open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
ख्मेर भाषा

**** छगू भाषा ख।
## वर्गीकरण
 छगू मोन ख्मेर भाषा ख। 

## ल्हाइगु थाय्
 भाषा ल्हाइगु मू थाय् क्याम्बोदिया ख। थ्व भाषायात क्यम्बोदियाया आधिकारिक भाषाया कथं छ्यलिगु या। 

## लिपि व वर्णमाला
[right|thumb| [बर्लिन|बर्लिनय् च्वंगु कम्बोडियाया दूतावासय् आधुनिक खमेर लिपिया छगू दसु]]
खमेर भाय् खमेर लिपिइ च्वइ, थ्व लिपि ७गु शताब्दी स्वया न्ह्यः भारतया पल्लव लिपिं विकास जूगु अबुगिदा ख। ७गु शताब्दी नापंया ईलय् थ्व लिपिइ दकलय् न्हापां ज्ञात शिलालेख खनेदत।   थ्व आखलय् देवनागरी व नेपाललिपिइ थें हे व्यंजनया लिउने, न्ह्यःने, च्वय् वा क्वय् सः चिं स्वाना देपांनिसें जवय् च्वयेगु जुइ। खमेर लिपिया स्वरुप व छ्येलेज्या थाइ व लाओ नाप ज्वःला। थाइ व लाओ निगुलिं खमेर प्रणालीइ आधारित लिपि ख। खमेर लिपि मोन–बर्मी लिपि नाप तापाःगु स्वापू दु ।  कम्बोडिया दुने खमेर वर्णमालाय् साक्षरता ७७.६% दुगु अनुमान दु। 

खमेर भासय् व्यंजन चिंयात निगु पुचलय् बाय् झ्वलय् बायातःगु दु। न्हापांगु झ्वलय् अन्तर्निहित स्वर [ɑː] दु धाःसा लिपांगु झ्वल य् अन्तर्निहित स्वर [ɔː] दु। थ्व झ्वःतेगु खमेर नां, [akʰoːsaʔ] ('सः मदूगु') व [kʰoːsaʔ] ('सः दुगु')। थ्व झ्वलं पुलांगु खमेरया सः दुगु व्यञ्जनया प्रतिनिधित्व यायेत नि ज्वः व्यंजन छ्यःगु खँ क्यनि।  थ्व निझ्वः आखः दयावःगु प्रक्रियाया लिच्वः कथं खमेर वर्णमालाय् अप्व व्यंजन ध्वनिया निंतिं निगु चिं दइ व प्रत्येक सः चिंया निगु सम्भावित पाठ दइ व थ्व प्रारम्भिक व्यंजनया झ्वलय् श्रृंखलाय् निर्भर जुइ: 

## स्वयादिसँ
*भाषा
*साहित्य

## लिधँसा
कजाख भाषा

**** छगू भाषा ख।
## वर्गीकरण
या भाषिक वर्गीकरण।
* तुर्किक 
**साधारण तुर्की
***किप्चक 
****किप्चक–नोगाई 
*****कजाख

## भौगोलिक वितरण

कजाख भाय् ल्हाइपिं तियान शान निसें क्यास्पियन सागरया पश्चिमी सिथ तक्कया चकं भूभागय् च्वनाच्वंगु दु । थ्व भाय् कजाखस्तानया आधिकारिक राज्य भाय् ख, थ्व भाय् ल्हाइपिं थ्यंमथ्यं १ कोटी दु ( सीआईए वर्ल्ड फ्याक्टबुक  या कजाखस्तानया जनसंख्या व अनुपातया जानकारीया आधारय्)। 

चीनय् सिन्जियाङया इली कजाख स्वायत्त प्रान्तय् थ्यंमथ्यं २० लख कजाख जाति व कजाख भाषीत च्वनाच्वंगु दु ।
## भौगोलिक वितरण

कजाख भाय् ल्हाइपिं तियान शान निसें क्यास्पियन सागरया पश्चिमी सिथ तक्कया चकं भूभागय् च्वनाच्वंगु दु । थ्व भाय् कजाखस्तानया आधिकारिक राज्य भाय् ख, थ्व भाय् ल्हाइपिं थ्यंमथ्यं १ कोटी दु ( सीआईए वर्ल्ड फ्याक्टबुक  या कजाखस्तानया जनसंख्या व अनुपातया जानकारीया आधारय्)। 

चीनय् सिन्जियाङया इली कजाख स्वायत्त प्रान्तय् थ्यंमथ्यं २० लख कजाख जाति व कजाख भाषीत च्वनाच्वंगु दु ।

## स्वयादिसँ
*भाषा
*साहित्य

## लिधँसा
अल्बेनियन भाषा

]]

**** छगू भाषा ख।
## वर्गीकरण
अल्बानिया ( Gheg : Shqipnia , ऐतिहासिक : Arberia Arbri वा अन्तरराष्ट्रिय : अल्बानिया ) , आधिकारिक अल्बानिया को गणतन्त्र , पूर्वी युरोप मा एक स्वतन्त्र देश हो । बाल्कन प्रायद्वीपमा पश्चिमी भाग मा स्थित छ र म्यासिडोनिया र दक्षिणी ग्रीस पूर्व यूगोस्लाव गणतन्त्र उत्तरपूर्वी , पश्चिममा मोंटेनेग्रो , कोसोभो द्वारा उत्तर पश्चिम छेउछाउका छ । पश्चिम एड्रियाटिक र Ionian समुद्र संग doused र Otranto को ngushtesës भर इटाली मात्र 78 किमी स्थित । अल्बानिया एक कुल 28.748 किमी ² क्षेत्र र जसमध्ये 900,000 राजधानी र सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण केन्द्र , Tirana बस्न बारेमा 28 लाख बासिन्दाहरू , छ ।
Illyrian सभ्यताको उत्तराधिकारी , अल्बानिया शताब्दीसम्म शासन तुर्क शासन र तानाशाहको अधीनमा शताब्दीयौं पछि , आर्थिक, सामाजिक र सांस्कृतिक पछौटेपन महत्वपूर्ण प्रगति गरेको छ । XX । 1991 मा कम्युनिस्ट शासनको पतन पछि , अल्बानिया लोकतन्त्र र निःशुल्क बजार अर्थव्यवस्था को लागि एक कठिन संक्रमणकालीन अनुभव छ । 2009 देखि , अल्बानिया एक नाटो सदस्य तथा युरोपेली संघ मा सदस्यता को लागि kanditete आवेदक । अल्बानिया कोसोभो स्वतन्त्रताको समर्थन र बाल्कन मा राजनीतिक विवाद समाधान गरेर क्षेत्रीय स्थायित्व कायम महत्त्वपूर्ण साबित भएको छ । यसैबीच , सरकारले विकास सुधार पर्यटन पनि पर्यावरण रखरखाव को लागि दुनिया मा 25th स्थान रखती प्राप्त छ। [ 6 ] [ स्रोत उल्लेख ]
अल्बानिया धेरै लोकप्रिय अखबार देखि 2011 मा आफ्नो छुट्टी बिताउन सबै भन्दा राम्रो ठाँउहरु को चुनिएको थियो । [

धर्म

धर्म केही अन्य प्राचीन मानिसहरू र यहूदीहरू जस्तै तह मा राष्ट्र को अस्तित्व मा एक सर्वोच्च भूमिका खेलेको छ। यो पन्ध्रौं शताब्दीको ख्रीष्टियन पक्षमा Skanderbeg को समय मा एक पवित्र ठाउँमा मागेर असभ्य हमलाबाट र तुर्क को समय मा एक बलियो पहिचान अल्बेनियन दिनुभयो भनेर इसाई थियो जब पोपको र कुलपिता झगडा। [स्रोत उल्लेख] थियो तिनीहरूले अल्बेनियालीहरूसित र helenizuese sllavizuese नीति उद्देश्य छिमेकी देख्यो र अल्बेनियन इलाकाहरूमा को महारत हासिल जब इस्लाम। सबै धर्म को ज्वाला साधारण नैतिक अल्बेनियन पादरीहरूले एक व्यग्र देशभक्तिको भावना संग संयुक्त पुरातन थाल्यौं जोस थियो।
बंगलादेश मा मान्छे को 56.70% मुस्लिम, 10.03% र 6.75% अर्थोडक्स क्याथोलिक हो

## साहित्य
 भाषाया साहित्य
## भाषाया खँग्वःया दसु
## स्वयादिसँ
* भाषा
* साहित्य

## लिधँसा
लाओ भाषा

**लाओ भाषा** (लाओ: ພາສາລາວ) वा लाओसियन  लाओसया आधिकारिक भाषा खःसा लाओसया आधिकारिक भाषा खः। थ्व भाय्यात इसान भाषाया नामं थाइल्याण्डया इसान क्षेत्रय् ल्हाइगु या, गन थ्व छगू महत्वपूर्ण भाषा खः। लाओसय् ३० लख स्वया अप्व मनुतेसं व सकल हलिमय् ३२ लख मनुतेसं ल्हाइगु थ्व भासां लाओसया सांस्कृतिक व सामाजिक ख्यलय् छगू महत्वपूर्ण भूमिका निर्वाह याइ। थ्व भाय् लाओ लिपिइ च्वयेगु या। थ्व लिपि छगू ​​अबुगिदा प्रकारया लिपिउ ख गुगु प्राचीन ताइ लिपिपाखें विकास जूगु खः, ताइ लिपि ब्राह्मि लिपिं विकशित जूगु ख। ब्राह्मि लिपिं नेपाललिपि नं विकशित जूगु ख। 

लाओ छगू टोनल भाषा ख। मेमेगु टोनल भाषा थें लाओ भासय् नं छुं खँग्वःया पिच वा टोनं थुकिया अर्थ हिलेफु। थ्व छगू विश्लेषणात्मक ख गुकिलि विभक्ति मदयेक व्यक्तिगत खँग्वःया संयोजनया माध्यमं खँपु दयेकि। थ्व गुण क्रा-दाइ भाषातेगु मंका गुण ख। नापं थ्व गुण छुं चिनियाँ-सँदेय् भाषा गथेकि चिनियाँ वा भियतनाम थें न्याःगु अस्ट्रोएशियाटिक भाषाय् नं खनेदु। लाओ भाषा थाइ व इसान, नापं दक्षिणपश्चिमी ताइ भाषा स्वया यक्व मपाः व छगू भाय् ल्हाइपिंसं मेगु भाय्  थुइकेफु। लिपि व क्षेत्रीय भिन्नता दुसां नं थ्व भाय्तेगु दथुइ बांलाक्क खँल्हाबल्हा यायेछिं।

लाओसय् लाओ आधिकारिक भाषा जक्क मखु तर छगू मंका भाय् (लिङ्गुआ फ्रान्का) नं ख। अतः, मेमेगु यक्व भाषा ल्हाइगु लाओसया जनसंख्याया भाषिक विविधताया मनूतेत स्वाइगु ज्या नं थ्व भासं याइ। थुकिया सांस्कृतिक महत्व लाओसियन साहित्य, संचार माध्यम, व परम्परागत कलाय् खनेदु। आधिकारिक मापदण्ड स्थापित मजूसां नं भियन्तियान भाषिका थ्व भाय्या मापदण्डया भाषिकाया रुपय् स्थापित दु । अन्तर्राष्ट्रिय रुपय्, लाओ भाषा प्रवासी लाओ समुदाय दथुइ ल्हाइ , विशेष यानाः संयुक्त राज्य अमेरिका, फ्रान्स, व अष्ट्रेलिया थें न्याःगु देसय्, गुकिलिं थ्व भाय्या विश्वव्यापी प्रवासी उपस्थितियात क्यनि। 

