मुद्गल (उपनिषद्)

**** छगू  काव्य ख। थ्व काव्य मुक्तिक उपनिषद्‌या अन्तर्गतय् उपनिषद् दुने ला । थ्व श्रुति प्रचलनया छगू महत्त्वपूर्ण धार्मिक ग्रन्थ ख। 
## श्लोक
थुकिया श्लोक थ्व कथं दु-

## मुद्गलोपनिषत्
::ॐ वाङ् मे मनसि प्रतिष्ठिता मनो मे वाचि प्रतिष्ठितमाविरावीर्म एधि ॥ 
::वेदस्य म आणीस्थः । श्रुतं मे मा प्रहासीरनेनाधीते नाहोरात्रान्सन्दधाम्यृतं वदिष्यामि सत्यं वदिष्यामि ॥ 
::तन्मामवतु तद्वक्तारमवतु अवतु मामवतु वक्तारमवतु वक्तारम् ॥ 

## ॥प्रथम: खण्ड:॥

::ॐ पुरुषसूक्तार्थनिर्णयं व्याख्यास्यामः 
::पुरुषसंहितायां पुरुषसूक्तार्थः संग्रहेण प्रोच्यते । 
::सहस्रशीर्षेत्यत्र सशब्दोऽनन्तवाचकः । 
::अनन्तयोजनं प्राह दशाङ्गुलवचस्तथा ॥ १॥ 

::तस्य प्रथमया विष्णोर्देशतो व्याप्तिरीरिता । 
::द्वितीयया चास्य विष्णोः कालतो व्याप्तिरुच्यते ॥ २॥ 

::विष्णोर्मोक्षप्रदत्वं च कथितं तु तृतीयया । 
::एतावानिति मन्त्रेण वैभवं कथितं हरेः ॥ ३॥ 

::एतेनैव च मन्त्रेण चतुर्व्यूहो विभाषितः । 
::त्रिपादित्यनया प्रोक्तमनिरुद्धस्य वैभवम् ॥ ४॥ 

::तस्माद्विराडित्यनया पादनारायणाद्धरेः । 
::प्रकृतेः पुरुषस्यापि समुत्पत्तिः प्रदर्शिता ॥ ५॥ 

::यत्पुरुषेणेत्यनया सृष्टियज्ञः समीरितः । 
::सप्तास्यासन्परिधयः समिधश्च समीरिताः ॥ ६॥ 

::तं यज्ञमिति मन्त्रेण सृष्टियज्ञः समीरितः । 
::अनेनैव च मन्त्रेण मोक्षश्च समुदीरितः ॥ ७॥ 

::तस्मादिति च मन्त्रेण जगत्सृष्टिः समीरिता । 
::वेदाहमिति मन्त्राभ्यां वैभवं कथितं हरेः ॥ ८॥ 

::यज्ञेनेत्युपसंहारः सृष्टेर्मोक्षस्य चेरितः । 
::य एवमेतज्जानाति स हि मुक्तो भवेदिति ॥ ९॥  

## ॥द्वितिय: खण्ड:॥

::अथ तथा मुद्गलोपनिषदि पुरुषसूक्तस्य वैभवं विस्तरेण प्रतिपादितम् । 
::वासुदेव इन्द्राय भगवज्ज्ञानमुपदिश्य पुनरपि सूक्ष्मश्रवणाय प्रणतायेन्द्राय परमरहस्यभूतं पुरुषसूक्ताभ्यां खण्डद्वयाभ्यामुपादिशत् ॥१॥

 
::द्वौ खण्डावुच्येते । 
::योऽय मुक्तः स पुरुषो नामरूपज्ञानागोचरं संसारिणामतिदुर्ज्ञेयं विषयं विहाय क्लेशादिभिः संक्लिष्टदेवादिजिहीर्षया सहस्रकलावयवकल्याणं दृष्टमात्रेण मोक्षदं वेषमाददे । 
::तेन वेषेण भूम्यादिलोकं व्याप्यानन्तयोजनमत्यतिष्ठत् ॥२॥

 
::पुरुषो नारायणो भूतं भव्यं भविष्यच्चासीत् । 
::स एष सर्वेषा मोक्षदस्चासीत् ।
::स च सर्वस्मान्महिम्नो ज्यायान् । 
::तस्मान्न कोऽपि ज्यायान् ॥३॥

::महापुरुष आत्मानं चतुर्धा कृत्वा त्रिपादेन परमे व्योम्नि चासीत् । 
::इतरेण चतुर्थेनानिरुद्धनारायणेन विश्वान्यासन् ॥४॥

::स च पादनारायणो जगत्स्रष्टुं प्रकृतिमजनयत् । 
::स समृद्धकायः सन्सृष्टिकर्म न जज्ञिवान् । 
::सोऽनिरुद्धनारायणस्तस्मै सृष्टिमुपादिशत् । 
::ब्रह्मंस्तवेन्द्रियाणि याजकानि ध्यात्वा कोशभूतं दृढं ग्रन्थिकलेवरं हविर्ध्यात्वा मां हविर्भुजं ध्यात्वा वसन्तकालमाज्यं ध्यात्वा ग्रीष्ममिध्मं ध्यात्वा शरदृतुं रसं ध्यात्वैवमग्नौ हुत्वाङ्गस्पर्शात्कलेवरो वज्रं हीष्यते । 
::ततः स्वकार्यान्सर्वप्राणिजीवान्सृष्ट्वा पश्वाद्याः प्रादुर्भविष्यन्ति । 
::ततः स्थावरजङ्गमात्मकं जगद्भविष्यति ॥५॥

