वानातःगु फुक्कं कुचातेगु मांया रुपय् काइ, गुकी प्रायः पेरिफेरल, इन्टरफेस कार्ड, व डटरबोर्डत: साउण्ड कार्ड, भिडियो कार्ड, नेटवर्क कार्ड, होस्ट बस एडाप्टर, टिभी ट्यूनर कार्ड, IEEE १३९४ कार्ड, व मेमेगु थीथी कस्टम कम्पोनेन्टत ला।

अथे हे मेनबोर्ड खँग्वलं छगू हे बोर्ड दूगु व थप विस्तार वा क्षमता मदुगु उपकरणयात वर्णन याइ। दसु लेजर प्रिन्टर, टेलिभिजन सेट, वाशिंग मेसिन, मोबाइल फोन, व मेमेगु एम्बेडेड सिस्टमय् सीमित विस्तार क्षमता दूगु बोर्ड गनकि बोर्ड बिस्तार यायेगु क्षमता आपालं दैमखु।

## स्वयादिसँ
* कम्प्युटर

पुचः:प्रविधि
कम्प्युतर

[right|thumb|[नासायु कोलुम्बिया सुपरकम्प्युटर।]]
**कॉम्प्युटर**यात सूचनाया माःहना ज्या याइगु मशिन वा इन्फॉर्मेशन प्रोसेसिङ मशिन धकाः चीहाकलं ब्याख्या यायेफु । कॉम्प्युटरं हिसाब यायेगु व थुकियात स्थायी वा अस्थायी कथं मुना तयेगु ज्या याइ । कॉम्प्युटरं थुज्वःगु ज्या छगू निश्चित निर्देशनया आधारय् याइ, थुज्वःगु निर्देशनया पुचःयात हे कॉम्प्युटर प्रोग्रॅम धाइगु खः । कॉम्प्युटर प्रोग्रॅमयात सॉफ्टवेर धाइसा कॉम्प्युटर पिनें खने दइगु कॉम्प्युटरया थीथी पाटपुर्जायात हार्डवेयर धाइ । हरेक कॉम्प्युटरय् क्वय् न्ह्यथना कथंया थीथी ब्व अनिवार्य रुपं दये हे माः ।

 

क) इन्पुट युनिट 

ख) आउटपुट युनिट 

ग) मेमोरी

घ) सेन्ट्रल प्रोसेसिङ युनिट (ॲरिथमॅटिक लॉजिक युनिट व कन्ट्रोल युनिट)

## इतिहास

पुचः:प्रविधि
र्‍याम

**र्‍याम** धयागु कम्प्युटरया छगू मेमोरी खः।
कम्प्युटर विज्ञान

कम्प्युटर विज्ञान सूचना व संगणनयागु सैद्धान्तिक जगयागु सीकेज्या व कम्प्युटर ब्यवस्थाले उकिगु छ्येलेज्या ख:|[१][२][३] कम्प्युटर विज्ञानयागु येक्क्व उप-ख्यतं दु| व ख्यतेगु दथुइ छुं ख्य गथे कि कम्प्युटर ग्राफिकले निस्चित फलयागु संगणनयात जोड बि धाःसा मेगु लि गथेकि संगणन कम्प्लेक्स सिद्धान्तले संगणनयागु गुण नाप स्वापू तै| झन मेमेगु ख्यलं संगणनयागु छ्येलेज्यायागु चुनौतीतेगु बारेये जोड बी| गथे कि- प्रोग्रामिङ भाय सिद्धान्त ले संगणन वर्णनयायेगु तवयागु स्वीकेज्या जुइ धाःसा कम्प्युटर प्रोग्रामिङये निस्चित प्रोग्रामिङ भाय छ्येला निस्चित समस्यायागु हलयु मालेज्या जुइ|

## ईतिहास

कमप्युतर बिज्ञान यु ईतिहास थउ कने यु दिजितल कमप्युतर देकुगु यक्कु न्ह्य सुरु जुगु ख। हिसाब याएगु मेसिन त यक्वन्हनिसे चलेजुया वया च्व्गु दु । Wilhelm Schickard न दकसे न्ह्यपा मेकानिकल क्यालकुलेतर सन १६२३ य देकुगु ख । चारल्स् बेबेज न दिफरेन्स् इन्जिन माहारानी भिक्तोरिया यु पलाय दिजाईन यागु ख धाःसा आई बि यम कम्प्नी सन १९०० निंसें पञ्च-कार्‍द म्यु सुरु यगु ख।

## मू उपलब्धि
 

## मेमेगु ख्यनाप स्वापू
 

## कम्प्युटर विज्ञानयागु ख्य
 

### गणितीय जग

### संगणनयागु सिद्धान्त
### अल्गोरिथम व डेटा स्वरूप
### प्रोग्रामिङ भाय व कम्पाइलर
### कन्करेन्ट, समानान्तर व इनातगु प्रणाली
### सफ्टवेर इन्जिन्यरिङ
### कम्प्युटर वास्तुशास्त्र
### संचार
### डेटाबेस
### कृतिम विद्वता
### सफ्ट कम्प्युटिङ
### कम्प्युटर ग्राफिक्स
### वैज्ञानिक संगणन

## कम्प्युटर विज्ञान ब्वंकेज्या
 

## स्वया दिसं

## स्रोत
 

## पिनेयागु लिंक

पुचः:प्रविधि
अन्तरजाल

**अन्तरजाल** छगु विश्वव्यापी, साधारण मनुतेसं छ्येलेज्युगु स्वानाच्वंगु कम्प्युटर सञ्जालतेगु तेलेकम्युनिकेसन सञ्जाल ख। थुकिलि डेटा आदान-प्रदान छगु स्तरीय इन्टरनेट प्रोटोकल छ्येला प्याकेट स्विचिङ पद्धतिं जुइ। थ्व छगु "सञ्जालतेगु सञ्जाल" ख गुकिलि लखौं लख चिधंगु ग्रागस्थ, ब्वनाकुथि, बनेज्या, व सरकारी सञ्जालत दै। थ्व सञ्जालं थी-थी कथंया सूचं व सेवा, दसु-  इ-मेल, अनलाइन च्याट, फाइल ट्रान्सफर, व स्वानाच्वंगु वेबपौत व मेमेगु वर्ल्ड वाइड वेबया दस्तावेजत बिगु-काय्‌यु ज्याया।

पुचः:प्रविधि
टी सी पी

**टी सी पी** (ट्रान्स्फर कन्ट्रोल प्रोटोकल) धागु छगु इन्टरनेट प्रोटोकल खः।
आर्टिफिसियल इन्टेलिजेन्स

**आर्टिफिसियल इन्टेलिजेन्स** (AI) धाःगु कम्प्युटर प्रणाली पिनिगु थन्याःगु क्षमता खः गुकियात छ्यलाः मनुया बुद्धिमत्ता (दसु- सयेकेगु, बिचाः यायेगु, समस्या समाधान यायेगु, थुइकेगु, व निर्णय यायेगु) नाप स्वापू दुगु ज्या यायेफु। थ्व कम्प्युटर विज्ञानया छगू अनुसन्धान क्षेत्र खः गुकिं मेसिनयात थःगु वातावरणयात थुइकेगु, सयेकेगु व बुद्धिमत्ता छ्यलाः निश्चित लक्ष्य तक थ्यंकेगु सम्भावना अप्वयेकेगु ज्या यायेत सक्षम याइगु विधि व सफ्टवेयर विकास व अध्ययन याइ।

AI या नांजाःगु छ्यलाय् वेब सर्च इन्जिन (दसु गुगल सर्च); रेकमेन्देसन प्रणाली (गुगु युट्युब, अमेजन, व नेटफ्लिक्सं छ्यली); भर्चुअल असिस्तेन्त (दसु गुगल असिस्टेन्ट, सिरी, व अलेक्सा); स्वतन्त्र गसाः (दसु वेइमो); उत्पादक व सृजनात्मक ज्याभः (दसु भाषिक मोडेल व एआई आर्ट); व रणनीति कासा (दसु चेस व गो) आदि ला। 

## स्वयादिसँ
* कम्प्युतर

पुचः:प्रविधि
अल्गोरिथम

गणित व कम्प्युतर विज्ञानय् **अल्गोरिदम** धाःगु उत्तरोतर गुणन याइगु प्रक्रिया ख। अल्गोरिदमयात गुणन, देता सम्प्रेषण, व स्वचालित तर्कय् छ्यलिगु या।  

## स्वयादिसँ
* कम्प्युतर
वर्ल्द वाइद वेब

**वर्ल्ड वाइड वेब** बाय् **हलिं न्यंक जाः** (World Wide Web), गुकियात चिहाकलं WWW वा जाः (The Web) नं धाइगु या, थ्व छगू अत्यावश्यक सूचना प्रणाली (essential information system) खः, गुकिं इन्टरनेटया माध्यमं सूचं व वेब पौतेत (web pages) प्रसारण याइ। थ्व जालं हलिंया कम्प्युटरतय् दथुइ सूचनायात हाइपरटेक्स्ट (hypertext) लिङ्कतय्गु माध्यमं स्वाइगु ज्या याइ। वर्ल्द वाइद वेब धाःगु थः-थःय् स्वानाच्वंगु हाइपरतेक्स्तया छगू जाः ख। थ्व जाःयात इन्तरनेतं छ्यलेछिं। वेब ब्राउजर छ्यला मनूतेसं वेबपेज स्वयेफै। थन्यागु वेबपेजय् आखः, पाठ, किपा, संकिपा व मेमेगु मल्तिमिदिया वस्तुत दयाच्वनि। नापं, हाइपरलिङ्क छ्यला थन्याःगु छगू पतिं मेगु पतिइ चाहिले नं छिं। सामान्य भासय् इन्तरनेत व वर्ल्द वाइद वेबया अर्थ यक्व मपाः। अथे जुसां, वास्तवय् इन्तरनेत धाःगु हलिमय् दूगु यक्व कम्प्युतरतेगु छगू नेतवर्क व्यवस्था ख। वर्ल्द वाइद वेब धाःसा थ्व नेतवर्क व्यवस्थाय् सनिगु छगू सुविधा ख।  

