open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
तेल अभिव

**तेल अभिव** इजरायलया मू नगर ख।

## लिधंसा

## स्वयादिसँ
* इजरायल

पुचः:भूगोल
तोक्यो

**टोक्यो** (जापानी: 東京, उच्चारणः तोउक्योउ) जापानया राजधानी व दक्ले तःधंगु नगर ख। थ्व जापानया होन्शू द्वीपय् ला व थ्व नगरया जनसंख्या लगभग ८६ लखः दु। टोक्यो क्षेत्रय् दूगु १.२८ कोटी व उपनगरीय क्षेत्रतयेत स्वाना थन  अनुमानित ३.७ कोटी मनुत च्वनि। अतः, थ्व हलिमया दक्ले अप्व जनसंख्या दूगु महानगरीय क्षेत्र ख। टोक्यो लगभग ८० किमीया क्षेत्रय् अवस्थित दु व थ्व क्षेत्रफलया दृष्टिं नं हलिमया दक्ले तःधंगु नगरीय क्षेत्र ख।

टोक्यो हलिमया दक्ले विकसित नगरय् छगू ख। थ्व नगर जापानया राजनीतिक, आर्थिक, व सांस्कृतिक गतिविधितयेगु मू केन्द्र नापं हलिमया छगू मू आर्थिक केन्द्र नं ख। थ्व हलिमया दक्ले तःधंगु महानगरीय अर्थव्यवस्था नं ख गुकिया कूल ग्राहस्थ उत्पादन, क्रय शक्तिया आधारय् सन् २००५य् १,१९१ अर्ब डलर जुयाच्वन। न्यूयर्क नगर व लण्डननाप जाना थ्व हलिम अर्थव्यस्थायात संचालित याइगु इञ्जिन ख व थ्व नगरयात अल्फा+ नगरया दर्जा प्राप्त दु। थी-थी संस्थातयेसं याकुगु सर्वेक्षणय् लगातार टोक्योयात हलिमया दक्ले थिकेगु महानगर जूगु खँयात पुष्टि या।

## २३ विशेष वार्ड
विशेष वार्ड वा तोकूबेत्सू-कू, टोक्योया व क्षेत्र ख गुकिलि न्हापा औपचारिक रूपं टोक्यो नगर दयाच्वन। १ जुलाई, सन् १९४३खुनु टोक्यो नगर टोक्यो प्रीफेक्चर नाप स्वाना वर्तमान "महानगर प्रीफेक्चर" पलिस्था जुल। परिणामस्वरूप जापानय् मेमेगु नगर वडा स्वया पृथक थ्व वार्ड छगू विशाल महानगरया भाग मखया च्वन। सकल वार्ड छगू नगरपालिका ख गुकिया थमं हे निर्वाचित मेयर व विधानसभा दयाच्वन। टोक्योया विशेष वार्ड थ्व कथं दु:

## लिधंसा

## स्वयादिसँ
*जापान

पुचः:जापान

zh-min-nan:Tang-kiaⁿ
zh-yue:東京
भियना

**भियना** अष्ट्रियाया राजधानी व दकले तःधंगु नगर ख।


Wien-Wiedner Hauptstr-04-Blick zum Stephansdom-2009-gje.jpg
Wien-Hofburg-150-von Albertina-2007-gje.jpg
Wien-Hofbibliothek-16-Buecherwand-2005-gje.jpg
Wien-Schwedenplatz-26-2008-gje.jpg
Wien-Fleischmarkt-04-Griechisch-orientalische Kirche-2009-gje.jpg
Wien-Tram-06-innen-2008-gje.jpg
Wien-Josefstaedter Str-34-Nr 66-Cafe Hummel-2009-gje.jpg
Wien-Wiedner Hauptstr-20-Mann am Fenster-2009-gje.jpg


## लिधंसा

## स्वयादिसँ
* अष्ट्रिया

पुचः:भूगोल
भेनिस

**भेनिस** इटालीया उत्तरपूर्वी लागाय् दयाच्वंगु छगू नगर ख। थ्व नगर ११७गु चिधंगु, नहरं बायातःगु टापूपि व थन्यागु टापूपिन्त स्वाइगु तांतेगु नगर ख। थ्व नगर झ्वासा बँय् दयाच्वंगु भेनेसियन लगूनय् अवस्थित दु। थ्व लगून पो खुसि व पिआभे खुसिया तटक्षेत्रय् ला। भेनिस थःगु हिसि, वास्तुकला, व कलाकृतिया निंतिं नांजाः।  थ्व नगरयात समग्रय्, थुकिया लगून नापं, हलिम सम्पदा धलखय् दुथ्यानातःगु दु। 

भेनिस इटालीया भेनेतो क्षेत्रया राजधानी ख। सन् २००९स भेनिसया कम्युनय् २,७०,०९८ मनू च्वनाच्वंगु दु (सकल भेनेजिया कम्युनया जनसंख्या धाःसा २७२,००० दु गुकिलि करिब ६०,००० ऐतिहासिक भेनिस नगरय् (*Centro storico*); १,७६,०००176,000 तेराफार्माय् *Terraferma*, व ३१,००० लगूनया मेमेगु द्विपय् बसोबास याइ। पदुआ व त्रेभिसो नापं थ्व नगर पदुआ-त्रेभिसो-भेनिस महानगर क्षेत्र(PATREVE) दयेकि। थ्व महानगरया सकल जनसंख्या १६,००,००० दु। PATREVE छगू तथ्याङ्कीय महानगर जक्क ख व थ्व क्षेत्रया छुं प्रशासनिक अधिकार मदू। 

भेनिसया नां प्राचीन भेनेति मनूतेगु नामं वःगु ख, थ्व जातिया मनूत थ्व थासय् करिब १०गु सदी ईपूस थ्व थासय् च्वनिगु या।  थ्व नगर ऐतिहासिक रुपय् गणतन्त्र भेनिसया राजधानीया रुपय् दयाच्वन। भेनिसयात ला दोमिनान्ते ("La Dominante"), सेरेनिसिमा ("Serenissima"), एद्रियातिक सागरया लानि, लःया नगर, ख्वापाःया नगर, तांया नगर, लालकयाच्वंगु नगर ("The Floating City"), व नहरया नगर ("City of Canals") धका नं म्हसीकिगु या।

गणतन्त्र भेनिस मध्यकालीन व पूनर्जागरण कालीन युरोपय् मू नाविक शक्तिया रुपय् स्थापित जुयाच्वन। थ्व नगर ल्वापूया ईलय् क्रुसेद्स पिथनिगु नगर निसें शान्तिया ईलय् बनय्‌ज्याया नगर, (विशेषयाना रेशम, चाना, मसला, कलाकृति आदि)या रुपय् दयाच्वन। बनय्‌ज्या सुथांलाःगु १३-१७गु शदीइ थ्व नगर सिक्क तःमि नं जुल।  थ्व नगर थनया थीथी कलाया हिउपा, दसु इटालियन पूनर्जागरणया निंतिं नं नांजा। सिम्फोनि व ओपेरा संगीतय् नं थ्व नगरया देन दु, थ्व नगर एन्तोनियो भिभाल्दि बूगु नगर नं ख। 

## लिधंसा

## स्वयादिसँ
* इताली

पुचः:भूगोल
अमेजन खुसि

**अमेजन**  वा **अमेजॉन**  वा **आमेजॉन**  (पोर्चुगिज: Rio Amazonas; स्पेनी: Río Amazonas) दक्षिण अमेरिकाय् बाहा वइगु छगु खुसि ख। आयतनया ल्याखं थ्व हलिंया दकले तःधंगु खुसि ख धाःसा हाकः कथं निक्वगु दकले ताहाकःगु खुसि ख। थ्व ब्राजिल, पेरु, बोलिभिया, कोलम्बिया व इक्वेडर जुया बाहा वनि। थ्व पेरुया एण्डिज पर्वतमालां पिहांवया पूर्वपाखे जुया एटलान्टिक महासागरय् स्वाइ। थुकिया प्रवाह-ख्यः हलिंय् हे दकले चकं व थुकिया ल बाहा थ्व धुंकाया हलिंया दकले तःधंगु च्यागु खुसिया मंका स्वया अप्व। थ्व खुसिइ थाय्थासय् तां माछि मदु।

## अमेजनया महत्व
अमेजनया वर्षागुं हलिंया दकले तधं, थुकिया कुल क्षेत्रफल 70 लखः वर्ग किलोमिटर दु गुकि सकल दक्षिण अमरीकी प्रायद्वीपया 40 प्रतिशत भाग ख। अमेजनया जंगलं पृथ्वीया वातावरण संतुलनय् सिक्क तधंगु भूमिका म्हिता चवंगुलिं थुकियात 'पृथ्वीया सोँ' नं धाइगु या।

अमेजन जैव विविधताया केन्द्र ख व थन पशु व वनस्पतितयेगु थीथी प्रजाति लु। अमेजनया वर्षागुं जुया वनिगु 6,400 किलोमिटर हाकःगु अमेजन खुसि हलिंया दकले ताहाकःगु खुसि ख। हलिंया समुद्रय् गुलि फ्रेशवाटर वं उकिलि अमेजनया योगदान 20 प्रतिशत दु।

अमेजनया सिथय् गुंगु देय्या करिब 3 कोटी मनु च्वं। थुकिया सिथय् दुगु देय् थ्व कथं दु- ब्राजिल, बोलिभिया, पेरू, इक्वेडर, कोलम्बिया, भेनेजुएला, गायना, फ्रेंच गायना व सुरिनाम। अमेजनया सिथय् च्वानिपिं मनुइ 2/3 मनुत ब्राजिलमि दु। 

## बाहा वनिगु व्यवस्था

## सहायक खुसि
अमेजन खुसिइ ११०० स्वया अप्व खुसि स्वाइ। छुं मू खुसित थथे दु: 

* ब्रान्को
* क्यासिक्विएरे नहर
* काक्वेटा
* हुआल्लागा
* पुतुमायो (बाय् इसा खुसि)
* जावरी (वा यवरी)
* जुरुआ
* मदेइरा
* मारानोन
* मोरोना
* नानय
* नापो
* नेग्रो
* पास्ताजा
* पुरुस
* टम्बो
* तापाजोस
* टाइग्रे
* टोकान्टिन
* ट्रोम्बेटास
* उकायाली
* सिङ्गु
* यपुरा

## मू

पुचः:हलिमया खुसि
अराल सागर

अ‍राल सागर (Kazakh: Арал теңізі, Aral tengizi, Uzbek: Orol dengizi, Russian: Аральскοе мοре, Tajik/Persian: Daryocha-i Khorazm, Lake Khwarazm) मध्य एसियाय् दुगु छगू भूपरिवेस्टित बेसिन ख। थ्व कजाखस्तान व उज्बेकिस्तानया दथुइ ला। थ्व खँग्वःया अर्थ "तापूतेगु सागर" ख। थ्व लखे १,५०० स्वया अप्व १ हेक्टर स्वया तधंगु तापूत दु।

थ्व मध्य एसियाया छगू पुखु ख। थ्व पुखुया उत्तरय् कजाखस्तान व दक्षिणय् उज्बेकिस्तानया छगू स्वायत्त क्षेत्र कराकलपाकस्तान ला।

सन् १९६० या दशक निसें अरल सागर चीधं जुयाच्वंगु दु। मनूया कारणं अराल सागरया ९०% लः सुयावनेधुंकूगु दु। थ्व पुखुलि लः बाः वइगु खुसि (अमु दरिया व सिर दरिया) सोभियत संघं कपाय् उत्पादनया सिँचाइया निंतिं छ्यःगुलिं थनया लः सुनावन। अराल सागरया ल्यं दनिगु लः तसकं प्रदूषित दु, गुकियाय संघ ब्वथले न्ह्यः व लिपाया ल्वाभः परीक्षण, औद्योगिक परियोजना व फर्तिलाइजरया तःच्वःगु मात्रां प्रदुषित याःगु खः।

