open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
कार्बोहाइड्रेट

**कार्बोहाइड्रेट** (अङ्ग्रेजी: Carbohydrate) धयागु कार्बन (Carbon), हाइड्रोजन (Hydrogen), व अक्सिजन (Oxygen) अणु स्वानाः दयाच्वंगु छगू जैविक कम्पाउन्ड (Organic compound) खः। थुकियात रसायनशास्त्रय् सामान्य सूत्र C_m(H_2O)_n कथं क्यने छिं।

कार्बोहाइड्रेट प्राणी व वनस्पति निगुलिंया निंतिं उर्जाया (Energy) मू स्रोत खः। झीसं नइगु जा, मरि, व सिसा-बुसाय् कार्बोहाइड्रेट दइ। थुकियात "स्याकराइड" (Saccharide) वा चिनी (Sugar) पुचःया रसायन नं धाइ।

## ब्वथला
कार्बोहाइड्रेटयात उकिया संरचनाया आधारय् प्यंगू मू पुचलय् ब्वथले छिं:

### १. मोनोस्याकराइड (Monosaccharides)
थ्व दकलय् सरल प्रकारया कार्बोहाइड्रेट खः। कार्बोहाइड्रेटया हे गुण दयेकः थुकियात अझ चिधंगु भागय् ब्वथले फइ मखु (Hydrolysis याये फइ मखु)। थ्व दकले सामान्य "चिनी" (Sugar) खः। थुकिया संरचनात्मक रुपत थथे दु:
* **[[ग्लुकोज]] (Glucose):** थ्व प्राणीया हिइ दइगु मू चिनी खः। थ्व कोष (Cell) या उर्जाया मू स्रोत खः।
* **[[फ्रुक्टोज]] (Fructose):** थ्व सिसाबुसाय् दइगु चिनी खः।
* **ग्यालेक्टोज (Galactose):** थ्व दुरुइ दइ।

### २. डाइस्याकराइड (Disaccharides)
निग्वः मोनोस्याकराइड स्वानाः डाइस्याकराइड दयावइ।
* **[[सुक्रोज]] (Sucrose):** थ्व ग्लुकोज व फ्रुक्टोज स्वानाः दयावइ। झीसं न्हिथं छ्यलीगु "चिनी" थ्व हे खः। सुगरया ग्लुकोज जुगुलिं थुकियात सुक्रोज धाःगु ख। 
* **ल्याक्टोज (Lactose):** थ्व ग्लुकोज व ग्यालेक्टोज स्वानाः दयावइ। थुकियात "दुरु चिनी" (Milk sugar) नं धाइ।
* **माल्टोज (Maltose):** निग्वः ग्लुकोज स्वानाः दयावइ।

### ३. ओलिगोस्याकराइड (Oligosaccharides)
थ्व ३ निसें १० ग्वः मोनोस्याकराइड स्वानाः दयावइ। थ्व प्रायः कोषया भः (Cell membrane) य् दइ व कोष-कोष दथुइ सञ्चार (Cell recognition) यायेत ग्वाहालि याइ।

### ४. पोलिस्याकराइड (Polysaccharides)
थ्व तःधंगु व जटिल अणु खः, गुगु १०ग्वः स्वया अप्व मोनोस्याकराइड स्वानाः दयावइ। थ्व निगु प्रकारया दइ:
* **स्वथनाः पोलिस्याकराइड (Storage Polysaccharides):**
** **[[स्टार्च]] (Starch):** वनस्पतिइ उर्जा स्वथनेगु रुप। (दसु: आलु, जा)।
** **[[ग्लाइकोजेन]] (Glycogen):** प्राणी व मनूया सों (Liver) व लाधिइ (Muscles) उर्जा सञ्चित यायेगु रुप।
* **संरचनात्मक पोलिस्याकराइड (Structural Polysaccharides):**
** **[[सेलुलोज]] (Cellulose):** वनस्पतिया कोष-अंगल (Cell wall) दयेकी। थ्व पृथ्वीइ दकलय् अप्व दइगु जैविक पदार्थ खः।
** **काइटिन (Chitin):** की (Insects) व कःलि आदिया पिनेया छाःगु भाग (Exoskeleton) दयेकी।

## ज्या
कार्बोहाइड्रेटया मू ज्या थुकथं दु:
# **उर्जाया स्रोत:** १ ग्राम कार्बोहाइड्रेटं थ्यं-मथ्यं ४ क्यालोरी उर्जा बी। ग्लुकोजं म्हयागु कोषतय्त तत्काल उर्जा बी।
# **उर्जा सञ्चय:** वनस्पतिइ स्टार्चया रुपय् व प्राणीइ ग्लाइकोजेनया रुपय् उर्जा स्वथनिगु जुइ।
# **संरचना निर्माण:** सेलुलोजं वनस्पतिया छाःगु संरचना दयेकी।
# **पाचनय् ग्वाहालि:** फाइबर (Fiber) वा सेलुलोजं प्वाःया ज्या बांलाकेत व कब्जियत मजुइकेत ग्वाहालि याइ।

## आहार स्रोत
* **सरल कार्बोहाइड्रेट:** चिनी, सिसाबुसा, दुरु, मरि (Sweets) आदि। थ्व याकनं जिलंनि व उर्जा बी।
* **जटिल कार्बोहाइड्रेट (Complex Carbohydrates):** जा, छ्व (Wheat), मुस्या (Lentils), आलु, व तर्कारी आदि। सामान्य इलय् थ्व उसाँय् या निंतिं बांलाः छाय्धाःसा थुकिलि फाइबर व भिटामिन दइ।

## उसाँय्
कार्बोहाइड्रेट म्हया निंतिं माः, तर थ्व पदार्थ अप्वः नल धाःसा "तःग्वारा" जुइगु (Obesity) व "चिनी ल्वय्" (Diabetes) जुइ फु। विशेष यानाः "रिफाइन्ड चिनी" (Refined sugar) म्हो याये माः।

## लिधंसा

## स्वया दिसँ
### स्वापू दुगु च्वसु
* जीवरसायन
ति

**ति** पदार्थया शास्त्रीय स्वंगु प्रकारय् छगू प्रकारया पदार्थ ख। 

## स्वयादिसँ
* भौतिकशास्त्र

पुचः:विज्ञान
प्लाज्मा

**प्लाज्मा** खँग्वयागु क्वे बियातगु अर्थ जुइफु-
***प्लाज्मा (भौतिक शास्त्र)**
***प्लाज्मा (जीवशास्त्र)**
वायु

**वायु** पदार्थया स्वंगु रुपय् छगू रुप ख। थ्व रुपय् मोलेक्युलतयेगु दथुइ यक्व थाय् दै।

## स्वयादिसँ
* ति
* ठोस पदार्थ

पुचः:विज्ञान
भुखा

**भुखा, भूकम्प** या **भूचाल** पृथ्वीयाउ सतह सनिगु यात धाई। भूकम्प येको हिंसात्मक ज्वीफु व छुं क्षणय् मनुतय्’त चोट लाइउ  निसेँ फुक्कं नगर न ध्वस्त यायफुऊ क्षमता दै।

भूकंपयात  भूकम्पमापी यंत्र खं मापन याइ, थ्वित  सीस्मोग्राफ न धाइ। एक भूकंपयात आघूर्ण परिमाण मापक्रम न पारंपरिक रूपं नापेयाइ, व सम्बंधित या अप्रचलित रिक्टरपरिमाण न याइ। ३ या उकिं सें कम रिक्टर परिमाण याउ तीव्रता भूकंप अक्सर अगोचर जुई, जबकि ७ रिक्टर याउ तीव्रतां भूकंप येको क्षेत्रय् गंभीर क्षतियाउ कारण जुइ ।

पृथ्वीयाउ  सतहय् , भूकंप वैबले , भूमियात  सना या विस्थापित याना प्रकट याइ। जब छौ तरौँ भूकंप उपरिकेंद्र अपतटीय स्थतिखय् जुइ, तब समुद्रयाउ किनारय् पर्याप्त मात्राय् विस्थापनयाउ  कारण बनेजुइ, थ्व हे  सूनामी याउ कारण ख। भूकंप याउ झटकां गुँब्ले-गुँब्ले भूस्खलन व ज्वालामुखीथेँउ गतिविधि उत्पन्न यायेफु।

सर्वाधिक सामान्य अर्थय्, न्ह्याउन सीस्मिक घटना याउ वर्णन यायेत भूकंप शब्द याउ प्रयोग याइ, छौ प्राकृतिक घटना])। येको भूकंप भूगर्भीय दोषयाउ  कारणँ वै, भारी मात्राय् गैस प्रवास, पृथ्वी याउ दुने मुख्यतः गहरी मीथेन, ज्वालामुखी, भूस्खलन व नाभिकीय परिक्षण थयौ मुख्य दोष ख।

भूकंप याउ उत्पन्न ज्विउ केन्द्रयात  प्रारंभिक बिन्दु केन्द्र या हाईपो सेंटर धाइ।
**भुखा**  धैगु छगु प्राकृतिक विपत्ति ख:। थ्व विपत्तिइ बं सनिगु जुइ।

## प्राणहानि

: १९०८ - मेस्सिना, इटलि - ८०,०००
: १९०६ - अवेज्ञानो, इटलि - २९,९७०
: १९२० - कान्षु, चीन - १,८०,०००
: १९२३ - क्य़ाण्टो, जापान - १,४२,८०२
: १९५० - कान्षु, चीन - ७०,०००
: १९५२ - क्वेट्टा, भारत - ६०,०००
: १९५७ - एर्जिङ्कान्, टर्कि - ३०,०००
: १९६० - उत्तर्पेरुमध्ये - ६६,८००
: १९६४ - ताङ्ग्टान्, चीन - २,४२,०००
: १९७६ - तबस्, इरान् - २५,०००

पुचः:भूगोल
ठोस पदार्थ

**ठोस पदार्थ** पदार्थयागु छगु अवस्था खः। थ्व अवस्थाय् वस्तुयागु मोलेक्युलतेगु दथुइ म्हो जक्क थाय् दै।

पुचः:विज्ञान
ग्लोबल वार्मिङ्ग

**ग्लोबल वार्मिङ्ग** धाःगु पृथ्वीया सतही तापक्रम तच्वःइगु छगू प्रक्रिया ख। थी-थी कारणं पृथ्वीया तापक्रम अप्वयेफु। थुकिलि छगू कारण मानवीय उर्जा प्रयोजन ख।

## स्वयादिसँ
* तापक्रम

पुचः:मौसम
ल्वहं

thumb|/ल्वहं
**ल्वहं** धाःगु प्राकृतिक रुपय् खनिज दयेफूगु ठोस पदार्थ ख। 
## थी-थी कथंया ल्वहं
छुं ल्वहं थ्व कथं दु-
* इल्वहं
* क्वसिल्वहं: (Sedimentary rock) क्वसिना दयावःगु ल्वहं
* खउल्वहं
* च्वल्वहं (Flintstone)
* च्याफिल्वहं
* त्याफिल्वहं
* दुरुल्वहं (Marble)
* पिकल्वहं (पलाः)
* भ्वासाल्वहं
* माय्‌पूल्वहं
* सकुल्वहं (छाःगु ल्वहं)
* ल्वहंचा (Gravel)
* फिगः (Pebble)
* नील्वहं (दिल्वहं): थां दिकिगु ल्वहं