## इतिहास व विकास
थ्व विश्वव्यापी जाः टिम बर्नर्स-ली धाःम्ह बेलायती वैज्ञानिकं सन् १९८९ स सर्न (CERN), स्वीट्जरल्यान्डय् च्वंगु छगू अनुसन्धान प्रयोगशालाय् ज्या यानाच्वंबलय् न्ह्यथंगु खः। वय्कःया मू बिचाः धाःसा वैज्ञानिकतय् दथुइ डाटा व च्वखँ(documents)यात छगू सरल व शक्तिशाली कथं इनेगु (sharing) खः। वय्कलं सुरुवाती इलय् हाइपरटेक्स्ट व इन्टरनेटया प्रविधि छथाय् मुंकाः छगू विश्वव्यापी सूचना प्रणाली दयेकेगु योजना दयेकादिल। सन् १९९३ या अप्रिल ३० खुन्हु सर्नं हलिंन्यंक जाःया सफ्टवेयरयात राजस्व मुक्त (royalty-free) यानाः सार्वजनिक यायेगु निर्णय यात। थुकिं यानाः थ्व प्रविधि फुक्कसिनं छ्यले फत व याकनं हे हलिंन्यंकं तसकं लोकंह्वाःगु खः।

थुकिया न्हापांगु ब्राउजर वर्ल्डवाइडवेब (WorldWideWeb) खः। लिपा मोजाइक (Mosaic) थें न्याःगु ग्राफिकल ब्राउजर वयेधुंकाः हे वेबया प्रयोग साधारण मनूतय् दथुइ तसकं अप्वल।

## मू तत्त्व
वेबयात कार्यान्वयन यायेत वय्कलं स्वंगु मू तत्त्वत दयेकादिल:
* युआरएल (URL): वेब पृष्ठया अद्वितीय थाय्बाय्(unique address)।
* एचटीटीपी (HTTP): कम्प्युटरतय् दथुइ सूचं आदानप्रदान यायेगु नियम (protocol)।
* एचटीएमएल (HTML): जाः पौ रुपरेखा दयेकेगु भाषा (markup language)।

## स्वयादिसँ
* प्रविधि

पुचः:प्रविधि

## स्वयादिसँ
* इन्तरनेत
अन्तरजाल नियम

**अन्तरजाल नियम** (Internet Protocol) खंग्व निगु कथं छ्येलेज्यु:-
* इन्टरनेट प्रोटोकल
* इन्टरनेट प्रोटोकल सुइट

पुचः:प्रविधि
वेब ब्राउजर

**वेब ब्राउजर** वा ब्राउजर धाःगु छकथंया सफ्तवेयर एप्लिकेसन ख। थ्व एप्लिकेसनया ज्या वर्ल्द वाइद वेबया सूचं कायेगु, ब्वयेगु व पार यायेगु ख। छुं नं *इन्फर्मेसन रिसोर्स*यात छता युनिफर्म रिसोर्स आइदेन्तिफायरं (URI/URL) म्हसीकि व थन्यागु इन्फर्मेसन रिसोर्स वेब पेज, किपा, संकिपा, व मेमेगु वस्तु जुइफु।  Hyperlinks present in resources enable users easily to navigate their browsers to related resources.

ब्राउजरतेत मूलरुपं वर्ल्द वाइद वेबय् छ्यलिगु जुसां ब्राउजरतेत प्राइभेत नेतवर्क, फाइल सिस्तम आदिइ सूचं काये-बियेत नं छ्यलेछिं। हलिंया मू वेब ब्राउजरय् फायरफक्स, इन्तर्नेत एक्स्प्लोरर, गुगल क्रोम, ओपेरा व सफारी ला।

## लिधंसा
एचटिटिपि

**एचटिटिपि वा HTTP** ( Hypertext Transfer Protocol ) इन्टरनेट प्रोटोकल सुइटय् छगू एप्लिकेसन लेयर प्रोटोकल ख। थुकियात वितरित, सहयोगी, हाइपरमिडिया सूचना प्रणालीया निंतिं छ्येलि। एचटिटिपि वर्ल्ड वाइड वेबया निंतिं डाटा संचारया आधार ख। वर्ल्ड वाइड वेबय् हाइपरटेक्स्ट दस्तावेजय् हाइपरलिङ्क छ्येला अःपुक सूचं तक थ्यंकेफइ। माउस तिया वा वेब ब्राउजरय् स्क्रिनय् ट्याप यानाः थथे याये छिं।

एचटिटिपिया विकास टिम बर्नर्स-लीं सन् १९८९इ सर्नय् न्ह्याकूगु ख व न्हापांगु एचटिटिपि भर्सन छ्यला क्लाइन्ट व सर्भरया व्यवहारया वर्णन यानातःगु छगू सरल दस्तावेजय् संक्षेपय् न्ह्यथनातःगु दु, गुकियात ०.९ नां बियातःगु दु। थ्व संस्करण लिपा अझ विकासित जुल व अन्ततः १.० संस्करणया रुपय् सार्वजनिक रुपय् पिथन। 

प्रारम्भिक एचटीटीपी रिक्वेस्ट फर कमेन्ट (आरएफसी)या विकास छुं दँ लिपा इन्टरनेट इन्जिनियरिङ टास्क फोर्स (आईईटीएफ) व वर्ल्ड वाइड वेब कन्सोर्टियम (डब्लु३सी)या समन्वयात्मक कुतःया शुरुवात जुल। लिपा, थ्व ज्या आईईटीएफय् परिणत जुल।

पुचः:प्रविधि
माइक्रोसफ्ट विन्डोज्

माइक्रोसफ्ट विन्डोज् छगू अपरेटिंग सिस्टम खः । थ्व माइक्रोसफ्ट कम्पनीं दयेकूगु खः । 

स्वयादिसँ - लाइनक्स, 

पुचः:प्रविधि पुचः:कम्प्यूटर
म्याक ओ एस

**म्याक ओ एस** एप्पल कम्प्युटर्सयागु छगु अपरेटिङ्ग सिस्टम खः। 
## इतिहास

## लिधंसा

## स्वया दिसँ
### स्वापू दुगु च्वसु
* एप्पल कम्प्युटर
* म्याक ओएस एक्स लायन

### पिनेयागु स्वापूत
*

पुचः:प्रविधि
युनिक्स्

**युनिक्स्** छगू अपरेतिङ्ग सिस्तम ख। 

## लिधंसा

## स्वयादिसँ
* कम्प्युटर

पुचः:प्रविधि
प्रोग्रामिङ भाषा

**प्रोग्रामिङ भाषा** धागु कम्प्युटरय् छ्येलिगु भाय् ख। थन्यागु भाय्‌त छ्येला मनुनं कम्प्युटरयात छुं छगु निश्चित ज्या ब्वै। प्रोग्रामिङ भाषा स्वंगु कथंयागु दै-
*मेशिन लेभल भाषा
*लो लेभल भाषा
*हाइ लेभल भाषा

## प्रोग्रामिग भाषा धलः
*जी डबल्यु बेसिक
*क्यु बेसिक
*भिज्युवल बेसिक
*पास्कल
*सी
*सी ++
*जाभा
*सी #
*एचटिएमएल
*एक्सएमएल
*जाभा स्किप्ट
*अज्याक्स
*एएसपी
*एएसपी डट नेट
*पीएचपी
सी++

**सी ++** हाइ लेभल प्रोग्रामइङ भ्या ख । सी ++ दकसे नाजागु प्रोग्रामीङ भ्या मद्ध्य छगु भ्या ख । सी ++ Bjarne Stroustrup न सन् १९८० पाखे देकुगु ख ।

पुचः:प्रविधि
एच टी एम् एल्

हाइपर टेक्स्ट क्यनेत च्वइगु कम्प्यूटर ल्याङ्ग्वेज हाइपर टेक्स्ट मार्क अप ल्याङ्ग्वेज वा एच टि एम एल खः । एच टि एम एल ल्याङ्ग्वेजं छुं नं आखःयात गथे यानाः, छु स्वरुपय् ईन्टरनेट ब्राउजरय् क्यनेगु धयागु ख“ निर्धारण याइ। एच टि एम एल टिम बर्नस ली धाःम्ह मनुखं दक्कले न्हापा दयेकूगु खः । 

एच टि एम एल ल्याङ्ग्वेज माइक्रोसफ्ट आदि छुं कम्पनीं निर्धारण याइगु मखु । थुज्वःगु छुं कम्पनीतय्सं दयेकूगु छुं छुं एच टि एम एलया कोड थुमिगु हे वेब ब्राउजरय् जक ज्या याइ । वास्तविक रुपय् एच टि एम एलया कोड फुक्क निर्धारण यायेगु ज्या World Wide Web Consortium नांगु संस्थां याइ। थ्व व हे संस्था खः गुकिं एच टि एम एलया न्हून्हूगु भर्सन व एच टि एम एलया स्तरिया कोड वा ट्याग निर्धारण यायेगु याइ । 

एच टि एम एल ल्याङ्ग्वेज साधारण टेक्स्ट फाइलय् दयेकी अले थुकिया एक्स्टेन्सन .htm वा .html जुइ । छुं नं वेबपेजय् गुगु आखः गुलि तःग्वयेकेगु, गुगु आखःया रंग गुज्वःगु यायेगु, गन थाय् छु किपा तयेगु ईत्यादि ख“ एच टि एम एलया कोडं निश्चित याइ । थुज्वःगु एच टि एम एल कोडयात एच टि एम एल ट्याग धायेगु याः।

पुचः:प्रविधि
लाइनक्स

**लाइनक्स** छगु अपरेटिंग सिस्टम खः।

पुचः:प्रविधि
भिजुअल बेसिक

**भिजुवल बेसिक** छगु प्रोग्रामिंग भाय् खः।
पी एच् पी

**पि यच पि**( पि यच पि : हाइपर्टेक्स्ट प्रोसेसर्) धयु रिफ्लेक्तिभ प्रोग्रामिङ भ्या ख ।थ्व भ्या दाइनामिक वेब पेज पिक्यात दिजाईन  यागु ख । 