म्होति नं अराल सागरया उत्तरी भागयात ल्यंकेगु कुतःया थीथी परियोजना जुयाच्वंगु दु। थुकिया निंतिं १९९०स थनं बाहा वनाच्वंगु लः दिकेत बाँध दयेकूगु दु। वयां लिपाया दँय् लःया मात्राय् सुधार जुल, अले लःया सतह हानं थाहां वःगु दु। सन् २००५इ थ्व बाँध त्वाःदल व  अन्तर्राष्ट्रिय कोषं पुनःनिर्माण जूगु दु।

मेगु मू समस्या धइगु थनया रिबर्थ आइल्याण्डयात सन् १९९३ तक जैविक हतियारया परीक्षणया निंतिं छ्यलाबुला खः। थौंकन्हय् अन एन्थ्र्याक्स, प्लेग व तुलारेमियाया संक्रमण दु। 

## स्वयादिसँ
* पुखु

पुचः:भूगोल
पुचः:सागर
आर्क्टिक महासागर

आर्टिक महासागर पृथ्वीया उत्तरी भागय् लाःगु छगू मू महासागर ख।

## स्वयादिसँ
* महासागर

पुचः:भूगोल
एट्लान्टिक महासागर

**एट्लाण्टिक महासागर** अमेरिका व युरोप-अफ्रिकाया दथुइ दूगु छगू महासागर ख। थ्व महासागर बनेज्याया निंतिं यक्व छ्येलिगु या।

## समुद्र
थ्व महासागरनाप स्वापू दूगु समुद्रत थथे दु

* एड्रियाटिक समुद्र
* एजियन समुद्र
* आल्बोरन समुद्र
* अर्जेन्टिनाया समुद्र
* बिस्केया खाडी
* बोथनियाया खाडी
* कम्पेकेया खाडी
* फंडीया खाडी
* बाल्टिक समुद्र
* कृष्ण समुद्र

* बोथनियन समुद्र
* क्यारिबियन समुद्र
* केल्टिक समुद्र
* मध्य बाल्टिक समुद्र
* चेसापीक आखात
* डेभिसया स्ट्रेट
* डेन्मार्कया स्ट्रेट 
* इङ्ग्लिश खाडी
* बोथनियाया खाडी
* गिनीया खाडी

* फिनल्याण्डया खाडी
* मेक्सिकोया खाडी
* सिद्राया खाडी
* सेन्त लरेन्सया खाडी
* भेजेजुएलाया खाडी
* आयोनियन समुद्र
* लब्राडोरया समुद्र
* लिगुरियन समुद्र
* आयरिश समुद्र
* मार्मारा समुद्र

* भुमध्य समुद्र
* मिर्टुन समुद्र
* यंता समुद्र
* नर्वेजियन समुद्र
* अझोवया समुद्र
* क्रिटया समुद्र
* हेब्रिड्सया समुद्र
* सरगासो समुद्र
* थ्रेसियन सागर
* टायरेनियन सागर
* वाडेन समुद्र

## स्वयादिसँ
* महासागर

पुचः:भूगोल
पुचः:महासागर
बाल्तिक सागर

**बाल्तिक सागर** एटलान्टिक महासागरया छगू कचा ख गुकियात डेनमार्क, इस्टोनिया, फिनल्याण्ड, जर्मनी, लाटभिया, लिथुआनिया, पोल्याण्ड, रुस, स्वीडेन, व उत्तरी व मध्य युरोपेली ख्यः क्षेत्रया देय् तयेसं घेरेयाना तःगु दु। थ्व हलिंया दकलय् तःधंगु चि-लःया बेसिन ख।

थ्व समुद्र ५३° उत्तर निसें ६६° उत्तर अक्षांश तक्क व १०° पूर्व निसें ३०° पूर्व देशान्तर तक्क ला। थ्व एटलान्टिकया छगू शेल्फ समुद्र व सीमान्त समुद्र ख। थ्व निगु दथुइ सीमित लःया आदानप्रदान जुइ, गुकिलिं थ्व समुद्रयात इन्ल्यान्द समुद्र दयेकि। बाल्टिक सागर डेनमार्कया जलसन्धि जुया ओरेसुन्द, ग्रेट बेल्ट व लिटिल बेल्टया लँपु जुया कत्तेगातय् वनि। थ्व थासय् बोथनियाया खाडी (बोथनियाया खाडी व बोथनियाया सागरय् बायातःगु), फिनल्यान्दया खाडी, रिगाया खाडी व ग्दान्स्कया खाडी ला।

"बाल्टिक प्रोपर"या उत्तरी सिथय्, ६०° उत्तर अक्षांशय्, Åland व बोथनियाया खाडी, उत्तरपूर्वी सिथय् फिनल्याण्डया खाडी, पूर्वी सिथय् रिगाया खाडी व पश्चिमय् सोया स्वीदर पेनसुला भाग ला।

बाल्टिक सागरयात कृत्रिम जलमार्गं लाल सागर–बाल्टिक नहर जुया ह्वाइट सागर व कील नहर जुया उत्तरी सागरया जर्मन बाइटनाप स्वानातःगु दु।

## स्वयादिसँ
* सागर

## लिधंसा

पुचः:भूगोल
कृष्ण सागर

**कृष्ण सागर** वा **हाकुगु सागर** हलिमया छगू मू सागर ख। थ्व सागर युरोप व एसियाया दथुइ बाल्कनया पूर्वय् , पूर्वी युरोपियन ख्यःया दक्षिणय्, काउकशया पश्चिमय् व एनातोलियाया उत्तरय् लाःगु छगू सीमान्त भूपरिवेष्टित सागर ख। थ्व सागरया सीमाय् बुल्गेरिया, जर्जिया , रोमानिया , रुस , टर्की , व युक्रेन ला। हाकुगु सागरया लः मू कथं डेन्युब, द्निपर व द्निस्टर खुसिं वइ। फलस्वरुप थ्व सागरय् ६ देय्या तटीय रेखा दुसां थुकिया लः धाःसा युरोपया २४ देय्या खुसिं वइ। 

अजोभ सागरया क्षेत्रफलयात त्वःताः हाकुगु सागरया क्षेत्रफल ४३६,४०० वर्ग किमि (१६८,५०० वर्ग माइल) दु। थ्व सागरया अधिकतम जाः २,२१२ मिटर (७,२५७ फीट), व आयतन ५४७,००० किमि ३ (१३१,००० क्यू माइल) दु। थुकिया अप्व सिथया बँ छकलं तजाना पर्वः दयेकि। थ्व कथं थुकिया दक्षिणय् पोन्टिक पर्वः दु, दक्षिणपश्चिमपाखे स्वइगु प्रायद्वीपयात त्वताः अनंलि पूर्वय् काउकेशस पर्वः व मध्य उत्तरय् क्रिमियन पर्वः ला। पश्चिमय् तटय् धाःसा सामान्यतया क्वसं लाःगु चिजाःगु खुसिबाहावनिगु थाय् दसु स्ट्रान्जा; केप एमिन, बाल्कन पर्वःया पूर्वी छुं भाग; व दोब्रुजा पठार यक्व उत्तरय् ला। दकलय् ताःहाकःगु पूर्व–पश्चिमया लागा करिब १,१७५ किमि (७३० माइल) दु। तटया महत्त्वपूर्ण नगरय् (बोस्पोरसं घडी सुइया दिशाय्) बुर्गास, वर्ना, कन्स्तान्ता, ओदेसा, सेभास्तोपोल, नोभोरोसिस्क, सोची, पोटी, बातुमि, ट्राब्जोन व सामसुन ला।

## भूगोल
### ड्रेनेज बेसिन
हाकुगु सागरय् बाहा वनीगु दकलय् तःधंगु खुसि थथे दु:

# डेन्युब
# द्निपर
# दन खुसि
# निस्टर
# किजिलिरमाक
# कुबान
# सकार्य
# दक्षिणी बग
# चोरुह/चोरोखी
# येशिलिरमाक
# रियोनी
# येया
# मियस
# काम्चिया
# एन्गुरी/एग्री
# कलमियस
# मोलोचना
# तिलिहुल
# भेलिक्यी कुइअलनिक
# भेलेका
# रेजोभो
# कोडोरी/क्विड्री
# ब्जिब/ब्जिपि
# सुप्सा
# म्जिमता

## स्वयादिसँ
* सागर

## लिधंसा

पुचः:भूगोल
पुचः:सागर
क्यास्पियन सागर

**क्यास्पियन सागर**  (फ़ारसी: , दरया-ए-माज़ंदरान), एसियाया छगु पुखु ख गुकियात थुकिया वृहत आकारया कारणं सागर धाइगु या। मध्य एसियाय्‌ स्थित थ्व पुखु क्षेत्रफलया हिसाबं हलिंया दकले तधंगु पुखु ख। थुकिया क्षेत्रफल ४,३०,००० वर्ग किलोमिटर व आयतन ७८,२०० घन किलोमिटर दु। थुकिया गनं बाह्यगमन मदु व थुकिया लः वाष्पीकरण द्वारा जक्क पिहां वनि। ऐतिहासिक रूपं थ्व हाकु सागरद्वारा बोस्फ़ोरस, ईजियन सागर व अथे हे कथं भूमध्य सागरनाप स्वागू विश्वास दु गुकिया कारणं थुकियात भूरचनाया आधारय्‌ पुखु धाये मछिं। थुकिया खारापन १.२ प्रतिशत दु। थ्व हलिमया दक्वं समुद्रतयेगु कुल खारापनाया एक-तिहाई ख।

## नामोत्पत्ति
थ्व विषयय्‌ छुं विवाद दसां यक्व इतिहासकार तयेसं विश्वास या कि क्यास्पियन सागरया नां थुकिया सिथय्‌ च्वनिपिं प्राचीन कास्पी जातिया नामं वःगु ख।

## विवरण
क्यास्पियन सागरय्‌ हलिमया दक्वं पुखुया लखय्‌ ४०-४४ % लः दु। तुर्कमेनिस्तान ,कज़ाख़स्तान, रूस, अजरबैजान, ईरान थुकिया तटवर्ती देय्‌ ख। थुकिया उत्तरी भाग चिजा जु गन थ्व ५- ६ मिटर जक्क गा वं, दक्षिणीय्‌ धाःसा औसत गहराई १००० मिटरया आसपास दु। क्यास्पियन सागरयात प्राचीन मानकिपाय्‌ क़ाज़्विन नं धाइगु या। थ्व नापं थुकियात ईरानय्‌ दरया-ए-माज़ंदरान नं धाइगु या। हाकु सागर थें थ्व नं ऐतिहासिक व विलुप्त प्यारा-तेथिस सागरया अवशेष है गुकि लगभग ५५ लखः दँ  न्ह्यः पृथ्वीया विवर्तनिक (टेक्टोनिक) पर्ततयेगु गतिविधिया कारणं भूमि-बंध जूवन। युरोपं वइगु भोल्गा खुसि, गुकिलिं युरोपया २०% भूमि क्षेत्रयात सिंचित याइ, व हे खुसि क्यास्पियन सागरया ८०% लःया स्रोत ख। थ्व नापं मेगु मू स्रोत युराल खुसि ख। थ्व सागरय्‌ यक्व द्वीप दु, गुकिलि ऑगुर्जा आडा दकले तधं गुकिया हाकः ४७ कि.मि दु।

## किपा

File:Caspian Sea from orbit.jpg|MODIS नं परिक्रमा यानाच्वंगु टेरा (उपग्रह) द्वारा काःगु किपा
File:TurkmenbashiSea.jpg|क्यास्पियन सागर तट,तुर्कमेनिस्तान
File:Mazandaransea02.jpg|क्यास्पियन सागर तट, बंदर अंजलि, इरान


