open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
एडम स्मिथ

**एडम स्मिथ** FRS FRSE FRSA (बप्तिजम १६ जुन, १७२३ – १७ जुलाई १७९०) छम्ह स्कटिश अर्थशास्त्री व दार्शनिक ख गुम्ह स्कटिश आत्मज्ञानया इलय् राजनीतिक अर्थशास्त्रया अग्रणी व मू व्यक्ति ख। वय्कःयात अर्थशास्त्रया अबु ("द फादर अफ इकोनोमिक्स") व पुंजीवादया अबु ("द फादर अफ क्यापिटलिज्म") धकाः नं म्हसीकिगु या। वय्कलं निगु महान सफू च्वयादिल, द थ्योरी अफ मोरल सेन्टिमेन्ट्स (१७५९) व एन इन्क्वायरी इन द नेचर एण्ड कजेज अफ द वेल्थ अफ नेशन्स (१७७६)। थुकिलि लिपाया सफूयात प्रायः संक्षिप्त रुपय् द वेल्थ अफ नेशन्स धकाः म्हसीकिगु या। थ्व सफूयात वय्कःया म्याग्नम ओपस व अर्थशास्त्रयात छगू व्यापक प्रणाली व छगू प्राज्ञिक अनुशासनया रुपय् सीकेगु न्हापांगु आधुनिक च्वखँया रुपय् कायेगु या। स्मिथं धन व शक्तिया वितरणयात ईश्वरया इच्छा कथं व्याख्या मयासें प्राकृतिक, राजनीतिक, सामाजिक, आर्थिक, कानूनी, वातावरणीय व प्राविधिक कारक व उकिया दथुइ अन्तरक्रियायात विचाः कनादिल। थ्व सफूलि प्रतिपादित यक्व आर्थिक सिद्धान्तय् निरपेक्ष लाभया विचाः नं न्ह्यब्वःगु दु।

स्मिथं ग्लास्गो विश्वविद्यालय व अक्सफोर्डया बेलिओल कलेज( Balliol College)य् सामाजिक दर्शनया अध्ययन यानादिल। स्कटिश मूलया जोन स्नेलं नीस्वंगु छात्रवृत्तिया फाइदा काइपिं न्हापांपिं विद्यार्थीत मध्ये वय्कः छम्ह खः। स्नातक यायेधुंका वय्कलं एडिनबरो विश्वविद्यालयय् छझ्वः सार्वजनिक भाषणत सुथांलाक्क बियादिल, गुकिलिं वय्कःयात स्कटिश आत्मज्ञानया इलय् डेभिड ह्युम नाप सहकार्य यायेत प्रेरित यात। स्मिथं ग्लास्गोय् प्राध्यापक पद प्राप्त यानादिल व नैतिक दर्शन स्यनादिल। थ्व ईलय् वय्कलं द थ्योरी अफ मोरल सेन्टिमेन्ट च्वयादिल व पिथनादिल। लिपाया जीवनय् वय्कलं त्युतर यायेगु पद कयादिल गुकिलिं वय्कःयात युरोपन्यंकं चाःहिलेत ग्वहालि यात। अन वय्कलं थःगु ईया मेमेपिं बौद्धिक व्यक्तित्त्व नापलानादिल।

थ्व ईलय् आयातयात म्हो यायेगु व निर्यातयात अप्वयेकेगु माध्यमं राष्ट्रिय बजार व व्यापारीतय्गु संरक्षण यायेगु साझा नीतिया प्रतिक्रियायात मर्केन्टिलिज्मया रुपय् म्हसीकेगु यात। थुकिया प्रतिक्रियाया रुपय् स्मिथं शास्त्रीय स्वतन्त्र बजाः आर्थिक सिद्धान्तया जग तयादिल। *द वेल्थ अफ नेसन्स* अर्थशास्त्रया आधुनिक प्राज्ञिक अनुशासनयात स्थापित याःगु सफू खः। थ्व व मेमेगु सफूलिं वय्कलं श्रम विभाजनया अवधारणा विकास यानादिल व तर्कसंगत स्वार्थ (rational self-interest) व प्रतिस्पर्धां गथे यानाः आर्थिक समृद्धि जुइफु धइगु बारे व्याख्या यानादिल। स्मिथ थःगु हे ईलय् विवादास्पद जुयाच्वन व वय्कःयागु सामान्य दृष्टिकोण व च्वयेगु शैलीयात होरेस वालपोल थें न्यापिं च्वमितेसं प्रायः ध्याचू नकूगु दु।