## ईतिहस

पुचः:प्रविधि
कीबोर्ड

किबोर्दया क्वसं बियातःगु अर्थ जुइफु-
* कम्प्युतरया किबोर्द
* संगीतया किबोर्द
माउस

## पिनेयागु स्वापूतः

* The Earliest Computer Mice
* The Xerox Alto ball mouse and Star optical mouse
* Primary Material on the Apple Mouse
* 
* Optical Mouse technology review: Tech specs on current optical mice
* A review of a modern laser-based mouse: the MX1000
* SRI mouse
* MouseSite including 1968 demonstration
* Mouse Interrupts in DOS
* The PS/2 mouse interface – Detailed description of the data protocol, including the Microsoft Intellimouse wheel-and-five-buttons extensions
* Serial-port mouse protocols
* PC mouse information – some information on mouse interfaces and communication protocols
* HwB: Atari Mouse/Joy Connector
* Repair4Mouse - A survey of do-it-yourself guides for repairing and modding computer mice.
* howstuffworks.com article on how computer mice work
* English Russia » The Manipulator For Graphical Information, Russian mice
* RolloSONIC A program focused on making sound from mouse movement
विद्युत

right|thumb|250px|पल्पसा विद्युतया दक्ले नाटकीय रुपय् छगू ख
**विद्युत** छगू कथंया उर्जा ख। थ्व उर्जा चार्ज दुगु पार्टिकलया अस्तित्व वा चलयमान जुइबिले पिहांवइ। थुकिया अपुइकः थुइगु फेनोमेनाय् पल्पसा, स्ट्याटिक विद्युत आदि ला धाःसा म्हो खनेदइगु विचाःय् इलेक्ट्रोम्याग्नेटिक फिल्ड व इलेक्ट्रोम्याग्नेटिक इन्डक्सन ला।

## छुं खँग्वःया म्हसीका
सामान्य छ्यलाबुलाय्, 'व्द्युत' खँग्वः यक्वं भौतिक प्रभावया नितिं छ्यलीगु या। अथे जुसां वैज्ञानिक छ्यलाबुलाय् छुँ खँग्वतेगु अप्वः पाय्छिगु म्हसीका दु :

* **[[विद्युत चार्ज]]** – छुं उपपरमाणु कणया छगू गुण, गुकिलिं इमिगु विद्युत चुम्बकीय अन्तरक्रिया निर्धारण याइ। विद्युत चार्ज दुगु पदार्थयात विद्युत चुम्बकीय क्षेत्रं प्रभावित याइ, व दयेकीगु याइ।
* **[[विद्युत प्रवाह]]** – विद्युत चार्ज दूगु कणया गति वा प्रवाह, सामान्यतया एम्पियरय् लनेगु जुइ।
* **[[विद्युत क्षेत्र]]** – विद्युत चार्जं थःगु लिक्कया मेमेगु चार्जय् दयेकीगु प्रभाव।
* **[[विद्युत विभव]]** – विद्युत क्षेत्रया ज्या यायेगु क्षमता, सामान्यतया भोल्टय् लनेगु जुइ।
* **[[विद्युतचुम्बकत्व]]** – चुम्बकीय क्षेत्र व विद्युत चार्जया उपस्थिति व गति दथुइ छगू मौलिक अन्तरक्रिया।

विद्युतया अध्ययन प्राचीन कालंनिसें हे जुयाच्वंगु दु, यद्यपि वैज्ञानिक प्रगति झिन्न्हेगु व झिनच्यागु शताब्दी तक्क मजु। अथे जुसां १९गू शताब्दीया अन्त्य तक्क इन्जिनियरतेसं विद्युतया औद्योगिक व आवासीय छ्येलेज्या दयेकेफत। थ्व ईलय् विद्युत प्रविधिया विकासय् तीव्र विस्तार खनेदत। ऊर्जा स्रोतया रुपय् विद्युतया असाधारण बहुमुखी प्रतिभाया कारणं थुकियात लगभग असीमित कथं छ्यलेछिन। थुकिलि यातायात, ताप, जः, सञ्चार, व कम्प्युतेसन दुथ्याः। आधुनिक औद्योगिक समाजया मेरुदण्ड विद्युत शक्तिया छ्यलाबुला खः, अले भविष्यया निंतिं नं अथे हे जुइगु सम्भावना दु।

## थ्व नं स्वयादिसँ
* एम्पियरया नियम, विद्युत प्रवाहया दिशा व थ्व नाप स्वापू दूगु चुम्बकीय प्रवाहयात स्वाइगु नियम।
* विद्युत ऊर्जा, चार्ज प्रणालिया सम्भावित ऊर्जा
* विद्युत बजार, विद्युत शक्तिया विक्री
* विद्युतीय घटना, अवलोकन यायेफइगु घटना गुकिं विद्युतया भौतिक सिद्धान्तयात चकंकी
* विद्युत शक्ति, विद्युत शक्ति गुगु गतिं छ थासं मेगु थासय् छ्वयेछिं
* इलेक्ट्रोनिक्स, छुं सामान व उपकरणया माध्यमं चार्जया गतिया अध्ययन
* हाइड्रोलिक उपमा, लःया प्रवाह व विद्युत प्रवाहया दथुइ छगू उपमा

## References

## Bibliography
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* Benjamin, P. (1898). A history of electricity (The intellectual rise in electricity) from antiquity to the days of Benjamin Franklin. New York: J. Wiley & Sons.

## External links

* Illustrated view of how an American home's electrical system works
* Electricity around the world
* Electricity Misconceptions
* Electricity and Magnetism
* Understanding Electricity and Electronics in about 10 Minutes

*
पुचः:प्रविधि
ह्यंग्वा

**ह्यंग्वा**  वा **हेँग्वाः** छगू कम्बस्तिबल (छ्वइगु) हाकुगु वा सियुगु-हाकुगु सेदिमेन्तरी ल्वंह ख। थ्व ल्वहँ कोल बेद वा कोल सिम्स नांया सतहय् दयाच्वनि। ह्यंग्वाया कडा रुप दसि-एन्थ्रासाइत मेतामर्फिक रकया दसि ख। थ्व रुप उच्च तापक्रम व प्रेसरया लिच्वया रुपय् दयावइ। ह्यंग्वा प्राथमिक रुपय् कार्बनं निर्मित जुइ। नापं थ्व पदार्थय् मेमेगु तत्त्व दसु हाइद्रोजन व छुं मात्राय् सल्फर, अक्सिजन व नाइत्रोजन नं दयाच्वनि। ह्यंग्वा छगू प्रकारया जीवाश्म इन्धन ख। सीधुंकूगु जीव पदार्थ क्षय जुया लखौं दँ तक्क गालय् दुना ताप व दबावं ह्यंग्वा दया वइ। 

## ह्यंग्वाया ताजि
ल्वःगु अवस्थाय् स्वांमा-सिमा पदार्थ क्वसं दूगु पलाःपतिकं हिलावनी
* न्हापांगु अवस्थायात पीट धाइ। थ्व आःतकं ह्यंग्वा मखुनि।
* लिग्नाइट (ब्राउन कोल) दकलय् फोहर ह्यंग्वा ख, थ्व ह्यंग्वाय् करिब ६०%-७०% कार्बन दु, व विद्युत उत्पादनया निंतिं इन्धनया रुपय् छ्येलिगु या। जेत लिग्नाइटया छगू कम्प्याक्ट रुप ख गुकियात गबलें गबलें पालिश याना तिसाया कथं छ्यला वयाच्वंगु दु।
* सब-बिटुमिनस ह्यंग्वा स्तिम-इलेक्त्रिक पावर उत्पादनया निंतिं इन्धनया रुपय् छ्यली। नापं, थ्व रासायनिक दयेकिगु उद्योगया निंतिं हल्का सुगन्धित हाइड्रोकार्बनया स्रोत ख।
* बिटुमिनस ह्यंग्वा धयागु घना ल्वहं खः। थ्व हाकुगु बाय् गुबलें गुबलें गाढा सियुगु जुइफु। थ्व अपेक्षाकृत नाइसे च्वंगु ह्यंग्वा खः गुगु अपुइकः हे त्वाःदली अले च्याइ। थ्व विद्युत केन्द्रय् इन्धनया रुपय् छ्येलिगु याइ। नापं निर्माण ज्याय् ताप व विद्युत स्रोतया कथं छ्येलि। नापं धातुज्याय् व स्टील दयेकेगु निंतिं कोक इन्धनया दयेकेज्याय् छ्यलि।
* एन्थ्रासाइत धयागु छाःगु, झःझः धाःगु, हाकुगु ह्यंग्वा खः। थ्व ताःई तक च्याइ, अले मूकथं आवासीय व ब्यावसायिक थाय् क्वाकेत छ्यली।
* ग्राफाइत ह्यंग्वा च्याके थाकु अले इन्धनया रुपय् उलि सामान्य रुपं छ्यली मखु। थ्व आः नं सिसाकलम/च्वसाय् छ्यलिगु या। थथे छ्यलेत थुकियात चा नाप ल्वाकछ्याइगु या। थुकिया धुयात ल्युब्रिकेन्तया कथं छ्यलेफै।

छुं मनूतेसं हिरा सामान्यतया थ्व प्रक्रियाया लिच्वः ख धकाः विश्वास याइ, तर थ्व सत्य मखु। हिरा धयागु कार्बन खः तर ह्यंग्वालं दयावइगु धाःसा मखु।