## वर्गीकरण
* क्र–दाइ
**ताइ
***दक्षिणपश्चिमी
****लाओ–फुताई
*****लाओ

## स्वयादिसँ
*भाषा
*साहित्य

## लिधँसा

पुचः:भाषा
पुचः:लाओस
गुआरानी भाषा

**** छगू भाषा ख।
## वर्गीकरण
या भाषिक वर्गीकरण।
*तुपियन
**तुपि–गुआरानी
***गुआरानी 
****गुआरानी

## ल्हाइगु थाय्
 भाषा ल्हाइगु मू थाय् दक्षिण अमेरिका ख। थ्व भाषायात पाराग्वेय् आधिकारिक भाषाया कथं छ्यलिगु या।

## ताजि
* पश्चिमी बोलिभियन गुआरानी (बाय् सिम्बा), ७,००० भाषी दूगु भाय्
* पूर्वी बोलिभियन गुआरानी (बाय् चिरिगुआनो, चावुन्कु, पश्चिमी अर्जेन्टिनी गुआरानी), ५५,००० भाषी
** भाषिकात: अभा (उपभाषिकात चाने, तापिते बाय् नान्देवा), इजोसेनो/इजोसेनिओ
* पाराग्वेया गुआरानी (मू गुआरानी), ५० लख अप्वः धया थें मेस्टिजो भाषी
* कोरेन्टाइन गुआरानी (गुआरानी कोरेन्टिनो, तारागुइ/तारागुइ), १,००,००० भाषी, अप्वः धया थें मेस्टिजो व क्रियोलो मनूत
* चिरिपा गुआरानी (बाय् अभा, न्हान्देवा/न्यान्देवा, अपितारे, त्सिरिपा/त्सिरिपा), १२,००० भाषी
* म्ब्या गुआरानी (म्ब्या), २५,००० भाषी

थुपिं ताजित छुं भचा थःथः दथुइ ल्हागु भाय् थुइके फु व छझ्वः भाषिका जूगु सम्भावना दु। अथे जुसां, चिरिपा द्विभाषिकताया (स्पेनी भाषा मंका भाय् जूगुलिं) कारणं जक छगू भाषिकां मेगु भाषिका थुइकेफूगु ख व स्वाभाविक रुपं मखु। नापं, काइवा –पाइ तवितेरा नापं छुंभचा ज्वः, गुकियात *एथ्नोलोगय्* दुमथ्याकू। *एथनोलोगं* तापितेयात छगू बिस्कं भाषाया रुपय् कायेगु या, थ्व भाषा पूर्वी बोलिभिया व पाराग्वेया दथुइ अन्तरभाषिक भाय् ख। थौंकन्हे थन चिरिपा नांं अभाय् हिलेधुंकूगु दु व अभा धाःसा अस्पष्ट भाषा ख। थ्व पुचलय् पाराग्वेया गुआरानी आःतक्क दकलय् अप्व ल्हाइगु भाय् ख व दक्षिण अमेरिका पिने "गुआरानी" खँग्वः आपालं थ्व भाय्या निंतिं छ्यलीगु या।

## स्वयादिसँ
*भाषा
*साहित्य

## लिधँसा
बलूची भाषा

**** पाकिस्तानया बलोचिस्तान प्रान्त व इरानया बलोचिस्तान व सिस्तान प्रान्तय् ल्हाइगु छगू भारोपेली भाय् ख। 

## वर्गीकरण
बलोची छगू भारोपेली भाय् ख। थ्व भाय् इरानी भाय् कचा दुने ला।  
## ल्हाइगु थाय्
 भाषा ल्हाइगु मू थाय् बलोचिस्तान ख। थ्व भाय् बलोची जातिया मांभाय् ख। 
## साहित्य
 भाषाया साहित्य
## भाषाया खँग्वःया दसु
## स्वयादिसँ
* भाषा
* साहित्य

## लिधँसा
बुंडा भाषा

**** छगू भाषा ख।
## वर्गीकरण
या भाषिक वर्गीकरण।
## ल्हाइगु थाय्
 भाषा ल्हाइगु मू थाय् __ ख। थ्व भाषायात ___ आधिकारिक भाषाया कथं छ्यलिगु या। हलिमय् थ्व भाषा ल्हाइपिनिगु ल्याखँ __ दु।
## साहित्य
 भाषाया साहित्य
## भाषाया खँग्वःया दसु
## स्वयादिसँ
*भाषा
*साहित्य

## लिधँसा
पावप्पॆट्टवर् (मलयालम संकिपा)

**पावप्पॆट्टवर्** (मलयालम भाषा:പാവപ്പെട്ടവര്) छगू मलयालम भाषाया  संकिपा खः। थ्व संकिपा सन् १९७९य् पिहांवगु खः।

## बाखँ
थ्व छगू कथानक संकिपा खः। 
## मू पात्र
## संकिपा देकिपिं

*निर्देशक : पि. कॆ. कृष्णन्
*स्क्रिनप्ले : 
*कलाकार : 
## सिरपा
## स्वया दिसँ
*मलयालम संकिपातेगु धलः

## पिनेयागु स्वापू
मलयालम विकिपिडिया
किरगिज भाषा

**** छगू भाषा ख।
## वर्गीकरण
या भाषिक वर्गीकरण।
* तुर्किक 
** साधारण तुर्की
*** किप्चक 
**** किर्गिज–किपचक
***** किर्गिज

## ल्हाइगु थाय्
 भाषा ल्हाइगु मू थाय् कीर्गुस्तान ख। थ्व भाषायात कीर्गिस्तानय् आधिकारिक भाषाया कथं छ्यलिगु या। 

## भाषिका
किर्गिज भाषायात उत्तर व दक्षिणय् निगु मू भाषिकाय् बायातःगु दु। उत्तरया भाषिकाय् अप्वः मंगोलियन पाहाँखँग्वः दु धाःसा दक्षिणया भाषिकाय् अप्वः उज्बेक खँग्वःत दु। मानक किर्गिज उत्तरी किर्गिजय् आधारित दु।  पामिरि किर्गिज धाःगु स्वंगुगु चिधंगु भाषिका नं दुथ्या। 
## स्वयादिसँ
*भाषा
*साहित्य

## लिधँसा

पुचः:भाषा
मेन्दे भाषा

**** (Mɛnde yia) छगू भाषा ख। मेन्दे सियरा लियोनया छगू मू भाय् ख। नापं, थ्व भाय् जःलाखःला लाइबेरिया व गिनीइ नं ल्हाइगु याः। थ्व भाय् दक्षिणी सियरा लियोनय् क्षेत्रीय लिंगुआ फ्रान्काया रुपय् मेन्दे मनुतेसं व मेमेगु जातिया मनुतेसं ल्हाइ।

मेन्दे छगु स्वरात्मक भाषा ख व मन्दे भाषा परिवारय् लाः। मेन्देया प्रारम्भिक व्यवस्थित वर्णन एफ डब्लु मिगेओड व केनेथ क्रसबीं याःगु ख। एथेल एगिन्स्की थःगु डाक्टरेटया ज्याय् थ्व भाय् यात डिकोड यानादिल।

## वर्गीकरण
*नाइजर–कंगो?
**मन्दे 
***पश्चिमी 
****दक्षिणपश्चिमी 
*****मेन्दे–लोमा
******मेन्दे–बन्दी
*******मेन्दे–लोको
********मेन्दे

## ल्हाइगु थाय्
 भाषा ल्हाइगु मू थाय् सियरा लियोन ख। 
## साहित्य
 भाषाया साहित्य
## भाषाया खँग्वःया दसु
## स्वयादिसँ
*भाषा
*साहित्य

## लिधँसा
आक्रमणं (सन् १९८१या संकिपा)

**आक्रमणं** (मलयालम भाषा:ആക്രമണം) छगू मलयालम भाषाया  संकिपा खः। थ्व संकिपा सन् १९८१य् पिहांवगु खः।

## बाखँ
थ्व छगू कथानक संकिपा खः। 
## मू पात्र
## संकिपा देकिपिं
* निर्देशक‍ = श्रीकुमारन् तम्पि
* निर्माता = श्रीकुमारन् तम्पि
* बाखं = श्रीकुमारन् तम्पि
* डायलग = श्रीकुमारन् तम्पि
* अभिनेता‍ = मधु, जयन‍, बालन् के. नायर‍, सत्तार‍, श्रीविद्य, जयभारति, प्रमील
* संगीतं = श्याम
* म्ये रचना = श्रीकुमारन् तम्पि
* एडिटिङ = के. नारायणन्

## लिधंसा

## स्वया दिसँ
*मलयालम संकिपातेगु धलः

## पिनेयागु स्वापू
*मलयालम विकिपिडिया
*मलयालम संगीथम
चिल्ल् (मलयालम संकिपा)

**चिल्ल्** (मलयालम भाषा:ചില്ല്) छगू मलयालम भाषाया  संकिपा खः। थ्व संकिपा सन् १९८२य् पिहांवगु खः।

## बाखँ
थ्व छगू कथानक संकिपा खः। 
## मू पात्र
## संकिपा देकिपिं
थ्व संकिपाया टिम थ्व कथं दु 
*संगीत:	ऎं बि श्रीनिवासन्
*रचन	ओ ऎन् वि कुऱुप्प्
*निर्देशन:	लॆनिन् राजेन्द्रन्
*गायक	ऎस् जानकि ,कॆ जॆ येशुदास्
*ब्यानर 	हयात् मूवीस्
*अभिनेता	नॆटुमुटि वेणु ,ऱोणि विन्सन्ऱ्,वेणु नागवळ्ळि ,अटूर् भासि,जगतिश्रीकुमार्,जलज,शान्तिकृष्ण,अनित ,सुकुमारि,कनकलत
*बाखं	लॆनिन् राजेन्द्रन्
*संभाषणं	लॆनिन् राजेन्द्रन्
*तिरक्कथ	लॆनिन् राजेन्द्रन्
*छायाग्रहणं	विपिन्दास्
*चित्रसंयोजनं	रवि किरण्
*कलासंविधान	ऎस् राजेन्द्रन्
*डिजाइन	ऎस् राजेन्द्रन्

## सिरपा
## स्वया दिसँ
*मलयालम संकिपातेगु धलः

## लिधंसा

## पिनेया स्वापू
* मलयालमसंगीतम्
द्रविद भाय् माचाछि

द्रविड भाषा परिवार हलिंया छगू मू भाषा परिवार ख। थ्व भाषा परिवार दुने तमिल भाषा, तेलुगु भाषा, कन्नड भाषा, मलयालम भाषा, तुलु भाषा, कडवा भाषा आदि भाषा ला।

## ब्वथला
द्रविद भाय् माचाछि छगू तसकं क्वातूगु स्वापू दूगु भाय्तेगु पुचः ख। आपालं विज्ञतेगु विचाः कथं थ्व पुचःयात ४गू पुचलय् ब्वथले छिं:

* **[[दक्षिण द्रविड]]** (Tamil–Tulu, or South DravidianI)
** तमिल-कन्नड
*** 
**** 
***** 
****** 
******* 
******** तमिलोइद, थन तमिल भाय् दुथ्याः
******** मलयालमलोइद, थन मलयालम दुथ्याः
******* इरुला भाय्
****** कोडव भाय्
***** तोडा भाय्
**** कोटा भाय्
*** कन्नडोइद, थन कन्नड व बडग भाय् दुथ्याः
** 
*** कोरुगा भाय्
*** तुलु भाय्
*** कुडिया भाय्

* **दक्षिण-केन्द्र द्रविड** (तेलुगु-कुइ, बाय् दक्षिण द्रविड२)
** 
** तेलुगुइद, थन तेलुगु भाय् दुथ्याः
** गोण्डि-कुइ
*** गोण्डोइद, थन गोण्डी भाय् दुथ्याः
*** 
**** कोण्डा भाय्
**** 
***** 
****** मण्डा भाय्
****** पेङ्गो भाय्
***** 
****** कुभि भाय्
****** कुइ भाय्

* **मध्य द्रविड** (कोलामि–पर्जी)
** 
*** कोलमि भाय्
*** नाइकी भाय्
** 
*** गडब
**** ओल्लारी भाय्
**** कोण्डेकोरे भाय्
*** दुरुवा भाय् (बाय् पर्जी)

* **[[उत्तर द्रविड]]** (ब्राहुइ-कुरुख)
** कुरुख–माल्तो
*** कुरुख भाय् (ओराओन, किसान)
*** माल्तो भाय् (Kumarbhag Paharia, Sauria Paharia)
** ब्राहुइ भाय्

## स्वयादिसँ
* भाषा

पुचः:भाषा
हिरण्यवर्ण महाबिहार

**** नेपाःया यलय् दुगु छगू बिहार ख। थ्व बिहारयात यल: महानगरपालिकां छगू महत्त्वपूर्ण थाय्‌या कथं कायेगु या  ।

## इतिहास
थ्व छगू ऐतिहासिक बिहार ख। थ्व बिहार १२औं शताब्दीय् जुजु भाष्करदेवं देकादिगु ख।

## धार्मिक महत्त्व
थ्व बिहार बौद्ध धर्म कथं महत्त्व तगु छगू बिहार ख।
## स्वयादिसँ
*बिहार (बौद्ध धर्म)
*यल उपमहानगरपालिका
*बौद्ध धर्म
## लिधँसा

## पिनेया स्वापू
*यल उपमहानगरपालिकाया जाःथाय्

पुचः:यल
पुचः:बौद्ध धर्म
यलया महाबिहार

यल उपमहानगरपालिका कथं यलय् दुगु ऐतिहासिक महाविहारत थ्व कथं दु  -  
*हिरण्यवर्ण महाबिहार
*रुद्रवर्ण महाबिहार
*रत्नाकर महाबिहार
*यशोधर महाबिहार
*जेष्ठवर्ण महाबिहार
*धर्मकीर्ति महाबिहार
*दत्तनाम महाबिहार
*गूणलक्ष्मी महाबिहार
*चक्रवर्ण महाबिहार
*बज्राकिर्ति महाबिहार
*रुद्रदेव महाबिहार
*वैष्यवर्ण महाबिहार
*मयुरवर्ण महाबिहार
*जय मनोहर महाबिहार
*श्री बच्छ महाबिहार
*बलाधार महाबिहार
*अक्षयश्वर महाबिहार
*रक्षेश्वर महाबिहार
*लोकाकिर्ति महाबिहार
*नापीचन्द्र महाबिहार
*गोपीचन्द्र महाबिहार
*ललितचन्द्र महाबिहार
*सप्तपुर महाबिहार
*पध्मोच्च महाबिहार
*राज श्री महाबिहार
*मणिमण्डप महाबिहार
*चन्द्रसूर्य महाबिहार
*जयश्री महाबिहार
*गुस्तल महाबिहार
*लोक किर्ति महाबिहार
*थवीर पात्र महाबिहार
*कामुकनाम महाबिहार
*इति राज महाबिहार 
*बसुच्च महाबिहार 

## लिधँसा

पुचः:बौद्ध धर्म
पुचः:यल
देशाटनक्किलि करयारिल्ल (सन् १९८६या संकिपा)

**देशाटनक्किळि करयाऱिल्ल** (मलयालम भाषा:ദേശാടനക്കിളി കരയാറില്ല) छगू मलयालम भाषाया  संकिपा खः। थ्व संकिपा सन् १९८६य् पिहांवगु खः। 

## बाखँ
थ्व छगू कथानक संकिपा खः। 

## संकिपा टिम
* निर्देशक : पि. पत्मराजन्
* स्क्रिनप्ले : 
* कलाकार : शारि, मोहनलाल, कार्तिक, उर्वशी आदि। 

## स्वया दिसँ
* मलयालम संकिपातेगु धलः

## पिनेयागु स्वापू
* मलयालम विकिपिडिया
* IMDB लिङ्क्

पुचः:मलयालम संकिपा
धिं तरिकिट तों (मलयालम संकिपा)

**धिं तरिकिट तों** (मलयालम भाषा:ധിം തരികിട തോം) छगू मलयालम भाषाया  संकिपा खः। थ्व संकिपा सन् १९८६य् पिहांवगु खः।

## बाखँ
थ्व छगू कथानक संकिपा खः। 
## मू पात्र
## संकिपा देकिपिं

*निर्देशक : प्रियदर्शन्
*स्क्रिनप्ले : 
*कलाकार : 
## सिरपा
## स्वया दिसँ
*मलयालम संकिपातेगु धलः

## पिनेयागु स्वापू
मलयालम विकिपिडिया
जिम्मी कार्टर

thumb|right|जिम्मी कार्टर (१९२४-२०२४)

## जिम्मी कार्टर
जिम्मी कार्टर अमेरिका या पुलांम्ह राष्ट्र्पति व कार्टर सेन्टर या प्रमुख ख |
अमेरिका

## संयुक्त राज्य अमेरिका
संयुक्त राज्य अमेरिका, उत्तर अमेरिका महादेश यु छ्गु देय् ख ।
कार्टर सेन्टर

## कार्टर सेन्टर
पुलांम्ह अमेरिका या राष्ट्र्पति जिम्मी कार्टर व रोजलिन कार्टरं चायेकुगु छगु संस्था ख: |  पुलांम्ह अमेरिका या राष्ट्र्पति जिम्मी कार्टरं थ्व संस्था या प्रमुख ख: |
आइ फोन

**आइ फोन** एप्पल कर्पोरेसन|एप्पल या न्हूगु मोबाइल फोन खः | **आइ फोन** एप्पल कर्पोरेसन नं पिकाःगु इन्टरनेट व मल्टिमिडिया दुगु स्मार्ट फोन खः । न्हापांगु आइ फोन ज्यानुरी ९, २००७ य् पिदंगु खः । थ्व अमेरिकाय् आधिकारिक कथं जुन २८, २००७ये लंच जुगु ख:। बेलायतये थ्व आधिकारिक कथं नोभेम्बर १०, २००७ ये लंच जुगु ख: | 

पुचः:प्रविधि
मल्टिपल मायलोमा

## मल्टिपल मायलोमा
मल्टिपल मायलोमा छ्गु ल्वे खः |
विन्डोज भिस्टा

## विन्डोज भिस्टा
विन्डोज भिस्टा माइक्रोसफ्ट कर्पोरेसन|माइक्रोसफ्टया न्हूगु अपरेटिंग सफ्टवेर खः |
आणविक परिक्षण

**आणविक परिक्षण** धाःगु आणविक ल्वाभःया परिक्षण यायेगु ज्या ख। 

## स्वयादिसं
* ल्वाभः

पुचः:आणविक ल्वाभः
१९२१ (मलयालम संकिपा)

टि. दामोदरन्या बाखं व ऐ.वि. शशि निर्देशनय् संकिपा १९२१ दयेकूगु ख। मम्मूट्टि, सुरेष् गोपि, मधु आदि थ्व संकिपाया मू कलाकार ख। 

## म्ये
* धीरसमीरे यमुनातीरे -  कॆ ऎस्‌ चित्र 
* मुत्तुनव रत्नमुखं  - नौषाद्‌
* फिर्दौसिल् अटुक्कुम्पोळ् - नौषाद्‌, विळयिल् वल्सल 
* वन्दे मातरं (बङ्किं चन्द्र चाऱ्ऱर्जि) - कॆ ऎस्‌ चित्र, कोरस

## स्वयादिसँ
* मलयालम संकिपा

पुचः:सन् १९८८या संकिपा
आगस्ऱ्ऱ् १ (मलयालम संकिपा)

**आगस्ऱ्ऱ् १** (मलयालम भाषा:ആഗസ്റ്റ് ൧) छगू मलयालम भाषाया  संकिपा खः। थ्व संकिपा सन् १९८८य् पिहांवगु खः।

## बाखँ
थ्व छगू कथानक संकिपा खः। 
## मू पात्र
## संकिपा देकिपिं

*निर्देशक : सिबि मलयिल्
*स्क्रिनप्ले : 
*कलाकार : मम्मूट्टि
## सिरपा
## स्वया दिसँ
*मलयालम संकिपातेगु धलः

## पिनेयागु स्वापू
मलयालम विकिपिडिया
त्यजेत्‌

**त्यजेत्‌** छगु संस्कृत भाषायागु खँग्वः  खः। थ्व खँग्वःयागु  छ्येलेज्या येक्व सफू व स्तोत्रय् जुगु दु।

## खँग्वःयागु उत्पत्ति व छ्येलेज्या
### उत्पत्ति व विकास
थ्व खँग्वयागु छ्येलेज्या दक्ले न्ह्य संस्कृतय् जुगु ख। लिपा थ्व खँग्वयागु तत्सम खँग्वया रुपे यक्व भासे, यक्व कथलं छ्येलेज्या जुल। 
### छ्येलेज्या

थ्व खँग्वयागु छ्येलेज्या संस्कृतय् व संस्कृत नाप स्वापू दुगु व संस्कृत नं बुया वगु भाषे जुगु खने दु। 
## मेमेगु भाषे छ्येलिगु रुप
मेमेगु भाषे थ्व खँग्वयात छ्येलिगु रुप थ्व कथलं दु 
*नेपाल भाषा : 
*पालि : 
*हिन्दी : 
*खेँ भाषा : 
*बांग्ला भाषा : 
*मराठी भाषा : 
*भोजपुरी भाषा : 
*उडिया भाषा : 
*गुजराती भाषा : 
*मणिपुरी भाषा : 
*रोमानी भाषा : 
*पञ्जाबी भाषा : 
*आसामी भाषा : 
*मैथिली भाषा : 
*द्रविड भाषात : 
*मेमेगु भाषा: 

## स्वया दिसँ
*संस्कृत

## पिनेयागु स्वापू
संस्कृत खँग्वसफू
त्रिकोणासन

**त्रिकोणासन** छगु योग आसन ख। थ्व आसन हठ होगया छगू महत्त्वपूर्ण आसन ख।

## स्वया दिसँ
*योग

## पिनेयागु स्वापू
## External links
* सन्तोष
दक्षता

**दक्षता** धाःगु ज्या यायेफैगु क्षमता ख। दक्षता धाःगु गल्ती मयायेगु बाय् छुं ज्या यायेगु झ्वलय् सामग्री, ऊर्जा, कुतः, ध्यबा, व ई बर्बाद मयायेगु छगू मापनीय क्षमता खः। अप्वः सामान्य अर्थय् धायेगु खःसा, थ्व ज्यायात बांलाक, सफलतापूर्वक व बर्बादी मजुइक यायेगु क्षमता खः।