## लिधंसा

## स्वयादिसँ
* लाइमस्टोन

पुचः:जियोलोजी
बसाल्ट

**बसाल्त** धाःगु गुंजला मुया वःगु लाभा ख्वाउंसे च्वना दयावइगु छगू प्रकारया ल्वहँ ख।

## स्वयादिसँ
* ल्वहँ 

पुचः:ल्वहँ
सख्वाःल्वहं

**सख्वाःल्वहं** छगू प्रकारया लोँह ख। थ्व लोँहया छ्यला तःधंगु निर्माण ज्याय् जूगु खने दु।

## स्वयादिसँ
* लोँह
प्लेट टेक्टोनिक्स

**प्लेट टेक्टोनिक्स** धयागु पृथ्वीया पिनेया बल्लाःगु भः(Lithosphere) थी-थी तःधंगु व चिधंगु कुचाय् बायाच्वंगु छगू वैज्ञानिक सिद्धान्त खः। थ्व कुचातय्त 'टेक्टोनिक प्लेट' धाइ। थ्व प्लेटत पृथ्वीया दुने च्वंगु 'एस्थेनोस्फियर' (Asthenosphere) धइगु अर्ध-तरल पदार्थय् तसकं सुस्त गतिं सनाच्वनि।

## प्लेटतयगु सनाः (Plate Movements)
पृथ्वीया प्लेटत मुख्यतया स्वंगू कथं सनि:

१. **कन्भर्जेन्ट (Convergent) बाय् छगू थासय् मुनिगु:** गबले निगु प्लेटत छगू मेगु पाखे वयाः न्यायेगु जुइ। थुकिया प्रभावं तःधंगु गुँ (Mountains) दयेकी। हिमालय च्वापुगुं नं थथे हे भारतीय व युरेसियाली प्लेट दथुइ न्यायेगु कारणं दयेकूगु खः।

२. **डाइभर्जेन्ट (Divergent) बाय् छथासं बायावनिगु:** गबले निगु प्लेटत छगू मेगु पाखे तापाक्क जुया वनी। थथे जुइबलय् चा दुनेया म्याग्मा (Magma) पिहाँ वयाः न्हूगु बँ (Crust) दयेकी। महासागरया दुने अप्वः यानाः थथे जुइ।

३. **ट्रान्सफर्म (Transform):** गबले निगु प्लेटत छगू मेगु नाप घर्षण जुइ व थाहां मवंसें कुलां दिशाय् जक हिली । थ्व अवस्थाय् भूखाः (Earthquake) वयेगु सम्भावना तसकं अप्वः दइ।

## भूखाः व ज्वालामुखी

प्लेट टेक्टोनिक्सया कारणं हे पृथ्वीइ तःधंगु प्राकृतिक हिउपाःत वइ:
* **भूखाः:** प्लेटतयगु दथुइ घर्षण जुयाः शक्ति पिहाँ वइबलय् भुखाः ब्वइ।
* **ज्वालामुखी:** प्लेटत बाया वनीबलय् वा थकाइबलय् चा दुनेया क्वाःगु लाभा पिहाँ वयेगु लँपु दइ।
* **महासागरया विस्तार:** समुद्रया सतहय् न्हूगु बँ दयेकेगु व पुलां बँ स्यंकेगु ज्या नं थ्व हे प्रक्रिया पाखें जुइ।

## नेपाH व प्लेट टेक्टोनिक्स

नेपाँ 'प्लेट टेक्टोनिक्स' या दृष्टिकोणं तसकं जोखिमपूर्ण थासय् ला। भारतीय प्लेट प्रति दँ करिब ५ सेन्टिमिटरया गतिं युरेसियाली प्लेट नाप स्वाना वयाच्वंगु दु। थ्व हे कारणं नेपाः व आसपासया क्षेत्रय् तःधंगु भूखाः वयेगु याइ।

## लिधंसा
* Wegener, Alfred (1915). *The Origin of Continents and Oceans*.
* Oreskes, Naomi (2003). *Plate Tectonics: An Insider's History of the Modern Theory of the Earth*.
* Turcotte, D. L. & Schubert, G. (2002). *Geodynamics*.
प्राकृतिक विपदा

प्रकृतिइ जुइगु विध्वंशात्मक झकातयेत प्राकृतिक विपदा धाइ। 

## दसु
# च्वापुहुर
# भुखा
# गुँजला
# खुसीबाहा
# शुनामी
# अम्ल वा:
# तःफय्
# ट्रपिकल साइक्लोन

## स्वयादिसँ
* लःफय्‌
* मौसम
गुँजला

**गुँजला, मिगुँ, बाय् ज्वालामुखी** धागु पृथ्वीया सतहं लाभा, मि आदि पिहां वइगु छगू थाय् ख। 

पृथ्वीइ मिगुँ अप्व याना टेक्टोनिक प्लेटत डाइभर्ज जुइगु वा कन्भर्ज जुइगु थासय् खने दु व पृथ्वीया अप्व प्लेटया सीमा लःया दुने दूगुलिं अप्व ज्वालामुखी लखय् दुने दयाच्वनि। दसुया निंतिं, छगू ​​मध्य-महासागर सिथ (रिज), गथेकि मध्य-एटलान्टिक रिजय् डाइभर्जेन्ट टेक्टोनिक प्लेटया कारणं गुँजला/मिगुँ दइ धाःसा प्यासिफिक रिंग अफ फायरय् कन्भर्जेन्ट टेक्टोनिक प्लेटया कारणं मिगुँ दइ। डाइभर्जेन्ट टेक्टोनिक गतिविधिया लिच्वः कथं जुइगु मिगुँ आपालं मुइ मखु धाःसा कन्भर्जेन्ट टेक्टोनिकया लिच्वः कथं दइगु मिगुँ तच्वलं मुइगु जुइ। क्रस्टया प्लेटया तनाच्वंगु व सालुयावंगु थासय् नं गुँजला दयेफु, गथेकि पूर्वी अफ्रिकी रिफ्ट, वेल्स ग्रे-क्लियरवाटर ज्वालामुखी क्षेत्र व उत्तर अमेरिकाया रियो ग्रान्दे रिफ्टय्। प्लेटया सीमां तापाक्क ज्वालामुखी दकलय् अप्व पृथ्वीया दुने ३,००० किलोमिटर (१,९०० माइल) गालय् च्वंगु मेन्टल प्लम धाःगु कोर–मेन्टल सीमां अपवेलिङ डायपिर (upwelling diapirs)पाखें उत्पन्न जुइगु सम्भावना दु। थुकिलिं हटस्पट गुँजला वा इन्ट्राप्लेट गुँजला जुइ, गुकिलि प्लमं क्रस्टयात सालुकेफु व टेक्टोनिक प्लेटया निरन्तर गतिया कारणं गुँजला टापु झ्वः दयावइ, गुकिया दसु हवाई हटस्पट ख। गुँजला आपालं ट्रान्सफर्म टेक्टोनिक सीमाय् दइमखु गन निगु टेक्टोनिक प्लेट छगू मेगुया लिउने स्लाइड जुइ।

## ताजि
* फसय् मि मुइगु गुँजला
* लखय् मि मुइगु गुँजला: लखय् दुनेया मिगुँ धयागु पृथ्वीइ लःया दुनेया दयाच्वनिगु भेन्ट बाय् फिसर खः गुकिं माग्मा पिहां वयेफु। यक्व लः दुनेया मिगुँ टेक्टोनिक प्लेटया सिथय् लिक्क ला, गुकियात मध्य-समुद्रया रीजया रुपय् म्हसीकिगु या। मध्य समुद्रया मिगुँ वा ज्वालामुखीं जक पृथ्वीया सकल म्याग्माया ७५% उत्पादन याइगु अनुमान दु। यद्यपि अधिकांश लः मिगुँ समुद्र व महासागरया गाः लाःगु थासय् दयाच्वनि व गुलिं म्हो गाः लाःगु लखय् नं दयाच्वनि। थथे म्हो जक गाःलाःगु थासय् दइगु मिगुँ मुइबिले थुकिलिं लखय् जक मखुसें वायुमण्डलय् लाभा व ग्यास वांछ्वयेफु। सकल लः-मिगुंया ल्याः १० लख स्वया अप्व दु गुकिलि आपालं आः विलुप्त जुइधुंकल। थुकिलि थ्यं-मथ्यं ७५,००० समुद्रया तलं १किमि (०.६२ माइल) स्वया अप्व च्वय् थहां वनि। वंगु ११,७०० दँया दुने पृथ्वीया महासागर व समुद्रय् ११९ लःमिगुं जक्क मुयावःगु खनेदु दु।

## स्वयादिसँ
* भूगोल
* खनिज
* लखय् दुनेया मिगुँ

पुचः:भूगोल
पुचः:विज्ञान
लःफय्

**लःफय्** धाःगु पृथ्वीया सतहया छगू क्षेत्रय् ताःहाकःगु ईया निंतिं तापक्रम, आर्द्रता, वायुमण्डलीय चाप, वायु, वा वइगु, व मेमेगु मौसमी स्वरुपया सामान्य अवस्था ख। साधारण खँग्वलय् धायेगु खःसा, लःफय् धयागु स्वीदँया औसत मौसमी अवस्था खः। लःफय् व मौसम पाः। मौसम धयागु वायुमण्डलय् न्हिथंया अवस्था खः।

## ताजि
मौसमया ताजि थथे दु: उष्णकटिबंधीय, मरुभूमि/गंगु, समशीतोष्ण, ध्रुवीय, भूमध्यसागरीय ।

* ध्रुवीय लःफय्(बोरियल जलवायु नं धाइ), ताःहाकःगु, अप्वः धया थें तसकं ख्वाउँगु चिकुला, व चिहाकःगु ताल्ला दइ। दसुया निंतिं उत्तर व दक्षिण ध्रुवया लिक्कया थाय् कायेछिं।
* समशीतोष्ण लःफसय् प्यंगू मौसम दइ। समशीतोष्ण मौसम दुगु छुं देसय् अप्वः धया थें युरोपेली देय् ला।
* मरुभूमि लःफसय् तसकं गंगु अवस्था दइ। थन छगू-निगू मौसम जक दु गथेकि साउदी अरब व यक्व अफ्रिकी देय् ।
* उष्णकटिबंधीय लःफसय् लुमुगु तापक्रम व निगु जक्क मौसम दइ; प्याःगु व गंगु । उष्णकटिबंधीय मौसम दूगु थाय्या दसु ब्राजिलया अमेजन रेनफरेस्ट ख।
* भूमध्यसागरीय लःफसय् सामान्यतया ताल्लाबलय् तांन्वःगु व गंगु जुइ, अले चिकुलाबलय् ख्वाउँसे व प्याःगु जुइ । मेदितेरेनियन जलवायु दूगु देय्‌या छगू दसु स्पेन ख।

अक्षांश, बँ, व थाय्या जाः कथं छगू थाय्या लःफय् हिलेफु। समुद्र बाय् मेगु तःधंगु लःया स्रोत लिक्क लाःगु अवस्थां नं थुकियात असर याइ। लःफय् अप्वः धयाथें तापक्रम व वा वइगुया आधारय् ब्वथलिगु जुइ। दकलय् अप्व छ्येलिगु ब्वथला कोप्पेन जलवायु ब्वथला ख, गुकियात दकलय् न्हापां भ्लादिमिर कोप्पेनं दयेकूगु ख। सन् १९४८ निसें छ्येलिगु थोर्नथवेट प्रणालीस तापक्रम व वर्षाया जानकारी जक्क मखु, इभापोट्रान्सपिरेसन नं छ्येलिगु या। थुकिलिं गुलि थी-थी कथंया प्राणी प्रजाति दु, व जलवायु हिलेबलय् जुइफुगु खँया बारेय् अध्ययन यायेत उपयोगी जुइ। बर्जरन व स्पेसियल सिनोप्टिक ब्वथला प्रणालीं जलवायु दयेकेगु ज्याय् ग्वाहालि याइगु वायु द्रव्यमान गनं वइ धइगु खँय् अप्व ध्यान केन्द्रित याइ।