::एतेन जीवात्मनोर्योगेन मोक्षप्रकारश्च कथित इत्यनुसन्धेयम् ॥६॥

::य इमं सृष्टियज्ञं जानाति मोक्षप्रकारं च सर्वमायुरेति ॥७॥ 

## ॥तृतीय: खण्ड:॥

::एको देवो बहुधा निविष्ट अजायमानो बहुधा विजायते ॥१॥
 

::तमेतमग्निरित्यध्वर्यव उपासते । 
::यजुरित्येष हीदं सर्वं युनक्ति । 
::सामेति छ्न्दोगाः । 
::एतस्मिन्हीदं सर्वं प्रतिष्ठितम् । 
::विषमिति सर्पाः । 
::सर्प इति सर्पविदः । 
::ऊर्गिति देवाः । 
::रयिरिति मनुष्याः । 
::मायेत्यसुराः । 
::स्वधेति पितरः । 
::देवजन इति देवजनविदः । 
::रूपमिति गन्धर्वाः । 
::गन्धर्व इत्यप्सरसः ॥२॥ 

::तं यथायथोपासते तथैव भवति । 
::तस्माद्ब्राह्मणः पुरुषरूपं परंब्रह्मैवाहमिति भावयेत् । 
::तद्रूपो भवति । 
::य एवं वेद ॥ ३॥ 

## ॥चतुर्थ: खण्ड:॥

::तद्ब्रह्म तापत्रयातीतं षट्कोशविनिर्मुक्तं षडूर्मिवर्जितं पञ्चकोशातीतं षड्भावविकारशून्यमेवमादि सर्वविलक्षणं भवति ॥१॥ 

::तापत्रयं त्वाध्यात्मिकाधिभौतिकाधिदैविकं कर्तृकर्मकार्यज्ञातृज्ञानज्ञेय भोक्तृभोगभोग्यमिति त्रिविधम् ॥२॥

::त्वङ्मांसशोणितास्थि स्नायुमज्जाः षट्कोशाः ॥३॥

::कामक्रोधलोभमोहमदमात्सर्यमित्यरिषड्वर्गः ॥४॥

::अन्नमयप्राणमयमनोमयविज्ञानमयानन्दमया इति पञ्चकोशाः ॥५॥

::प्रियात्मजननवर्धनपरिणामक्षयनाशाः षड्भावाः ॥६॥ 

::अशनायापिपासाशोकमोहजरामरणानीति षडूर्मयः ॥७॥

::कुलगोत्रजातिवर्णाश्रमरूपाणि षड्भ्रमाः ॥८॥

::एतद्योगेन परमपुरुषो जीवो भवति नान्यः ॥९॥

::य एतदुपनिषदं नित्यमधीते सोऽग्निपूतो भवति । 
::स वायुपूतो भवति । 
::स आदित्यपूतो भवति । 
::अरोगी भवति । 
::श्रीमांश्च भवति । 
::पुत्रपौत्रादिभिः समृद्धो भवति । 
::विद्वांश्च भवति । 
::महापातकात्पूतो भवति । 
::सुरापानात्पूतो भवति । 
::अगम्यागमनात्पूतो भवति । 
::मातृगमनात्पूतो भवति । 
::दुहितृस्नुषाभिगमनात्पूतो भवति । 
::स्वर्णस्तेयात्पूतो भवति । 
::वेदिजन्महानात्पूतो भवति । 
::गुरोरशुश्रूषणात्पूतो भवति । 
::अयाज्ययाजनात्पूतो भवति । 
::अभक्ष्यभक्षणात्पूतो भवति । 
::उग्रप्रतिग्रहात्पूतो भवति । 
::परदारगमनात्पूतो भवति । 
::कामक्रोधलोभमोहेर्ष्यादिभिरबाधितो भवति । 
::सर्वेभ्यः पापेभ्यो मुक्तो भवति । 
::इह जन्मनि पुरुषो भवति ॥१०॥

::तस्मादेत त्पुरुषसूक्तार्थमतिरहस्यं राजगुह्यं देवगुह्यं गुह्यादपि गुह्यतरं नादीक्षितायोपदिशेत् । 
::नानूचानाय । 
::नायज्ञशीलाय । 
::नावैष्णवाय । 
::नायोगिने । 
::न बहुभाषिणे । 
::नाप्रियवादिने । 
::नासंवत्सरवेदिने । 
::नातुष्टाय । 
::नानधीतवेदायोपदिशेत् ॥११॥

::गुरुरप्येवंविच्छुचौ देशे पुण्यनक्षत्रे प्राणानायम्य पुरुषं ध्यायन्नुपसन्नाय शिष्याय दक्षिणकर्णे पुरुषसूक्तार्थमुपदिशेद्विद्वान् । 
::न बहुशो वदेत् । 
::यातयामो भवति । 
::असकृत्कर्णमुपदिशेत् । 
::एतत्कुर्वाणोऽध्येताध्यापकश्च इह जन्मनि पुरुषो भवतीत्युपनिषत् ॥१२॥

::ॐ वाङ्मे मनसि प्रतिष्ठिता मनो मे वाचि प्रतिष्ठित माविरावीर्म एधि ॥ 
::वेदस्य म आणीस्थः श्रुतं मे मा प्रहासीरनेनाधीतेनाहोरात्रान्सन्दधाम्यृतं वदिष्यामि सत्यं वदिष्यामि ॥ 
::तन्मामवतु तद्वक्तारमवतु अवतु मामवतु वक्तारमवतु वक्तारम् ॥ 
::ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः ॥ 

॥इति मुद्गलोपनिषत्समाप्ता॥

## अधिकाध्ययनाय
* http://sanskritdocuments.org

वर्गः:उपनिषदः

## लिधंसा

## स्वयादिसँ
*हिन्दू धर्म
*उपनिषद्

पुचः:उपनिषद्