अप्व गणितीय वा वैज्ञानिक खँग्वलय् दक्षतां छुं नं ज्याया स्तरयात क्यनि। दकलय् म्हो मात्राय् इन्पुट कासें दकलय् अप्व आउटपुट प्राप्त याःसा छुं नं चीज अप्व दक्ष जुइ। 

## खँग्वःयागु उत्पत्ति व छ्येलेज्या
### उत्पत्ति व विकास
थ्व खँग्वयागु छ्येलेज्या दक्ले न्ह्य संस्कृतय् जुगु ख। लिपा थ्व खँग्वयागु तत्सम खँग्वया रुपे यक्व भासे, यक्व कथलं छ्येलेज्या जुल। 
### छ्येलेज्या

थ्व खँग्वयागु छ्येलेज्या संस्कृतय् व संस्कृत नाप स्वापू दुगु व संस्कृत नं बुया वगु भाषे जुगु खने दु। 

## थीथी ख्यलय् दूगु थीथी दक्षताया दसु
### भौतिक शास्त्र
* ऊर्जाया मात्रा प्रति उपयोगी ज्या, यान्त्रिक फाइदा स्वया आदर्श यान्त्रिक फाइदा (mechanical advantage over ideal mechanical advantage), प्रायः ग्रीक चिधंगु आखः η ( Eta ):
** विद्युतीय दक्षता
** उर्जा हिलेगु दक्षता
** यान्त्रिक दक्षता
** थर्मल दक्षता , याःगु ज्या व थर्मल उर्जा खपतया अनुपात
* दक्ष उर्जा छ्यलाबुला , दक्षता अप्वयेकेगु उद्देश्य
** थर्मोडायनामिक्सय् :
*** उर्जा हिलेगु दक्षता, थर्मोडायनामिक्सया निगूगु नियमया नोक्सानीया दापू
** विकिरण दक्षता , विकिरणित शक्ति व एन्टेनाया टर्मिनलय् सोसे जुइगु शक्तिया अनुपात
** भोल्युमेट्रिक दक्षता: आन्तरिक दहन इन्जिन डिजाइनय् आरएएफ(RAF)या निंतिं 
* लिफ्ट-टु-ड्राग अनुपात
* फाराडे दक्षता , इलेक्ट्रोलाइसिस
* क्वान्टम दक्षता , फोटोसेन्सिटिभ उपकरणया संवेदनशीलताया दापू
* ग्रेटिङ्ग दक्षता , न्हाय्कंया प्रतिबिम्बया सामान्यीकरण, विवर्तन ग्रेटिङ्गय् विस्तारित

### अर्थशास्त्र
उत्पादकत्व भिंकेगु प्रविधि
* आर्थिक दक्षता 
* बजाः दक्षता, बजाः गुलि तक दक्ष बजारया आदर्शलिसे ज्वःलाः
** पारेटो दक्षता 
** कलडोर-हिक्स दक्षता 
** आवंटन दक्षता, सामानया इष्टतम वितरण
** दक्षता ज्याला, उत्पादकत्व अप्वयेकेत बजार दर स्वयां अप्वः ज्यामितय्त तलब बीगु ।
* ब्यवसाय दक्षता, खर्चया सापेक्ष राजस्व, आदि ।
* दक्षता आन्दोलन, प्रगतिशील युगया (१८९०–१९३२), अर्थतन्त्र, समाज व सरकारय् दक्षताया वकालत 

### मेगु विज्ञानय्
* कम्प्यूटिङ्गय् :
** एल्गोरिदमिक दक्षता , कम्प्यूटर प्रोग्रामया गति व मेमोरी आवश्यकतायात अनुकूलित यायेगु।
** सिस्टम डिजाइन व सिस्टम आर्किटेक्चरय् छगू गैर-कार्यात्मक आवश्यकता (गुणस्तरया मापदण्ड) गुकिं बियातःगु भारया निंतिं संसाधन खपतया बारेय् धाइ
** डाटा सन्चारय् दक्षता कारक
* स्वथनेगु दक्षता , कम्प्यूटर डाटा स्वथनेगु प्रभावकारिता
* दक्षता (तथ्यांक) 
* सामानया दक्षता, निर्माण परियोजना बाय् भौतिक प्रक्रियाया दथुइ माःगु सामानया दाना स्वइ ।
* प्रशासनिक दक्षता , सार्वजनिक प्राधिकरण दुने पारदर्शिता मापन व नागरिक व ब्यवसायया निंतिं नियम व कार्यविधिया सरलता
* जीवविज्ञानय् :
** फोटोसिन्थेटिक दक्षता
** पारिस्थितिक दक्षता

## स्वया दिसँ
*ज्या
दधिची

**दधिची** हिन्दू धर्म कथं छम्ह ऋषि ख। वय्‌कःयात दयालु ऋषिया रुपय् कायेगु या।
## खँग्वःयागु उत्पत्ति व छ्येलेज्या
### उत्पत्ति व विकास
थ्व खँग्वयागु छ्येलेज्या दक्ले न्ह्य संस्कृतय् जुगु ख। लिपा थ्व खँग्वयागु तत्सम खँग्वया रुपे यक्व भासे, यक्व कथलं छ्येलेज्या जुल। 
### छ्येलेज्या
थ्व खँग्वयागु छ्येलेज्या संस्कृतय् व संस्कृत नाप स्वापू दुगु व संस्कृत नं बुया वगु भाषे जुगु खने दु। 
## बाखँ
देव व असुरतेगु ल्वापुइ द्यतेसं दघिचीया क्वें नं देकातगु अस्त्र छ्येलातिनि त्याइगु धका सीधुंका वय्‌कलं थगु क्वें द्यःतेत ब्युगु धैगु बाखं दु। 
## स्वया दिसँ
*हिन्दू धर्म
वाकु

**वाकु** म्हुतु दुनेया म्यान्डिबल व म्याक्सिलाया च्वय् च्वंगु म्युकोसल टिस्यू ख। थुकियात अंग्रेजीइ गम धाइ। थुकिलिं मनूया उसाँय् दुने यक्व प्रभाव दयेकी। 

थ्व म्हुतुया सफ्ट टिस्यू लाइनिङ्गया ब्व खः । थुकिलिं वायात घेरे याइ अले उकिया जःखः सील याइ। म्हुतुसि व न्हाय्पंया सफ्ट टिस्यू लाइनिङ स्वया भिन्न अप्वः धइथें वाकुया अन्तर्निहित क्वँय् नाप क्वात्तुक स्वापू दइ गुकिं यानाः उकिया च्वय् वनीगु नसा-त्वंसाया घर्षणयात प्रतिरोध यायेत ग्वाहालि याइ। थुकथं उसाँय् सुथांलाइबिले थ्व टिश्यूइ पेरियोडोन्टल हमलाया निंतिं छगू प्रभावकारी प्रतिरोधात्मक भूमिका म्हिती। 

## स्वया दिसँ
*एनाटोमी

## लिधंसा
दया

**दया** छगू मानव भावना ख। 

## स्वया दिसँ
*भावना

पुचः:भावना
दल

**दल** धागू राजनैतिक विचारधारा दुगु मनुतेगु पुचः ख। आपालं थन्यापु पुचःतेसं निर्वाचनय् ब्वति काइ व संसद वा अन्यागु मेगु गुथिइ सहभागित क्यनि। 

## खँग्वःयागु उत्पत्ति व छ्येलेज्या
### उत्पत्ति व विकास
थ्व खँग्वयागु छ्येलेज्या दक्ले न्ह्य संस्कृतय् जुगु ख। लिपा थ्व खँग्वयागु तत्सम खँग्वया रुपे यक्व भासे, यक्व कथं छ्येलेज्या जुल। 

## स्वया दिसँ
* राजनीति

पुचः:राजनीति
दशावतार

**दशावतार** धागु विष्णुया झिगु अवतार ख। हिन्दू धर्म कथं भगवान विष्णुं १०गू अवतार कया हलिमय् जन्म कयादि। थुकिलि ९ अवतारं आःतक्क जन्म कयादी धुंकल धाःसा १गु अवतारं जन्म कायेमानि।

## खँग्वःयागु उत्पत्ति
### उत्पत्ति व विकास
थ्व खँग्वयागु छ्येलेज्या दक्ले न्ह्य संस्कृतय् जुगु ख। लिपा थ्व खँग्वयागु तत्सम खँग्वया रुपे यक्व भासे, यक्व कथलं छ्येलेज्या जुल। 

## अवतारत
हिन्दू धर्म कथंया अवतारत थ्व कथं दु-
*मत्स्य
*कुम्भ
*बराह
*नरसिंह
*बामन
*परशुराम
*राम
*कृष्ण
*बुद्ध
*कल्की

## स्वया दिसँ
*हिन्दू धर्म
*विष्णु

## शास्त्रय् दसु

**क्रियाधिकारः — त्रिंशोऽध्यायः**
इति सङ्क्षेपत: प्रोक्तं पञ्चवीरसमर्चनम्।
अनुक्तान्यत्र सर्वाणि विष्णोरिव समाचरेत् ।। 30.133 ।।
इत्यार्षे श्रीवैखानसे भगवच्छास्त्रे भृगुप्रोक्तायां संहितायां क्रियाधिकारे दशावतार पञ्चवीरप्रतिष्ठादिविधिर्नाम 			
				त्रिंशोऽध्याय:।
				   ------

**भृगुसंहिता — पञ्चदशोऽध्यायः**

अथ पञ्चदशोऽध्यायः.	
दशावतार कल्पः (रामः) भार्गवः	
अतः परशुरामस्य स्थापनं वक्ष्यतेऽधुना   ।

**वाचस्पत्यम् — दरिद्रा**
**दशरूपभृत्**  पु० दश मत्स्यादीनि रूपाणि बिभर्त्ति 
: भृक्विप् । मत्स्यादिदशाकृतिधारके विष्णौ शब्दार्थक० ।
: दशावतारशब्दे तद्रूपाणि दृश्यानि ।
**दशलक्षणक**  पु० दश लक्षणान्यस्य कप् । धर्म्मे “दश लक्षण-

**शब्दकल्पद्रुमः — दशबलः**
**दशरूपभृत्**, पुं, (दश मत्स्यकूर्म्मवराहादीनि
:रूपाणि बिभर्त्तीति । भृ + क्विप् तुगागमश्च ।)
:विष्णुः । इति शब्दार्थकल्पतरुः ॥ (दशावतार-
:शब्देऽस्य विशेषो द्रष्टव्यः ॥)