## थी-थी विषय
# लःफय्
## सुपाँय्
## खुसीबाहा
### शुनामी
## वा (जलवायु)
### अम्ल वा:
### च्वापु गायु
## तःफय्
## च्वापुहुर
## ट्रपिकल साइक्लोन

## स्वयादिसँ
* मौसम

पुचः:विज्ञान
शुनामी

**शुनामी** धाःगु छगू कथंया तःच्वगु समुद्र बाहा ख। थुकिलिं तःधंगु धनजन क्षति यायेफु।

## स्वयादिसँ
* मौसम

पुचः:मौसम
खुसि बाहा

खुसिं खुसिया नापंया बुँइ बाहा वया बुँ चुइका यङ्किगु अवस्थायात खुसि बाहा धाइ। थुकियात वरियां, बाः, किसिद्वंम्वः नं धाइगु या। 

## स्वयादिसँ
* खुसि

पुचः:विज्ञान
च्वापु गायु

]]

thumb|च्वापु गायु
आकाशं च्वापु वैगु अवस्थाइत च्वापु गायु धाइ। 

## स्वयादिसँ
* मौसम

पुचः:मौसम
ट्रपिकल साइक्लोन

**त्रपिकल साइक्लोन** छता प्राकृतिक विपदा ख। 

## स्वयादिसँ
* मौसम

पुचः:मौसम
प्रवेग

भौतिकशास्त्रय् **प्रवेग** वेगया ईनाप जुइगु परिवर्तनया दर ख। छगू दाइमेन्सनय् प्रवेग छुं नं वस्तु छु दरय् स्पिड काइ वा त्वति उकिया मापन ख। अथेजुसां वेग छगू युक्लिदियन भेक्टर जुगुलिं प्रवेगयात वेगया मात्रा व दिशा निगुलिंया हे आधारय् परिभाषित याइ।  प्रवेगया दाइमेन्सन L&nbsp;T −२ ख। एस आइय् थुकियात मितर प्रति स्क्वायर सेकेन्ड वा  (मि/से२)य् दायेगु याइ। 

## लिधंसा

पुचः:विज्ञान
इलेक्ट्रोन

{{cite book
 | last1 = Born | first1 = M.
 | last2 = Blin-Stoyle | first2 = R.J.
 | last3 = Radcliffe | first3 = J.M.
 | year = 1989
 | title = Atomic Physics
 | url = https://books.google.com/books?id=NmM-KujxMtoC&pg=PA26
 | page = 26
 | publisher = Courier Dover

**इलेक्ट्रोन** धाःगु छगू सबएटोमिक पार्टिकल ख। थ्व पार्टिकल अर्बाइटलय् दै व थुकिया चार्ज नेगेटिभ जुइ।

पुचः:विज्ञान
न्युट्रोन

**न्युट्रोन** धाःगु एटमया न्युक्लियसय् दैगु छगू चार्ज मदूगु सबएटमिक पार्टिकल ख।

पुचः:विज्ञान
ऊर्जा

**उर्जा** धाःगु वस्तु-उर्जा कन्टिन्युअमया छगू एक्स्ट्रिम ख।

पुचः:विज्ञान
भिजिबल स्पेक्ट्रम

मनुनं तुयु जःया खने फैगु फ्रिक्वेन्सीया कम्पोनेन्टयात भिजिबल स्पेक्ट्रम धाइ।

पुचः:विज्ञान
इन्फ्रारेड

thumb|right|250px|मिड-इन्फ्रारेड ("थर्मल") जःय् निम्ह मनुतेगु फल्स कलरय् किपा
**इन्फ्रारेड** (IR) विकिरण छगू विद्युतचुम्बकीय विकिरण ख गुकिया वेभलेन्थ खनिगु जः (४००-७०० एनएम) स्वया ताःहाकः व टेराहर्ज (terahertz) विकिरण (१०० μm - १mm) व माइक्रोवेभ (~ ३०००० μm)स्वया चिहाकः। इन्फ्रारेड विकिरणया ब्या करिब स्वंगु अर्डर अफ म्याग्निच्युड (orders of magnitude) (७५० nm व १०० µm)ति दु। 

प्रत्यक्ष सूर्द्यःया जःया ल्युमिनस इफिकेसी करिब ९३ ल्युमेन प्रति वाट अफ रेडियन्ट फ्लक्स दै गुकिलि इन्फ्रारेड विकिरण (४७%या स्पेक्ट्रम छगू हे जुइ), खनिगु (४६%), व अल्ट्रा भायोलेट-(६%) जः दै। उज्ज्वल सूर्द्यःया जं पृथ्वीया सतहय् प्रति वर्ग मिटर लगभग १००००० क्यान्डेलाया ल्युमिनेन्स बी।

## म्हसीका
इन्फ्रारेड इमेजिङ सैन्य व असैनिक उद्देश्यया निंतिं यक्व छ्येलिगु या। सैन्य प्रयोगय् लक्ष्य अधिग्रहण (target acquisition), निगरानी (surveillance), नाइट भिजन, होमिङ व ट्र्याकिङ (homing and tracking) आदि ला। गैर सैन्य उपयोगय् थर्मल इफिसियन्सी एनालाइसिस (thermal efficiency analysis), रिमोट टेम्परेचर सेन्सिङ, शर्ट रेञ्जड् वायरलेस कम्युनिकेसन, स्पेक्ट्रोस्कोपी, मौसम भविष्यवाणी ला। इन्फ्रारेड खगोल विज्ञानय् सेन्सर जडित-दूरबीन छ्येला अन्तरिक्षया बुलुइसे च्वंगु लागा दसि मोलेकुलर क्लाउड स्वेतः, ख्वांगु पिण्ड दसु ग्रहया मालेज्या, व ब्रह्माण्डया आदि दिंतेगु आपालं रेड शिफ्ट जूगु वस्तुतेत स्वेत छ्येलिगु या। 

## खँग्वःया मूल
इन्फ्रारेड धाःगु नां ल्याटीन भाषाया इन्फ्रा (infra) "क्वे" व रेड (ह्यांगु) खँग्वः स्वाना दयावःगु खँग्वः ख। खनिगु जःया दक्ले ताहाकःगु वेभलेन्थ दूगु जः ह्यांगु ख। ह्यांगु स्वया ताःहाकःगु वेभलेन्थ व अथे जुगुलिं म्हो फ्रिक्वेन्सी दूगु विकिरण इन्फ्रारेड ख। अतः, थुकियात इन्फ्रारेड धाःगु ख। 

## प्रकृति

निभाःया जः, ५,७८०&nbsp;के (५,५१०&nbsp;°C, ९,९४०&nbsp;°F) या तापक्रमय् हाफ इन्फ्रारेद स्वया भति अप्वःगु नियर-थर्मल-स्पेक्ट्रम विकिरणं दयेकि। थुकिया शिखरय्, निभाःया जलं समुद्र सतहय्  १&nbsp;किलोवाट प्रति वर्ग मिटर स्वयां भचा अप्वः विकिरण बी। थ्व उर्जा दुने ५२७ वात इन्फ्रारेड रेडिएशन, ४४५ वात भिजिबल लाइट (खनेदइगु जः) व ३२ वात अल्ट्राभायोलेट रेडिएशन ख।  निभाःया जः दुने  दइगु फुक्कं इन्फ्रारेड विकिरण नियर इन्फ्रारेड जुइ, व थुकिया हाकः ४ μm स्वया चिधं जुइ।

पृथ्वीया सतहय् सूर्यया सतह स्वया यक्व म्हो तापक्रमय् छुं थर्मल विकिरण मध्य बाय् मिद-इन्फ्रारेद क्षेत्रय् दइ, गुगु सूर्यया जः स्वया यक्व ताःहाकः जुइ। ब्ल्याक-बडी, बाय् थर्मल, विकिरण निरन्तर जुइ : थ्व दक्वं वेबलेन्थय् प्रशारित जुइ। थन्याःगु प्राकृतिक थर्मल विकिरण प्रक्रियाय् पल्पसा व प्राकृतिक मि जक्क खनेदइगु ऊर्जा दयेकेत गाक्क ताप दयेकेफैगु प्रक्रिया ख। मि छ्वइबिले खनेदइगु-जः ऊर्जा स्वया यक्व अप्व इन्फ्रारेड दयेकी। 

## इन्फ्रारेडया थी-थी क्षेत्र
सामान्यतया वस्तुतेसं इन्फ्रारेडया स्पेक्ट्रमया सकल वेभलेन्थय् इन्फ्रारेड पिकाइ। थथे पिकाइगु वेभलेन्थया छुं खण्डयात सेन्सरया निंतिं छ्येलेछिंगुलिं इन्फ्रारेडयात नं विभिन्न भागय् सेन्सरया निंतिं छ्येलेज्युगु व मज्युगुया आधारय् विभाजित यानातःगु दु। 

### CIE विभाजन योजना
इन्टरन्यासनल कमिसन अन इलुमिनेसन (International Commission on Illumination) (CIE) कथं इन्फ्रारेड रेडियसनयात क्वे बियातःगु स्वंगु भागय् विभक्त यायेछिं। 
* IR-ए: ७०० एनएम-१४०० एनएम 
* IR-बी: १४०० एनएम-३००० एनएम 
* IR-सी: ३००० एनएम-१ मिमी

## स्वयादिसँ
* जः

## लिधंसा

पुचः:विज्ञान
पुचः: जः
पुचः: जः म्हसीका
रङ्ग

**रङ्ग** इलेक्त्रोम्याग्नेतिक स्पेक्ट्रमय् आधारित खनिगु चायेज्या ख। रंग छुं नं वस्तुया मूल गुण मखुसां, रंग चायेगु वा अनूभूति यायेगु क्षमता जःया एब्जर्प्सन, रिफ्लेक्सन, इमिसन स्पेक्त्रम व इन्तर्फेरेन्सय् आधारित जुइ। मनूया मिखाय् रंग म्हसीकिगु स्वथी कोन सेलत दु गुकिलिं खनेदइगु जः स्पेक्त्रमया जः म्हसीकि। मेमेगु प्राणीइ मेमे कथंया कोन सेल वा थीथी तरंग खनेफइगु मिखा दयाच्वनि। दसुया निंतिं हाःया मिखां अल्त्राभायोलेत जः म्हसीकेफु। अतः, हाःया रंग सीकिगु क्षमता मनूया क्षमता स्वया पा। प्राणीतेगु रंग म्हसीकिगु क्षमता थीथी प्राणीतेगु मिखाय् दूगु कोन सेलया जःतरंगहाकः (wavelength) व रंगवर्णझ्वः संवेदनशिलता(spectrum sensitivity)य् आधारित जुइ, गुकियात न्ह्यपुलिं म्हसीकि।

## थी-थी रंग
* तुयु
* हाकु
* ह्यांगु
* वचु
* म्हासु
* सियु
* गेरु
* भुयु
* हह धाये (हाकु-हाकु थें च्वंगु रंग)
* म्हय्‌म्हय्‌ धाये (म्हासु-म्हासु थें च्वंगु रंग)
वांगु