## स्वयादिसँ
* अर्थशास्त्र
* द वेल्थ अफ नेसन्स

## लिधंसा

पुचः:अर्थशास्त्र
बँ

**बँ** वा भूमि नं धाइ, पृथ्वी(बँग्वारा)या ठोस स्थलीय सतह ख गुकियात समुद्र वा मेगु लखं क्वबाना तःगु मदु। पृथ्वीया सतहया २९.२% बँ दु व थुकिलि सकल महादेश व टापुत दुथ्याः। पृथ्वीया भूसतह लगभग पूर्ण रुपं रेगोलिथं(Regolith) त्वपुया तःगु दु, गुगु चट्टान,चा व खनिजया तह खः। थुकिलिं बँग्वाराया क्रस्टया पिनेया भाग दयेकी। पृथ्वीया जलवायु प्रणालीइ बँया महत्वपूर्ण भूमिका दु। बँया कार्बन चक्र , नाइट्रोजन चक्र व लःया चक्रय् तःधंगु भूमिका दु। हलिंया स्वब्वय् छब्व बँ सिमां त्वपुया तःगु दु, मेगु स्वब्वय् छब्व बुँज्याया निंतिं छ्यलिगु या। नापं, झिब्वःय् छब्वः स्थायी च्वापु व च्वापुगुंझ्वलं त्वपुया तःगु दु धाःसा ल्यं दुगु थासय् मरुभूमि, घाँय्-ख्यः (सभाना, प्रेरी आदि) दु।

बँया स्वरुपय् यक्व भिन्नता दु, गुकिलि पर्वः, मरुभूमि, ख्यः, पठार, च्वापुगुं झ्वः आदि रुप दयेफु। भौतिक भूगर्भशास्त्रय् बँयात निगु मू श्रेणीइ बायातःगु दु: पर्वः झ्वः व अपेक्षाकृत समतल दुनेया भाग गुकियात क्रेटोन (Craton) धाइ । थ्व नितां प्लेट टेक्टोनिक्सया माध्यमं लखौं दँय् दयावःगु ख। झ्वाला व खुसि पृथ्वीया लः चक्रया छगू मू भाग ख। थन्याःगु बँय् दइगु बाहावनिगु लखं बँया आकार दयेकिगु, ल्वहँया स्वरुप हिलेगु, चायात छगू थासं मेगु थासय् यंकिगु, व बँय् क्वय् दयाच्वनिगु बँ-लः(groundwater) जायेकिगु ज्या याइ। तसकं तःजाःगु थासय् वा तःच्वःगु अक्षांशय् च्वापु सलंसः वा द्वलंद्वः दँतक दयाच्वनेफु। थथे दूगु च्वापु गेसुया कारणं च्वापुखुसि(glaciers) दयावइ। सलसं निसें द्वलंद्व तक दयाच्वनिगु हलिंया छुं च्वापुखुसि तसकं तःधना व झ्यातुया बँग्वाराया भः(crust)यात हे बेक्वयाछ्वगु दु। करिब ३० प्रतिशत बँय् तापया कारणं बँया लः वाष्पिकरण जुथें पुनःपूर्ति (वा वा च्वापुगाया माध्यमं) मजूगुलिं सुख्खा दु। लुमुगु वायु थाहां वनीगुलिं थुकिं फय् पिकाइ, यद्यपि पृथ्वीया चाःहिलेगु ज्या व असमान सूर्यया जः वितरणं नं फय् दयेकि।

## थीथी कथंया बँ

बुँज्या याइगु बँयात बुँ धाइ। सिमां तपुयातःगु बँयात गुँ वा जंगल धाइ। तःजाःगु प्यखें पाःलूगु बँयात च्वका धाइ। समान जाः दूगु बँयात ख्यः धाइ। प्यखेँ लः दूगु बँयात टापू वा द्वीप धाइ। 