## लिधंसा
इता

**इता** बा **येता** प्यता खेय् छता ख। थ्व खे वन्ता व यौताया दथुया निखेय् छखे व यन्ताया अःखः खे ख। 

## स्वयादिसँ
*खे

पुचः:खे
दक्षिणात्तात्‌

**दक्षिणात्तात्‌** छगु संस्कृत भाषायागु खँग्वः  खः। थ्व खँग्वःयागु  छ्येलेज्या येक्व सफू व स्तोत्रय् जुगु दु।

## खँग्वःयागु उत्पत्ति व छ्येलेज्या
### उत्पत्ति व विकास
थ्व खँग्वयागु छ्येलेज्या दक्ले न्ह्य संस्कृतय् जुगु ख। लिपा थ्व खँग्वयागु तत्सम खँग्वया रुपे यक्व भासे, यक्व कथलं छ्येलेज्या जुल। 
### छ्येलेज्या

थ्व खँग्वयागु छ्येलेज्या संस्कृतय् व संस्कृत नाप स्वापू दुगु व संस्कृत नं बुया वगु भाषे जुगु खने दु। 
## मेमेगु भाषे छ्येलिगु रुप
मेमेगु भाषे थ्व खँग्वयात छ्येलिगु रुप थ्व कथलं दु 
*नेपाल भाषा : 
*पालि : 
*हिन्दी : 
*खेँ भाषा : 
*बांग्ला भाषा : 
*मराठी भाषा : 
*भोजपुरी भाषा : 
*उडिया भाषा : 
*गुजराती भाषा : 
*मणिपुरी भाषा : 
*रोमानी भाषा : 
*पञ्जाबी भाषा : 
*आसामी भाषा : 
*मैथिली भाषा : 
*द्रविड भाषात : 
*मेमेगु भाषा: 

## स्वया दिसँ
*संस्कृत

## पिनेयागु स्वापू
संस्कृत खँग्वसफू
दक्षिणायन

पृथ्वीया धूरीइ तिल्त दुगुलिं सूर्द्य गब्लें उत्तरय् वंगु व गब्लें दक्षिणय् वंगु थें खने दइ। **दक्षिणायन** धागू पृथ्वीया सतहं स्वेबिले सूर्द्य दक्षिणय् वंगु प्रकृया ख।

## खँग्वःयागु उत्पत्ति व छ्येलेज्या
### उत्पत्ति व विकास
थ्व खँग्वयागु छ्येलेज्या दक्ले न्ह्य संस्कृतय् जुगु ख। लिपा थ्व खँग्वयागु तत्सम खँग्वया रुपे यक्व भासे, यक्व कथं छ्येलेज्या जुल। 
## स्वया दिसँ
*खगोल
*मौसम
दाः

**दाः** धाःगु सकल प्राणीया म्हय् दइगु स्वंगु मू अर्ग्यानिक वस्तुइ छता ख।

## स्वया दिसँ
*जीवविज्ञान
कथु

मनुया गःपया न्ह्यनेया भाग।

## नांछुना
थ्व खँग्वः संस्कृत खँग्वः कण्ठं पाहां खँग्वःया कथं नेपालभासय् दुथ्याःगु ख। नेपालभासय् थ्व खँग्वः हिलाः कथु जूगु ख। 

## स्वयादिसँ
* म्ह

## लिधंसा

पुचः:एनाटोमी
दारा

**दारा** वा **दारायुस** वा **देरियस** प्राचीन पारसी जुजु ख। 

पुचः: प्राचीन पारसी लहना
न्हिल्याः

गूगु नं सम्बतय् दच्छियातः थिथि लाय् ब्वथलातै अलय् व लच्छि दुनेया छन्हुयातः न्हिल्याः धकाः धाइ ।

## स्वया दिसँ
*दिं
*नेपाल सम्बतया न्हिल्याः नगुमाः

पुचः:ई
दीपक

**दीपक** छगु संस्कृत भाषायागु खँग्वः  खः। थ्व खँग्वःया साधारण अर्थ मत जुसां थीथी थासय् थीथी अर्थ दु

## खँग्वःयागु उत्पत्ति व छ्येलेज्या
### उत्पत्ति व विकास
थ्व खँग्वयागु छ्येलेज्या दक्ले न्ह्य संस्कृतय् जुगु ख। लिपा थ्व खँग्वयागु तत्सम खँग्वया रुपे यक्व भासे, यक्व कथलं छ्येलेज्या जुल। 
### काव्यय् छ्येलेज्या
काव्यय् दीपकालङ्कारः वा दीपक अलङ्कार छगू काव्यया तिसा ख। छुं नं खँय् प्रकाश दयेकेत थन्याःगु काव्यया तिसा छ्यलीगु या। क्वसं बियातःगु दसुलि थ्व अलङ्कार छ्यलातःगु दु:
:**मणिः शाणोल्लीढः समरविजयी हेतिदलितो** (अर्थ: छुं नं मणि शाणय् बलाक्क च्वले धुंका झःझः धाइ अथे हे योद्धा समर वा ल्वापूइ विजय जुया झःझः धाइ, घाःपाः जुसां।)
:**मदक्षीणो नागः शरदिसरितः श्यानपुलिनाः ।**
:**कलाशेषश्चन्द्रः सुरतमृदिता बालवनिता**
:**तनिम्ना शोभन्ते गलितविभवाश्चार्थिषु नृपाः ॥**

## स्वया दिसँ
*काव्यया तिसा

## पिनेयागु स्वापू
संस्कृत खँग्वसफू

## छ्येलेज्या
* दसु — ऊपर के कथन से यह बात सिद्ध होती है कि-वेदविषय में जहां कहीं प्रमाण की आवश्यकता हो, वहां सूर्य और **दीपक** के समान वेदों का ही प्रमाण लेना उचित है। 
* दसु — अर्थात् जैसे सूर्य और **दीपक** अपने ही प्रकाश से प्रकाशमान होके, सब क्रियावाले द्रव्यों को प्रकाशित कर देते हैं, वैसे ही वेद भी अपने प्रकाश से प्रकाशित होके अन्य ग्रन्थों का भी प्रकाश करते हैं। 
* दसु — ननु "संजहार शरत्कालः"इत्यादावपि **दीपक**े पदेनैकेन वस्तुद्वयसमवेते द्वे क्रिये कथ्येते। 
* दसु — न चैवं **दीपक** इति नातिव्याप्तिः। 
* दसु — **दीपक** उवाच -। 

## लिधंसा
यांसः

**यांसः बाय् टेलिफोन बाय् तापाःसः** (नेपालभाषा: यां + सः, अर्थ: तापाःगु सः) धयागु छगू सञ्चार उपकरण खः गुकिं निम्ह बाय् अप्वः मनूतयगु दथुइ सः (voice) या आदान-प्रदान यायेत ग्वाहालि याइ। थ्व ज्वलं छ्यला मनूया सःयात विद्युतीय सङ्केत (electrical signals) य् हिलाः तार वा रेडियो तरङ्ग पाखें तापाःगु थासय् थ्यङ्की, अले अन हाकनं उगु सङ्केतयात सलय् हिलाबी। यांसःया आविष्कारं हलिंया सामाजिक व आर्थिक संरचनाय् तसकं तःधंगु प्रभाव लाकूगु दु।

## खँग्वःया उत्पति
नेपालभाषाय् 'यां' या अर्थ 'तापाःगु' (Far/Tele) खः अले 'सः' (Voice) खः। थ्व निगू खँग्वः स्वानाः 'यांसः' (Tele-phone) खँग्वः जूगु खः, गुकिं तापाःगु थासय् च्वंपिं मनूतयगु सः थ्यङ्कीगु उपकरणयात थुइकि।

## आविष्कारया इतिहास
यांसःया विकासय् अलेक्जेन्डर ग्राहम बेलया मुख्य श्रेय दु:
* **अलेक्जेन्डर ग्राहम बेल (१८७६):** वय्कलं न्हापांगु यांसःया 'प्याटेन्ट' (patent) कयाःदिल।
* **प्रारम्भिक सञ्जाल:** सुरुया ईलय् यांसः छगू थासं मेगु थासय् तार (point-to-point) पाखें स्वानाकातःगु दइगु खतः।

## यांसःया ताजि
१. **ल्यान्डलाइन:** तार पाखें सञ्जाल नाप स्वानाच्वनीगु स्थिर यांसः।

२. **[[सना यांसः]] (Mobile Phone):** तार मदुसें न्ह्यागु थासय् नं सञ्चार याये फइगु यासं।

३. **तासियासं (स्मार्टफोन):** आधुनिक यांसः गुकिं इन्टरनेट व कम्प्युटरया फुक्कं ज्या याइ।

## प्रविधि
या मू ज्या निगू भागय् बायातःगु दइ:
* **त्रान्समितर(Transmitter):** थुकिं मनूया सःया तरङ्गयात विद्युतीय तरङ्गय् हिलाबी।
* **रिसीभर (Receiver):** थुकिं वःगु विद्युतीय तरङ्गयात हाकनं सलय् हिलाः न्ह्य्‌पंय थ्यङ्की।

## हलिमय् प्रभाव
यांसलं हलिंयात छगू चिधंगु थाय् थेंज्याःगु दयेकल:
* याकनं सुचं प्रवाह: पौ छ्वयेत ई बिइगु थासय् याकनं हे खँ ल्हाये फइगु जुल।
* व्यापारिक विकास:नगर व देश दथुया व्यापारिक सम्झौतात यांसः पाखें याकनं सम्पन्न जुल।

## लिधंसा

* Bruce, Robert V. (1973). *Bell: Alexander Graham Bell and the Conquest of Solitude*.
* Coe, Lewis (1995). *The Telephone and Its Several Inventors: A History*.
किजाभत

**किजाभत** धयाम्ह् इहिपा जुइ धुंकूम्ह् मिसाया भा:तया किजायात् धाइ ।

## स्वया दिसँ
*परिवार
नारद

**नारद** हिन्दू धर्म कथं द्यतेगु ऋषि ख।

## खँग्वःयागु उत्पत्ति व छ्येलेज्या
### उत्पत्ति व विकास
थ्व खँग्वयागु छ्येलेज्या दक्ले न्ह्य संस्कृतय् जुगु ख। लिपा थ्व खँग्वयागु तत्सम खँग्वया रुपे यक्व भासे, यक्व कथं छ्येलेज्या जुल। 
### छ्येलेज्या

थ्व खँग्वयागु छ्येलेज्या संस्कृतय् व संस्कृत नाप स्वापू दुगु व संस्कृत नं बुया वगु भाषे जुगु खने दु। 
## स्वया दिसँ
*हिन्दू धर्म

## शास्त्रय् दसु

**महाभारतम्-12-शांतिपर्व-001**
}}

	गङ्गातीरे बन्धूनां कृतोदकं युधिष्ठिरंप्रति व्यासनारदादिमहर्षीणां समागमनम्।। 1।।
	युधिष्ठिरेण तत्र नारदंप्रति कर्णवृत्तान्तकथनप्रार्थना।। 2।।


**महाभारतम्-12-शांतिपर्व-002**

	स एवमुक्तस्तु तदा नारदो वदतांवरः।कथयामास तत्सर्वं यथा शप्तः स सूतजः।।		12-2-1a12-2-1b	


**महाभारतम्-12-शांतिपर्व-004**

	**नारद उवाच।**		12-4-1x	


**महाभारतम्-12-शांतिपर्व-005**

	**नारद उवाच।**		12-5-1x	


## लिधंसा
देवर्षीणां

**देवर्षीणां** छगु संस्कृत भाषायागु खँग्वः  खः। थ्व खँग्वःयागु  छ्येलेज्या येक्व सफू व स्तोत्रय् जुगु दु।

## खँग्वःयागु उत्पत्ति व छ्येलेज्या
### उत्पत्ति व विकास
थ्व खँग्वयागु छ्येलेज्या दक्ले न्ह्य संस्कृतय् जुगु ख। लिपा थ्व खँग्वयागु तत्सम खँग्वया रुपे यक्व भासे, यक्व कथलं छ्येलेज्या जुल। 
### छ्येलेज्या