## लिधंसा

## पिनेया स्वापू

* क्यास्पियन सागर क्षेत्र
* क्यास्पियन वातावरण कार्यक्रम
* टार्गेट: क्यास्पियन सी आयल जॉन रॉब, २००४
* डेटिंग क्यास्पियन सी लेवल चेन्जेज़
मृत सागर

**मृत सागर** हलिमयागु छगु तधंगु सागर खः। थ्व सागर मध्यपूर्वय् ला। थ्व सागरय् लवणयागु मात्रा अप्व दु।

## लिधंसा

## स्वयादिसँ
* सागर

पुचः:भूगोल
पुचः:सागर
गङ्गा खुसि

**गंगा** खुसि भारतया दक्ले महत्वपूर्ण खुसि ख। थ्व खुसिया कुल हाकः २,५१० कि.मि दु। थुकिलि २,०७१ कि.मि भारतया अन्तर्गतय् व शेष भाग बंगलादेशया अन्तर्गतय् ला। गंगा खुसिया यात्रा भारतया उत्तराखण्ड राज्यया पश्चिमी हिमालय नं न्ह्यथना बंगालया खाडीया सुन्दरवन (डेल्टा)य् क्वचाइ। थ्व यात्राय् थ्व खुसिं थःगु सहायक खुसि नापं सन्हि लख वर्ग किलोमिटर क्षेत्रफलया उर्वर ख्यःया रचना याइ। गंगाया थ्व ख्यले यक्व सघन जनसंख्या च्वनिगु या। थ्व खुसिया अधिकतम जा १०० फ़िट (३१ मि) दु। थ्व भारतया प्राकृतिक सम्पदा नापं समाज, साहित्य, संस्कृति व अर्थ व्यवस्थाया महत्त्वपूर्ण केन्द्र नं ख। भारतय् थ्व खुसियात छगू पवित्र खुसिया कथं हनिगु या व थुकिया उपासना माँ व देवीया रूपय् याः। भारतीय पुराण व साहित्यय् थःगु सौन्दर्य व महत्वया कारणं हानं हानं आदरणीय कथं वंदित गंगा नदी प्रति हलिमया यक्व साहित्यय् प्रशंसा व भावुकतापूर्ण वर्णन यानातःगु खने दु।

उत्तर भारतया मैदानय् बाहा वयाच्वंगु गंगाय् थुकिया यक्व सहायक खुसित स्वाई व थुकिया प्रवाहय् न्ह्यथनि। थ्व खुसिइ न्या व बीतेगु यक्व प्रजाति दु व फ़्रेश वाटरय् म्वाइगु दुर्लभ सोंस नं थ्व खुसिइ दु। थ्व खुसिं कृषि, पर्यटन, साहसिक कासा तथा उद्योगतेगु विकासय् महत्त्वपूर्ण योगदान बियातःगु दु व थःगु तटय् पलिस्था जूगु नगरतेगु जलापूर्ति नं या। थुकिया तटय् विकसित धार्मिक स्थल व तीर्थ भारतीय सामाजिक व्यवस्थाया विशेष अंग ख। थुकिया च्वे द्येकातःगु तां, बाँध व खुसि ज्याझ्वःतेसं भारतया विद्युत व लया कृषि सम्बन्धित आवश्यकतातेत ग्वहालि याइ। गंगाया थुलि महत्त्व दुसां थुकिया प्रदूषणयात पनेफ़ूगु अवस्था मदु। अथे जुसां थ्व खुसियात अप्व प्रदुषित मयाकेयात यत्न जुयाच्वंगु दु व सफा यायेगु यक्व परियोजनातेगु क्रमय् नोभेम्बर,२००८य् भारत सरकारद्वारा थुकियात भारतया राष्ट्रीय खुसि घोषित याःगु दु।  
 
## उद्गम
[thumb|256px|left|[भागीरथी खुसि, गंगोत्रीइ]]
गंगा खुसिया प्रधान शाखा भागीरथी ख। थ्व खुसि कुमायूँया हिमालयय् गोमुख नामक थासय् गंगोत्री च्वापुखुसिं पिहांवइ। गंगाया थ्व उद्गम स्थलया जाः ३१४० मिटर दु। थ्व थासय् गंगाजीयात देछानातःगु छगू देगः नं दु। गंगोत्री तीर्थ, नगर स्वया १९ कि.मी. उत्तरय् ३८९२ मी.(१२,७७० फी.)या जाःय् थ्व च्वापुखुसिया म्हुतु दु। थ्व च्वापुखुसिया हाकः २५ कि.मि. ब्या ४ कि.मी. व जाः लगभग ४० मि. दु। थ्व च्वापुखुसिं भागीरथी छगू चिधंगु गुफां न्ह्यथनि। थुकिया स्रोत ५००० मी. ऊँचाईय् स्थित छगू बेसिन ख। थ्व बेसिनया मूल पश्चिमी ढलानया संतोपंथया च्वकाय् दु। गौमुखया लंय् ३६०० मि. जाःगु चिरबासा ग्रामं गोमुख च्वापुखुसि खने दु। थ्व च्वापुखुसिइ नन्दा देवी, कामत पर्वत व त्रिशूल पर्वतया च्वापु नाया वइ। यद्यपि गंगाया आकार वैबिले तक्क थ्व खुसिलि यक्व चिधंगु खुसि स्वायेधुंकि। अथेजुसां थ्व खुसिया ६ तःधंगु व इमिगु सहायक ५ चिधंगु खुसिया भौगोलिक व सांस्कृतिक महत्त्व अप्व दु। अलकनन्दाया सहायक खुसि धौली, विष्णु गंगा व मंदाकिनी ख। धौली गंगाया अलकनंदा नाप विष्णु प्रयागय् संगम जुइ। थ्व १३७२ मी. ऊँचाईय् स्थित दु। २८०५ मी. जाय् नन्द प्रयागय् अलकनन्दाया नन्दाकिनी खुसिनाप संगम जुइ। थ्व धुंका कर्ण प्रयागय् अलकनन्दाया कर्ण गंगा वा पिंडर खुसि नाप संगम जुइ। ऋषिकेश स्वया १३९ कि.मी. तापाक्क रुद्र प्रयागय् अलकनन्दा मन्दाकिनीनाप स्वाइ। थ्व धुंका भागीरथी व अलकनन्दा १५०० फीटय् स्थित देव प्रयागय् संगम जुइ।

## लिधंसा

पुचः:खुसि
पुचः:भूगोल
कङ्गो खुसि

**कंगो खुसि** अफ्रीकाया छगु मू खुसि ख:| थ्व खुसि हलिमया दक्ले नांजागु खुसिइ छगू ख|

## स्वयादिसँ
* खुसि

पुचः:खुसि
पुचः:भूगोल
डेन्युब

**द्यान्युब** ( ) मध्य युरोपय् बाहावनिगु छपु खुसि ख। थ्व खुसि भोल्गा खुसि धुंका युरोपया दकलय् ताःहाकःगु खुसि ख। 

अन्तराष्ट्रिय जलमार्गया रुपय् वर्गीकृत थ्व खुसि जर्मनीया ब्ल्याकफरेन्तय् अवस्थित Donaueschingen नगरय् ब्रिगाख व ब्रेग खुसिया दोभानय् न्ह्यथनि। थ्व खुसि अनं दक्षिणपूर्वय् बाहा वना  दूरी तक्क बाहावनि। थथे याइबिलय् थ्व खुसिं ४गु युरोपीय राजधानी पुला वनि व अन्तय् रोमानिया व युक्रेनया द्यानुब देल्ता जुया कृष्ण सागरय् क्वचाइ।

छता ईलय् रोमन साम्राज्यया लागाया रुपय् म्हस्यूगु थ्व खुसि १०ता देय्‌या भूभाग वा लागा पुला वनि। थ्व खुसि जुया वनिगु देय्‌त थ्व कथं दु रोमानिया (२९% बेसिन क्षेत्र), हंगेरी (११.६%), सर्बिया (१०.२%), अस्त्रिया (१०%), जर्मनी (७%), स्लोभाकिया (५.९%), बुल्गेरिया (5.9%), क्रोएसिया (४.४%), युक्रेन (३.८%), व मोल्दोभा (१.६%). थुकिया द्रेनेज बेसिनय् ९गु मेगु देय्‌या भूभाग ला। 

## लिधंसा

## स्वयादिसँ
* खुसि

पुचः:भूगोल
पुचः:खुसि
युफ्रेटस

**युफ्रेटस** पश्चिम एसियाया दक्ले ताःहाकःगु व सिक्क महत्त्वपूर्ण खुसि ख। टिग्रिस खुसि नापं युफ्रेटस खुसिं प्राचीन मेसोपोटामियाया सभ्यताया म्हसीका बी। थ्व खुसि टौरस च्वापुगुं उत्त्पत्ति जुया सिरिया व इराकं बाहावनि। थ्व खुसि शाट अल-अरबय् टिग्रिसनाप स्वाना पर्सियन खाडीइ लावनि। 

## लिधंसा

## स्वयादिसँ
* खुसि

पुचः:भूगोल
ग्रेट ब्यारियर रिफ

**ग्रेट ब्यारियर रिफ** हलिमया दक्ले तःधंगु कोरल रिफ व्यवस्था ख।  थ्व रिफ २,९०० स्वया अप्व रिफ  व ९०० टापू नाप २६०० किमि (१६००&nbsp;मा) हाकःया करिब ३४४४०० वर्ग किमि क्षेत्रफलय् दयाच्वँगु दु।  थ्व रिफ कोरल सागरय् उत्तरपूर्वी अस्ट्रेलियाया क्विन्‌स्ल्याण्डया तटीय क्षेत्रय् ला। 

## लिधंसा

पुचः:भूगोल
ग्रेत लेक्स

**ग्रेत लेक्स** वा **लःरेन्सियन ग्रेत लेक्स** उत्तरपूर्वी उत्तर अमेरिकाय् क्यानादा व संयुक्त राज्य अमेरिकाया सीमाय् लाःगु फ्रेशवातर पुखु ख। थ्व पुखु एत्लान्तिक महासागरनाप सेन्त लरेन्स सिवे व ग्रेत लेक्स वातरवें स्वा। ग्रेत लेक्सय् सुपेरियर पुखु, मिशिगन पुखु, ह्युरन पुखु, आइरी पुखु व अन्तारियो पुखु ला। ग्रेत लेक्स हलिमया दकलय् तःधंगु फ्रेशवातर पुखुपुचः ख। थ्व पुखुपुचलय् हलिमया २१% सतही फ्रेश वातर ला।   थ्व पुखुपुचःया सकल सतही क्षेत्रफल  दु धाःसा थ्व पुखुलि दकलय् म्हो लः दइबिलय् थ्व पुखुया आयतन   दु।  संयुक्त राज्य अमेरिकाय् थ्व पुखुपुचःयात नर्थ कोस्त वा (इस्त कोस्त व वेस्त कोस्त धुंकाया) थर्द कोस्त नं धाइगु या। 

ग्रेत लेक्सया उत्पत्ति लिपांगु ग्लेसियल कालय् करिब १०,००० दँ न्ह्य जूगु ख। अबिलय् च्वापुपातां दयेकूगु बेसिनय् च्वापु नाया दयावःगु लखं थ्व पुखुपुचः दयावःगु ख। थ्व पुखुपुचः थ्व क्षेत्रया बनेज्याया मू स्रोत ख व नापं यक्व लखय् म्वाइपिं प्राणीतयेगु छेँ नं ख।