पृथ्वीइ प्यंगू मू चकंगु बँभः (Landmass) दु: अफ्रो-युरेसिया बँभः, अमेरिका बँभः, अन्टार्कटिका बँभः, व अष्ट्रेलिया बँभः, गुकियात महाद्वीपय् उपविभाजित यानातःगु दु। ७गू भौगोलिक क्षेत्रयात सामान्यतया महादेशया रुपय् कायेगु या। दकलय् अप्व भूभाग क्षेत्रफल निसें दकलय् म्हो तक्कया क्रमय् थ्व महादेशत एसिया, अफ्रिका, उत्तर अमेरिका, दक्षिण अमेरिका, अन्टार्कटिका, युरोप व अष्ट्रेलियाया ख।

## स्वयादिसँ
* बँग्वारा
* महासागर
* फिसःबुँ

पुचः:बँ
सरल यन्त्र

खुगु प्रकारया साधारण ज्याभःतयेत "सरल यन्त्र" धाइ।  थिपिं थ्व कथं दु  
* न्वकू: न्वकू छकथंया ज्याभः ख। थ्व ज्याभः स्वकुंलाःगु जुइ। थन्याःगु स्वकुंलाःगु रुपय् निपा पाःलूगु ख्वाः स्वाना धाः दयेकि। थ्व ज्याभः खुथि साधारण ज्याभःय् छथि ख। थुकियात छधी जुयाच्वंगु धीयात फायेत, सामान ल्ह्वनेयात, वा सामानयात थासय् तयेत आदि ज्याया निंतिं छ्येलि। थुकिलिं तःधंगु क्षेत्रफलय् छ्य्‌लातःगु बलयात इन्क्लाइन्ड सतहया पर्पेन्दिकुलय् छ्वया ज्या याइ। थ्व ज्याभःया मेक्यानिकल एड्भान्टेज थुकिया हाकः व ब्याया अनुपातं निर्धारित याइ। तःधंगु कोण दूगु चिहाकःगु न्वकूं ज्या याकनं याइ तर थन्यागु न्वकूलि चिधंगु कोण दुगु (ताहाकःगु न्वकूइ) स्वया अप्व बल बीमा।
* पाःलूगु समथर (र्याम्प): पाःलूगु समथर छगु प्रकारया साधारण यन्त्र ख।
* पेच: हिँकिं वा पेच छता साधारन ज्याभः ख। थ्व ज्याभः छता हिना दुहांवनीगु किं ख।
* लेभर:भौतिकशास्त्रय् थिँभः (फ्रांसे lever, "च्वे येंकिगु", c.f. लेभां) छगू प्रकारया साधारण कल ख गुकियात वस्तुतयेत थिनेत छ्यलि। आपालं थ्व छपु ताःहाकःगु नतिं दयेकातइ। भौतिकशास्त्रीय भासं, थ्व भः छ्येला वस्तुयात छगु सेल्लाःगु फल्क्रम वा पिभोटय् मेक्यानिकल शक्तियात गुणन याय्‌छिं व थन्यागु शक्तियात मेमेगु थासय् छ्येले छिं। 
* घिर्नी: घिर्नी छगू धुरीइ स्वानातःगु चक्का ख। चक्काया परिधिइ सनिगु खिपः वा बेल्तयात संका थ्व ज्याभः छ्यलिगु जुइ। घिर्नीया छ्यला थी-थी कथं सामान ल्ह्वनेत, बल तयेत, शक्ति सञ्चार यायेत जुइ। घिर्नीतयेत मुना ब्लक व त्याकल दयेकिगु जुइ गुकिलिं तधंगु बलयात मेक्यानिकल एद्भान्तेज बी। घिर्नीतयेत मुना बेल्त व चेन द्राइभय् छगू रोतेतिङ्ग शाफ्टं मेगु शाफ्टय् बल सञ्चार नं यायेछिं।
* व घःचा व एक्जल।