थ्व खँग्वयागु छ्येलेज्या संस्कृतय् व संस्कृत नाप स्वापू दुगु व संस्कृत नं बुया वगु भाषे जुगु खने दु।
* दसु — **देवर्षीणां** पितॄणामपि न पुनरृणी किङ्गरो वा स भूमन्। 
* दसु — **देवर्षीणां** यता श्रेष्ठो नारदो मुनिसत्तमाः। 
* दसु — योगिनां च कुमारश्च **देवर्षीणां** च नारदः। 
* दसु — प्रजापतौ पन्नगानां **देवर्षीणां** च संविदम्। 
* दसु — हत्वा क्रूरं दुराधर्षं **देवर्षीणां** भयावहम्। 

## मेमेगु भाषे छ्येलिगु रुप
मेमेगु भाषे थ्व खँग्वयात छ्येलिगु रुप थ्व कथलं दु 
*नेपाल भाषा : 
*पालि : 
*हिन्दी : 
*खेँ भाषा : 
*बांग्ला भाषा : 
*मराठी भाषा : 
*भोजपुरी भाषा : 
*उडिया भाषा : 
*गुजराती भाषा : 
*मणिपुरी भाषा : 
*रोमानी भाषा : 
*पञ्जाबी भाषा : 
*आसामी भाषा : 
*मैथिली भाषा : 
*द्रविड भाषात : 
*मेमेगु भाषा: 

## स्वया दिसँ
*संस्कृत

## पिनेयागु स्वापू
संस्कृत खँग्वसफू

## लिधंसा
देगः

**द्य**या मूर्ति पलिस्था याना पुज्याइगु थाय्‌यात देगः धाइ। थाय् व द्य कथं देगःया आकार पाइ। देगः आपालं हिन्दू धर्मावलम्बीतेसं देकिगु जुसां बौद्ध व जैन धर्मावलम्बीतेसं नं देगः देकिगु या। मेमेगु धर्मय् द्यःयात लुमंकिगु व आस्था प्वंकेयात मेमेगु कथंया भवनत देकिगु जुइ। छगू देगले आपालं द्यया मूर्ति व द्यया शक्ति ब्वइगु थी-थी कथंया ज्याब्वः, मन्त्र, किपा आदि तयातगु दै। 

## खँग्वःयागु उत्पत्ति व छ्येलेज्या
### उत्पत्ति व विकास
थ्व खँग्वयागु छ्येलेज्या दक्ले न्ह्य संस्कृतय् देवलःया रुपय् जुगु ख। लिपा थ्व खँग्वयागु तत्सम खँग्वया रुपे यक्व भासे, यक्व कथलं छ्येलेज्या जुल। 
### छ्येलेज्या
थ्व खँग्वयागु छ्येलेज्या संस्कृतय् व संस्कृत नाप स्वापू दुगु व संस्कृत नं बुया वगु भाषे जुगु खने दु। 

## नांजागु दे‌गःत
* पशुपतिनाथ
* तिरुपति बालाजी
* चांगुनारायण
* जानकी देगः
* केदारनाथ
* बद्रीनाथ
* पुरी

## किपा स्वयादिसँ

File:Swoyambhu Nath Kathmandu.jpg|स्वयम्भूनाथ दे‌गः
File:Taleju Temple, built in 1564 stands 36.6 metres high resting on a twelve stage plinth.jpg|तलेजु भवानी दे‌गः
File:IMG 0483 Kathmandu Pashupatinath.jpg|पशुपतिनाथ दे‌गः
File:Boudhanath Panorama 2016.jpg|बौद्धनाथ दे‌गः
File:Bagh Bhairab Temple of kritipur.jpg|बाघ भैरव दे‌गः
File:Nepal - Changu Narayan (3566057331).jpg|चाँगुनारायण दे‌गः
File:Chaudhary Group (CG) Temple of Nawalparasi. 08.jpg|CG दे‌गः
File:Manakamana temple 2019.jpg|मनकामना दे‌गः
File:Banglamukhi Temple.JPG|बंगलामुखी दे‌गः
File:Chaudhary Group (CG) Temple of Nawalparasi. 02.jpg|CG दे‌गः


## स्वया दिसँ
* धर्म

पुचः:हिन्दू धर्म

zh-yue:佛寺
रवीन्द्र भारती विश्वविद्यालय

**** भारतया छगू मू संगीत शिक्षण संस्था ख।
## पलिस्था
## इतिहास
थ्व छगू ऐतिहासिक संस्था ख।
## विशेषता
## स्वयादिसँ
*भारतीय शास्त्रीय संगीत
*संगीत

पुचः:भारतीय संगीत शिक्षण संस्थान
वान्टा विमानस्थल

***' हलिमया छगू मू विमानस्थल ख।  
==प्रकार==
***' छगू अन्तराष्ट्रिय विमानस्थल ख।
## स्थिति
थ्व विमानस्थल -- य् ला।
## सेवा
थ्व विमानस्थलं राष्टिय व अन्तराष्ट्रिय सेवा बीगु या।
## स्वयादिसँ
*हलिमया मू विमानस्थल
*हवाइजहाज

पुचः:विमानस्थल
त्रिभुवन विमानस्थल

***' नेपाःया छगू जक्क अन्त‍राष्ट्रिय विमानस्थल ख। थ्व विमानस्थल येँ महानगरपालिकाय् ला। थ्व विमानस्थलं राष्ट्रिय व अन्तराष्ट्रिय निगु हे कथंया जहाज ब्वयेगु या।   
== प्रकार ==
***' छगू अन्तराष्ट्रिय विमानस्थल ख।
## स्थिति
थ्व विमानस्थल येँ महानगरपालिकाय् ला।
## सेवा
थ्व विमानस्थलं राष्ट्रिय व अन्तराष्ट्रिय सेवा बीगु या।
## स्वयादिसँ

* हलिमया मू विमानस्थल
* हवाइजहाज

पुचः:विमानस्थल
भारतया नहर

भारतया मू नहर थ्व कथं दु- 
* आन्ध्र प्रदेशया नहर - कृष्णा डेल्टाया नहर | कृष्णा सिंचाई योजना | कृष्णा-पेन्नार परियोजना | गोदावरी डेल्टाया नहर | तुंगभद्रा परियोजना (नहर) | सामपद सागर परियोजना
* उत्तर प्रदेशया मू नहर - आगरा नहर | ऊपरी गंगा नहर | निचली गंगा नहर | पूर्वी यमुना नहर | बेतवा नहर | शारदा नहर
* केरलया मू नहर - मङ्गल योजनाया नहर | मालपुजा बाँधया नहर | वलायर यलाशलया नहर
* तमिलनाड़ुया मू नहर - कावेरी डेल्टा नहर | निचली भवानी नहर | पेरियार परियोजना | मैटूर परियोजना
* पञ्जाबया मू नहर - ऊपरी बारी दोआब नहर | नांगल नहर | पूर्वी नहर | बिस्त दोआब नहर | सरहिन्द नहर
* पश्चिम बंगालया मू नहर - एडन नहर | तिलपाडा नहर | दामोदर नदीया नहर | मिदनापुर नहर
* बिहारया मू नहर - गण्डक बांध नहर | त्रिवेणी नहर | पश्चिमी सोन नहर | पूर्वी सोन नहर
* महाराष्ट्रया मू नहर - गोदावरी नहर | भण्डादरा बांधया नहर | मूठा नहर | मूला परियोजना | वीर परियोजना
* राजस्थानया मू नहर - इन्दिरा नहर | कालीसिल परियोजना | गम्भीरी परियोजना | गूढा परियोजना | जग्गर परियोजना | पार्वती परियोजना | बाँकली परियोजना | बीकानेर नहर | मोरेल परियोजना
* हरियाणाया मू नहर - गुडगाँवा नहर | पश्चिमी यमुना नहर

## स्वयादिसँ
* भारत
* नहर

पुचः:भारत
पुचः:नहर
कृष्णा-पेन्नार परियोजना

**** भारतया छगू मू नहर ख।
## भौगोलिक स्थिति
थ्व नहर भारतय् ला।
## स्रोत स्थल
## लम्बाई (मितरय्)
## खुसि परियोजना
थ्व नहरनाप स्वापू दुगु खुसि। 
## सिंचाई उपलब्धता
## स्वयादिसँ
*भारत
*नहर

पुचः:भारतया नहर
दैत्य

**दैत्य** हिन्दू धर्म कथं पापीतेगु छगू खलः ख। थ्व खलकं धर्मात्मापिन्त दुःख बीगु व अधर्म प्रोत्साहन यायेगु ज्या याइ।

## खँग्वःयागु उत्पत्ति व छ्येलेज्या
### उत्पत्ति व विकास
थ्व खँग्वयागु छ्येलेज्या दक्ले न्ह्य संस्कृतय् जुगु ख। लिपा थ्व खँग्वयागु तत्सम खँग्वया रुपे यक्व भासे, यक्व कथं छ्येलेज्या जुल। 
### छ्येलेज्या

थ्व खँग्वयागु छ्येलेज्या संस्कृतय् व संस्कृत नाप स्वापू दुगु व संस्कृत नं बुया वगु भाषे जुगु खने दु। 
## स्वया दिसँ
*हिन्दू धर्म

## शास्त्रय् दसु

**नारदपुराणम्- पूर्वार्धः — अध्यायः ११**
अस्मिञ्जन्मन्यपि तथा सादयाम्युत्तमं सुखम् ।। ११-८४ ।।
अत्रान्तरे बलिर्दैत्यो दीर्घसत्रं महामखम् ।।
आरेभे गुरुणा युक्तः काव्येन च मुनीश्वरैः ।। ११-८५ ।।

**मत्स्यपुराणम् — अध्यायः १३६**
वापीममृततोयेन पूर्णा स्रक्ष्ये वरौषधीः।
जीविष्यन्ति तदा दैत्याः सञ्जीवनवरौषधीः।। १३६.१० ।।
इति सञ्चित्य बलवान् मयो मायाविनां वरः।

**मत्स्यपुराणम् — अध्यायः १५३**
हरिं देवः सहस्राक्षो मेने भग्नं दुराहवे ।। १५३.१
दैत्यांश्च मुदितान् दृष्ट्वा कर्तव्यं नाध्यगच्छत।
अथायान्निकटे विष्णोः सुरेशः पाकशासनः ।। १५३.२

**मत्स्यपुराणम् — अध्यायः १५९**
सर्व एव महात्मानं गुहं तद्गतमानसाः ।। १५९.२०
दैत्येन्द्रस्तारको नाम सर्वामर कुलान्तकृत्।
बलवान् दुर्जयो दुष्टो दुराचारोऽतिकोपनः ।। १५९.२१