## भूगर्भ

right|thumb|ग्रेट लेक्स दयावःगु किपाझ्वः
thumb|च्याम्पलेन समुद्र – थ्व पुलांगु समुद्रया दकलय् बांलाःगु प्रमाण ओतावा व सेन्ट लरेन्स खुसिया नापं मुनाच्वंगु तःधं चा-ख्य ख।
थौंकन्हय्या  ग्रेट लेक्सया च्वेया ब्वः आकार बिइगु अवस्था दयेकूगु आधारभूत भूगर्भ हिउपाया अवस्था १.१ निसें १.२&nbsp;अरब दँ न्ह्यः तक दूगु अनुमान दु।   अबिले न्हापा स्वानाच्वंगु निगु टेक्टोनिक प्लेट बाया वन व मिडकन्टिनेन्ट रिफ्ट दयेकल, गुकिलिं ग्रेट लेक्स टेक्टोनिक जोन पार यात। थुकिलिं छगू स्वनिगः दयेकाः छगू बेसिन दयावल गुगु अन्ततः आधुनिक ईया लेक सुपिरियर जुल। निगूगु फल्ट लाइन, सेन्ट लरेन्स रिफ्ट, अथे हे ५७०&nbsp;मिलियन दँ न्ह्यः दयावल,  गुकिलिं ओन्टारियो व एरी पुखुया आधार दयेकल, नापं सेन्ट लरेन्स खुसि जुइगु आधार नं दयेकल।

ग्रेट लेक्स अन्तिम हिमयुगया अन्तय् ( विस्कन्सिनया हिमयुग १०,००० निसें १२,००० दँ न्ह्यः क्वचाःगु) दयावःगु अनुमान दु, गुबलय् लरेन्ताइद आइसशीत उत्तरय् लिहांवन।  थथे आइसशीत लिचिलेवं यक्व मात्राय् नायावःगु लः (अल्गोन्क्विन पुखु, शिकागो पुखु, ग्लेसियल इरोक्वाइ पुखु, व च्याम्पलेन समुद्र) न्हापाया ग्लेसियरं दयेकूगु बेसिनयात जायेकल, गुकिलिं थौंया ग्रेट लेक्स दयेकल।  ग्लेसियल क्षरणया असमान प्रकृतिया कारणं छुं तजाःगु च्वका ग्रेट लेक्स टापु जुल। नायाग्रा एस्कार्पमेन्ट न्यूयोर्क व विस्कन्सिनया दथुइ च्वंगु ग्रेट लेक्सया कन्तोरय् ला। ग्लेसियर क्वे च्वंगु बं ग्लेसियर मदयावंबिले "रिबाउण्ड" जुल ।  ग्लेसियरतेसं छुं थासय् मेमेगु स्वया ताःहाकःगु ई तक भुनाच्वंगुलिं थथे थाहांवःगु बँ थी-थी दरय् थाहांवल व छगू हे रुपय् मदु।

## लिधंसा

## स्वयादिसँ
* पुखु

पुचः:भूगोल
बैकाल पुखू

**बैकाल पुखु**  (रूसी: о́зеро Байка́л ओज़ेरो बयकाल, बुर्यात: Байгал нуур बयगाल नुउर, अर्थ: प्रकृति पुखु) हलिंया दकले प्राचीन व गाःवंगु पुखु ख। थ्व पुखु ३ कोटी दं निसें लगातार दयावैच्वंगु दु व थुकिया औसत गाः  ७४४.४ मिटर दु। अथेजुसां क्यास्पियन सागर हलिंया दकले अप्व लः दूगु पुखु ख, थुकिलि बैकालया ल्या निगु थासय् ला। क्यास्पियनया लः खारा जु, अतः, बैकाल हलिंया दकले तःधंगु फ्रेश वाटरया पुखु नं ख। यदि च्वापुइ धी जुयाच्वंगु लः व बुंया दुने स्वथनाच्वंगु लः ल्या मखायेगु खःसा हलिंया सतहय् दूगु २०% फ्रेश वाटर थ्व हे छगु पुखुलि दु।  बैकाल पुखु रूसया साइबेरिया क्षेत्रया दक्षिण भागय्, रूसया निगु राज्यत (इरकुत्स्क ओब्लास्त व बुर्यात गणतन्त्र)या सीमाय् ला। 

थ्व पुखुयात युनेस्कोनं  हलिंया प्राकृतिक सम्पदा धलखे ल्या खाःगु दु। थ्व पुखुया हाकः ६३६ किलोमिटर दु व थ्व पुखुलि हलिंइ दूगु त्वनेज्युगु लःया न्यागु भागय् छगु व रूसय् दूगु त्वने ज्युगु लःया ९०% भाग लः दु। थ्व पुखुलि लुइगु यक्व जीव, व यक्व वनस्पतित हलिंइ गनं मलू। बैकालया दकले गाःवंगु थाय् १,६४२ मिटर (वा ५,३८७ फुट) दु व थुकिया लः हलिंया दक्वं पुखुया लखे दकले सफा नालेगु या। थ्व पुखुया अकार छगु चिब्याःगु, ताःहाकःगु न्हुगु तिमिला थें च्वं।

## स्वयादिसं
* साइबेरिया
* क्यास्पियन सागर

## लिधंसा


पुचः:बुर्यातिया
पुचः:इरकुत्स्क ओब्लास्त
पुचः:पुखु
पुचः:रूसया पुखुत
पुचः:साइबेरियाया पुखुत
पुचः:साइबेरिया
ताङ्गान्यिका पुखू

**टाङान्यिका पुकु** अफ्रिकायागु छगु तधंगु पुकु खः।
तितिकाका पुखु

**टिटिकाका पुकु** बनेज्यायु लागि छ्यलिगु हलिमे दक्ले तज्जागु थासे लागु पुकु ख।। थ्व पुकु समुद्र सतह स्वया ३८१२मिटर (१२,५०७ फीट) च्वे ला। थ्व पुकु एन्डेजयु अल्टिप्लानोय् पेरु व बोलिभियायु सिमानाय् १६°द॰ ६९°प॰य् ला। थ्व पुकुयु एभेरेज जा १०७ मिटर दु। धाःसा दक्ले गावंगु थासे थ्व पुकु २८१ मि. जा। थ्व पुकुयु पश्चिमी भाग पेरुयु पुनो क्षेत्रय् ला धाःसा पूर्वी क्षेत्र बोलिभियायु ला पाज बिभागय् ला।   

२५गु स्वया अप्व खुसित थ्व पुकुलिइ क्वचाइ। थ्व पुकुलिइ ४१गु टापुत दु गुकिलि मनुतेगु घना बस्ती दु।

## लिधंसा

## पिनेया स्वापूत

* World lake database entry for Lake Titicaca
* Bolivian Navy and Naval Ensign
* Lake Titicaca - The Highest Navigable Lake in the World Information about the floating islands and Isla del Sol 
* Ancient Temple found under the waters of Lake Titicaca

पुचः:भूगोल
पुचः:भूगोल
मेडिटेरेनियन सागर

दक्षिणी युरोप व उत्तरी अफ्रिकाया दथुइ दूगु सागर।

## स्वयादिसँ
* समुद्र

पुचः:भूगोल
पुचः:सागर
भिक्टोरिया पुखू

**भिक्टोरिया ताल** अफ्रिकाया तःधंगु तालय् छगू ख। थ्व ताल बेलायतया महारानी भिक्टोरियाया नामं नामांकृत जूगु ख। 

## स्वयादिसँ
* अफ्रिका
* भूगोल
मिसिसिपि खुसि

**मिसिसिपी खुसि** उत्तर अमेरिकाया दकलय् तःधंगु खुसि व्यवस्था ख। 

 
थ्व खुसिया उद्गम निसें विसर्जन तक्कया सकल खण्ड संयुक्त राज्य अमेरिकाया दुने ला। थ्व खुसि पश्चिमी मिनेसोटाय् उत्त्पत्ति जुसें दक्षिण पाखे  बाहा वनि। 
 
थ्व खुसि मिसिसिपी खुसि देल्ताय् मेक्सिकोया खाडीइ क्वचाइ। थ्व खुसि व थुकिया सहायक खुसित संरा अमेरिकाया रक्की च्वपुगुंझ्वः व एपेलेचियन च्वापुगुंझ्वःया दथुइ लानाच्वंगु ३१गु राज्यय् बाहावनाच्वंगु दु। थ्व खुसिया छुं सहायक खुसि क्यानादातक्क थ्यं। थ्व खुसि हलिंया ४गुगू दकलय् ताहाकःगु व १०गु दकलय् तःधंगु खुसि ख। 

अमेरिकाया आदिवासीत मिसिसिपी खुसि व थुकिया सहायक खुसितयेगु सिथय् ताःहाकःगु ई निसें बसोबास यानाच्वंगु इतिहास दु। आदिवासीत आपालं सिकारी, सापु व बुँज्याय् आधारित लहनाय् म्वानावंगु खनेदु। युरोपमित करिब १५००स थ्व खुसि दूगु थासय् थ्यंलिसें थ्व खुसिया रुपरेखा हिलावन। दकलय् न्ह्य थ्व खुसिं न्हु स्पेन, न्हु फ्रान्स व न्हापाया संयुक्त राज्यया सीमा निर्धारण यात। लिपा थ्व खुसि परिवहन व सञ्चार माध्यमया रुपय् पलिस्था जुल। १९गु शताब्दीइ म्यानिफेस्ट देस्तिनीया उत्कर्षय् मिसिसिपी व थी-थी पश्चिमी सहायक खुसितयेसं (दसु मिसौरी खुसि) पश्चिमी संयुक्त राज्य अमेरिकाय् बसोबास विस्तार यायेय ग्वहालि यात।

## हाकः

इतास्का पुखुलिइ थुकिया परम्परागत स्रोतं दायेबलय् मिसिसिपीया हाकः  दु । थुकिया दकलय् ताःहाकःगु खुसिया स्रोत (समुद्रं दकलय् तापाःगु स्रोत), मिसौरी खुसिया स्रोत मोन्टानाया ब्राउरया स्प्रिंगं ल्याखा येबलय् थुकिया हाकः  दु। थ्व खुसि नाइल, अमेजन, व याङजी धुंका हलिमय् प्यंगूगु दकलय् ताःहाकःगु खुसि ख।  दकलय् तःधंगु खुसिया स्रोत (लःया मात्रा कथं) ल्या खायेबलय्, ओहायो खुसि, एलेघेनी खुसिया विस्तारं जुइ, व मिसिसिपी पेन्सिलभेनियाय् शुरु जुइ ।

## सहायक खुसि
मिसिसिपीइ यक्व तःधंगु खुसित वा खुसित दु गुकि थ्व खुसिइ बाहा वनि। मिसिसिपीया जलक्षेत्र संयुक्त राज्य अमेरिकाया यक्व भाग दुथ्याः। थुकिया अर्थ मिसिसिपी व थुकिया सहायक खुसिं संयुक्त राज्य अमेरिकाया यक्व भागया लः निकास याइ।

मिसिसिपीया छुं महत्त्वपूर्ण सहायक खुसित (खुसिया स्रोत निसें अन्त तक्क झ्वः लाक्क थथे दु) :

## लिधंसा

पुचः:भूगोल
पुचः:खुसि
नाइजर खुसि

**नाइजर खुसि** अफ्रिकाया छगू मू खुसि ख।

## स्वयादिसँ
* खुसि

पुचः:भूगोल
पुचः:खुसि
नायाग्रा झ्वाला

**नायाग्रा झ्वाला** हलिंया छगू नांजाःगु झ्वाला ख। 

## स्वयादिसँ
* झ्वाला
उत्तर सागर

**उत्तर सागर** एल्तान्तिक महासागरया सिथय् अवस्थित छगू सागर ख। थ्व सागर ग्रेट ब्रिटेन, स्क्यान्दिनेभिया, जर्मनी, नेदरल्यान्द्स्, बेल्जियम व फ्रान्सया दथुइ ला। 