## स्वयादिसँ
*स्टिल
*नः

## लिधंसा

पुचः:प्रविधि
छ्य्‌लामि इन्टरफेस

**छ्येलेम्हि इन्टरफेस** कम्प्युटर विज्ञाननाप स्वापु दुगु छगु खंग्व ख:|

पुचः:प्रविधि
चिकं

मचिकं|thumb
**चिकं** छगू कथंया उर्जास्रोत खः। चिकं पुचलय् लः स्वया ताकूगु थीथी प्रकारया रसायनिक पदार्थ ला। चिकंयात निता मू ख्यलय् बायेछिं-
* म्वामि चिकं (Organic oils): म्वामितेगु म्हं दयावैगु चिकं। थ्व चिकं व म्हःया दाःयात लिपिद धाइगु या। थी-थी कथंया स्वांमा, सिमा, घाँय्, पेपांचू व मेमेगु प्राणीतेसं थीथी कथंया चिकं दयेकिगु या। नसाय् छ्येलिगु चिकं थन्यागु हे चिकं ख। थ्व चिकंया छुं दसु थ्व कथं दु-
** तूचिकं
** ओलिभ चिकं 
** सनफ्लावर चिकं
* बंचिकं (Mineral oils): बंय् दुने दया वैगु चिकं बंचिकं ख। थ्व चिकंयात उर्जास्रोतया रुपय् छ्येलिगु या। थ्व चिकं परापूर्वकालय् मदयावंगु प्राणीतेगु म्हः बुंया क्वय् लावंसें बुंया वजनं क्वतिला पिहां वैगु चिकं ख। थ्व चिकंया छुं दसु थ्व कथं दु-
** मचिकं
** पेत्रोल
** दिजेल

## चिकंया छ्येला
चिकंयात थी-थी ज्याय् छ्येलेछिं। मनू लहनाय् थ्व पदार्थपुचःयात थ्व कथंया ज्याय् छ्येलातःगु खनेदु-
* नसा ज्वरे यायेत
* समाः ज्याय् समाःज्वलंया कथं 
* उर्जास्रोतया रुपय्
* चिकं-रंग छ्येला किपा दयेकेत
* क्वाःजः हिलेत, त्रान्सफर्मरया रुपय् 
* ज्याभःतेगु बः चुलूकेत, लुब्रिकेन्तया रुपय् 

## स्वयादिसँ
* उर्जा

पुचः:प्रविधि
फोसिल उर्जास्रोत

**फोसिल उर्जास्रोत** उर्जाया प्रकार ख। थुकियात जीवाश्म इन्धन धका नं म्हसीकेछिं। थ्व पुलांगु जीवाश्म वा तसकं न्हापाया म्वामितेगु मदयेधुंकूगु म्हः रसायनिक प्रक्रियां ध्वगिना हिलाः दया वःगु इन्धन खः गुगु। स्वंगु दकलय् महत्त्वपूर्ण जीवाश्म इन्धनय् ह्यंग्वाः, पेट्रोलियम व प्राकृतिक ग्यास ला।

पेट्रोलियम व ग्यास धयागु हाइड्रोकार्बन खः (थुज्वःगु अणु गुकी हाइड्रोजन व कार्बन जक दइ) खः। कोइला अप्वः धया थें कार्बन जुइ। थ्व इन्धनत आपालं बँय् दुने दूगु जीवाश्म वा फोसिलयात म्हुया दयेकीगु जुगुलिं थुकियात जीवाश्म इन्धन धाइ। ह्यंग्वाः खानिइ ठोस इन्धन म्हुइ; ग्याँस व चिकंया तुं म्हुइबिले तरल इन्धन पिकाइ। मध्य युग तक्क जीवाश्म इन्धनया यक्व छ्यलाबुला मजू। औद्योगिक क्रान्ति नापं ह्यंग्वाः मू ताजिया इन्धन जुल। 

सन् २०२३इ हलिमय् प्राथमिक ऊर्जा खपतया ७७% व ६०% स्वया अप्व विद्युत आपूर्ति जीवाश्म इन्धनं जुल। तःधंगु ल्याखय् जीवाश्म इन्धन च्याकेवं वातावरणयात तसकं क्षति जुइ। सन् २०२२इ मनुया गतिविधिया कारणं ग्रीनहाउस ग्यास उत्सर्जनया ७०% स्वया अप्व जीवाश्म इन्धन च्याकेगुलिं पिहां वइगु कार्बन डाइअक्साइड (CO2) ख। पृथ्वीइ प्राकृतिक कार्बन चक्र प्रक्रियां थ्व अप्वयाच्वंगु कार्बन दाइअक्साइदयात भचा जक स्थायी यायेफु व वन कटान, भूमि क्षय व मरुभूमिकरणया कारणं स्थलीय वनस्पतिया क्षतिं थ्व कमीयात अझ अप्वयेकी। अतः, दँय् यक्व अरब टन वायुमण्डलीय CO2या शुद्ध वृद्धि जुइ। मिथेनया लीक महत्त्वपूर्ण जूसां हलिंया ग्रीनहाउस ग्यास उत्सर्जनया मू स्रोत बाय् ५२ जीवाश्म इन्धन च्याकेगु ज्या ख गुकिलिं ग्लोबल वार्मिंग व समुद्रया अम्लीकरण जुइ। थ्व नापं, वायु प्रदूषणया अप्व मृत्यु जीवाश्म इन्धनया कण व विषाक्त ग्यासया कारणं जुइ, व थ्व अनुमान दु कि थ्व हलिंया सकल ग्राहस्थ उत्पादनया ३% स्वया अप्व थुकिया उसाँय् प्रभावया लंकेत खर्च जुइ व जीवाश्म इन्धन चरणबद्ध रुपं मदयेकेवं दँय् दसं लखौं मनुतेगु ज्यान सितिं वनिमखु।

## स्वयादिसँ
* ह्यंग्वाः
* ग्यासोलिन

## लिधंसा

पुचः:प्रविधि
ग्यासोलिन

**ग्यासोलिन** छगू प्राकृतिक इन्धन/उर्जा स्रोत ख।
## थीथी कथंया ग्यासोलिन
इन्धनतेगु भोलुमेट्रिक उर्जा घनत्व ग्यासोलिननाप दानास्वेबिले:

## लिधँसा

पुचः:प्रविधि
पूर्ननविकरणीय उर्जा

**पूर्ननविकरणीय उर्जा** छगू कथंया उर्जास्रोत ख। थुकियात नविकरणीय ऊर्जा नं धाइ व थ्व नविकरणीय स्रोतपाखें वइ। थ्व जीवाश्म इन्धन स्वया पाःगु उर्जा ख छाय् धाःसा थुकिलि जीवाश्म इन्धन च्याका यक्व ग्रीनहाउस ग्यास व मेमेगु प्रदूषक पदार्थ उत्पादन जुइमखु।

मनुतेसं परम्परागत वायु ऊर्जा, जलविद्युत, जैविक इन्धन, व सौर्य ऊर्जा यक्व शताब्दीतेगु निंतिं छ्येलाच्वंगु दु। नवीकरणीय ऊर्जा स्रोत छ्यला विद्युतया उत्पादन आः अप्वया वनाच्वंगु दु।

## सौर्य
### हलिंया दकलय् तःधंगु झिगू सौर्य विद्युत केन्द्र (२०२० स जडान क्षमताया लिधंसाय्)
* तेङ्गर देजर्त सोलार पार्क, चीन – १,५४७ मेगावाट
* स्वेइहान फोटोभोल्टिक स्वतन्त्र विद्युत परियोजना, युएइ - १,१७७ मेगावाट
* यान्ची निङ्गसिया सौर्य पार्क, चीन – १,००० मेगावाट
* दातोङ सोलार पावर तप रनर, चीन – १,०७० मेगावाट
* कर्नूल अल्ट्रा मेगा सोलार पार्क, भारत – १,००० मेगावाट
* लोंगयाङक्सिया द्याम सोलार पार्क, चीन – ८५० मेगावाट
* एनेल भिल्लानुएभा पिभि प्लान्ट, मेक्सिको - ८२८ मेगावाट
* कामुथी सौर्य विद्युत केन्द्र, भारत – ६४८ मेगावाट
* सोलार स्टार प्रोजेक्ट, युएस- ५७९ मेगावाट
* तोपाज सोलार फार्म / देजर्त सनलाइट सोलार फार्म, यूएस - ५५० मेगावाट

थुकी मध्ये आपालं प्लान्ट कृषिलिसे एकीकृत जुयाच्वंगु दुसा गुलिखे प्लान्टं आकाश पार यानाः सुर्द्यःया न्हिथंया लँपुइ वनीगु लं ट्र्याकिङ प्रणाली छ्यला पारम्परिक फिक्स्ड माउन्टेड प्रणाली स्वयां अप्वः विद्युत उत्पादन याइ। विद्युत केन्द्रत संचालन यायेबलय् इन्धन खर्च बाय् उत्सर्जन जुइमखु ।

## स्वयादिसँ
* उर्जा

पुचः:प्रविधि
जलविद्युत उर्जा

**जलविद्युत** धयागु लःया गतिं चाःहिलीगु जेनेरेटरं दयेकीगु विद्युत खः। थ्व अप्वः धया थें लःयात बाँधय् मुंकाः खुसियात आंशिक रुपं पनाः दयेकी। लः बांधं त्वतिबिले मुंकातःगु लःया दबाबं (सम्भावित ऊर्जा) लःयात पाइपं क्वय् यंकी गुकिलिं टर्बाइन संकि। थुकिं यानाः टर्बाइन चाःहिली, जेनेरेटर चाःहिली गुकिं बिजुलि पिकाइ। थुगु नविकरणीय ऊर्जा विधिं हलिंया खुब्वय् छब्व बिजुलि दयेकी । स्टीम इन्जिनया मि स्वयां थुकिं म्हो जक प्रदूषण पिकाइ । नर्वे व क्वेबेक थें जाःगु छुं थासय् अप्वः धया थें बिजुलि थुकथं हे दइ ।

बिजुली पिकाइगु थीथी बिधिया थः-थः हे फाइदा व बेफाइदा दु। अतः, अप्वः धया थें देसय् बिजुलि उत्पादन यायेगु यक्वं बिधि दु। दसुया निंतिं, जलविद्युत विधिया छुं फाइदा दु, व परमाणु ऊर्जाया तसकं पाःगु फाइदा दु। थौं, अप्व देय्तयेसं जलविद्युत ऊर्जायात प्राथमिकता बियातःगु दु वा प्राथमिकता बियातःगु मू विधिइ छगू दयेकातःगु दु। थ्व छगू नवीकरणीय ऊर्जा खः गुकिया अर्थ खः कि थुकियात हाकनं छ्यलेफइ व गुबलें नं फुइमखु।