## लिधंसा
चितवन राष्ट्रिय निकुञ्ज

**चितवन राष्ट्रिय निकुञ्ज** नेपाःया छगू राष्ट्रिय निकुञ्ज ख। थ्व नेपाःया दक्ले पुलांगु राष्ट्रिय निकुञ्ज ख। थ्व निकुञ्जया पलिस्था वि सं २०३०य् जुगु ख। थ्व राष्ट्रिय निकुंजया क्षेत्रफल ९३२ वर्ग किमि दु।  

## भूगोल
थ्व निकुञ्ज नेपाःया मध्यमाञ्चल विकास क्षेत्रया नारायणी अञ्चलया चितवन, मकवानपुर व पर्सा जिल्लाय् ला। थ्व निकुञ्जय् चुरे पर्वत, राप्ती उपत्यका, नारायणी व रेउ खुसिया क्षेत्र ला। थ्व निकुञ्जया ७० प्रतिशत स्वया अप्व थासय् सालया गुं दु धाःसा मेगु थासय् खुसि सिथय्‌या गुं व घांय्‌या मैदान दु। 

## किपा स्वयादिसँ


File:Elephants at Elephant Breeding Center, Chitwan National Park 03.jpg|चितवन राष्ट्रिय निकुञ्ज
File:Beeshazari Lake of Chitwan, Nepal.jpg|बिसहजारी ताल
File:Elephantback leofleck.jpg|किसी (चितवन राष्ट्रिय निकुञ्ज)

File:Elephants at Elephant Breeding Center, Chitwan National Park 05.jpg|चितवन राष्ट्रिय निकुञ्ज
File:Mugger Chitwan-2.jpg|Mugger (चितवन राष्ट्रिय निकुञ्ज)
File:Asian Paradise Flycatche- Male at nest in Himachal I2 IMG 3015.jpg|Flycatcher (चितवन राष्ट्रिय निकुञ्ज)
File:Elephants at Elephant Breeding Center, Chitwan National Park 07.jpg|किसी (चितवन राष्ट्रिय निकुञ्ज)
File:White-throated Kingfisher (Halcyon smyrnensis) in Hodal W IMG 6277.jpg|White-throated Kingfisher (चितवन राष्ट्रिय निकुञ्ज)
File:Elephants at Elephant Breeding Center, Chitwan National Park 04.jpg|चितवन राष्ट्रिय निकुञ्ज


## संरक्षित प्राणीत
थ्व निकुञ्जय् ४०० स्वया अप्व गैंडात दु। नापं थन पाटेबाघ, गौरीगाई, भालु, चितुवा, रतुवा, चित्तल, लगुना, जरायो, चौसिंगा, ह्यांगु माकः, लंगुर, सोंस आदि स्तनधारी जनावर व घडियाल गोही, मगर गोही, अजिङ्गर आदि प्राणीत नं संरक्षित दु।    

पुचः:नेपाःया राष्ट्रिय निकुञ्ज
द्रव्य

**द्रव्य** छगु संस्कृत भाषायागु खँग्वः  खः। थ्व खँग्वःयागु  छ्येलेज्या येक्व सफू व स्तोत्रय् जुगु दु।

## खँग्वःयागु उत्पत्ति व छ्येलेज्या
### उत्पत्ति व विकास
थ्व खँग्वयागु छ्येलेज्या दक्ले न्ह्य संस्कृतय् जुगु ख। लिपा थ्व खँग्वयागु तत्सम खँग्वया रुपे यक्व भासे, यक्व कथलं छ्येलेज्या जुल। 
### छ्येलेज्या

थ्व खँग्वयागु छ्येलेज्या संस्कृतय् व संस्कृत नाप स्वापू दुगु व संस्कृत नं बुया वगु भाषे जुगु खने दु।
* दसु — आकर-कर्म-अन्त-**द्रव्य**-हस्ति-वन-व्रज-वणिक्-पथ-प्रचारान्वारि-स्थल-पथ-पण्य-पत्तनानि च निवेशयेत्। 
* दसु — बाल-**द्रव्य**ं ग्राम-वृद्धा वर्धयेयुरा व्यवहार-प्रापणात्। 
* दसु — देव-**द्रव्य**ं च। 
* दसु — निराश्रयत्वाद्ग्रामाणां क्षेत्र-अभिरतत्वाच्च पुरुषाणां कोश-विष्टि-**द्रव्य**-धान्य-रस-वृद्धिर्भवति। 
* दसु — एवं **द्रव्य**-द्वि-पवनं सेतु-बन्धं अथऽकरान्। 

## मेमेगु भाषे छ्येलिगु रुप
मेमेगु भाषे थ्व खँग्वयात छ्येलिगु रुप थ्व कथलं दु 
*नेपाल भाषा : 
*पालि : 
*हिन्दी : 
*खेँ भाषा : 
*बांग्ला भाषा : 
*मराठी भाषा : 
*भोजपुरी भाषा : 
*उडिया भाषा : 
*गुजराती भाषा : 
*मणिपुरी भाषा : 
*रोमानी भाषा : 
*पञ्जाबी भाषा : 
*आसामी भाषा : 
*मैथिली भाषा : 
*द्रविड भाषात : 
*मेमेगु भाषा: 

## स्वया दिसँ
*संस्कृत

## पिनेयागु स्वापू
संस्कृत खँग्वसफू

## लिधंसा
द्रौपदी

**द्रौपदी** महाभारतया छम्ह मू पात्र ख। वय्‌कः पञ्चकन्याय् छम्ह ख।

## खँग्वःयागु उत्पत्ति व छ्येलेज्या
### उत्पत्ति व विकास
थ्व खँग्वयागु छ्येलेज्या दक्ले न्ह्य संस्कृतय् जुगु ख। लिपा थ्व खँग्वयागु तत्सम खँग्वया रुपे यक्व भासे, यक्व कथं छ्येलेज्या जुल। 
### छ्येलेज्या

थ्व खँग्वयागु छ्येलेज्या संस्कृतय् व संस्कृत नाप स्वापू दुगु व संस्कृत नं बुया वगु भाषे जुगु खने दु। 
## स्वया दिसँ
*महाभारत

## शास्त्रय् दसु

**अग्निपुराणम् — अध्यायः १३**
ययुः पाञ्चालविषयं द्रौपद्यास्ते स्वयम्वरे। 
सम्प्राप्ता बाहुवेधेन द्रौपदी पञ्चपाण्डवैः ।। १४ ।।
अर्द्धराज्यं ततः प्राप्ता ज्ञाता दुर्योधनादिभिः।

**अग्निपुराणम् — अध्यायः १५**
संसारनित्यतां ज्ञात्वा जपन्नष्टशतं हरेः ।। १२ ।।
महापथे तु पतिता द्रौपदी सहदेवकः। 
नकुलः फाल्गुनो भीमो राजा शोकपरायणः ।। १३ ।।

**अग्निपुराणम् — अध्यायः २७८**
अर्जुनस्य च सौभद्रः परिक्षिदभिमन्युतः ।। २७८.३८ ।।
द्रौपदी पाण्डवानाञ्च प्रिया तस्यां युधिष्ठिरात् ।
प्रतिविन्ध्यो भीमसेनाच्छ्रुतकीर्त्तिर्द्धनञ्जयात् ।। २७८.३९ ।।

**महाभारतम्-01-आदिपर्व-214**
तामनुगच्छतेन्द्रेण पर्वतविवरे पूर्वेषां चतुर्णां इन्द्राणां दर्शनम्।। 4 ।।
बलरामकेशवद्रौपद्यादीनामुत्पत्तिकथा।। 5 ।।
व्यासदत्तदिव्यदृष्टेर्द्रुपदस्य पाण्डवद्रौपदीपूर्वरूपदर्शनं।। 6 ।।
द्रौपद्या अव्यवहितपूर्वजन्मवृत्तान्तकथनम्।। 7 ।।


## लिधंसा
ईश (उपनिषद्)

**ईश उपनिषद्** वा ईशोपनिषद् छगू काव्य ख। थ्व काव्य मुक्तिक उपनिषद्‌या अन्तर्गतय् उपनिषद् दुने ला । थ्व श्रुति प्रचलनया छगू महत्त्वपूर्ण धार्मिक ग्रन्थ ख। थुकिया श्लोक मू उपनिषद् व शुक्ल यजुर्वेदय् छ्य्‌लातगु खने दु। 

## नामाकरण
ईशोपनिषद् खँग्वः निगु संस्कृत खँग्वः ईश व उपनिषद् जाना दयावगु खँग्वः ख। थ्व खँग्वःया अर्थ ईश वा इश्वरया उपनिषद् ख। थ्व उपनिषद्‌य् इश्वर धागु द्य स्वया नं च्वेयाचु शक्ति व सकल हलिमया परम शक्तिया कथं चित्रित यानातगु दु। थ्व काव्यय् ईश्वरयात पूर्ण व सर्वशक्तिमानया स्वामीया रुप बियातगु दु।  

## श्लोक
थुकिया श्लोक थ्व कथं दु-

.. ईशोपनिषत् ..

ॐ पूर्णमदः पूर्णमिदं पूर्णात् पूर्णमुदच्यते .

पूर्णस्य पूर्णमादाय पूर्णमेवावशिष्यते ..

ॐ शांतिः शांतिः शांतिः ..

.. अथ ईशोपनिषत् ..

ॐ ईशा वास्यमिदँ सर्वं यत्किञ्च जगत्यां जगत् .

तेन त्यक्तेन भुञ्जीथा मा गृधः कस्यस्विद्धनम् .. १..

कुर्वन्नेवेह कर्माणि जिजीविषेच्छतँ समाः .

एवं त्वयि नान्यथेतोऽस्ति न कर्म लिप्यते नरे .. २..

असुर्या नाम ते लोका अन्धेन तमसाऽऽवृताः .

ताँस्ते प्रेत्याभिगच्छन्ति ये के चात्महनो जनाः .. ३..

अनेजदेकं मनसो जवीयो नैनद्देवा आप्नुवन्पूर्वमर्षत् .

तद्धावतोऽन्यानत्येति तिष्ठत्तस्मिन्नपो मातरिश्वा दधाति .. ४..

तदेजति तन्नैजति तद्दूरे तद्वन्तिके .

तदन्तरस्य सर्वस्य तदु सर्वस्यास्य बाह्यतः .. ५..

यस्तु सर्वाणि भूतान्यात्मन्येवानुपश्यति .

सर्वभूतेषु चात्मानं ततो न विजुगुप्सते .. ६..

यस्मिन्सर्वाणि भूतान्यात्मैवाभूद्विजानतः .

तत्र को मोहः कः शोक एकत्वमनुपश्यतः .. ७..

स पर्यगाच्छुक्रमकायमव्रण- 

मस्नाविरँ शुद्धमपापविद्धम् .

कविर्मनीषी परिभूः स्वयम्भू- 

र्याथातथ्यतोऽर्थान् व्यदधाच्छाश्वतीभ्यः समाभ्यः .. ८..

अन्धं तमः प्रविशन्ति येऽविद्यामुपासते .

ततो भूय इव ते तमो य उ विद्यायाँ रताः .. ९..

अन्यदेवाहुर्विद्ययाऽन्यदाहुरविद्यया .

इति शुश्रुम धीराणां ये नस्तद्विचचक्षिरे .. १०..

विद्यां चाविद्यां च यस्तद्वेदोभयँ सह .

अविद्यया मृत्युं तीर्त्वा विद्ययाऽमृतमश्नुते .. ११..