**वांगु** छगू रङ्ग ख। 

## लिधंसा

## स्वयादिसँ
* रङ्ग

पुचः:रङ्ग
वचु

**वचु** छगू रंग ख। थ्व छगू आधारभूत रंग ख।

## स्वयादिसँ
* रंग

## लिधंसा

पुचः:विज्ञान
तुयु

**तुयु** छगु रङ्ग ख। थ्व रंग दुरु, च्वापु, दुरुल्वहँ आदिया रंग ख। थ्व रंगयात हलिमया थीथी संस्कृतिइ निर्मल, कूलीन, नायु, शून्यता, प्रेत, च्वापु, च्वापुधी, स्वर्ग, भुयु मनू, शान्ति, यचु, जः, जीवन, आत्मसमर्पण, सुपाँय्, खसु, दुरु, भिं, कपाय्, देव, कमजोरी, protagonist, चिकुला, अबोधता, sterility, ख्वांगू आदि नाप स्वानातःगु दु।  

## स्वयादिसँ
* रङ्ग

पुचः:रङ्ग
अल्ट्राभायोलेट

**अल्ट्राभायोलेट** छगु कथंयागु विकिरण खः। थ्व सोलार स्पेक्ट्रमय् भायोलेट नापं वइ। थुकियात पराबैजनी विकिरण धका नं धाइ। 
## स्वास्थ्यनाप स्वापू
थ्व विकिरणयागु अप्व प्रभाव जुलकि क्यान्सर जुइफु। अप्व याना भुयु मनुतेत थुकिलिं असर याइ। सुर्द्ययागु थन्यागु किरणं क्यान्सर जुगु खनेदु।
तिबः

भौतिक शास्त्रय् **तिबः** धाःगु वस्तु सनिगु अवस्था पाइगु छुं नं अन्तरक्रिया ख।  मेगु भासय् धायेमाःसा, तिबलं छगू मात्रा दूगु वस्तुया वेग हिलेफु। थन्याःगु हिलाय् सुंकः च्वनाच्वंगु वस्तुयात संकिगु, अर्थात वस्तुया प्रवेगय् हयेगु ज्या नं ला। न्हिन्हिया भासय् तिबःयात सालिगु वा घ्वाइगु अवधारणां थुइकेछिं। सकल तिबःया परिमाण व दिशा दइ। अतः, तिबः छगू दिष्ट (Vector) मात्रा ख। तिबःयात ल्या खायेगु/लनिगु एस आइ इकाइ न्युतन ख धाःसा तिबःया चिं **F** ख।

न्युतनया द्वितीय नियम अनुसार वस्तुइ दयाच्वनिगु कूल तिबः व वस्तुया मोमेन्तमया ईनाप हिलिगु गति बराबर जुइ। वस्तुया मात्रा स्थीर जुसाः थ्व नियम अनुसार वस्तुया प्रवेग वस्तुइ दयाच्वंगु कूल तिबःनाप समानुपातिक जुइ व थन्यागु प्रवेग तिबःया दिशाय् जुइ। नापं, वस्तुया मात्रा तिबःया विपरित समानुपातिक जुइ। थ्व खँयात सूत्रया रुपय् थथे क्यनेछिं:

:\vec{F} = m \vec{a}

गनकि बलाचिंतेसं दृष्ट मात्रा (vector quantity अर्थात परिमाण व दिशा दूगु मात्रा)यात क्यनि।

## लिधंसा

## स्वयादिसँ
* भौतिक शास्त्र

पुचः:तिबः
विद्युतचुम्बकत्व

**विद्युतचुम्बकत्त्व** धाःगु प्राकृतिक विज्ञानया भौतिक शास्त्रया दुनेया छगू ख्यः ख। थ्व ख्यलय् विद्युतीय चार्ज दूगु वस्तुतयेगु सीकिगु ज्या जुइ। थन्यागु चार्ज दूगु वस्तुतयेगु तिबः व उकिया ख्यःया थी-थी विषयया बारेय् थ्व विज्ञानय् सीकिगु जुइ। विद्युत चुम्बकीय तिबः प्रकृतिइ खनेदइगु प्यता तिबःय् छता ख। थ्व तिबः, बल्लागु, बमलाःगु व गेंसुया तिबः प्रकृतिया प्यता तिबः ख।  

## स्वयादिसँ
* तिबः
* इलेक्त्रोस्त्यातिक्स
* इलेक्त्रोदाइनामिक्स
* विद्युत
* चुम्बकत्त्व

पुचः:भौतिक शास्त्र
आइसोटोप

प्रोतोन ज्वखाःगु व न्युत्रोन ज्वःमखाःगु एतमतेत आइसोतोप धाइ।

## स्वयादिसँ
* भौतिकशास्त्र

पुचः:भौतिक शास्त्र
मोलेक्युल

A **molecule**  is an electrically neutral group of two or more atoms held together by chemical bonds. Molecules are distinguished from ions by their lack of electrical charge. However, in quantum physics, organic chemistry, and biochemistry, the term *molecule* is often used less strictly, also being applied to polyatomic ions.
जः

thumb|जः
**ज:** छगू प्रकारया उर्जा ख। थ्व उर्जाया ग्वहालिं प्राणीतेसं स्वेफै। जःयात वैज्ञानिक रुपय् खनेदइगु जः वा खनेदइगु विकिरण धकाः नं म्हसीकिगु या। वैज्ञानिक रुपं, जः धयागु मनूया मिखां थुइके फइगु विद्युत चुम्बकीय विकिरण खः।  खनेदइगु जः धाःसा जः वर्णय् दुने सामान्यतया ४००–७०० न्यानोमिटर (एनएम)या तरङ्गहाकः वा ७५०–४२० टेराहर्ट्जया आवृत्तिइ ला। खनेदइगु जः इन्फ्रारेड (ताःहाकःगु तरङ्ग हाकः व म्हो आवृत्ति दूगु) व अल्ट्राभायोलेट (चीधंगु तरङ्ग हाकः व अप्व आवृत्ति दूगु)या दथुइ ला। 

भौतिक शास्त्रय् "जः" खँग्वः अप्व व्यापक रुपं छुं नं तरङ्गया विद्युत चुम्बकीय विकिरणयात थुइकेत छ्येलीगु या। थ्व अर्थय् गामा रे, एक्स-रे , माइक्रोवेभ व रेडियो तरंग नं जः ख। जःया प्राथमिक गुण तीव्रता, प्रसारण दिशा, आवृत्ति वा तरङ्ग हाकः वर्ण (स्पेक्ट्रम), व ध्रुवीकरण ख। भ्याकुमय् थुकिया गति २९९,७९२,४५८  m/s  जुइ। थ्व गति प्रकृतिया मूलभूत स्थिरांकय् छगू ख। दक्वं प्रकारया विद्युत चुम्बकीय विकिरण थें, खनेदइगु जः फोतोन धाःगु द्रव्यमानहीन प्राथमिक कणं प्रसारित जुइ गुकिलिं विद्युत चुम्बकीय क्षेत्रया क्वान्टा (छगू इकाइ) प्रतिनिधित्व याइ। फोतोनयात तरंग व कण निगुलिंया रुपय् विश्लेषण यायेछिं। जःया अध्ययन आधुनिक भौतिक शास्त्रय् छगू महत्वपूर्ण अनुसन्धान क्षेत्र ख।

पृथ्वीइ प्राकृतिक जःया मू स्रोत सुर्द्यः खः। ऐतिहासिक रुपं, मनुतेगु निंतिं जःया मेगु महत्वपूर्ण स्रोत मि जुयाच्वंगु दु, मि प्राचीन ई निसें आधुनिक ई तक मनूया तजिलजिइ छ्येलातःगु छगू जःया स्रोत ख। बिजुलिया मत व पावर सिस्टमया विकासलिसें बिजुलिया मत प्रभावकारी रुपं जःया निंतिं मिया थाय् काःगु दु।

## खँग्वःया खँ
जः खँग्वः छ्यला यक्व जःनाप स्वापू दूगु खँग्वःत दयेकातःगु दु। दसु-छ्वालुजः वा लःजः (Mirage),तुयुजः (साधारन जः), चजः, दुजः (दुनं थुयावःगु भाव), पिजः (पिनेया जः), मूजः(म्हया जः), लिजः (Reflection), लूज (Dawn) 

## अप्तिक्स
जः, व जः व पदार्थया अन्तरक्रियाया अध्ययनयात अप्टिक्स वा अप्तिक्स धाइ । लायेलामा व अरोरा बोरेलिस थें न्याःगु जःया झाकाया अवलोकन व अध्ययनं जःया प्रकृतिया बारेय् यक्व खँ कनि।

पारदर्शी (transparent) बस्तुं जःयात प्रसारण याये बाय् वने बी। उकिया विपरीत अपारदर्शी वस्तुं जःयात थःया माध्यमं प्रसारण याइमखु व बरु थःत प्राप्त जूगु जःयात प्रतिबिम्बित याइ वा सोसे याइ। अप्व वस्तुतेसं स्पेक्युलर रुपय् जःयात प्रतिबिम्बित याइमखु वा प्रसारण याइमखु व छुं हद तक दुहां वइगु जःयात तितरबितर याइ, गुकियात झःझः (ग्लोसिनेस, glossiness) धाइ। भःया स्केतेरेन्स (scatterance) प्रतिबिम्बित भःया सतहया रफनेस (roughness)या कारणं जुइ , व आन्तरिक स्केतेरेन्स वस्तु दुनेया कण व माध्यम दथुइ अपवर्तन सूचकांक (refractive index )या अन्तरया कारणं जुइ। पारदर्शी वस्तु थें म्हो-पारदर्शी (translucent) वस्तुं नं जःयात प्रसारण याइ, तर म्हो-पारदर्शी वस्तुं नं आन्तरिक स्केतेरेन्सया माध्यमं निश्चित तरङ्ग हाकलय् जःयात तितरबितर याइ। 

## स्वयादिसँ
* सूर्द्य
* भौतिक शास्त्र

पुचः:भौतिक शास्त्र
पुचः:उर्जा
क्वान्टम मेकानिक्स्

**क्वान्टम मेकानिक्स** प्ल्याङ्क कन्स्ट्यान्टया अर्डरया एक्सनया भौतिक फेनोमेनानाप स्वापू तैगु भौतिकशास्त्रया छगू ख्यः ख।  

## ज्या
क्वान्टम मेक्यानिक्सया झीगु ब्रम्हाण्डया यक्व गुणयात थुइकेत तःधंगु ग्वहालि याःगु दु। आपालं चिधंगु स्तरया व म्हो मात्रा व अन्तरक्रियाया स्वापूलि शास्त्रीय विधिं थुइके मफूगु थासय् थुकिया ज्या दु। क्वान्टम मेक्यानिक्स प्रायः छगू जक्क सिद्धान्त ख गुकिलिं सबएतमिक पदार्थया सकल रुप (इलेक्ट्रोन, प्रोतोन, न्युट्रन, फोतोन, व मेमेगु) उपपरमाणु कणया निजी गुण व व्यवहारयात क्यनेफु। सोलिद स्तेत फिजिक्स व पदार्थ विज्ञान क्वान्टम मेक्यानिक्सय् निर्भर जुइ। 