## लिधंसा
नाइल खुसि

thumb

**नाइल खुसि** ( कप्टिक भासय् ⲫⲓⲁⲣⲟ, लुगांदा भासय् किइरा, न्युबियन भासय् Áman Dawū) उत्तरपूर्वी अफ्रिकाय् दूगु छगू ऐतिहासिक खुसि ख। थ्व खुसि अफ्रिका महाद्वीपया दकलय् ताःहाकःगु खुसि व हलिंया दकलय् ताःहाकःगु खुसि नं खः। छुं विज्ञतेसं धाःसा थ्व खुसियात अमेजन खुसि स्वया चिहाकःगु खुसि धकाः धयातःगु नं दु। नाइल खुसिया हाकः लगभग ६,६५० किमि (४,१३० माइल) दु। थुकिया लः ११गू देसय् थ्यं। थ्व खुसिया लः थ्यनीगु थाय्यात नाइल बेसिन वा नाइल स्वनिगः नं धाइगु या। नाइल बेसिनय् दूगु देय् थ्व कथं दु: तान्जानिया, युगान्दा, रुवान्दा, बुरुन्दि, कङ्गो लोकतान्त्रिक गणराज्य, केन्या, इथियोपिया, इरित्रिया, दक्षिण सुदान, सुदान, व मिस्र। नाइल खुसि मिस्र व सूडानय् लःया मू स्रोत खः। मिस्र थःगु सिंचाई व त्वनिगु लःया निंतिं नाइल खुसिइ निर्भर दु। 

नाइल खुसि तुयु नाइल व वचुगु नाइलया संगमं दूगु खुसि खः। तुयु नाइल नाइल खुसिया छगू मू स्रोत जुसां वचुगु नाइल खुसिं थ्व खुसिया अधिकांश लः वइ। तुयु नाइल वचु नाइल स्वया ताःहाकः व थ्व खुसि मध्य अफ्रीकाया ग्रेट लेक्स क्षेत्रं उत्पत्ति जुइ। तुयु नाइलया दकलय् ताःपाःगु खुसिचाय् मतभेद दु। थुकिया उत्पत्ति अतः रुवान्दा वा बुरुन्दिइ ला।   तुयु नाइल तान्जानिया , भिक्तोरिया ताल, युगान्दा व दक्षिण सुदान जुसें उत्तरय् बाहावनि। वचु नाइल इथियोपियाय् ताना तालं शुरु जुया दक्षिण-पूर्वं  सुदानय् बाहावनि। तुयुव वचु नाइल खुसि सुदानया राजधानी खार्तूमया उत्तरय् संगम जुइ। नाइल खुसि सुदानी मरुभूमिं जुसें उत्तरय् मिस्र तक बाहावनि व नाइल देल्ताय् काइरो नगर जुसें बाहावनि। अनं, थ्व खुसि देमिएता व रोसेता नगर चिलाः भूमध्य-सागरय् बिलय जुइ। वर्तमान मिस्रया आपालं नगर थ्व हे नाइलया स्वनिगलय् ला।  

नाइल खुसिया छगू प्राचीन ऐतिहासिक पृष्ठभूमि दु। हलिंया दकलय् पुलांगु तजिलजिइ छगू मिस्रया तजिलजि थ्व हे खुसिया सिथय् बुयावःगु ख। थ्व लहना ५,००० दँ स्वया नं पुलां। थ्व सभ्यता अधिकांश रुपय् (सुदानी साम्राज्यतेत त्वताः) प्राचीन कालं निसें हे थ्व खुसिइ निर्भर जु। थ्व खुसिया कारणं खुसिसिथय् बुँज्याया विकास जुलः। सुदान व मिस्रय् अथे जूगुलिं प्राचीन मिस्र व न्युबियन जीवनय् नाइलया बाहाःया यक्व महत्व दु। थ्व लहनां खुसिबाहाःयात धार्मिक अनुष्ठानत नाप स्वानातल। नापं खुसिबाहाः वइबिले नखः हनिगु चलन नं दयाच्वन। खुसिबाहाःया प्रति श्रद्धा क्यनेत इमिसं थ्व नखःया खँ थीथी शिलालेखय् च्वयातःगु दु। इस्लामी युगय् मिस्रया राज्यपालतेसं खुसिबाहायात लनेत "नाइलोमितर" दयेकल।

## स्वयादिसँ
* खुसि

पुचः:भूगोल
राइन

**राइन खुसि** युरोपय् बाहा वैगु छगू खुसि ख। थ्व खुसि युरोपया मू खुसिइ छगू ख। थ्व खुसि यक्व देय्‌ जुया बाहा वं।

## लिधंसा

## स्वयादिसँ
* युरोप
* खुसि

पुचः:भूगोल
पुचः:खुसि
सुएज नहर

सुएज नहर हलिंया मू नहरय् छगू ख।

## आर्थिक असर

thumb|270x270px| स्वेज नहरया आम्दानि अमेरिकी डलरय्
right|thumb| १९ गूगु शताब्दीया आर्थिक केन्द्र मध्यय् छगू ट्रिएस्टेया पुलांगु बन्दरगाह
आर्थिक रुपं, सुएज नहर दयेकेधुंका मू कथं भूमध्यसागरीय देय् या समुद्री व्यापारिक शक्तियात फाइदा यात, गुकिलिं आः उत्तर व पश्चिम युरोपेली समुद्री व्यापारिक देय् दसु ग्रेट ब्रिटेन वा जर्मनी यात निकट व सुदूर पूर्वनाप यक्व याकनं स्वापू तयेके फत।   मध्य युरोपनाप प्रत्यक्ष स्वापू दूगु मू हाब्सबर्ग व्यापारिक बन्दरगाह ट्रिएस्टेय् उगु ईलय् तच्वलं उदय जुल।  

१९गु शताब्दीइ ब्रिन्डिसी व ट्रिएस्टें बम्बईया अनुमानित स्टीमशिप यात्राया निंतिं बचत जूगु ई ३७ न्हु, जेनोआं ३२ न्हु, मार्सेलं ३१ न्हु, बोर्डो, लिभरपुल, लन्दन, एमस्टरडम व ह्याम्बर्गं २४ न्हु ख। उगु इलय् ढुवानी यायेगु सामानं थिकेगु नहरया मू पुले फइगु खँय् नं बिचाः यायेमाःगु अवस्था वल। थुकिलिं मध्य व पूर्वी युरोपया भूमि मार्ग नापं भूमध्यसागरीय बन्दरगाहया तच्वलं वृद्धि जुल। जहाज कम्पनीतेगु वर्तमान जानकारी कथं सिंगापुरं सुएज नहर जुयाः रोटरडम वनेगु रुट  म्हो जु व थुकथं अफ्रिका चाःहिलेगु मार्गया तुलनाय् ९न्हु म्हो जु। थुकिया लिच्वः कथं एसिया व युरोप दथुइ लाइनर सेवां थ्व चिहाकःगु रुटया कारणं ४४ प्रतिशत CO २ ( कार्बन डाइअक्साइड ) बचत याइ । पूर्वी अफ्रिका व भूमध्यसागरीय क्षेत्रया स्वापूइ सुएज नहरया उलि हे महत्वपूर्ण भूमिका दु ।   

२०गु शताब्दीइ निगु विश्वयुद्ध व सुएज नहर संकटया कारणं सुएज नहर जुया जुइगु व्यापार यक्व ठप्प जुल। यक्व व्यापारिक प्रवाह भूमध्यसागरीय बन्दरगाहं उत्तरी युरोपेली टर्मिनल, दसु ह्याम्बर्ग व रोटरडमपाखे यंकल। शीतयुद्धया अन्त्य लिपा जक, युरोपेली आर्थिक एकीकरणय् वृद्धि, CO 2 उत्सर्जनया विचाः व चिनियाँ रेशम मार्ग पहल, भूमध्यसागरीय बन्दरगाह गथेकि पिरेयस व ट्रिएस्टे आदि कारण थ्व नहर हाकनं वृद्धि व लगानीया केन्द्रय् लाःगु दु।     

सुएज नहरं २०२३ जुन ३० य् क्वचाःगु आर्थिक दँय् ९.४ अर्ब अमेरिकी डलर वार्षिक आम्दानी यानाः न्हूगु कीर्तिमान तःगु दु  यमनया तटय् च्वंगु जहाजय् हुथी विद्रोहीतय्सं याःगु आक्रमणं मासिक ८० करोड डलर नोक्सानी जूगु इजिप्टया राष्ट्रपति सिसीं जानकारी ब्यूगु दु । 

## स्वयादिसँ
* नहर

## लिधंसा
दक्षिणी महासागर

**दक्षिणी महासागर** छगु महासागर ख। 
## भूगोल
## नापंया थाय्
## वातावरण
## स्वयादिसँ
* महासागर
* भूगोल
पनामा नहर

**पनामा नहर** छगु मनुनं देकुगु नहर खः। थ्व नहरं प्रशान्त व एट्लान्टिक सागर नाप लाई।
## आवश्यकता
थ्व नहर दया व्यापार व यातायातय् सिक्क फाइदा जुगु दु।
* Live webcams Panama Canal

पुचः:भूगोल
पुचः:नहर
भोल्गा खुसि

**भोल्गा खुसी** छगु खुसी ख। थ्व खुसी रुस गणतन्त्रय् ला। थ्व् खुसी युरोपयागु दक्ले ताःहाकगु व महत्त्वपूर्ण खुसीय् छगु ख।
## खुसीयागु लं
## खुसीसिथयागु सहरत

पुचः:खुसि
ह्वाङ्ग हो खुसि

**ह्वाङ्ग हो** चीनया छगू प्राचीन खुसिइ छगू ख। थ्व खुसि याङ्गग्त्से खुसि धुंका चीनया निक्वःगु दकलय् ताःहाकःगु खुसि ख। नापं, थ्व खुसि हलिंया न्यागू दकलय् ताःहाकःगु खुसि नं खः। चीनया चिङ्गाइ प्रान्तय् बायन हर पर्वःया छगू कचा गीजिगेया पर्वःया उत्तरी सतहया थासं थ्व खुसिया उद्गम जुल। थनं चिङ्गाइ-सँदेय् पठार, लोएस पठार, दुतः मङ्गोलिया पठार व उत्तर चीनं जुसें थ्व खुसि बोहाइ सागरय् समाहित जुइ। चिङ्गाइ, सिचुआन, गान्सु और निङ्गशिया, दुतः मङ्गोलिया , शानक्सी, शांक्सी, हेनान व शेडोङ्ग जुसें थ्व खुसि, ९गू प्रान्त व क्षेत्रयतेगु ख्यलं जुसें अन्तय् हुआङ्गहेकौ नगर, केनली जिल्ला, दोङ्गयिङ्ग नगर, शेडोङ्ग प्रान्तं बोहाइ सागरय्(लाइझोउ खाडीइ) बिलय जुइ। थ्व खुसिया मू धाराया कुल हाकः ५,४६४ किलोमितर दु। सकल लः निकासी क्षेत्र ७९५,००० वर्ग किलोमितर दु धाःसा आन्तरिक प्रवाह क्षेत्र ४२,००० वर्ग किलोमितरया क्षेत्रय् दयाच्वंगु दु।

ऐतिहासिक अभिलेखतेगु अनुसार, थ्व खुसिइ यक्व खुसिबाहाः वइगु या। खुसिबाहाःया कारणं खुसिया लं हिलावंगु नं दु। थीथी राजवंशतेगु सरकारं तटबन्ध व बाँध दयेकूसां थ्व खुसिं लं हिलेबिले थाय्थासय् खुसिबाहाः वया यक्व धन-जनया क्षति जुइगु या। 

ह्वाङ्ग हो खुसिया मध्य व क्वसंया भाग चिनिया राष्ट्रया छगू मू जन्मस्थान खः। थ्व थाय् चीनया ऐतिहासिक, आर्थिक, व सांस्कृतिक केन्द्रय् छगू ख। अथे जूगुलिं थ्व खुसिया चिनिया इतिहास व संस्कृतिइ यक्व महत्व दु। 