## हलिंया मू जलविद्युत केन्द्र

## स्वयादिसँ
* उर्जा

पुचः:प्रविधि
सौर्य ऊर्जा

right|thumb|सुर्द्य
**सौर्य ऊर्जा** छगु प्रकारया ऊर्जा ख गुकिया स्रोत सुर्द्यःया क्वाःजलं वइ। मनूतसें द्वलंद्वः दँनिसें सौर्य ऊर्जायात थीथी कथं छ्यलाच्वंगु दु, गथेकि क्वाकेगु, नसा ज्वरे यायेगु, व गंकेगु। थौंकन्हय् मेमेगु बिजुलीया स्रोत मदुगु थासय्, गथेकि दुर्गम थासय् व बाह्य अन्तरिक्षय् तकं बिजुली दयेकेगु निंतिं नं थुकियात छ्यलाच्वंगु दु।

सौर्य ऊर्जापाखें विद्युत उत्पादन यायेगु खर्च म्हो जुजुं वनाच्वंगुलिं थ्व छगू अप्वः भिंगु विकल्प जुयाच्वंगु दु । निभालं निरन्तर रुपं ताप व जः बीगु जूगुलिं सौर्य ऊर्जायात नवीकरणीय ऊर्जा स्रोत व ह्यंग्वाः व चिकं थेंज्याःगु गैरनवीकरणीय स्रोतया विकल्पया रुपय् कायेगु या।

## छ्यला
थौंकन्हय् सौर्य ऊर्जायात थी थी कथं छ्यलाच्वंगु दु, गुकी दुथ्याःगु छुं थथे दु :

* क्वाःगु लः दयेकेत, छेँ क्वाकेत व नसा ज्वरे यायेत क्वाःजःया स्रोतकथं
* सोलार सेल बाय् हिट इन्जिनया छ्यलाबुलां बिजुलि पिकायेत
* समुद्रया लखँ चि चीकाः त्वनेबहः यायेत (दिस्यालिनेसन) ।
* वसः व हुसा गंकेत निभाःया जः छ्यलेगु।
* थुकियात स्वांसिमां प्रकाश संश्लेषण प्रक्रियाया निंतिं छ्यली ।
* नसा ज्वरे यायेत छ्यलेत (सोलार कुकर)

## ऊर्जा
पृथ्वीया वायुमण्डल जुया वने धुंका सूर्द्यःया अप्व उर्जा दृश्य जः व इन्फ्रारेड जः विकिरणया रुपय् दयाच्वनि। वनस्पतितेसं प्रकाश संश्लेषण प्रक्रियाया माध्यमं निभाःया जः दुने दूगु उर्जायात रासायनिक उर्जाय् (चिनी व स्टार्च) हिलाबी। मनुतेसं थ्व उर्जा भण्डारयात नियमित रुपं थी-थी कथं छ्येलि, गथेकि जीवाश्म इन्धनं सिँ च्याकेबलय् वा वनस्पति, न्या व जनावरत जक नयेबलय्।

सौर्य विकिरण पृथ्वीया पिनेसं भुनातःगु वायुमण्डलय् १३६६ वाट प्रति वर्गमिटर (W/m2)या शक्तिं थ्यनि। पृथ्वी गोलाकार जूगुलिं थुकिया ध्रुवया लिक्कया सतह सूर्यं तापाक्क कोणय् लानाच्वंगुलिं भूमध्य रेखाया लिक्कया सतह स्वया यक्व म्हो जक सौर्य ऊर्जा प्राप्त जुइ।

थौंकन्हय् सोलार सेल प्यानलतेसं थःत थिइगु निभाःया करिब १५% विद्युतय् हिलाबी। 

## स्वयादिसँ
* सूर्द्य

पुचः:प्रविधि
फय् ऊर्जा

विण्डमिल|thumb
**फे शक्ति** छगू कथंया उर्जात्मक शक्ति ख। थ्व छगू कथंया पुनर्नविकरणीय उर्जा स्रोत ख।

पुचः:प्रविधि
खा (वस्तु)

खा|thumb
खाः धयागु छगू अनाकार ठोस वस्तु खः। थ्व पदार्थया पारदर्शी व रासायनिक रुपं निष्क्रिय गुणया कारणं खायात व्यापक व्यावहारिक, प्राविधिक, व ब्वयेगु ज्याय् छ्येलिगु या। दसुया निंतिं झ्याः, तेबल, व अप्टिक्सय् थुकिया छ्येला खनेदु। 

खा आपालं गलाः च्वंगु रुप (molten form)यात याकनं ख्वाउँका( क्वेंचिङ ) दयेकी । छुं खा दसु ज्वालामुखीया खा प्राकृतिक रुपं दयाच्वनि, व अब्सिडियनयात प्रस्तर युगंनिसें हे तिमा/बला व पा-भः दयेकेगु निंतिं छ्यलाबुलाय् हःगु दु। पुरातात्विक प्रमाणं मेसोपोटामिया, इजिप्ट वा सिरियाय् खा दयेकेगु ज्या कम्ती नं ईसापूर्व ३६०० निसें जूगु खनेदु । दकलय् न्हापाया ज्ञात खाया वस्तु सम्भवतः धातुया ज्या वा चाया भिंगु प्लेट उत्पादनया झ्वलय् दुर्घटनावश दयेकूगु जुइफु।

पुचः:प्रविधि
प्लास्टिक

**प्लास्टिक** छगू कथंया वस्तु ख।

पुचः:प्रविधि
फय्‌खः

फसय् ब्वइगु खःयात **फय्‌खः** वा **एअरक्राफ्ट** वा वायुयान धाइ। आःया प्रविधिइ थन्यागु खः पृथ्वीया वातावरणय् दयाच्वंगु फसय् ब्वइगु या। थन्यागु खः वातावरणया वायुयात छ्येला ब्वैगु या। वातावरणय् वायु मदयेक नं ब्वयेफैगु रकेत, थ्व हिसाबय्, फय्‌खः स्वया पा। थ्व खः नाप स्वापू दूगु दक्वं मानवीय ज्यायात उड़यन धाइ। फय्‌खः संकिम्ह मनू वा कम्प्युतरयात *एभियतर* धाइ। सन् १९६०तक्क मनु मदूगु एअरक्राफ्टयात *द्रोन* धाइगु याःसां ६०या दशकय् थुकियात *अनम्यान्द एरियल भेहिकल* धका म्हसीकिगु जुया वल।  

## लिधंसा

## पिनेया स्वापू

**इतिहास**
*Smithsonian Air and Space Museum - Excellent online collection with a particular focus on history of aircraft and spacecraft
*Virtual Museum
*Prehistory of Powered Flight
*The Evolution of Modern Aircraft (NASA)
*History of Aviation in Australia - State Library of NSW
*The Channel Crossing

**सूचं**
*Airliners.net
*Everything you wanted to know about Aviation&mdash;Provided by *[[New Scientist]]*.
*Aviation Dictionary Free aviation terms, phrases and jargons

पुचः:फय्‌खः
पुचः:प्रविधि
लःखः

लखय सनिगु खःयात **लःखः** धाइ।  तःधंगु लःखः छ्यला समुद्र पुलेछिं। चिधंगु लःखःतेत नांचा वा क्वना धाइ। न्हापाया लःखः लखय् लेहेँ पुया(float) वनिगु जुसां न्हूगु लःखःत धाःसा लखय् दुने हे लाल्काया वनेफु (दसु: सबमरिन)। आःयाइलय् समुद्रय् लागादूगु देसय् बनेज्या व हताःया निंतिं थीथी कथंया लःखः छ्येलीगु या।  

## थी-थी कथंया लःखः
* संकिगु इन्धनया आधारय्
** मनूं संकिगु लःखः (त्राइरिम, नाउचा आदि)
** फय्‌लःखः (फसं पालयात घ्वाना संकिगु लःखः)
** इन्तर्नल कम्बस्चन इञ्जिन दूगु लःखः
** एक्स्तर्नल कम्बस्चन इञ्जिन दूगु लःखः
* ज्याया आधारय्
**बनेज्या लःखः
**ल्वा-लखः (हतालय् छ्यलीगु लःखः)

## स्वयादिसँ
* लः

पुचः:प्रविधि
रेल

रेल धाःगु रेललं जुया जुइगु गसा ख। थन्यागु गसायात मनू व सामान छथासं मेथासय् यंकेत छ्यलिगु या।  

## स्वयादिसँ
* यातायात

पुचः:यातायात
पाः

**पाः** धाःगु छगू ज्याभः ख। थ्व ज्याभःयात वस्तुतेत पालेत छ्येलि। आपालः पाःय् पालिगु भाग नःया दयेकातै धाःसा ज्वनिगु भाग सिंया दयेकातै। नःया भागय् छखे ग्वारा लुइका म्वः दयेका तइ, म्वःया दथुइ च्वं क्वय् पाखें छगू ह्वः दयेका तइ गुकिलि सिंया चु तइ, म्वःया ल्युने पाचुसे च्वंका तइ, न्ह्यःने झ्वाः ताहाकः यानातइ, झ्वाःया न्ह्यनेया ब्व सालुकाः फाला चिंका तइ, फालाया न्ह्यनेया ब्वय् पाँय् तया धाः दयेका तइ।  

## लिधंसा

## स्वयादिसँ
* ज्याभः

पुचः:प्रविधि
पुचः:ज्याभ:
गनपाउडर

**गनपाउडर** सल्फर, ह्यंग्वा व पोटासियम नाइट्रेट (KNO3)या छगू मिश्रण ख। थ्व वस्तु छकलं छ्वै व क्वागु ठोस व वाष्प पिकाया मुइ। थ्व वस्तुया थ्व हे प्रकृतिया कारणं थुकियात फायरआर्मय् प्रोपेलेन्ट व आतिशवाजीइ पाइरोटेक्निक कम्पोजिसनया रुपय् छ्यलिगु या। 