अन्धं तमः प्रविशन्ति येऽसम्भूतिमुपासते .

ततो भूय इव ते तमो य उ सम्भूत्याँ रताः .. १२..

अन्यदेवाहुः सम्भवादन्यदाहुरसम्भवात् .

इति शुश्रुम धीराणां ये नस्तद्विचचक्षिरे .. १३..

सम्भूतिं च विनाशं च यस्तद्वेदोभयँ सह .

विनाशेन मृत्युं तीर्त्वा सम्भूत्याऽमृतमश्नुते .. १४..

हिरण्मयेन पात्रेण सत्यस्यापिहितं मुखम् .

तत्त्वं पूषन्नपावृणु सत्यधर्माय दृष्टये .. १५..

पूषन्नेकर्षे यम सूर्य प्राजापत्य

व्यूह रश्मीन् समूह तेजः .

यत्ते रूपं कल्याणतमं तत्ते पश्यामि

योऽसावसौ पुरुषः सोऽहमस्मि .. १६..

वायुरनिलममृतमथेदं भस्मांतँ शरीरम् .

ॐ क्रतो स्मर कृतँ स्मर क्रतो स्मर कृतँ स्मर .. १७..

अग्ने नय सुपथा राये अस्मान्

विश्वानि देव वयुनानि विद्वान् .

युयोध्यस्मज्जुहुराणमेनो

भूयिष्ठां ते नमउक्तिं विधेम .. १८..

.. इति ईशोपनिषत् ..

ॐ पूर्णमदः पूर्णमिदं पूर्णात्पूर्णमुदच्यते .
पूर्णस्य पूर्णमादाय पूर्णमेवावशिष्यते ..

      ॐ शांतिः शांतिः शांतिः ..

## स्वयादिसँ
*हिन्दू धर्म
*उपनिषद्

## लिधंसा

## पिनेया स्वापूत
*ईशोपनिषद्‌या अंग्रेजीइ भावानुवाद

पुचः:उपनिषद्
बृहदारण्यक (उपनिषद्)

**** छगू  काव्य ख। थ्व काव्य मुक्तिक उपनिषद्‌या अन्तर्गतय् उपनिषद् दुने ला । थ्व श्रुति प्रचलनया छगू महत्त्वपूर्ण धार्मिक ग्रन्थ ख। 

थ्व उपनिषद दथुइ दकलय् तःधं व मू झिपु उपनिषदतेगु पुचलय् दकलय् लिपांगु उपनिषद् ख। ब्रह्मा थ्व सम्प्रदाय परम्पराया प्रवर्तक ख।

थ्व छगू प्राचीन ग्रन्थ ख गुकिया रचना ७गू निसें ६गू ईपू दथुइ जूगु अनुमान दु। थुकिलि जीव, ब्रह्माण्ड व ब्रह्म (ईश्वर)या खँ कनातःगु दु। दार्शनिक रूपं महत्वपूर्ण थ्व उपनिषदय् आदि शंकराचार्यं नं टीका च्वःगु दु। थ्व शतपथ ब्राह्मण ग्रन्थया छगू खण्ड ख व थुकियात शतपथ ब्राह्मणतेगु पाठय् दुथ्याः।

यजुर्वेदया प्रसिद्ध पुरुष सूक्त नापं थ्व ग्रन्थय् अश्वमेध, असतो मा सद्गमय, नेति नेति थें विषय दु। थुकिलि ऋषि याज्ञवल्क्य व मैत्रेयीया खँल्हाबल्हा अत्यन्त क्रमबद्ध व युक्तिपूर्ण कथं बियातःगु दु।

थुकिया नां बृहदारण्यक (बृहद् + आरण्यक)या अर्थ 'बृहद ज्ञान दूगु' वा 'बृहद आरण्य (जंगल)य् च्वयातःगु' उपनिषद ख। थुकि तत्त्वज्ञान व तदुपयोगी कर्म तथा उपासनातेगु वर्णन दु।

बृहदारण्यक उपनिषद् अद्वैत वेदान्त व संन्यासनिष्ठाया प्रतिपादक ख। 

## नांजाःगु मन्त्र
### पवमान मन्त्र
:*    ॐ असतो मा सद्गमय।
:*    तमसो मा ज्योतिर्गमय।
:*    मृत्योर्मामृतं गमय ॥
:*    ॐ शान्ति शान्ति शान्तिः ॥ – बृहदारण्यकोपनिषद् १.३.२८। 

; अर्थ
: असत्यं जितः सत्य पाखे यंकादिसं।
: अन्धकारं जितः जः पाखे यंकादिसं।
: मृतं जितः अमृत पाखे यंकादिसं॥

## लिधंसा

## स्वयादिसँ
*हिन्दू धर्म
*उपनिषद्

पुचः:उपनिषद्
हंस (उपनिषद्)

**** छगू  काव्य ख। थ्व काव्य मुक्तिक उपनिषद्‌या अन्तर्गतय् उपनिषद् दुने ला । थ्व श्रुति प्रचलनया छगू महत्त्वपूर्ण धार्मिक ग्रन्थ ख। 
## श्लोक
थुकिया श्लोक थ्व कथं दु-

::::::॥ हंसोपनिषत्  ॥

::::ॐ पूर्णमदः पूर्णमिदं पूर्णात् पूर्णमुदच्यते ।
::::पूर्णस्य पूर्णमादाय पूर्णमेवावशिष्यते ॥
:::::ॐ   शान्तिः   शान्तिः   शान्तिः ॥

::::गौतम उवाच । भगवन्सर्वधर्मज्ञ सर्वशास्त्रविशारद । ब्रह्मविद्याप्रबोधो हि केनोपायेन जायते ॥ १ ॥

::::सनत्कुमार उवाच । विचार्य सर्ववेदेषु मतं ज्ञात्वा पिनाकिनः । पार्वत्या कथितं तत्त्वं शृणु गौतम तन्मम ॥ २ ॥

::::अनाख्येयमिदं गुह्यं योगिनां कोशसन्निभम् । हंसस्याकृतिविस्तारं भुक्तिमुक्तिफलप्रदम् ॥ ३ ॥

::::अथ हंसपरमहंसनिर्णयं व्याख्यास्यामः । ब्रह्मचारिणे शान्ताय दान्ताय गुरुभक्ताय । हंसहंसेति सदा ध्यायन् ॥ ४ ॥ 

::::सर्वेषु देहेषु व्याप्तो वर्तते । यथा ह्यग्निः काष्ठेषु तिलेषु तैलमिव तं विदित्वा मृत्युमत्येति ॥ ५ ॥

::::गुदमवष्टभ्याधाराद्वायुमुत्थाप्यस्वाधिष्ठानं त्रिः प्रदक्षिणीकृत्य मणिपूरकं च गत्वा अनाहतमतिक्रम्य विशुद्धौ प्राणान्निरुध्याज्ञामनुध्यायन्ब्रह्मरन्ध्रं ध्यायन् त्रिमात्रोऽहमित्येव सर्वदा पश्यत्यनाकारश्च भवति ॥ ६ ॥

::::एषोऽसौ परमहंसो भानुकोटिप्रतीकाशो येनेदं सर्वं व्याप्तम् ॥ ७ ॥

::::तस्याष्टधा वृत्तिर्भवति । पूर्वदले पुण्ये मतिः । आग्नेये निद्रालस्यादयो भवन्ति । याम्ये क्रौर्ये मतिः । नैर्ऋते पापे मनीषा । वारुण्यां क्रीडा । वायव्यां गमनादौ बुद्धिः । सौम्ये रतिप्रीतिः । ईशान्ये द्रव्यादानम् । मध्ये वैराग्यम् । केसरे जाग्रदवस्था । कर्णिकायां स्वप्नम् । लिङ्गे सुषुप्तिः । पद्मत्यागे तुरीयम् । यदा हंसे नादो विलीनो भवति तत् तुरीयातीतम् ॥ ८ ॥

::::अथो नादमाधाराद्ब्रह्मरन्ध्रपर्यन्तं शुद्धस्फटिकसङ्काशः । स वै ब्रह्म परमात्मेत्युच्यते ॥ १ ॥

::::अथ हंस ऋषिः । अव्यक्तगायत्री छन्दः । परमहंसो देवता । हमिति बीजम् । स इति शक्तिः । सोऽहमिति कीलकम् ॥ १० ॥

::::षट् सङ्ख्यया अहोरात्रयोरेकविंशतिसहस्राणि षट् शतान्यधिकानि भवन्ति । सूर्याय सोमाय निरञ्जनाय निराभासायतनुसूक्ष्मं प्रचोदयादिति ॥ ११ ॥

::::अग्नीषोमाभ्यां वौषट् हृदयाद्यङ्गन्यासकरन्यासौ भवतः ॥ १२ ॥

::::एवं कृत्वा हृदये अष्टदले हंसात्मानं ध्यायेत् ॥ १३ ॥

::::अग्नीषोमौ पक्षावोङ्कारः शिरो उकारो बिन्दु स्त्रिनेत्रं मुखं रुद्रो रुद्राणी चरणौ । द्विविधं कण्ठतः कुर्यादित्युन्मनाः अजपोपसंहार इत्यभिधीयते ॥ १४ ॥

::::एवं हंसवशात्तस्मान्मनो हंसो विचार्यते ॥ १५ ॥

::::अस्येव जपकोट्यां नादमनुभवति एवं सर्वं हंसवशान्नादो दशविधो जायते । चिणीति प्रथमः । चिञ्चिणीति द्वितीयः । घण्टानादस्तृतीयः । शङ्खनादश्चतुर्थः । पञ्चमस्तन्त्रीनादः । षष्ठस्तालनादः । सप्तमो वेणुनादः । अष्टमो मृदङ्गनादः । नवमो भेरीनादः । दशमो मेघनादः ॥ १६ ॥

::::नवमं परित्यज्य दशममेवाभ्यसेत् ॥ १७ ॥

::::प्रथमे चिञ्चिणीगात्रं द्वितीये गात्रभञ्जनम् । तृतीये खेदनं याति चतुर्थे कम्पते शिरः ॥ १८ ॥

::::पञ्चमे स्रवते तालु षष्ठेऽमृतनिषेवणम् । सप्तमे गूढविज्ञानं परा वाचा तथाष्टमे ॥ १९ ॥

::::अदृश्यं नवमे देहं दिव्यं चक्षुस्तथामलम् । दशमे परमं ब्रह्म भवेद्ब्रह्मात्मसन्निधौ ॥ २० ॥

::::तस्मिन्मनो विलीयते मनसि सङ्कल्पविकल्पे दग्धे पुण्यपापे सदाशिवः शक्त्यात्मा सर्वत्रावस्थितः स्वयंज्योतिः शुद्धो बुद्धो नित्यो निरञ्जनः शान्तः प्रकाशत इति वेदानुवचनं भवतीत्युपनिषत् ॥ २१ ॥

::::ॐ पूर्णमदः पूर्णमिदं पूर्णात् पूर्णमुदच्यते ।
::::पूर्णस्य पूर्णमादाय पूर्णमेवावशिष्यते ॥
:::::ॐ   शान्तिः   शान्तिः   शान्तिः ॥

:::::: ॥ इति हंसोपनिषत्समाप्ता ॥

## लिधंसा

## स्वयादिसँ
*हिन्दू धर्म
*उपनिषद्

पुचः:उपनिषद्