## भूगोल
### मू सहायक खुसि व ताल
थ्व खुसिया  मुख्य सहायक खुसिइ बाइहे , हेइहे , ताओहे , हुआङ्गशुई ( दातोङ्ग खुसि), ज़ुआङ्गलाङ्ग खुसि, झुली खुसि, चिङ्गशुई खुसि, दाहेइ खुसि, कुये खुसि, वुदिङ्ग खुसि, फेन्हे, वेइहे, लुओहे व किन्हे, दावेन खुसि आदि ला। थुकिलि वेइ खुसि थ्व खुसिया दकलय् तःधंगु सहायक खुसि खः।

ह्वाङ्ग हो खुसि नाप स्वापू दूगु मू तालय् एलिङ्ग ताल, झालिङ्ग ताल, गङ्गनगमा, अयोङ्ग गोङ्गमा, वुलियाङ्गसुहाइ, शाहू, होङ्गजियानाओ, युनचेङ्ग साल्ट लेक, डोङ्गपिङ्ग ताल आदि ला।

### मू स्वनिगः व घाटी
ह्वाङ्ग हो बाहावनिगु थासय् ३०गू स्वनिगः ला। थुकिलि २८गू च्वसंया क्षेत्रय् व २गू क्वसंया क्षेत्रय् ला। थनं थ्व खुसि उत्तरी चीनया ख्यः जुया सागरय् थ्यनि। खुसिया मू बाहा स्वनिगः  खण्डया हाकः १,७०७ किलोमीटर दु। थ्व स्वनिगःया बाहा थ्व खुसिया सकल हाकःया ३१% दु।

थ्व खुसिया मू स्वनिगःत थ्व कथं दु: मंगगा, डुओशी, मैदुओताङ्ग गोङ्गमा, गुआनकाङ्ग,  लाजिया, येहु, लगान, लोङ्गयाङ्ग, अशगोङ्ग, सोङ्गबा, लिजिया, गोङ्गबो, जिशी, सिगौ, लिउजिया, नियूबी, झू लामा, यांगुओ, बापन, चैजिया, सङ्गयुआन, द्याक्सिया ( जियाक्सिया), वुजिन, होंगशान साउथ, होंगशान नर्थ, हेइशान, हू, चिङ्गतोङ्ग,  शांक्सी-शानक्सी, व शांक्सी-हेनान (गुकिलि सैनमेन, रेनजियाडुइ, बाली हतोङ्ग, जियाओलाङ्गदी आदि ला)।

### हुकोउ झ्वाला
ह्वाङ्ग हो खुसि शांक्सी-शानक्सीया दथुइ बाहावनि बिले हुकोउ झ्वाला दयेकि। थ्व झ्वाला थ्व खुसिया दकलय् तःधंगु प्राकृतिक झ्वाला ख व थ्व झ्वाला चीनय् नांजाः। थ्व झ्वाला हुकोउ फल्स नेशनल जियोपार्कय् ला। पूर्वय् शांक्सी प्रान्तय् लुलियाङ्ग पर्वःया दक्षिणी भागय् फ्लेम माउन्तेन ला धाःसा पश्चिमय् शानक्सी प्रान्तय् हुआङ्गलोङ्ग पर्वः ला। 

## स्वयादिसँ
*खुसि
*ताँ
एल्पस्

**एल्प्स** युरोपया छगू मू च्वापुगुं श्रृङ्खला ख।

## स्वयादिसँ
* च्वापुगुं

पुचः:भूगोल
पुचः:च्वापुगुं
तिग्रिस खुसि

**तिग्रिस खुसि** मध्यपूर्वया छगू मू खुसि ख। थ्व खुसिया सिथय् दकलय् न्हापांगु मनुया लहनाय् छगू पलिस्था जूगुलिं थुकियात लहनाया क्रेदल नं धाइगु या। 

## लिधंसा

## स्वयादिसँ
* इराक

पुचः:खुसि
पुचः:भूगोल
पुचः:मध्यपूर्व
पुचः:इतिहास
याङ्जे खुसि

**याङ्जे खुसि** **याङत्से** वा **याङजी** (सरलीकृत चिनियाँ लिपि: 长江; परम्परागत चिनियाँ लिपि: 長江; पिनिन: Cháng Jiāng चाङ जियाङ; अर्थ. 'ताःहाकःगु खुसि') युरेसियाया दकलय् ताःहाकःगु खुसि ख व हलिमय् स्वंगुगु दकलय् ताःहाकःगु खुसि ख। थ्व खुसि सँदेय् पठारया ताङगुला पर्वतया जारी पर्वतं न्ह्यथना सामान्यतया पूर्वी दिशाय् ६,३०० किमि (३,९१५ माइल) जुसें पूर्वी चीन सागरय् थ्यनि। बाहावनिगु लःया मात्रा ल्याखं थ्व हलिमय् न्यागूगु दकलय् तःधंगु प्राथमिक खुसि ख। थुकिया ड्रेनेज बेसिन चीनया भूभागया न्याब्वया छब्व भूभागय् दयाच्वंगु दु। थ्व खुसिया बेसिन क्षेत्रय् चीनया करिब छगू तिहाई जनसंख्या च्वनि।

चीनया इतिहास, तजिलजि व अर्थतन्त्रय् याङत्सेया मू भूमिका दु। द्वलंद्वः दँ न्ह्यःनिसें थ्व खुसियात लः, सिँचाइ, सरसफाइ, यातायात, उद्योग, सीमाना, व युद्धया निंतिं छ्यलाबुलाय् हःगु दु। याङत्से डेल्टां चीनया जीडीपीया २०% तक्क उत्पादन याइ व याङत्सेया थ्री गर्जेज ड्याम हलिमय् दकलय् तःधंगु जलविद्युत केन्द्र ख। सन् २०१४या मध्यय् चीन सरकारं खुसिया सिथय् न्हुगु आर्थिक बेल्ट दयेकेगु निंतिं रेल, सतक व विमानस्थल दूगु बहुस्तरीय यातायात नेटवर्क दयेकेगु घोषणा यात।

## लिधंसा

## स्वयादिसँ
* चीन
एन्दिज च्वापुगुं झ्वः

left|thumb|क्कोनो दे आरित
**एन्देज** दक्षिण अमेरिकाया मू च्वापूगुं श्रृङ्खला ख। थ्व हलिंया दकलय् ताःहाकःगु कन्तिनेन्तल हिमश्रृङ्खला ख। थ्व पर्वतमाला दक्षिण अमेरिकाया पश्चिमी तटय् दयाच्वंगु तज्जागु भूमिया श्रृङ्खला  ख। थ्व पर्वतमालाया हाकः करिब ७,००० किमि (४,३०० माइल), ब्या २०० किमि (१२० माइल) निसें ७०० किमि (४३० माइल) (१८° दक्षिण व २०° दक्षिण अक्षांशया दथुइ दकलय् तब्या), व औसत जाः करिब ४००० मि (१३,००० फित) दु। थ्व पर्वतश्रृङ्खला ७गु दक्षिण अमेरिकी देय् जुया वनि। थ्व देय्‌त भेनेजुएला, कोलम्बिया, इक्वेदर, पेरु, बोलिभिया, चिलि व अर्जेन्तिना ख। 

## लिधंसा

पुचः:भूगोल
ग्रान्द क्यानन

**ग्रान्द क्यानन** (होपि: *Ongtupqa*; ) संयुक्त राज्य अमेरिकाया एरिजोना राज्यय् दूगु छगू पाःलूगु गल्छि ख। थ्व गल्छि कोलोरादो खुसिं चाना दयेकूगु ख। थ्व गल्छि ग्रान्द क्यानन राष्ट्रिय पार्कय् ला। थ्व थाय् हुआलापाइ जाति त्राइबल नेसनं व हाभासुपाइ जातितयेसं रेखदेख या। थ्व क्षेत्र संरक्षणया निंतिं अमेरिकाया न्हापाम्ह राष्ट्रपति थियोदोर रुजवेल्तं यक्व कुतः यानादिल। थुकियात हलिंया ७गु प्राकृतिक आश्चर्यय् छगूया रुपय् नं कायेगु या। 

## लिधंसा

## स्वयादिसँ
* संयुक्त राज्य अमेरिका
* एरिजोना
* कोलोरादो खुसि

पुचः:भूगोल
अफगानिस्तान

**अफगानिस्तान** दक्षिण एशियाया छगू देय्‌ ख। थ्व देय्‌ञा दक्षिण व पूर्वय् पाकिस्तान, पश्चिमय् ईरान, उत्तर पूर्वय् चीन, उत्तरय् तुर्कमनेस्तान, उज्बेकिस्तान व ताजिकिस्तान दु। थ्व देय्‌या जःलाखःला देय्‌तेगु थ्व देय्‌या इतिहास, धर्म आदि लागाय् यक्व स्वापू दु। थ्व देय्‌या यक्व जनसंख्या मुस्मां दु। थ्व देय्‌ ऐतिहासिक रुपय् इरानी, यवनमि, अरब, तर्क, मंगोल, ब्रिटिश, रसियन व अमेरिकाया नेतृत्त्वया नेटोया अधीनय् च्वने धुंकल। छगू देय्‌या कथं १८गु शताब्दीइ अहमद शाह दुर्रानीया ईले पलिस्था जूगु थ्व देय्‌या यक्व थाय्‌ लिपा मेमेगु देय्‌य् लावन। सन् १९१९इ अंग्रेज स्वया स्वतन्त्र जुइ धुंका अफ्गानिस्तान आधुनिक देय्‌ जूवन। थनया जुजुतेत पिथना थ्व देशय् साम्यवादीतेसं शासन काल। रुसी साम्यवादीतेस अमेरिका समर्थित जिहादीतेसं पिथना छ्वल। लिपा थ्व जिहादीतेसं धार्मिक अतिवादया आचरण अंगीकृत यात। ताहाकःगु ई तक्क मुस्मां धर्मया युद्धया नामय् थ्व थासय् धार्मिक अतिवादीतेगु कब्जा धुंका नेटों थ्व थाय्‌ अधिग्रहण याना छगू देय्‌ दयेकेयात स्वयाच्वंगु दु।

## इतिहास
थ्व देय्‌ छुं इ न्ह्य तक्क तालिबानतेसं शासनयाना तगु खः।

## भूगोल
थुकिगु उत्तरे चीन व ताजिकिस्तान, उज्बेकिस्तान, तुर्केमिनिस्तान ला धाःसा दक्षिणे पाकिस्तानला, पश्चीमे ईरान व पूर्वे चीन व पाकिस्तान ला:| थ्व देय्‌या मू नगर व इमिगु सन् २००६या जनसंख्या थ्व कथं दु। 
* काबुल - 2,536,300
* कंधार - 450,300
* हेरात - 349,000
* मजार ए शरीफ - 300,600
* कनदोज - 264,100
* तालुकान - 196,400
* पल-ए-खमरी - 180,800
* जलालआबाद - 168,600
* चार यकार - 153,500
* शबरग़न - 143,900
* गज़नी - 141,000
* सर्पिल - 136,000