## स्वयादिसँ
* हतियार

पुचः:हतियार
मिल्वाभः

**मिल्वाभः** वा **फायरआर्म** (firearm) छगू यन्त्र ख। थुकियात आपालं हतियारया कथं छ्येलिगु या। थ्व यन्त्रं नियन्त्रित विष्फोटन छ्येला छगू वा यक्व प्रोजेक्टाइलयात उच्च गतिइ प्रोजेक्ट याइ। फायरिङ दयेकेयात प्रोपेलेन्टयात निश्चित व तीब्र कथं छ्वेकिगु या।

पुचः:प्रविधि
मेशिनगन

**मेशिन गन** छता स्वचालित, माउन्तेद वा पोर्तेबल तुपः ख गुकियात एम्युनिसन बेल्तं वा म्यागाजिनं ग्वलि याकनं कयेकेत दयेकातःगु ख। साधारण कथं, थुकिलिं सच्छिऔं राउन्द प्रति मिनेत ग्वलि कयेकि। 

## स्वयादिसँ
* ल्वाभः
* ग्वलि
* तुपः

पुचः:ल्वाभः
पुचः:तुपः
पुचः:हताः
निचाः

**निचाः बाय् बाइसाइकल** धाःगु निता घःचा दूचु गसा ख। बाइसाइकल १९गू शदीइ युरोपय् प्रचलनय् वल। २१गू शताब्दी तक वया हलिमय् करिब १ बिलियन बाइसाइकल दल। हलिमय् कार स्वया अप्व बाइसाइकल दु। हलिंया यक्व थासय् बाइसाइकल यातायातया मू-साधनया रुपय् स्थापित जूगु दु। नापं, बाइसाइकलं मनोरंजन व मचातेगु म्हितेगु साधनया रुप नं काःगु दु। बाइसाइकलयात उसाँय्, सेना/प्रहरी, कुरियर सेवा, बाइसाइकल रेसिङ्ग, व कलात्मक साइक्लिङ्ग आदिया निंतिं नं छ्येलिगु या। 

थ्व गसाया इन्धन स्रोत मनू वा मोतराइज्द व्हिल जुइ। थ्व गसालय् साधारनकथं २गू घःचा दइ। बाइसाइकलया मू कुचालय् बाइसाइकलया फ्रेम, चक्का, तायर, स्यादल, ह्यान्दलबार, पेदल, द्राइभत्रेन आदि ला। थ्व गसाया आविष्कारक	कार्ल द्रेइस व कर्कप्यात्रिक मिकमिलियन ख। 

## प्रकार
आःया हलिमय् थीथी कथंया बाइसाइकल प्रयोजनय् दु। छुं दसु थ्व कथं दु-युतिलिति बाइसाइकल, माउन्तेन बाइक, रेसिङ्ग बाइसाइकल, तुरिङ्ग बाइसाइकल, हाइब्रिद बाइसाइकल, क्रुजर बाइसाइकल, बिएमएक्स बाइसाइकल, तान्देम बाइसाइकल, लोराइदर बाइसाइकल, तःजाःगू बाइसाइकल, निश्चित गियर बाइसाइकल, लथ्याये ज्यूगु बाइसाइकल, एम्फिबियस बाइसाइकल, कार्गो बाइक, रिकम्बेन्त बाइसाइकल, इलेक्त्रिक बाइसाइकल आदि। 

युतिलिति बाइसाइकल धाःगु यातायातया उद्देश्यं दयेकातःगु बाइसाइकल खः। एसियाया थीथी थासय् थन्याःगु बाइसाइकल आपालं छ्येलीगु या। हलिमय् दकलय् अप्व दयेकीगु मोदेल चाइनिज फ्लाइङ्ग पिजन (Chinese Flying Pigeon) थ्व हे प्रकारया बाइसाइकल ख। हलिमय् थ्व प्रकारया ५०० मिलियन बाइसाइकल उत्पादन जुइ धुंकूगु दु। नेपाःथें न्याःगु पालूगु लं दूगु थाय्या भूगोलया निंतिं निर्माण याःगु बाइकयात माउन्तेन बाइसाइकल वा माउन्तेन बाइक धाइ। बाइसाइकल ब्वाकीगु धेंधेबल्लाया निंतिं दयेकूगु बाइसाइकलयात रेसिङ्ग बाइसाइकल धाइ। थन्याःगु बाइसाइकलयात याकनं ब्वाकेछिंकः स्त्रिम्लाइन याना दयेकी। पर्यटकत थीथी थासय् चाःहिलेत अपुइकः दयेकातःगु बाइसाइकलयात तुरिङ्ग बाइसाइकल धाइ।

## बाइसाइकलया मू कुचा
हलिंया थीथी बाइसाइकलया थःथःगु कथंया कुचात दयाच्वनिगु जुसां छुं कुचा सकल बाइसाइकलय् खनेदु। बाइसाइकलय् साधारनकथं खनिगु कुचात थ्व कथं दु-
* बाइसाइकलया फ्रेम: फ्रेम बाइसाइकलया मू संरचना खः गुकिलि बाइसाइकलया मेमेगु कुचात तनेगु  जुइ। आपालं फ्रेम धातु वा कार्बन फाइबरं दयेकीगु या। साधारनकथं बाइकया फ्रेम निता स्वकुंलाःगु संरचनायात स्वाना दयेकातइ। थन्याःगु फ्रेमयात दायमन्द फ्रेम धका म्हसीकिगु या।  

* घःचा, 
* तायर, 
* स्यादल, 
* ह्यान्दलबार, 
* पेदल, 
* द्राइभत्रेन आदि ला।

## स्वयादिसँ
* गसा
आणविक ल्वाभः

**आणविक हतियार** अणुयात फ्युजन वा फिसियन प्रक्रियाय् छ्वया वइगु उर्जायात छ्येला देकिगु हतियार ख। 
## स्वयादिसँ
*हतियार

पुचः:प्रविधि
तरवार

**तरवार** छगू प्रकारया पालिगु हतियार ख। 

## स्वयादिसँ
*खड्ग
*हतियार

पुचः:प्रविधि
त्याङ्क

**ट्यान्क** धागु छगु आधुनिक युद्ध यन्त्र खः। थ्व यन्त्रयागु छ्येलेज्या युद्धय् सिक्क हे महत्त्वपूर्ण जु।

## स्वयादिसँ
*युद्ध
*हतियार

पुचः:प्रविधि
कःनि

कःनि छगू प्रकारया स्वांमा ख। थुकिलि बुइगु नयेगु वस्तुयात नं कःनि हे धाइ।

## किपा स्वयादिसँ

File:Voelkermarkt Toellerberg Maiskolben 08102006 01.jpg|कःनि
File:Zea mays Plant (3).jpg|कःनि मा 
File:Ab food 06.jpg|कःनि
File:Maispflanze.jpg|कःनि  मा
File:Corn On The Cobb From The Garden (120856899).jpeg|कःनि 
File:Der Zuckermais, Süßmais, lat. Zea mays 03.jpg|कःनि
File:Zea mays Plant (1).jpg|कःनि मा 



पुचः:नसात्वँसा
छ्व

**छ्व** छकथंया घाँय् ख। थ्व घाँय्या नयेज्गूगु पुया निंतिं हलिमय् चकं रुपं थ्व घाँय् पीगु याइ। थुकिया पु छता बुलि ख गुकियात हलिमय् यक्व थासय् मू नसाःया कथं नयेगु या। छ्वया थीथी प्रजातितेत मंका कथं जिनस Triticum (त्रितिकम)य् समाहित याःगु दु; हलिमय् दकलय् आपा ह्वयेकीगु साधारन छ्व (T. aestivum) थ्व हे जिनस दुने ला। पुरातात्त्विक दसुतेसं छ्व पीगु ज्या दकलय् न्ह्यः उब्जाउ मिलाया लागाय् करिब ९६००इपूस जूगु खँ क्यं। बोतानी कथं छ्वया दाना छगू क्यारिअप्सिस वा छकथंया सी ख।

## स्वयादिसँ
*छोचुं

पुचः:नसात्वँसा
चकलेत

**चॉकलेट** (फ्रांसय्:सकोला) छगू कथंया कोकोवा दुगु चाकु मरि खः । थ्व चाकुमरि अप्व: याना युरोप व अमेरिकाय् नइगु जूसां हलिमय् सकल थासय् थ्व चाकुमरिया प्रकारत नयेगु चलन दु ।

## स्वयादिसँ
* नसा
* त्वँसा

पुचः:नसात्वँसा
मितसि

thumb|250px|अंगुरमा
**मितसि** वा **अंगुर** छगु कथंया सि ख। थ्व सीयागु झोल दयेका उकी मर्चा तया अयला नं दयेकिगु चलन दु। अंगुर मा छगू क्रिपर ख। थ्व मा मेमेगु बल्लागु वस्तुयाके बः कया च्वय् च्वय् तक्क गसि गयावनी ।

## वितरण व उत्पादन

center|thumb| २०१२ स शीर्ष २० गू अंगूर उत्पादक देय् ।
खाद्य व कृषि संगठन (एफएओ)या कथं विश्वया ७५,८६६ वर्ग किलोमिटर क्षेत्र अंगूरया निंतिं समर्पित दु । हलिंया करिब ७१% मितसि उत्पादन वाइनया निंतिं, २७% ताजा सिसाया रुपय्, व २% गंगु सिसाया रुपय् छ्येलिगु या। मितसि उत्पादनया छगू भाग " चिनी मदूगु" व "१००% प्राकृतिक" क्यान्ड सिसाबुसाया निंतिं सयेकि। मितसि सयेकेगु निंतिं बुंया लागा दँय्-दच्छि २% ति अप्वया वनाच्वंगु दु।