थौंया आधुनिक प्रविधि आपालं क्वान्टम प्रभाव खनिगु स्तरय् सनाच्वमि। क्वान्टम सिद्धान्तया महत्त्वपूर्ण छ्येलेज्याय् क्वान्टम रसायन शास्त्र, क्वान्टम अप्टिक्स, क्वान्टम कम्प्युटिङ, सुपरकन्डक्टिङ म्याग्नेट, लाइट-इमिटिङ डायोड, अप्टिकल एम्प्लिफायर व लेजर, त्रान्जिस्टर व सेमिकन्दक्तर दसु माइक्रोप्रोसेसर, चिकित्सा व अनुसन्धान इमेजिङ दसु म्याग्नेटिक रेजोनेन्स इमेजिङ ला।  यक्व जैविक व भौतिक घटनाया व्याख्या रासायनिक बण्डया प्रकृतिइ जुइ, गुकिया दकलय् साधारन दसुइ  म्याक्रो-मोलेक्युल डीएनए ला।

## स्वयादिसँ
* भौतिक शास्त्र

## लिधंसा

पुचः:विज्ञान
सापेक्षतावाद

**सापेक्षतावाद** २०गु शताब्दीया भौतिक विज्ञानय् विकास जूगु छगु मू विचा ख। 

थीथी कथंया सापेक्षतावाद विचाः थथे दु:
सापेक्षताया सिद्धान्त
* सामान्य सापेक्षता
* विशेष सापेक्षता

## स्वयादिसँ
* अल्बर्ट आइन्स्टाइन
ई

***'ई***'
ई धयागु थुपिं नं ज्वीफु:-
* ई (काल)
* ई(मा आख:)
तौल

**तौल** (Weight) धाःगु विज्ञानया खँग्वः कथं छगू वस्तुइ गुरुत्वाकर्षण बल (gravitational force) नं क्यनीगु शक्ति खः। थ्व बल वस्तुया पिण्ड (mass) व अन दुगु गुरुत्वाकर्षणया प्रवेग(acceleration) या गुणनां दयेकी।

तौल  धाःगु व बल खः, गुगुं छगू खगोलपिण्ड (celestial body), दसु पृथ्वी (Earth) नं, थःगु पिण्ड (mass)या कारणं छगू वस्तुयात थःगु केन्द्रपाखे सालाकायेगु याइ। थ्व बलया दिशा न्ह्याबिलें पिण्ड (थ्व दसु दुने पृथ्वी)या केन्द्रपाखे जुइ। 

## स्वयादिसँ
* भौतिकशास्त्र

पुचः:भौतिकशास्त्र
पात्र

**पात्र** (Character) धैगु छुं नं बाखँ, नाटक, संकिपा, वा काल्पनिक हलिमय् ब्वति काइम्ह व्यक्ति वा प्राणी खः। साहित्य व कलाय् पात्रं हे घटनायात न्ह्यःने यङ्की व ब्वनामि वा स्वकुमिनाप भावनात्मक स्वापू दयेकी।

## पात्रया साधारण ताजि
बाखँय् वइगु भूमिका कथं पात्रतय्त थी-थी पुचलय् बायेफु:
* उद्घोषक (Point-of-view character): बाखँ कनिम्ह पात्र। थ्व पात्रया दृष्टिं पाठक/दर्शकं बाखँ ब्वनि/खनि
* मू पात्र (Protagonist): थ्व बाखँया दकलय् महत्त्वपूर्ण पात्र खः, गुकियात झीसं "नायक" वा "नायिका" धकाः नं म्हसीके। बाखँया फुक्कं घटना थ्व हे पात्रया यात्रा व विकासया जःखः चाःहिलाच्वनी।
* प्रतिपक्षी पात्र (Antagonist): थ्व पात्रं मू पात्रया लँपुइ पङ्गः थनी वा विरोध याइ। थुकियात "खलनायक" (Villain) धकाः नं म्हसीकेफु, तर थ्व खँ बाखँया प्रकृति कथं जुइ।
* ग्वहालि पात्र (Supporting Character): थ्व पात्रतय्सं मू पात्रया जीवनय् ग्वाहालि याइ वा बाखँया वातावरणयात झन स्पष्ट दयेकी।
* स्थिर पात्र (Flat): गुगु पात्र बाखँया सुरु निसें अन्त्य तक छगू हे स्वभावया जुइ।
* गतिशील पात्र (Round): गुगु पात्र बाखँया घटनाक्रम नापं हिला वनी व अनुभवं सीकी।
* परास्त पात्र (Foil): मू पात्रया व्यक्तित्त्व वा गुण ब्वयेत छ्येलीगु पात्र। थ्व पात्र मू पात्रनाप धेधेबल्ला यासें बुइम्ह पात्र ख। 

## पात्र चित्रण

च्वमिं पात्रयात म्हसीकेत निगू लँपु छ्येली:

प्रत्यक्ष चित्रण (Direct): च्वमिं पात्र गथे च्वं वा वया स्वभाव गुकथंया खः धकाः स्पष्ट च्वइ।

अप्रत्यक्ष चित्रण (Indirect): पात्रया खँल्हाइगु पहः, ज्या, व मेमेपिं पात्रतय्सं वया बारे छु धाः धइगु खँ पाखें पाठकं पात्र थुइकी।

## समाज व संस्कृतिइ पात्र

पात्रतय्सं झीगु समाजया छुं पक्षयात प्रतिनिधित्व यानाच्वंगु दइ। नेवाः परम्परागत प्याखं (दसु: लाखे प्याखं, अष्टमातृका प्याखं) य् नं थी-थी 'पात्र' दइ, गुमिगु थः-थःगु विशेष अर्थ व भूमिका दइ।

## लिधंसा
चिनिया पात्रो

चीनया सम्बत कथं दयेकातःगु पात्रोयात चिनिया पात्रो धाइ। थ्व छगू लुनार पात्रो ख।

## स्वयादिसँ
* पात्रो

पुचः:पात्रो
मार्च

**मार्च** ग्रेगोरियन पात्रोयागु स्वंगुगु ला खः। थ्व लायागु नां ल्वापु(युद्ध)यागु रोमन द्यः मार्स (मंगल)यागु नां नं वगु खः। थ्व लायागु दिं त थुकथलं दु:-

* मार्च १ 
* मार्च २ 
* मार्च ३ 
* मार्च ४ 
* मार्च ५ 
* मार्च ६ 
* मार्च ७ 
* मार्च ८ 
* मार्च ९ 
* मार्च १० 
* मार्च ११ 
* मार्च १२ 
* मार्च १३ 
* मार्च १४ 
* मार्च १५ 
* मार्च १६ 
* मार्च १७ 
* मार्च १८ 
* मार्च १९ 
* मार्च २० 
* मार्च २१
* मार्च २२ 
* मार्च २३ 
* मार्च २४ 
* मार्च २५ 
* मार्च २६ 
* मार्च २७ 
* मार्च २८ 
* मार्च २९ 
* मार्च ३० 
* मार्च ३१ 

पुचः:ग्रेगोरियन पात्रो
मे

**मे** मानव म्हया छगू अंग ख। थ्व अंगया ज्या स्वाद स्वयेगु ख। 

## स्वयादिसँ
* एनाटोमी

पुचः:एनाटोमी
न्हिज मुन्किगु ई

Although not used by the majority of the world's countries, daylight saving time is common in the Western world.]]
वसः

**वसः** धाःगु मनुया म्ह भुनेयात छ्यलिगु वस्तु ख। वसः फीगु चलन छगू मानवीय गुण ख। सकल थें हे मानवीय वस्ती व लहनाय् वसःया छ्यला खनेदु। वसःया मात्रा व प्रकार धाःसा वसःया ज्या, थाय् व सामाजिक संस्कृति नाप थी-थी थासय् पा। 

## वसःया वस्तु
वसः दयेकेत साधारणतया थ्व वस्तुत छ्यलिगु या:
* कापः:
** प्राकृतिक का, दसु कपाय्‌, फ्लाक्स (अलसी वा तीसी), तँय्, गजिया जुट, रेमी, रेसम  
** मनूं दयेकूगु का, दसु नाइलन, पोलिएस्तर, एक्रिलिक 
* तँय् (भुवा)
* छेँगू

## वसःया प्रकार
म्हय् वसः गन व गथे तयेगुया आधार वसःयात थथे याना बायेछिं-
* पुने वसः (दसु: तपुलि)
* फिये वसः (दसु: तपाःवसः)
* सिने वसः (दसु: पर्सि)
* न्ह्याये वसः (दसु: सुरुवाः)

## स्वयादिसँ
* लाकां
* कापः
* का

### वसः व फेसन नाप स्वापू दूगु थीथी च्वसु
वसः नाप स्वापू दूगु विकिपिदियाया अत्यावश्यक च्वसुया धलः थथे दु:

 ***[[वसः]]*** ()
 **[[तिसा]]** ()
 बेल्‍ट
 तांख
 क्लोक (गा?)
 कोट
 समाःज्वलं
 अत्तर
 द्रेस
 स्‍कर्त (बाय् जामा)
 पंजा
 सं-पहः
 दारी
 ग्वाय्
 विग
 ह्यान्दब्याग
 तपुलि
 मास्क
 नाइतवेर
 नग्‍नता
 गलबन्दी
 सर्ट
 **[[लाकां]]** ()
 बुट
 सुट
 स्‍वीमसुट
 त्राउजर
 अन्दरवेर
  ब्रा
 मोजा
 डायपर
 कुसा
 युनिफर्म
 भेल
 वालेत
 जिपर

पुचः:वसः
कपाय्‌

**कपाय्‌** छगू कथंया कच्चा पदार्थ ख। थ्व पदार्थ कपाय्‌माँय् बुइ व थुकिया छय्‌ला वसः देकेयागु नापं यक्व ज्याया निंतिं जुइ। कपाय्‌या ग्वाय्‌ छ्येला का दयेकेछिं गुकियात थाना कापः दयेकि। 

## प्रजाति
व्यवसायिक कथं हलिमय् प्यता प्रजाति कपाय्‌मा पिनिगु या। थ्व प्यतां हे कपाय् प्रजाति परापूर्व निसें गृहस्थीकरण यानातःगु खनेदु। थ्व प्रजातित थ्व कथं दु- 
**[[Gossypium hirsutum]]* (*गसिपियम हर्सुतम्*) &nbsp;– उच्च थाय्‌या कपाय्, मध्य अमेरिका, मेक्सिको, क्यारिबियन व दक्षिण फ्लोरिदाया आदिप्रजाति (हलिंया कपाय्‌ उत्पादनया ९०%)
**[[Gossypium barbadense]]* (*गसिपियम बार्बादेन्से*)&nbsp;– ता-हाकःगु ग्वाय्‌दूगु कपाय्, दक्षिण अमेरिकाया आदिप्रजाति (हलिंया कपाय्‌ उत्पादनया ८%)
**[[Gossypium arboreum]]*(*गसिपियम आर्बोरियम*)&nbsp;– सिमाय् ह्वैगु कपाय्, भारत व पाकिस्तानया प्रजाति (हलिंया कपाय् उत्पादनय् २% स्वया म्हो)
**[[Gossypium herbaceum]]*(*गसिपियम हर्बेसियम*)&nbsp;– लेभान्त कपाय्, दक्षिण अफ्रिका व अरब प्रायद्विपया प्रजाति (हलिंया कपाय् उत्पादनय् २% स्वया म्हो) 