## अफ्गानिस्तानया प्रान्त
अफगानिस्तानया प्रान्त थ्व कथं दु
* बदख्शाँ प्रान्त, अफगानिस्तान
* बादगैस प्रान्त, अफगानिस्तान
* बगलान प्रान्त, अफगानिस्तान
* बिलख प्रान्त, अफगानिस्तान
* बामियान प्रान्त, अफगानिस्तान
* दाएकनदी प्रान्त, अफगानिस्तान
* फराए प्रान्त, अफगानिस्तान
* फारयाब प्रान्त, अफगानिस्तान
* गजनी प्रान्त, अफगानिस्तान
* गौर प्रान्त, अफगानिस्तान
* हलमनद प्रान्त, अफगानिस्तान
* हरात प्रान्त, अफगानिस्तान
* जोजजान प्रान्त, अफगानिस्तान
* काबुल प्रान्त, अफगानिस्तान
* कनदेआर प्रान्त, अफगानिस्तान
* कापैसा प्रान्त, अफगानिस्तान
* खोस्त प्रान्त, अफगानिस्तान
* कोनर प्रान्त, अफगानिस्तान
* कनदोज प्रान्त, अफगानिस्तान
* लगमान प्रान्त, अफगानिस्तान
* लोगर प्रान्त, अफगानिस्तान
* ननगरेआर प्रान्त, अफगानिस्तान
* नीमरोज प्रान्त, अफगानिस्तान
* नूरस्तान प्रान्त, अफगानिस्तान
* अरोजगान प्रान्त, अफगानिस्तान
* पकतया प्रान्त, अफगानिस्तान
* पकतीका प्रान्त, अफगानिस्तान
* पनजशीर प्रान्त, अफगानिस्तान
* परवान प्रान्त, अफगानिस्तान
* समनगान प्रान्त, अफगानिस्तान
* सर्पिल प्रान्त, अफगानिस्तान
* तखार प्रान्त, अफगानिस्तान
* वरदक प्रान्त, अफगानिस्तान
* जाबल प्रान्त, अफगानिस्तान

## अर्थतन्त्र
थ्व देयागु मू ज्या बुंज्या ख:|

## राजनीति
## लिधंसा


पुचः:देय्‌
पुचः:भूगोल
पुचः:देय्
लहना

**लहना** वा **सभ्यता** धागु मनू पुचः विकासया छगू अवस्था ख। मनूतेसं बुंज्याया विकास यासें थीथी कथंया ज्या विभाजन, राज्य निर्माण, नगर विकास आदिया झ्वलय्
लहना दयावःगु ख। हलिंया थीथी थासय् थीथी कथं लहना विकास जुसां सकल लहनाय् छुं गुण समान जु। निश्चित थासय् च्वनिगु व नगर देकीगु, सामाजिक नियम, अर्थतन्त्रया विकास, न्हूगु प्रविधि आदि छुं लहनाया गुण ख।  

## इतिहास
* प्राचीन मिस्रया लहना 
* युनानी लहना
* रोमन लहना
* सिन्धु स्वनिगः लहना
* चिनिया लहना
* नेवाः लहना
* एन्दियन लहनात

## स्वया दिसँ
*मनु

पुचः:समाज
शिक्षा

**शिक्षा** धागु ब्वनिगु ब्वंकिगु ज्या ख।

पुचः:शिक्षा
वस्यक

**वयस्क** धयागु प्राणीयागु जीवनयागु छगू मध्यकलीन अवस्था खः । थ्व अवस्थाय् प्राणीयागु विकासक्रम पूर्ण जुइ धुंकी ।
मचा

thumb|मचा
ल्याम्ह मजुम्ह मनुयात मचा धाइ।

पुचः:समाज
मिजंमचा

मिजंम्ह मचायात मिजंमचा धाइ।

पुचः:समाज
मानवशास्त्र

**मानवशास्त्र** (Anthropology) मनूया वैज्ञानिक अध्ययन ख। थ्व अध्ययनया दुने मनूया व्यवहार,मनूया जीव विज्ञान, संस्कृति, समाज, भाषाविज्ञान आदिया वर्तमान व पुलां रुप नितांया अध्ययन जुइ। थ्व ख्यलय् पुलां मनूतेगु नाप अध्ययन जुइ। सामाजिक मानवशास्त्रं व्यवहारया स्वरुपया अध्ययन याइ धाःसा सांस्कृतिक मानवशास्त्रं सांस्कृतिक अर्थया अध्ययन याइ, गुकिलि विश्वास, मूल्य मान्यता आदि ला। थ्व नितां खँग्वःतेत स्वानाः सामाजिक-सांस्कृतिक मानवशास्त्र धाःगु खँग्वः थौंया इलय् सामान्य रुपं छ्येलिगु या। भाषिक मानवशास्त्रं भासां सामाजिक जीवनयात गुकथं प्रभावित याइ धकाः अध्ययन याइ। जैविक वा भौतिक मानवशास्त्रं मनुया जैविक विकासया अध्ययन याइ। 

पुरातत्व, गुकियात प्रायः "विगतया मानवशास्त्र" धाइ, भौतिक प्रमाणया अनुसन्धानया माध्यमं मनुया गतिविधिया अध्ययन याइ। थ्व ख्यःयात उत्तर अमेरिका व एसियाय् मानवशास्त्रया छगू कचा रुपय् कायेगु या धाःसा युरोपय् पुरातत्वयात थःगु हे कथं छगू विषयया रुपय् कायेगु यासें थ्व ख्यःनाप स्वापू दूगु ख्यः, दसु इतिहास व पुरातत्व विज्ञानया अन्तर्गत पुचलय् तइ।

## ख्यःत
मानवशास्त्रया ख्यःत थ्व कथं दु:
* सामाजिक सांस्कृतिक मानवशास्त्र 
* जैविक मानवशास्त्र: जैविक मानवशास्त्र व भौतिक मानवशास्त्र मनु व गैर-मानव प्राइमेटया जैविक, विकासवादी व जनसांख्यिकीय आयामया अध्ययनय् केन्द्रित मानवशास्त्रीय अनुसन्धानयात वर्णन यायेगु ख्यः ख। थुकिलि मनु व मेमेगु प्राइमेटया विकासयात प्रभावित याःगु जैविक व सामाजिक कारक व समकालीन आनुवंशिक व शारीरिक भिन्नतायात उत्पन्न, स्थायी रुप वा हिलाया जाँच याइ।
* पुरातात्विक मानवशास्त्र: पुरातत्व धयागु मनुया अतीतया भौतिक अवशेषया माध्यमं अध्ययन यायेगु ख्यः खः। कलाकृति, जीवजन्तुया अवशेष, व मनुया परिवर्तित परिदृश्य विगतया समाजया सांस्कृतिक व भौतिक जीवनया प्रमाण ख। पुरातत्वविद्तसें न्हापाया मनूतय् ब्यवहार व सांस्कृतिक अभ्यासया स्वरुप पिकायेत भौतिक अवशेषया जाँच याइ। नृवंशविज्ञान छगू प्रकारया पुरातत्व ख गुकिलिं विगतया मनुतेगु पुचःतयेसं त्वःताः वंगु प्रमाणयात बांलाक्क थुइकेत जीवित मनुतेगु पुचःतेगु अभ्यास व भौतिक अवशेषया अध्ययन याइ। थथे अध्ययन यासें लूगु दसिंया आधारय् विगतय् मनु गथे म्वानाच्वंगु जुइमाः धैगु अनुमान याइ।
* भाषिक मानवशास्त्र: भाषिक मानवशास्त्र मनुया संचारया प्रक्रिया, मौखिक व अमौखिक, ई व थासय् भाषाया भिन्नता, भाषाया सामाजिक छ्येलेज्या, भाषा व संस्कृति दथुइ स्वापू थुइकेगु कुतः याइगु कचाः ख। भाषिक मानवशास्त्रीतेसं प्रायः समाजभाषाविज्ञान (sociolinguistics), व्यावहारिक विज्ञान (pragmatics), संज्ञानात्मक भाषाविज्ञान (cognitive linguistics), संकेतशास्त्र (semiotics), प्रवचन विश्लेषण (discourse analysis), व कथन/धापू विश्लेषण (narrative) नापं स्वापू दूगु क्षेत्रय् ज्या याइ। 
* नृवंशविज्ञान मानवशास्त्र

## स्वयादिसँ
* मनु

पुचः:समाज
मिजं

बायचा जुयाः मिजंपहःया स्वभाव भाव व बानि दुपिं मिजं खः।

पुचः:जाः म्हसिका
पुचः:जाः
इहिपा

विवाह एक अनुबंध है जिसके द्वारा दो लोग (आमतौर पर एक पुरुष और एक महिला) एक साथ बच्चे पैदा करने और एक परिवार शुरू करने के लक्ष्य के साथ एक विस्तारित अवधि के लिए या अपने शेष जीवन के लिए एक जोड़े के रूप में एक साथ रहने के लिए सहमत होते हैं। 

यह किसी नागरिक प्राधिकारी (नागरिक विवाह) के समक्ष एक अनुबंध पर हस्ताक्षर करके या किसी धार्मिक प्राधिकारी द्वारा आयोजित समारोह में किया जा सकता है। 

पुचः:समाज
भातः

मिसां इहिपा याम्ह मिजं व मिसाया **भातः** ख।
भावना

**भावना** धागु मनुयागु मानसिकता नाप स्वागु खंग्व खः। छुं भावना थ्व कथं दु-
* ग्याना
* लेताईगु
* तं
* मतिना
* आनन्द
* अहङ्कार
* आतङ्क
* आतुर
* आशा
* आश्चर्य
* इच्छा
* ईर्ष्या
* घसु
* दया
* प्रीति

## स्वयादिसँ
* मनू

पुचः:भावना
ग्याना

**ग्याना** वा **ग्या** छगू मानव भावना ख। दूगु वा मदूगु कारणं मनुया नुगलय् दयावइगु च्युतापूर्ण भाव ख। थ्व भावनाय् मनुया नुगः भाराभारा मिनिगु, चःति वइगु, मिखाया प्युपिल दाइलेत जुइगु आदि खनेदइ। थीथी मनुत थीथी खँ वा अवस्थानाप ग्याइगु या। यक्व मनुत मुनाच्वंगु थासय् न्ह्यःने वना खँल्हायेत ग्याइगु दकलय् साधारण रुपया ग्यानापुइगु अवस्था ख। साधारण अवस्थाय् ग्याइगु भावं मनुयात जुइफैगु विपत्तिं शसंकित याइ। मेमेगु चीजय् थें हे थ्व भावना नं यक्व जुया मनुया न्हि-न्हिया ज्याय् हे तक्यनिगु जुसा थुकियात निदान यायेमा। थुकिया निंतिं न्युरोलोजिस्त व साइकियात्रिस्ततयेगु ग्वहालि कायेगु जुइ। 

## खँग्वःया छ्यला
* ग्याना-पुये
* ग्याना-पुक्क
* ग्याना-भाय्
* ग्या-ख्याः
* ग्या-चिकुपहः (panic)
* ग्या-फरा

## स्वयादिसँ
*भावना

पुचः:भावना
तं

**तं** धागु मनुयागु छगु भाव खः। 
## स्वयादिसँ
* भावना

पुचः:तं
लसता

**लसता** धाःगु छगू मानवीय संवेदना ख गुकिलि मनू लय्तायेगु जुइ। थ्व छगू जटिल व बहुआयामिक भावना खः गुकिं सन्तोषनिसें कयाः तच्वःगु आनन्द तकया सकारात्मक भावना दुथ्याः। थ्व प्रायः सकारात्मक जीवनया अनुभवलिसे स्वापू दु, गथेकि लक्ष्य प्राप्ति, यःपिंलिसे च्वनिगु, वा न्ह्यइपुगु ज्याखँय् ब्वति कायेगु आदि। पिनेया छुं नं स्पष्ट हुनि मदयेक हे लसता थःथम्हं हे नं ब्वलनेफु।

लसताया भिं जुइगु व दक्वं जीवनया सन्तुष्टिलिसे तसकं स्वापू दु। अध्ययनं क्यंगु दु कि तच्वःगु लसता दइपिं मनूतय्के बांलाःगु शारीरिक व मानसिक उसाँय्, क्वातुइगु सामाजिक स्वापू व प्रतिकूलताया इलय् अप्वः नाइसेच्वनिगु प्रवृत्ति दइ ।