थीथी कथंया मितसिया उत्पादनया प्रतिशतया बांलाःगु तथ्यांक मदु। दकलय् अप्व पीगु जात सुल्ताना ख धैगु विश्वास दु। थुकियात थम्पसन सीडलेस नं धाइ, गुकिया निंतिं म्होतिं नं ३,६००&nbsp;कि.मि .२ (८८०,००० एकड) बुं देछाना तःगु दु। निगूगु दकलय् साधारण जात एयरेन खः । मेमेगु लोकंह्वाःगु जातय् क्याबरनेट सोभिग्नन, सोभिग्नन ब्लान्क, क्याबरनेट फ्र्याङ्क, मर्लोट, ग्रेनाचे, टेम्प्रानिलो, रिस्लिङ, व चार्डोने ला। 

### क्षेत्रफल कथं

### मात्रा कथं

## स्वयादिसँ
* नसात्वँसा

## लिधंसा

पुचः:नसात्वँसा
स्याउ

**स्याउ** छगू फलफूल/सि ख। थ्व सीया ह्यांगु भुंसा व तुयुगु कोर दइ। थ्व सि हलिमया दकलय् अप्व नइगु नसाय् छगू ख। वैज्ञानिक दृष्टिकोण स्याउ वनस्पति विज्ञानया कथं 'रोजिसिए' (Rosaceae) परिवार व Malus जीनसया अन्तर्गत लाःगु छता सि खः । विज्ञानया भाषाय् थुकियात 'पोम' (Pome) धकाः धाइ । थ्व छता 'एक्सेसरी फ्रुट' (Accessory fruit) वा 'फल्स फ्रुट' (False fruit) खः, छाय्धाःसा झीसं नइगु थुकिया चाकुगु व रसं जाःगु ब्व स्वांया 'ओभरी' (Ovary) जक विकास जुगू मखुसें 'थालामस' (Thalamus) पाखें दयावःगु खः । रसायनीक रुपं स्वयेगु खःसा, स्याउलय् 'पेक्टिन' (Pectin) नांयागु फाइबर, भिटामिन सी, व 'एन्टिअक्सिडेन्ट' (Antioxidant) प्रचुर मात्राय् दइ, गुकिं मनूया नुगः (Heart) व पाचन प्रणालीयात बल्लाकेत ग्वहालि याइ। थ्व सि बुइकेत चिकुगु मौसम (Temperate climate) माः, अथेजुगुलिं नेपाःया मुस्ताङ व जुम्ला थें जाःगु थासय् थुकिया बुंज्या जुइ ।

## लिधंसा

## स्वयादिसँ
* नसात्वँसा

पुचः:नसात्वँसा
सन्त्रासि

**सन्त्रासि** (*Citrus reticulata*): बोतानिया कथं 'रुटासी' (Rutaceae) माचाछि व साइत्रस (Citrus) जीनसया अन्तर्गत लाःगु Citrus reticulata प्रजाति खः । वैज्ञानिक भाषाय् थुकियात 'हेस्पेरिडियम' (Hesperidium) धकाः धाइ, गुगु छता विशेष कथंया बेरी (Berry) खः। थ्व सिइ पिनेया ख्वला (Exocarp) य् 'लिमोनीन' (Limonene) नांयागु वाष्पशील चिकं (Volatile oil) दइ, गुकिं यानाः थुकियात छता बांलाःगु नसवाः बी । थुकिया दुनेया ब्व (Endocarp) थीथी फाँकय् (Segments) ब्वथला च्वनी, गन रसं जाःगु चिचिधंगु 'भेसिकल' (Juice vesicles) दइ । रसायनीक दृष्टिकोणं स्वयेगु खःसा, सन्त्रासिइ 'साइट्रिक एसिड' (Citric acid) व 'एस्कोर्बिक एसिड' (Ascorbic acid वा भिटामिन सी) प्रचुर मात्राय् दइ । जुनारसि (C. sinensis) या तुलनाय् थुकिया ख्वला माःनाप तसकं पेपुना मच्वं (Loose skin), उकिं थुकियात 'म्यानडारिन' (Mandarin) पुचलय् तयेगु या ।

## सयेकाः
हलिमय् दकलय् यक्व सन्त्रासी सयेकिगु देय् थथे दु, ल्या टनय् बियातःगु मात्रा खः

## सन्त्रासिया ब्व
थुकिया ब्वयात थुइकेगु वेबस्ताइलया किपा थथे दु:
      _________________________________
     /                                 \
    /      .......................      \
   |     ..   (3) फाँक (Segments) ..     |
   |    .       \           /       .    |
   |   .         \_________/         .   |
   |  .     (4)   |       |   (4)     .  |
   |  .     रस    |  (6)  |    रस     .  | <--- (2) तुयुगु ख्वला (White Pith)
   |  .   (Juice) |  दथु  |  (Juice)  .  |
   |   .          |_______|          .   |
   |    .        /    |    \        .    | <--- (1) पिनेया ख्वला (Outer Peel)
   |     ..     /    (5)    \     ..     |
   |       ... /      पु     \ ...       |
    \         /     (Seed)    \         /
     \_________________________________/

१. पिनेया ख्वला (Outer Peel/Exocarp): सन्त्रासिया दकलय् पिनेया रंगीन ख्वला । २. तुयुगु ख्वला (White Pith/Mesocarp): पिनेया ख्वलाया दुने च्वनीगु तुयुगु ब्व । ३. फाँक (Segment/Endocarp): दुनेया ब्वथला तःगु ब्व । ४. रस (Juice Vesicles): फाँक दुने दइगु रसं जाःगु ग्वः। ५. पु (Seed): फाँकया दुने दइगु पु । ६. दथु (Central Core): सिया दथुइ दइगु तुयुगु ब्व ।

## स्वयादिसँ
* सि
* रुतासिए
चिनी

frame|सुक्रोज
चिनी छगू आपालं छ्येलिगु नसात्वँसा ख।

पुचः:नसात्वँसा
जाकि

**जाकी** धयागु छताजि अन्न ख: । वा बालिकाये धुंका वायात सुनां/क्यला जाकि याइ । थुकियात थुलकि जा जुइ नापं मेमेगु थीथी कथंया नसाज्वलंत दयेकी। ग्वः मसेंक प्वलातःगु जाकियात आखेय् धाइ। 
## बुइगु थाय्
वा (जाकी) अप्व याना दक्षिण एसिया (नेपाल, भारत आदि), दक्षिण पूर्वी एसिया, जापान, कोरिया व चीनय् पीगु याइ ।

## थीथी कथंया जाकि
* अरुवाः
* बासमति
* ताईचिन
* हाकुवा
* वल

## लिधंसा

## स्वयादिसँ
* कि

पुचः:नसात्वँसा
आलु

**आलु** छताजि बं (जमिनं) क्वय् सइगु ल्वसा (तरकारी)या नां ख: ।

## स्वयादिसँ
* ल्वसा

पुचः:नसात्वँसा
कायेगु त्वँसा

**कायेगु त्वँसा** वा **अल्कोहोलिक बेभरेज** धाःगु अल्कोहोल दूगु त्वनिगु त्वँसा ख।

## ताजि
कायेगु त्वँसाया छुं ताजि थथे दु: 
* अय्‌लाः (लीला): जाकिं दयेकीगु, लः थें रंग
* एल: तछ्व छ्यला दयेकातःगु
* थ्वँ (कताथ्वँ, कःथ्वँ, प्याथ्वँ, भ्याभरथ्वँ)
* ह्विस्कि
* रम
* भोद्का
* वाइन (तुयु, ह्यांगु) 
* बियर
* बोर्बन: कःनि छ्यला दयेकातःगु कायेगु त्वंसा
* साके (जापानी त्वंसा)
* ब्रान्दि: थीथी सिसाबुसां दयेकातःगु

## स्वयादिसँ
* अल्कोहोल
* अल्कोहोलिजम

पुचः:नसात्वँसा
अय्‌लाः

**अय्‌लाः** धयागु छताजि कायेगु त्वँसा ख: । हलिमया यक्व संस्कृतिइ थ्व वा थजा:गु पदार्थ त्वनीगु चलन दु। थ्व त्वँसायात जाकि, छ्वः आदियात क्ववय्‌का दयेकिगु या। अय्‌ला दयेकिगु प्रक्रियायात "अय्‌लाः काये" धाइ। अय्‌ला यक्व त्वंसा उसाँय्‌ स्यनिगु या। थथे अय्‌लाः अप्व त्वना उसाँय् मफयेकिम्ह मनुयात अय्‌लाःगुलु धाइ। हलिमया यक्व देसय् थ्व छगू तःधंगु उसाँय् समस्या जुयाच्वंगु दु। अय्‌ला हलिंया यक्व थासय् तजिलजिया कथं मीगु व त्वनिगु या। थथे अय्‌लाः न्याना त्वनिगु व मनु मुना च्वनिगु थाय्‌यात अय्‌लासुलिं धाइ। कायेगु शक्ति कथं थी-थी रुपया अय्‌ला दयाच्वनि। लीलाः धाःगु सिक्क म्हो कायेगु अय्‌ला ख। 

## स्वयादिसँ
* नसात्वँसा
कोला

**कोला** छगू प्रकारया पेय पदार्थ ख।

## स्वयादिसँ
* नसात्वँसा

पुचः:नसात्वँसा
दुरु

दुरु छगू प्रकारया स्तनधारी प्राणीतयेगु मिसा (पोथि) पाखें दइगु पौष्टिक ति पदार्थ ख:। कः-नसा जिले फये न्ह्यः मचा स्तनधारी प्राणीया निंतिं थ्व पोषणया प्राथमिक स्रोत ख।  दुरुइ यक्व पोषक तत्व दु, गुकिलि क्याल्सियम, प्रोटिन, ल्याक्टोज व संतृप्त दाः आदि ला। दुरुइ म्हया प्रतिरक्षा व प्रतिरक्षा-मोडुलेटिङ तत्व नं दइगुलिं दुरुं म्हया प्रतिरक्षाय् योगदान बी। मा प्राणीं दयेकीगु न्हापांगु दुरुयात कोलोस्ट्रम धाइ। थुकिलि एन्टिबडि व इम्युन-मोडुलेटिङ कम्पोनेन्ट दइ गुकिलिं यक्व ल्वे विरुद्ध प्रतिरक्षा प्रणालीयात बल्लाकी। अमेरिकी सीडीसी एजेन्सीं १२ला स्वया अप्व दँया मस्तेसं, मांया दुरु त्वने त्वःते धुंका न्हिंया निकः दुरु वा दुरुजन्य नसा नयेमाःगु सिफारिस याःगु दु। हलिमय् ६ अर्ब स्वया अप्व मनुतेसं दुरु त्वनि। 