हलिंया कपाय् उत्पादनय् न्हूगु हलिं(हर्सुतम् व बार्बादेन्से)या निता कपाय्‌या आधिपत्य दु। तर, पुलां हलिंया कपाय् सन् १९०० स्वया न्ह्यः तसकं छ्येलातःगु खनेदु। प्रकृतिइ कपाय्‌या ग्वाय् तुयु, सियु, गुलाफि व वांगु रङ्गय् बुइगु जुसां तुयु कपाय्‌या नाप मेगु कपाय्‌या जेनेतिक्स छ्यास्मिस जुइ धकाः मेमेगु रंगया ग्वाय्‌ दूगु कपाय् तुयु कपाय् दूगु थासय् पीगु मया। 

## मू उत्पादक

हलिंया, सन् २०११स, मू कपाय् निर्यात याइगु देय्‌, झ्वलं, १) संयुक्त राज्य अमेरिका, २) भारत, ३) ब्राजिल, ४) अस्त्रेलिया व ५) उज्बेकिस्तान ख। हलिमय् कपाय् उत्पादन मयासें आयात याइगु मू थाय् कोरिया, ताइवान, रुस व जापान ख। 

## लिधंसा

## स्वयादिसँ
* कापः

पुचः:प्रविधि
इञ्जिनियरिङ्ग

**इन्जिनियरिङ** (Engineering) धयागु वैज्ञानिक सिद्धान्त, गणितीय मोडेल, व अनुभवजन्य प्रमाणतयगु छ्यलाबुला यानाः संरचना, मेशिन, उपकरण, प्रणाली, व प्रक्रियातयगु डिजाइन, निर्माण, व सञ्चालन यायेगु छगू अनुशासनात्मक ख्यः खः। थुकिया मू उद्देश्य व्यावहारिक समस्यातयगु समाधान यायेगु व मनूया जीवनयात अझ सहज व व्यवस्थित दयेकेगु खः।

## मू ख्य:त
इन्जिनियरिङया छुं मू ख्यः थथे दु:

### सिभिल इन्जिनियरिङ (Civil Engineering)
थ्व दकलय् पुलांगु ख्यः खः। थुकी भौतिक व प्राकृतिक वातावरणया डिजाइन व निर्माण याइ।
* **दसु:** ताँ (bridges), लँपु, बाँध (dams), व ततःधंगु भवनत।

### मेकानिकल इन्जिनियरिङ (Mechanical Engineering)
थ्व ख्यलय् मेशिनरी, ऊर्जा प्रणाली, व यान्त्रिक उपकरणतयगु डिजाइन व दयेकीगु नाप स्वापू दु।
* **दसु:** इन्जिन, रोबोटिक्स, व म्यानुफ्याक्चरिङ प्लान्ट।

### इलेक्ट्रिकल इन्जिनियरिङ (Electrical Engineering)
विद्युत, इलेक्ट्रोनिक्स, व इलेक्ट्रोम्याग्नेटिज्मया अध्ययन व छ्यलाबुला यायेगु ख्यः।
* **दसु:** पावर ग्रिड, टेलिकम्युनिकेशन, व माइक्रोचिप।

### केमिकल इन्जिनियरिङ (Chemical Engineering)
रसायन शास्त्र, भौतिक शास्त्र, व जीवविज्ञानया सिद्धान्त छ्यलाः कच्चा पदार्थयात उपयोगी वस्तुय् हिलाबीगु प्रविधि।
* **दसु:** वासः उत्पादन, पेट्रोलियम रिफाइनिङ, व नसा-त्वसा प्रशोधन।

## इन्जिनियरिङ डिजाइन प्रक्रिया
इन्जिनियरतय्सं समस्या समाधान यायेबलय् छगू व्यवस्थित प्रक्रिया छ्यली:
# **समस्याया पहिचां:** छु आवश्यकता दु वा छु समस्या समाधान यायेमाः?
# **अनुसन्धान:** थुगु विषयय् आःतक छु-छु प्रविधि दु?
# **डिजाइन व प्रोटोटाइप:** छगू नमूना दयेकेगु।
# **परीक्षण:** नमूनां बांलाक ज्या याइ ला कि मयाइ धकाः स्वयेगु
# **सुधार:** परीक्षणया लिच्वः कथं डिजाइनयात अझ बांलाकेगु।

## हलिमय् प्रभाव
इन्जिनियरिङं मानव सभ्यताया विकासय् तःधंगु **प्रभाव** लाकूगु दु:
* पूर्वाधार: नगर व यातायातया विकास।
* सञ्चार: इन्टरनेट व स्याटेलाइट प्रविधिं हलिंयात छगू 'ग्लोबल भिलेज' दयेकल।
* उसाँय्: अत्याधुनिक चिकित्सा उपकरण व कृत्रिम अङ्गतय्सं मनूया उसाँय् व आयु थकाःगु दु।
* विकास: नवीकरणीय ऊर्जा (Solar/Wind power) पाखें जलवायु परिवर्तनया लिच्वः कम यायेत इन्जिनियरतय्सं ज्या यानाच्वंगु दु।

## स्वयादिसँ
* विज्ञान

## लिधंसा

* National Academy of Engineering (2004). *The Engineer of 2020: Visions of Engineering in the New Century*.
* Petroski, Henry (1992). *To Engineer Is Human: The Role of Failure in Successful Design*.
* Blockley, David (2012). *Engineering: A Very Short Introduction*.

पुचः:प्रविधि
पाःलूगु समथर

पाःलूगु समथर छगु प्रकारया साधारण यन्त्र ख।

## स्वयादिसँ
* साधारण यन्त्र

पुचः:प्रविधि
थिँभः

भौतिकशास्त्रय् **थिँभः** (फ्रांसे *lever*, "च्वे येंकिगु", c.f. *[[लेभां]]*) छगू प्रकारया साधारण कल ख गुकियात वस्तुतयेत थिनेत छ्यलि। आपालं थ्व छपु ताःहाकःगु नतिं दयेकातइ। भौतिकशास्त्रीय भासं, थ्व भः छ्येला वस्तुयात छगु सेल्लाःगु फल्क्रम वा पिभोटय् मेक्यानिकल शक्तियात गुणन याय्‌छिं व थन्यागु शक्तियात मेमेगु थासय् छ्येले छिं। 

## स्वयादिसँ
*भौतिक शास्त्र
*सरल यन्त्र

पुचः:प्रविधि
घिर्नी

**घिर्नी** छगू धुरीइ स्वानातःगु चक्का ख। चक्काया परिधिइ सनिगु खिपः वा बेल्तयात संका थ्व ज्याभः छ्यलिगु जुइ।    घिर्नीया छ्यला थी-थी कथं सामान ल्ह्वनेत, बल तयेत, शक्ति सञ्चार यायेत जुइ।   

घिर्नीतयेत मुना ब्लक व त्याकल दयेकिगु जुइ गुकिलिं तधंगु बलयात मेक्यानिकल एद्भान्तेज बी। घिर्नीतयेत मुना बेल्त व चेन द्राइभय् छगू रोतेतिङ्ग शाफ्टं मेगु शाफ्टय् बल सञ्चार नं यायेछिं। 

## लिधंसा
जीवप्रविधि

**जीवप्रविधि** (Biotechnology) धागु जीवविज्ञानयागु छगु न्हुगु व सिक्क हे ज्या लगु जुगु छगु ख्यः खः। थ्व ख्यले जीवशास्त्र व प्राणी यात प्राविधिक तवलं भिंकिगु कुत जुइ। 

## इतिहास
थ्व शास्त्र मनु नं मसिका व आलुपं हे सिक्क न्हापा निसें छ्येला वया च्वंगु दु। 

## विज्ञान

## नैतिक न्ह्येस

## स्वया दिसँ
* जीवविज्ञान
## पिनेयागु स्वापू

पुचः:प्रविधि
वा

**वा** खंग्वयागु क्वे बियातगु अर्थ जुइफु-
*वा (जलवायु)
*वा (एनाटोमी)
*वा (अन्न)
*वा (क्रिया)
घःचा

**घःचा** छगू साधारण ज्याभः ख।

### किपा

File:Ur wheel.jpg | कँय् युगया घःचाया किपा Standard of Urय् (करिब २५०० इपू)
File:Linear B Syllable B077 KA.svg | प्राचीन यवन प्यता कथि दूगु रथ-घःचा (Linear B ग्लिफया रुपय्), १५गु शदी इपू निसें छ्यलातःगु खनेदु। Hittite व मिस्रया रथय् ६ता कथि व न युगया असिरियनय् ८ता कथि दै। 
File:Radanhaenger-edited.jpg | कँय् युगया *घःचा तायः* Urnfield cultureया (करिब १२०० इपूस), जुरिखय् लूगु (Swiss National Museum)
File:Wheel Iran.jpg | An Early Iron Age spoked wheel from Choqa Zanbil (ca. 1000 BC, National Museum of Iran)
File:Etruscan chariot wheel.jpg | Wheel of the Etruscan chariot (ca. 530 BC)
File:Hub (PSF).png | The classic spoked wheel with hub and iron rim, in use from about 500 BC  (Iron Age Europe) until the 20th century AD
File:Columbia Expert, 52 inch, 1882.JPG | Penny-farthing bicycle (1882)
File:Aprilia disc brake.jpg| Modern motorcycle alloy wheel with inflatable tire and disc brake


पुचः:प्रविधि
न्वकू

**न्वकू** छकथंया ज्याभः ख। थ्व ज्याभः स्वकुंलाःगु जुइ। थन्याःगु स्वकुंलाःगु रुपय् निपा पाःलूगु ख्वाः स्वाना धाः दयेकि। थ्व ज्याभः खुथि साधारण ज्याभःय् छथि ख। थुकियात छधी जुयाच्वंगु धीयात फायेत, सामान ल्ह्वनेयात, वा सामानयात थासय् तयेत आदि ज्याया निंतिं छ्येलि। थुकिलिं तःधंगु क्षेत्रफलय् छ्य्‌लातःगु बलयात इन्क्लाइन्ड सतहया पर्पेन्दिकुलय् छ्वया ज्या याइ। थ्व ज्याभःया मेक्यानिकल एड्भान्टेज थुकिया हाकः व ब्याया अनुपातं निर्धारित याइ। तःधंगु कोण दूगु चिहाकःगु न्वकूं ज्या याकनं याइ तर थन्यागु न्वकूलि चिधंगु कोण दुगु (ताहाकःगु न्वकूइ) स्वया अप्व बल बीमा।  

## इतिहास
न्वकूया उत्पत्तिया बारेय् अप्व जानकारी मदु छाय्‌ धाःसा थुकिया छ्य्‌ला ९००० दँ स्वया अप्व न्ह्यः निसें जुया च्वंगु दु। प्राचीन मिश्रया खानिइ तामाया वेज लोहं तछ्यायेत छ्य्‌लातःगु खनेदु। सिंया न्वकूलि लः तया मना लोहं फायेत छ्येलातःगु नं खने दु। छुं अमेरिकी आदिवासीतेसं एन्त्लर न्वकू छ्य्‌ला क्यानु, छेँ व मेमेगु सिंया वस्तु देकातःगु खने दु।

## बाइगु/फाइगु व ल्ह्वनिगुया दसु
दसुया कथं पाः, स्प्लिटिङ्ग मौल, फाइगु न्वकू आदि कायेछिं। वेजयात झ्यात्तुगु वस्तु ल्ह्वनेयात, वा वस्तुया जाले चिधंगु सुधार यायेत (बस्तु व बंया दथुइ वेज तया) नं छ्येलेछिं। थुकियात शिम धका धाइ। चक्कु, कैंची, चिजेल, व  वायात नं गब्लें गब्लें वेजया कथं छ्येलेछिं। अथेजुसां थ्व ज्याभःत आधारभूत कथं चाइगु ज्याभः ख।