सलंसः दँनिसें दर्शन व मनोविज्ञानय् लसताया मालेज्या छगू केन्द्रीय विषय जुयाच्वंगु दु। थ्व भावया छगू हे सर्वमान्य परिभाषा मदुसां सामान्यतया थुकियात सकारात्मक भावना, उद्देश्यया भावना व पूर्णताया भावनाया विशेषता दूगु मनया अवस्था धकाः थुइकेगु याइ।

## स्वयादिसँ
* भाव

## लिधंसा

पुचः:समाज
मतिना

**मतिना** धागु छगु बःलाःगु भावना खः गुकें छम्ह जीव वा वस्तु नापं नुगलंनिसें बांलाः तायेगु व आकर्षित जुइगु खः। मतिनायातः मनूतेगु दयाया स्वभाव नं धाः।

पुचः:समाज
न्ह्यः

thumb|न्ह्यः
न्ह्यः धागु छगू फिजियोलोजिकल प्रक्रिया ख। न्ह्यःया निता अवस्था दु- ननरेम (नन र्र्यापिद आइ मोभनेन्त) न्ह्यः व रेम (र्र्यापिद आइ मुभनेन्त) न्ह्यः। ननरेम न्ह्यलय् ३गु स्तेज दु। अतः, न्ह्यःयात ननरेम स्तेज १, ननरेम स्तेज २, ननरेम स्तेज ३ व रेम न्ह्यलय् बायेछिं। 

## स्वयादिसँ
* चेतना

पुचः:म्वापु
म्हगस

थ्व छगु नेवा: खंग्वः खः, मनूत द्यनीबलय् अचेतन अवस्थाय् हे खनीगु लूयात म्हगस धाइ ।

पुचः:समाज
अव्यवस्थावाद

**अव्यवस्थावाद** छगु राजनैतिक विचा खः। थ्व विचाः कथं राज्यया अस्तित्व आवश्यक मदु व राज्य वा सरकार धाःगु हानिकारक जुइ व मनुया स्वतन्त्रतायात कुण्ठित याइ। 

## लिधंसा

## स्वया दिसँ
* राजनीति

पुचः:राजनीति
पुचः:समाज
लोकतन्त्र

thumb|400px|
**लोकतन्त्र** छगू प्रकारया राजनैतिक व्यवस्था ख। थ्व व्यवस्थाय् राजनैतिक इकाइया दुने च्वनिपिं वालिग मनूतेसं प्रत्यक्ष वा प्रतिनिधिया ग्वहालिं थःगु विचाः वा मत बियाः देय्‌ संकिगु या। २०गु व २१गु शताब्दीइ हलिमय् दकलय् लोकंह्वागु राजनैतिक व्यवस्था थ्व हे ख। लोकतन्त्रय् मेगु व्यवस्था स्वया जनतायात अप्व स्वतन्त्रता बीगु या (दसु नवायेगु स्वतन्त्रता), तर नापं जनतां नं राजनीतिइ जुयाच्वंगु हिलाबुलाय् प्रत्यक्ष नजर तयाच्वनेमा व निश्चित कालखण्डय् थःगु मत बीमा।   

## प्रकार
लोकतन्त्र निगु प्रकारया जुइ, प्रत्यक्ष व प्रतिनिधिमूलक। प्रत्यक्ष लोकतन्त्रय् राजनीतिक इकाइया दुने दुपिं सकल मनूतेसं थःगु विचाः थःमंतुं अभिव्यक्त यायेगु जुइ। म्हो जक्क जनसंख्या दूगु थासय् थन्यागु प्रत्यक्ष लोकतन्त्र सञ्चालन याये अपुइ। जनसंख्या अप्व दूगु थासय् धाःसा सकल मनूतेगु विचाः व्यक्त यायेत ई गाइमखु। थन्याःगु अवस्थाय् जनतां थःगु जनप्रतिनिधि ल्यया थःगु मत व्यक्त याइ। जनतां थःगु प्रतिनिधि सर्वसम्मत पहलं ल्यःसा उकियात सर्वसम्मत प्रतिनिधि धाइ। छम्ह स्वया अप्व प्रतिनिधि दःसा **निर्वाचन** पद्धति छ्येला प्रतिनिधि ल्ययेगु जुइ। निर्वाचन पद्धतिइ जनतातेसं थःगु प्रतिनिधित्त्वया मत छम्ह प्रत्याशीयात बीगु या। थुकियात मतदान धाइ। थन्यागु मतदान पद्धतिइ वालिग दँ थ्यनेधुंकूपिं मनूतेसं थःगु प्रतिनिधिया निंतिं थःगु मत बीगु याइ। दकलय् अप्व मत त्यायेफूम्ह प्रत्याशीं प्रतिनिधि जुइखनि। वर्तमान हलिमय् दकलय् अप्व प्रचलित लोकतान्त्रिक पद्धति थ्व हे ख।   

## स्वयादिसँ
* राजनीति

पुचः:समाज
कूटनीति

**कूटनीति** छगू प्रकारया राजनैतिक पद्धति ख। 

## स्वयादिसँ
*राजनीति

पुचः:समाज
सामन्तवाद

thumb| छम्ह नाइटया इन्भेस्तिच्युर ( नेपल्सया लुइस १ नं १३५२ स पलिस्था याःगु अर्डर अफ द नटया किपा)
**सामन्तवाद**, गुकियात **सामन्ती व्यवस्था** नं धाइ, ९गु निसें १५गु शताब्दी मध्यकालीन युरोपय् कानूनी, आर्थिक, सैन्य, सांस्कृतिक व राजनीतिक तजिलजिया संयोजन ख। व्यापक रुपं परिभाषित यायेगु खःसा सेवा वा श्रमया बदलाय् जग्गाया स्वामित्वं वःगु सम्बन्धया चाकःलिं समाजयात संरचना यायेगु छगू कथं खः ।

क्लासिक परिभाषा, फ्रान्कोइस लुइस गानशोफ (१९४४) द्वारा,  योद्धा कुलीन वर्गया पारस्परिक कानूनी व सैन्य दायित्वया छगू सेटया वर्णन याइ व प्रभु, दास व फिफया मू अवधारणाया चाकःलिइ चाःहिलाच्वंगु दु। 
छगू व्यापक परिभाषा, मार्क ब्लच (१९३९) नं वर्णन यानादिल, गुकिलि योद्धा कुलीन वर्गया दायित्व जक्क मखु तर राज्यया स्वंगुलिं सत्ताया दायित्व नं दुथ्या: थ्व स्वंगु सत्ता कुलीन वर्ग, पादरी, व किसान वर्ग ख, गुपिं सकलें कुलीनवादया छगू व्यवस्थां नाप चिनातःगु दइ। थ्व व्यवस्था दूगु समाजयात गबलें गबलें "सामन्ती समाज" नं धाइ।

सामन्तवादयात अंग्रेजीइ फ्युदलिजम धाइ। थ्व लाटिन खँग्वः   बाय्  (fief),  वःगु खः। थ्व खँग्वः मध्यकालीन ईले छ्येलिगु या।  *फ्युदलिजम वा सामन्तवाद* खँग्वः व थुकिलि वर्णन यानातःगु व्यवस्थायात मध्य युगय् म्वानाच्वंपिं मनुतेसं औपचारिक राजनीतिक व्यवस्थाया रुपय् कल्पना यागु मखुसें अबिलेया परम्पराय् आधारित व्यवस्था ख।  एलिजाबेथ एआर ब्राउनया "द टायरानी अफ ए कन्स्ट्रक्ट" (१९७४) व सुसान रेनोल्ड्सया *फिफ्स एण्ड भ्यासल्स* (१९९४) पिहां वयेधुंका मध्यकालीन इतिहासकारतेगु दथुइ मध्यकालीन समाजयात थुइकेत सामन्तवाद छगू उपयोगी निर्माण ख: कि मखु धइगु बारे निष्कर्षहीन चर्चा जुयाच्वंगु दु। 

## लिधंसा

पुचः:आर्थिक व्यवस्था
पुचः:राजनैतिक व्यवस्था
पुचः:सामाजिक व्यवस्था
नुगः मछिनिगु

**नुग मछिनिगु** छगू भावना ख।

पुचः:भावना
पुचः:समाज
फासीवाद

२० गु शताब्दीया पूर्वार्ध व मध्यकालय् युरोपय् उत्पत्ति जूगु छगू राजनैतिक विचारधारा। 

## स्वयादिसँ
* राजनीति

पुचः:समाज
जहानियावाद

छगु हे परिवारयागु मनुतेसं देय् चलेयायेगु व्यवस्थायात **जहानियावाद** धाई।
मार्क्सवाद

**मार्क्सवाद** कार्ल मार्क्सद्वारा प्रतिपादित छगू साम्यवादी दर्शन ख।

पुचः:समाज
गणतन्त्र

**गनतन्त्र** छगू प्रकारया शासन प्रणाली ख। आधुनिक गणतन्त्रया अवधारणा फ्रान्स व सं रा अमेरिकां वःगु ख।

## स्वयादिसँ
* राजनीति

पुचः:समाज
राष्ट्र

**राष्ट्र** धागु मनुतेगु छगु कथंयागु पुचः खः।

पुचः:समाज
राजनैतिक खल

## नेपाली काँग्रेस (प्रजातान्त्रिक)

सेप्टेम्बर २५, २००७ ले नेपाली काँग्रेस व नेपाली काँग्रेस (प्रजातान्त्रिक) छ्प्पँ जुगु दु |

पुचः:राजनीति
म्याक्रोइकोनोमिक्स

तःधंगु स्केलया अर्थशास्त्रयात म्याक्रोइकोनोमिक्स धाइ।

पुचः:समाज
विज्ञापन

**विज्ञापन** धागु बजार व्यवस्थापनयागु छगु ख्य खः।
राजतन्त्र

**राजतन्त्र** छगु राजनैतिक व्यवस्था ख। थ्व व्यवस्थाय् छम्ह मनु देय्‌यागु मू जुइ। 

## हलिमे राजतन्त्र दुगु देय्‌त
राष्ट्रवाद

छगु राजनैतिक विचा खः।
## म्हसीका

### आयागु हमिले राष्ट्रवाद
## लिधंसा

## स्वया दिसँ
### स्वापू दुगु च्वसु
* राजनीति
*
### पिनेयागु स्वापूत
*

पुचः:राजनीति
दां

छुं नं देय्‌या आधिकारिक ध्येबायात दां धाइ।

## हलिंया मू दांतेगु धलः

२०२५ अक्टोबरय् हलिंया पुलेगु दांय् दकलय् अप्वः छ्यलीगु २० मुद्रा/दांया स्विफ्टया अनुमान क्वय् बियातःगु धलखय् बियातःगु दु  

## स्वयादिसँ
* अर्थतन्त्र

## लिधंसा

पुचः:समाज
पूँजीवाद

**पूंजीवाद** छगू प्रकारया आर्थिक प्रणाली ख गुकिलि वस्तु, उत्पाद व सेवा निजी स्वामित्वय् दै व नापं उकिया संचालन निजी क्षेत्र नं हे याइ। थन्यागु प्रणालीइ समाज व सरकारं नीति निर्माण व नीति पालनया जक्क भूमिका म्हिति व प्रत्यक्ष रुपय् आर्थिक कृयाकलापय् संलग्न जुइमखु। थन्यागु प्रणालीइ मनुतयेसं ध्येबा दयेकेयात थमंतुं ज्या यायेमा। पूंजीवादय् आपालं स्वतन्त्र व मुक्त बजाः दयाच्वनि गन मनुतयेसं थःयात माःगु वस्तु व सेवा न्याये व मी फै। 

## स्वयादिसँ
*अर्थतन्त्र

पुचः:समाज
पुचः:वाद