## स्वयादिसँ
* त्वंसा

पुचः:नसात्वँसा
च्या

**च्या** छगू प्रकारया त्वँसा ख। thumb| ऊलोङ च्या
हलिमय् दकलय् अप्वः त्वनीगु निगूगु थासय् दूगु त्वंसा च्या ख गुकियात *क्यामेलिया सिनेन्सिस* या झाःया गंगु हःयात क्वा-लखय् तयाः दयेकि।  च्या त्वनेगु यक्व पहः दु : च्याय् कागति/लेभु वा दुरु व चिनी हलिमय् दकलय् च्याय् तइगु या। भूटान, नेपाः, व सँदेय्या थीथी थासय् चि व घ्यः तया त्वनिगु चलन नं दु; ताइवानय् बबल च्या ; इन्डोनेसिया, मलेसिया व सिंगापुरय् पालु; उत्तरी अफ्रिका व सेनेगलय् नवःघाँय् ; मध्य एसियाय् यला; मध्य युरोपय् जगेर्टी दयेकेगु निंतिं रम; व हङकङय् युआनयाङ दयेकेगु निंतिं कफी च्याय् ल्वाकछ्यायेगु चलन दु। च्या नं देय् कथं थीथी पहलं त्वनेगु याइ: चीनय्, जापानय् व दक्षिण कोरियाय् चिचिधंगु कपय् च्या त्वनेगु याइ; थाइल्याण्ड व संयुक्त राज्य अमेरिकाय् च्या प्रायः ख्वाउँक (" आइसड च्या "या रुपय्) वा यक्व चाकुकः त्वनि; भारत व नेपालय् दुरु व छुसायात ल्वाकछ्याना मसला चायया रुपय् च्या त्वनि; इरान, काश्मिर, रुस व टर्कीइ समोवरं च्या दयेकिगु या; व अष्ट्रेलियाया आउटब्याकय् थ्व परम्परागत रुपं बिलिक्यानय् दयेकिगु या।  च्याया हःयात थीथी कथं प्रशोधन यानाः थीथी कथंया त्वँसा व सवाः दयेके फइ। चिनियाँ म्हासुगु व वाउँगु च्यायात लः-हाःय् तयाः, छुयाः गंकातइ; ऊलोङ च्या बच्छि-अक्सिडाइज जुइ व वाउँ-हाकु खनेदइ व हाकुगु च्या पूवंकः अक्सिडाइज जुइ । 

## स्वयादिसँ
* त्वँसा
* कफि
* माचा

## लिधंसा

पुचः:नसात्वँसा
लः

right|thumb|ल:
**लः**(ख्वप भाषिकाय् नाः) धाःगु छगू प्रकारया केमिकल कम्पाउन्ड ख। थ्व कम्पाउन्डय् निगु हाइड्रोजन व छगू अक्सिजनया एटम दै।

## त्वँसा
लः हलिमय् दकलय् अप्व छ्येलिगु त्वँसा ख,  अथे जुसां पृथ्वीइ ९७% लः त्वनेमज्यूगु चि-लः ख।  त्वनेज्यूगु लः खुसि, पुखू, आर्द्रभूमि, भू-जल, व ख्वांगु च्वापुखुसिइ दइ ।  पृथ्वीया १% स्वया म्हो ताजा लःया आपूर्ति सतही लः व भूमिगत स्रोतया माध्यमं प्राप्त जुइ गुकियात पुनः प्राप्त यायेत थिके मजु। 

पश्चिमी तजिलजिइ, लः अप्वः धया थें ख्वाउँक त्वनेगु याइ । चिनिया तजिलजिइ, थ्व अप्वः धया थें क्वाःल त्वनेगु याइ । 

## स्वयादिसँ
* रसायनशास्त्र
* नसा

## लिधंसा

पुचः:नसात्वंसा
रेखागणित

फुति वो फुति यात छगु, निगु वो स्वंगु दिशाले परिमर्जित् याई बिले दया वैगु येक्को कथंया किपा व वस्तु अले अन्यागु किपा व वस्तु नं पालना यायेगु नियम यात सिका कायेगु कुत यायेगु विज्ञानयात **ज्यामिति**(Geometry) धाइ।

## स्वयादिसँ
# चाकुला
## पाइ
# प्यकुंला
# स्वकुंला

पुचः:गणित
पाइ

50px|left|Lower-case ''π'' (the lower case letter is used for the constant)
thumb|360px|right|चाकलायागु व्यास १ जुइबिले उकिगु लागा जुइ π।
पाइ वा π छगू ल्याः छगू गणितीय स्थिर-ल्याः ख गुकिलिं छगू चाकःया परिधि(सिथ) व थुकिया व्यासया अनुपात ख। पाइ लगभग ३.१४१५९ बराबर जुइ । गणित व भौतिक शास्त्रय् यक्वं सूत्रय् π ल्याः खनेदु। थ्व छगू तर्कहीन ल्याः खः। अर्थात, थुकियात निगू पूर्णाङ्कया अनुपातया रुपय् पाय्छि जुइक क्यने फैमखु। अथेसां, थुकिया मात्रायात २२/७या कथं अनुमान यायेछिं। थ्व विभाजनया दशमलव ल्याः गबलें क्वचाइमखु, न त स्थायी रुपं दोहोरे जुइ। थ्व छगू पारलौकिक ल्याः (transcendental number) ख, अर्थात थ्व ल्याः छगू परिमित योग, उत्पाद, शक्ति व पूर्णाङ्क जक्क दुथ्याःगु समीकरणया समाधान जुइमखु। π या दशमलव ल्या आकस्मिक रुपं वितरण जूगु खनेदु, तर थ्व अनुमानया छुं नं प्रमाण लुइके मफुनि।

द्वलंद्वः दँ निसें गणितज्ञतयेसं π या थःगु थुइकायात अप्वयेकेगु कुतः याःगु दु। थुकिया निंतिं थ्व ल्याया मात्राया दकले वृहद गणना यायेगु कुतः यक्व थासय् जूगु दु। प्राचीन ईलय् मिस्र व बेबिलोनियनय् व्यावहारिक गणनाया निंतिं π या यक्व हे पाय्छि मात्रा अनुमान माःगु कुतः जुल। करिब २५० ईसापूर्वय् ग्रीक गणितज्ञ आर्किमिदिजं π यात स्वेच्छाचारी सटिकता (arbitrary accuracy) नापं अनुमान यायेत छगू एल्गोरिदम दयेकल । ईस्वी ५गु शताब्दीइ चिनिया गणितज्ञतयेसं π यात ७गु अंकया अनुमान यात धाःसा भारतीय गणितज्ञतेसं न्यागु अंकया अनुमान यात, निगुलिं ज्यामितीय प्रविधि छ्येला। अनन्त झ्वलय् आधारित πया निंतिं न्हापांगु कम्प्युतेसनल सूत्र छगू सहस्राब्दी लिपा लुइकल। चाकःया परिधि व व्यासया अनुपातयात क्यनेत ग्रीक आखः πया दकलय् न्हापां ज्ञात छ्येलेज्या सन् १७०६स वेल्सया गणितज्ञ विलियम जोन्सं याःगु ख।

क्यालकुलसया आविष्कारं याकनं हे πया सलंसः ल्याया गणना जुल। थ्व पद्धति सकल वर्तमान व्यावहारिक वैज्ञानिक गणनाया निंतिं पर्याप्त जुल। अथेजुसां २०गु व २१गु शताब्दीइ गणितज्ञ व कम्प्युटर वैज्ञानिकतेसं न्हुगु दृष्टिकोण पिथंगु दु गुकिलि अप्व कम्प्युतेसनल शक्ति छ्यला π या दशमलव प्रतिनिधित्वयात यक्व ट्रिलियन अंक तक ल्याखायेछिं। थथे ल्याखायेत ल्याआखः झ्वलय् (numeric series)  गणना यायेगु न्हूगु दक्ष एल्गोरिदमया विकासय व हलिं रेकर्ड देकिगु कुतलं ग्वहालि याःगु दु। थुकिलि दुथ्याःगु व्यापक कम्प्युतेसनयात सुपरकम्प्युटरया परीक्षणया नापं उपभोक्ता कम्प्युटर हार्डवेयरया स्ट्रेस टेस्टिङ यायेत नं छ्येलीगु या।

थुकिया परिभाषा चाकःनाप स्वापू दूगुलिं π त्रिगोनोमेत्रि व [ज्यामितिइ यक्व सूत्रय् खने दु, विशेष यानाः वृत्त, दीर्घवृत्त व गोलाकारया सम्बन्धय्। थ्व विज्ञानया मेमेगु विषयया सूत्रय् नं खने दु, गथेकि ब्रह्माण्ड विज्ञान, फ्राक्टल, थर्मोडायनामिक्स, यान्त्रिक, व इलेक्ट्रोम्याग्नेटिजम। थ्व ज्यामिति नाप म्हो जक्क स्वापू दूगु क्षेत्रय् नं खनेदु, गथेकि ल्या सिद्धान्त व तथ्यांक। आधुनिक गणितीय विश्लेषणय् ज्यामितिया छुं नं सन्दर्भ मकासें πयात परिभाषित यायेछिं। π या सर्वव्यापीतां थुकियात विज्ञान दुने व पिने दकलय् अप्व ज्ञात गणितीय स्थिरांकय् छगू दयेकी। π यात समर्पित यक्व सफूत पिहां वःगु दु, व π या अंकया रेकर्ड-सेटिङ ल्याखायेगु कुतः प्रायः बुखँया विषय जुइ।

## स्वयादिसँ
* अंकगणित

पुचः:गणित