## ज्वनिगुया दसु
न्वकूयात वस्तुतेत ज्वनिगुया निंतिं नं छ्येलेछिं। दसु- इन्टर्नल कम्बस्चन इन्जिनया पार्टपुर्जा (पोपेट भाल्भ), बाइसाइकलया पार्टपुर्जा (स्तेम व इक्सेन्ट्रिक बटम ब्राकेट), व लुखा।

डोर स्टप (डोर न्वकू) छगू वेज ख व थुकिया मूज्या लुखाया खापा व बंया दथुइ फ्रिक्सन देकिगु ख। 

कांटा वा नकिंयात नं न्वकूया प्रकारया कथं कायेछिं। नकिंयात घनं केइकिबिले सिंइ स्लाइस याइ धाःसा बोल्टयात धाःसा घ्वाय् मछिं। थुकिया कारण छु खः धाःसा नकिं छगू वेज व व बोल्ट वेज मखु। नकिं छगू फुतिइ ट्यापर जुयाच्वंगु दइ व थ्व फुति स्वया च्वय् थ्व तःब्या जुइ।

## मेक्यानिकल एड्भान्टेज
thumb|100px|न्वकूया दाउनवार्द फोर्सं वस्तुइ हरिजन्टल फोर्स देकी
न्वकूया मेक्यानिकल एड्भान्टेज पाःलूगु साइडया हाकःयात न्वकूया तःब्याःगु क्षेत्रया ब्यां बिभाजन याना लिकायेछिं। अतः, न्वकूया सूत्र थ्व कथं दु :

MA={S \over T}

मेगु कथं धायेगु खः सा न्वकूया हाकःयात न्वकूया दक्ले अप्वःगु ब्यां बिभाजन याना न्वकूया मेक्यानिकल एड्भान्टेज लिकायेछिं। 

न्वकूया कोण गुलि एक्युट जुल, वेजया मेक्यानिकल एड्भान्टेज उलि हे अप्व जुइ।
 
थथे जुसां यक्व स्प्लिटिङ्ग वेजय् तःधंगु कोण दइगु कारण छु धाःसा इलास्टिक वस्तु दसु सिंइ चिब्याया वेज तब्याया वेज स्वया बांलाक्क  ज्वनि। अथे जुगुलिं स्प्लिटिङ मौलया कोण बय्चरोया कोण स्वया अप्व दइ।

## स्वयादिसँ
* पाः
* पाःलूगु समथर
* पेच
* स्प्लिटिङ मौल

## पिनेया स्वापू
* (Mechanics of) wedges and screws

पुचः:Mechanics
पुचः:भः
पुचः:Simple machines
पुचः:प्रविधि
धातुशास्त्र

धातुनाप स्वापू दूगु सीकेज्यायात धातुशास्त्र धाइ। धातु धागु छता प्रकारया तत्त्व ख। रसायनिक प्रकियाय् थन्यागु तत्त्वं थःगु इलेक्त्रोन अपुइकः हे त्वःते फु। थथे इलेक्त्रोन त्वःता धातुतसें धातुत्मक स्वापू दयेकी। धातु ताप व विद्युत वाहाया बांलागु सञ्चालक जुइ। नापं, धातुत झः-झः धाइगु नं या। साधारण तापक्रम व चापय् पारो त्वता मेमेगु दक्वं धातुत ठोस अवस्थाय् दयाच्वनि। धातुत ल्वाकछ्याना थीथी अलोय दयेकेछिं। निता वा अप्व धातु ल्वाकछ्याना दयेकातःगु वस्तुयात अलोय धाइ। थन्यागु वस्तु आपालं धातु स्वया बल्लाइगु जुइ। थन्यागु अलोयतयेत नं थ्व शास्त्रय् सीकिगु जुइ। थुकिलि धातु पृथ्वीं लिकाइगु, प्रशोधन याइगु, थी-थी ज्याया निंतिं माःगु रूप दयेकिगु आदि ज्या जुइ। वर्तमान ईलय् थ्व शास्त्र सिक्क महत्त्वपूर्ण दु। थ्व शास्त्र आर्किटेक्चर, गसा दयेकेत, ज्याभः दयेकेत आदिया निंतिं मदयेक मगाः।

## स्वयादिसँ
* अलोय (धातुत ल्वाकछ्याना दयेकातःगु धात्विक वस्तु)
* कँय्
* न
* ब्रास
* लुं
* वहः
* कपर
* सिजः
* पारो
* स्टील
* पिरियोडिक टेबल

पुचः:विज्ञान
पुचः:प्रविधि
कुँइँ

**कुँइँ** वा **चुसि** धाःगु छगु धार दुगु चाय्गु ज्याभः खः। थ्व ज्याभःयात भुतूलि थीथी नसा ज्वरेयायेबिलय् तरकारी, लाः आदि चायेत छ्यलि।  

## स्वयादिसँ
* चुपि

पुचः:प्रविधि
नेनोटेक्नोलोजी

**नेनोटेक्नोलोजी** छगू प्रकारया प्रविधि ख। थुकिलि माइक्रोस्कोपिक लेभलय् प्रोग्रामिङ आदि प्राविधिक ज्या जुइ।

## आधारभूत थुइका

न्यानोटेक्नोलोजी धयागु मोलेक्युलर स्केलय् फंक्शनल सिस्टमया विज्ञान व इन्जिनियरिङ्ग खः। थःगु मौलिक अर्थय् न्यानोप्रविधिं पूर्ण, उच्च दक्षताया उत्पादन दयेकेगु क्वंनिसें च्वय् तकया वस्तु निर्माण यायेगु अनुमानित क्षमतायात म्हसीकी/थुइकी।

छगू न्यानोमिटर (nm) छगू मिटरया अरबय् छ ब्वः, वा १० −९, ख। थुकियात ल्याखाना स्वयेबिले, विशिष्ट कार्बन–कार्बन बन्दया हाकः, वा छगू मोलेक्युलय् थ्व एतमतेगु दथुइया हाकः,  दायराय् ला, व डीएनएया व्यास २ &nbsp;एनएमया आसपास जुइ। मेखे, दकलय् चिधंगु कोशिकीय जीवनया रुप, *माइकोप्लाज्मा* जीनसया ब्याक्टेरिया, २००&nbsp;एनएमया हाकःया जःखः दुने दु। कन्भेन्सन कथं, अमेरिकन न्याशनल न्यानोटेक्नोलोजी इनिसियतिभं छ्यलातःगु परिभाषा कथं न्यानोटेक्नोलोजीयात  स्केल रेन्जया रुपय् काइ। थुकिया क्वय् या सिमा एतमया आकारं क्वःछिइ (हाइड्रोजनया दकलय् चिधंगु एतम, गुकी २५&nbsp;nm तिया काइनेतिक दायमितर दइ)। च्वय् या सीमा धाःसा आपालं स्वेच्छाचारी जुइ। न्यानोटेक्नोलोजीयात तःधंगु संरचनाय् मखनिगु व छ्येलेछिंगु गुणया प्रविधिया कथं थुइकातःगु दु।  थन्याःगु गुणतेसं न्यानोप्रविधियात म्याक्रोस्कोपिक ज्वलंया चिधंगु रुप जक्क जुइगु अवस्था स्वया अलग याइ। थुजाःगु तःधंगु उपकरणतेगु चिधंगु रुप गुकिलि तःधंगु स्तरय् खनेमदइगु गुण मदूगु अवस्थाया प्रविधियात माइक्रोटेक्नोलोजीइ दुथ्याः। 

लहिनिगु/दानिगु स्केलयात मेगु सन्दर्भय् तयेगु खःसा छगू न्यानोमिटर व छगू मिटरया तुलनात्मक भिन्नता पृथ्वीया आकारया तुलनाय् छग्वः गुच्चाया आकार थें हे जुइ। 

न्यानो प्रविधिइ निगू मू लँपु छ्यली । "बटम-अप" दृष्टिकोणय्, सामग्री व उपकरण मोलेकुलर कुचां दयेकिगु या गुकिलिं मोलेकुलर म्हसीकाया सिद्धान्तं थःत रासायनिक रुपय् मुंकिगु या ।  "टप-डाउन" दृष्टिकोणय् न्यानो-वस्तुत एतम-स्तरया नियन्त्रण मदयेक तःधंगु वस्तुं दयेकिगु या। 

भौतिक विज्ञानया क्षेत्रत गथेकि न्यानोइलेक्ट्रोनिक्स, न्यानोमेकानिक्स, न्यानोफोतोनिक्स व न्यानोआयोनिक्सया विकास जुया न्यानोप्रविधिया वैज्ञानिक आधार दयेकूगु दु।

## लिधंसा

पुचः:प्रविधि
हिँकिं

**हिँकिं** वा **पेच**' छता साधारन ज्याभः ख। थ्व ज्याभः छता हिना दुहांवनीगु किं ख। 

## स्वयादिसँ
* ज्याभः
ध्वायेज्या

छुं नं सफू, पर्चा, तुतः, च्वसु आदियात कल छ्यला भ्वंतय् मसीं च्वयेगु ज्यायात ध्वायेज्या धाइ। थ्व ज्या आपालं च्वयातःगु खँयात तःच्वलं यक्व मनुतयेत इनेयात याइगु ख। थ्व ज्या सफू पिथनाया दकले मू ज्या ख। 

## स्वयादिसँ
* सफू

पुचः:प्रविधि
मास मिदिया

यक्व मनूतेत छकलं सूचं थ्यंकिगु सूचं माध्यमयात मास मिदिया धाइ। मासमिदियायात क्वय् बियातःगु विधाय् बायेछिं-

# छापा (सफू, पर्चा, बुखँपौ, म्यागाजिन, आदि) करिब १५गु शदी निसें दूगु
# रेकर्दिङ्ग (ग्रामोफोन रेकर्द, म्याग्नेतिक तेप, क्यासेत, कार्त्रिज, कम्प्याक्त दिस्क, दिभिदि) १९गु शदीया उत्तरार्ध निसें)
# संकिपा करिब सन् १९०० निसें
# रेदियो करिब सन् १९१० निसें
# तेलेभिजन करिब सन् १९५० निसें
# इन्तरनेत करिब सन् १९९० निसें
# मोबाइल फोन करिब सन् २००० निसें

## स्वयादिसँ
* मिदिया
बुखँपौ

**बुखँपौ** बुखँ, विज्ञापन आदि दैगु व छगु निश्चित अन्तरालय् पिहां वैगु छगु प्रकाशन ख।

## स्वयादिसँ
* बुखँ

पुचः:प्रविधि
रेल लँ

रेल वनिगु लँयात रेल लँ धाइ।

## स्वयादिसँ
* गसा
* लँ

पुचः:प्रविधि
सना यांसः

**सना यासं बाय् मोबाइल फोन** छता सञ्चार माध्यम ख। मोबाइल फोनयात सेलफोन नं धाइ। थ्व ​​छगू पोर्टेबल टेलिफोन ख गुकिलिं छ्येलामि टेलिफोन सेवा क्षेत्र दुने न्ह्यानाच्वंगु इलय् रेडियो फ्रिक्वेन्सी लिङ्कं कल यायेफु व रिसिभ यायेफु। थ्व स्वया न्ह्यःया छथासय् दइगु फोनयात ल्याण्डलाइन फोन धाइ। रेडियो फ्रिक्वेन्सी लिङ्कं छगू मोबाइल फोन अपरेटरया स्वीचिङ सिस्तमनाप ​​स्वापू स्थापित याइ, गुकिलिं सार्वजनिक स्वीचिङ टेलिफोन नेटवर्क (PSTN)या पहुँच प्रदान याइ। आधुनिक मोबाइल टेलिफोन सेवाय् सेलुलर नेटवर्क आर्किटेक्चर छ्येलि, व उकिं उत्तर अमेरिकाय् मोबाइल टेलिफोनयात सेलफोन (वा "सेल फोन") धाइ। टेलिफोनी(तापा-सः) या नापं, डिजिटल मोबाइल फोनं मेमेगु थी-थी सेवायात समर्थन याइ, दसु: टेक्स्ट मेसेजिङ, मल्टिमेडिया मेसेजिङ, इमेल , इन्टरनेट स्वापू, शर्ट-रेन्ज वायरलेस संचार (इन्फ्रारेड , ब्लुटुथ ), स्याटेलाइट सेवा (नेभिगेसन, मेसेजिङ्ग कनेक्टिभिटी), व्यापारिक एप, भुक्तानी (एनएफसी मार्फत), मल्तिमिदिया प्लेब्याक व स्ट्रिमिंग (रेडियो , टेलिभिजन), डिजिटल फोटोग्राफी , व भिडियो गेम आदि। आधारभूत क्षमता जक्क बिइगु मोबाइल फोनयात फीचर फोन (बाय् दम्बफोन "dumbphones") धाइ; तसकं उन्नत कम्प्युटिङ्ग क्षमता बीगु मोबाइल फोनयात स्मार्टफोन धाइ। 

## स्वयादिसँ
* मास मिदिया
टेलेग्राफी

**टेलेग्राफी** छगु प्रविधि खः।
## इतिहास
## ज्या
## स्वयादिसँ
वासा

[thumb|पारम्परिक लंपु: बुँज्यामिं [सल व वासा छ्यला बुँइ ज्या यानाच्वंगु।]]
thumb|येता अफ्रिकाय् सावाये। थ्व सावायेय् न्यागु मोल्दबोर्द छयलातःगु दु। देपाःया न्यागुगु फुसुलु तिइ मेगु पासया न्हापांगु तिं जायेकः वइ।
thumb|थुरसां संकिगु सावाये। झिन्खुगु शताब्दीया पूर्वार्धया मध्यकालीन अङ्ग्रेजी चिनाखँ ''God Spede ye Plough''या पाण्डुलिपि, ब्रिटिश म्युजियमय्।

**वासा** छगू बुँज्याया ज्याभः ख। थुकियात बुंज्याय् चा जोतेयायेत छ्यलि। थ्व ज्याभः संग्रहीत मानव इतिहासया दकले पुलांगु व दकले महत्त्वपूर्ण ज्याभःय् छगू ख। वासाया धाःयात *फले* धाइ। 

## स्वयादिसँ
* बुँज्या

पुचः:प्रविधि
इलेक्ट्रिक चार्ज

**इलेक्ट्रिक चार्च** वस्तुया भौतिक गुण ख गुकिया लिच्वःया कथं व वस्तु मेगु चार्ज दूगु वस्तु नापं दइबिलय् फोर्स अनुभव याइ। इलेक्त्रिक चार्ज निगु प्रकारया दइ- पोजितिभ व नेगेतिभ। पोजितिभ चार्ज दूगु वस्तु पोजितिभ चार्ज दूगु वस्तु स्वया विकर्षित जुइ धाःसा नेगेतिभ चार्ज दूगु वस्तुनाप आकर्षित जुइ। अथे हे, नेगेतिभ चार्ज दूगु वस्तु मेगु नेगेतिभ चार्ज दूगु वस्तुं विकर्षित जुइ धाःसा पोजितिभ चार्ज दूगु वस्तु नाप आकर्षित जुइ। छुं नं वस्तुइ इलेक्त्रोन अप्व दःसा नेगेतिभ चार्ज जुइ धाःसा अथे मजुसा पोजितिभ चार्ज वा चार्ज बिहिन जुइ। इलेक्त्रिक चार्जया एस आइ युनित कोलम्ब (C) ख, तर इलेक्त्रिकल इन्जिनियरिङ्गय् धाःसा एम्पियर-आवर (Ah), व रसायनय् इलेमेन्तरी चार्ज (e)यात नं युनितया रुपय् कायेगु या। Q चिंयात चार्जया प्रतीकात्मक चिंया रुपय् छ्यलिगु या। चार्ज दूगु वस्तुया प्रतिक्रिया सीकिगु विद्यायात इलेक्त्रोदाइनामिक्स धाइ, थ्व विद्या क्वान्तम प्रभाव म्हो जूगु ख्यलय् ज्या ब्यु। 

## स्वयादिसँ
* भौतिक शास्त्र
बाहा

न्ह्यानाच्वंगु पदार्थ, वस्तु व कणं दयेकूगु अवस्थायात बाहा धाइ। दसु: खुसि बाहा 

## स्वयादिसँ
*भौतिकशास्त्र
* विद्युतीय बाहा
फ्रिक्वेन्सी

छुं नं झका वा फेनोमेनन प्रति युनिट ईले दोहोरेजुइगु दरयात उकिया फ्रिक्वेन्सी धाइ।

## स्वयादिसँ
* हर्ज

पुचः:प्रविधि
इन्डक्ट्यान्स

इलेक्ट्रोम्याग्नेटिजम व इलेक्ट्रोनिक्सय् **इन्डक्ट्यान्स** धाःगु कन्डक्टर वस्तुया भौतिक गुण ख गुकिया लिच्वःया कथं कन्डक्टरया बाहां थःइ व नापंया वस्तुइ भोल्तेज दयेकी। थःगु हे दुने दयेकिगु भोल्तेजयात सेल्फ इन्दक्त्यान्स धाइ धाःसा नापंया वस्तुइ दयेकिगु भोल्तेजयात म्युचल इन्दक्तेन्स धाइ। 

## स्वयादिसँ
* भौतिक शास्त्र
रियाक्ट्यान्स

इलेक्ट्रिक करेन्ट वा भोल्तेजयात प्रतिरोध याइगु सर्किटया गुणयात रियाक्ट्यान्स धाइ। 

## स्वयादिसँ
* इलेक्ट्रोनिक्स
क्यापासितर

**क्यापासितर** (पुलांगु नां **कन्देन्सर**) इलेक्त्रिक फिल्दय् इनर्जी स्वथनेत छयलिगु छगू प्यासिभ निगु-तर्मिनल इलेक्त्रिकल कम्पोनेन्त ख। व्यवहारिक क्यापासितरया थी-थी रुप दु। अथे जुसां दक्वं क्यापासितरय् दाइइलेक्त्रिकं (इन्सुलेतर) बायातःगु निगु वा अप्व इलेक्त्रिकल कन्दक्तर दइ। धातुया निगु पाताचा चिब्याःगु इन्सुलेतिङ्ग फिल्दं बायातःगु रुपयात छगू साधारण दसुया रुपय् कायेछिं। यक्व साधारण विद्युतीय ज्याभलय् क्यापासितरत इलेक्त्रिक सर्कितया कथं छ्यलिगु या। 

## सिद्धान्त

क्यापासितरय् निगु इलेक्त्रिकल कन्दक्तरतयेत नन-कन्दक्सन ख्यलं बायातइ।  थ्व कन्दक्सन मयाइगु ख्यःयात दाइइलेक्त्रिक धाइ। साधारण भासय्, दाइ इलेक्त्रिक छगू इलेक्त्रिकल इन्सुलेतर जक्क ख। दाइइलेक्त्रिक मिदियाया दसुया कथं खा, फे, भ्वं, भ्याक्युम, व सेमिकन्दक्तर दिप्लिसन क्षेत्र आदि काये छिं। छगू आदर्श क्यापासितर आइसोलेतेद व सेल्फ-कन्तेन्द जुइ, गुकिलि नेत इलेक्त्रिक चार्ज दइमखु व पिनेया इलेक्त्रिक ख्यःया छुं प्रभाव दइमखु। क्यापासितरया कन्दक्तरतयेसं, अथे जूगुलिं समकक्षी पाताय् समान व विपरित चार्ज दयेकातइ व दाइइलेक्त्रिकं इलेक्त्रिक फिल्द दयेकी। क्यापासितरया ज्या अर्थात क्यापासित्यान्सयात फरादय् लनिगु याइ। एस आइ युनितय् छफराद क्यापासितान्स धाःगु सकल कन्दक्तर पाताय् छगु कोलम्ब चार्जं ज्याभलय् छभोल्त भोल्तेज दयेकी।

क्यापासितर इलेक्त्रिक सर्कितय् इलेक्त्रिक फिल्दया छगू साधारण दसु ख। छगू आदर्श क्यापासितरया ज्या निरन्तर मपाक्क क्यापासित्यान्स *C* बीगु ख, क्यापासित्यान्स धागु सकल कन्दक्तरय् दइगु चार्ज ±*Q* व इमिगु दथुइ दइगु भोल्तेज *V* या अनुपात ख:
:C= \frac{Q}{V}

गब्लें-गब्लें क्यापासितरय् चार्ज मुंकातइबिलय् चार्जंयाना क्यापासितरय् भौतिक असर वयेफु। थुकिलिं क्यापासितरया क्यापासित्यान्स पायेफु। थथे जुसा क्यापासित्यान्सयात इन्क्रिमेन्तल चेन्जेसया आधारय् परिभाषित याइ:
:C= \frac{\mathrm{d}q}{\mathrm{d}v}

## छ्यला
छ्यलाया छुं दसु:
* **फिल्टरिङ:** न्ह्यासा (Engine) वा विद्युत उपकरणय् वइगु अनावश्यक 'नोइज' (Noise) पनेत।
* **ऊर्जा स्वथना:** क्यामराया फ्ल्यास (Flash) च्याकेत छकलं तःधंगु ऊर्जा उपलब्ध याकेत।
* **ट्युनिङ:** रेडियो वा टेलिभिजनया फ्रिक्वेन्सी पाय्छि यायेत।

## लिधंसा

## स्वयादिसँ
* त्रान्जिस्तर

पुचः:प्रविधि
दायोद

**दायोद** छगु इलेक्ट्रोनिक भः ख। थ्व भलं करेन्टयात छगु जक दिशाय् बा वने बी। इलेक्त्रोनिक्सय् दायोद निगु-तर्मिनल इलेक्त्रोनिक कम्पोनेन्त ख गुकिलि असिमेत्रिक त्रान्सफर गुण दै। थुकिलि छगू दिशाय् करेन्तया निंतिं म्हो (वा ०) प्रतिरोध/रेजिस्त्यान्स दइ धाःस मेगु दिशाय् सिक्क अप्व (आदर्श रुपय् अल्याख) प्रतिरोध दइ। थौंकन्हे छ्यलिगु दकलय् साधारण दायोद सेमिकन्दक्तर दायोद ख। थ्व दायोद छगु सेमिकन्दक्तरया क्रिस्तलिन तुक्रा ख। थुकिलि निगु इलेक्त्रिकल तर्मिनलय् स्वानातःगु निगु p-n जंक्सन दै।  भ्याक्युम त्युब दायोद धाःगु नेगु दायोदय् धाःसा निगु इलेक्त्रोद (छता प्लेत एनोद व हितेद क्याथोद) दूगु भ्याक्युम त्युब दइ।

## लिधंसा

## स्वयादिसँ
* त्रान्जिस्तर
* क्यापासितर
* रेजिस्तर

पुचः:प्रविधि