यौगिक कल निगु वा अप्व साधारण कल स्वाना दयेकी।

## स्वयादिसँ
* कल

पुचः:सरल यन्त्र
चिन शि हुआङ्ग

**चिन शि हुआङ्ग** ( चिनियाँ :秦始皇  फेब्रुअरी २५९- जुलाई १२, २१०) चीनया चिन राजवंशया पलिस्थामि व न्हापाम्ह सम्राट ख। न्हापाया शाङ व झोउ राजवंशया जुजुया पदवि "वाङ्ग" (王) यात त्वताः वय्कलं थःगु निंतिं न्हूगु पदवी "हुआङ्गदि" (皇帝) दयेकादिल। थ्व पदवी चीनय् जुजुतेसं मेगु निगू सहस्राब्दी तक छ्येलातल।

झाओया राजधानी हन्डानय् यिंग झेङ (嬴政) वा झाओ झेङ (趙政)या रुपय् जन्म जूम्ह वय्कःया मांअबु चिनया जुजु झुआङसियाङ व मय्जु झाओ ख। तःमि व्यापारी लु बुवेइं वय्कःया अबुया उत्तराधिकारीया रुपय् चिनया जुजु जुइत ग्वाहालि यात। वयां लिपा वय्कः चिनया जुजु झेङया नामं नांजाःल। २२१ ईसापूर्व तक्क वय्कलं मेमेगु फुक्क युद्धरत राज्यत त्याकादिल व सकल चीनयात एकीकृत यानादिल। अतः, वय्कलं चीनया न्हापांम्ह सम्राटया रुपय् राजगद्दीइ च्वनादिल। वय्कःया शासनकालय् वय्कःया सेनापतितेसं चिनियाँ राज्यया आकारयात यक्व विस्तार यात। छुया दक्षिणय् जूगु अभियानं स्थायी रुपं हुनान व ग्वाङडोङया यु भूमियात वय्कःया अधीनय् लाकलः। इनर एसियाय् अभियानं फिरन्ते सियोङ्गनु(Xiongnu)पाखें ओर्डोस पठार त्याकल। थ्व पठार धाःसा लिपा मोडु चान्युया अधीनय् लाःवन।

चिन शि हुआङ्गं थः मन्त्री ली सीलिसे जानाः तःधंगु आर्थिक व राजनीतिक सुधार यायेगु ज्या यानादिल। नापं, वय्कःया शासनय् वःगु राज्यतेगु न्हापाया विविध प्रचलनतेत एकरुप यायेगु ज्या नं यानादिल। परम्परागत धापूतेसं वय्कलं यक्व सफूत प्रतिबन्ध तयाः छ्वेकूगु व विद्वानतय्त मृत्युदण्ड ब्यूगु खँ कनातःगु दु। वय्कःया सार्वजनिक ज्या परियोजनाय् थीथी राज्यतेगु पःखाःतेत स्वाना चीनया छगू हे तःधं पःखाः दयेकूगु व छगू तःधंगु न्हुगु राष्ट्रिय लं प्रणालीइ सकल राज्यतेत स्वायेगु ज्या आदि ला। नापं वय्कःया नगर आकारया समाधिइ मनूया आकारया तेराकोता सेनाया मूर्ति नं ला। वय्कलं पूर्वी चीनया प्यक्वःगु भ्रमणया झ्वलय् ईसापूर्व २१०य् थःगु मृत्यु तक्क शासन यानादिल। 

चिन शि हुआङ्गयात प्रायः छम्ह अत्याचारी व कडा कानूनवादीया रुपय् चित्रण यानातःगु दु। वय्कःया थन्याःगु चरित्रदर्शन चिनया उत्तराधिकारी हान राजवंशया इलय् जूगु च्वमितेगु मूल्यांकनया आधारय् जूगु ख। २०गु शताब्दीया मध्यनिसें विद्वानतेसं थ्व मूल्यांकनय् न्ह्यसः न्यने शुरु याःगु दु, गुकिलिं वय्कःया नीति व सुधारया वास्तविक प्रकृतिया बारेय् यक्व चर्चा जुयाच्वंगु दु। 

## परिवार
चिन शि हुआङ्गया छेँजःया दुजःत थथे दु:
* मांअबु 
** अबु: चिनया जुजु झुआङसियाङ
** मां: लानि झाओ
* दाजुकिजा तःकेहें :
**चेङ्गजिआओ, चिरिमाया थ्या काय् चाङ्गआनया सामन्त।
**निम्ह मथ्याःपिं विधवा लानि झाओ व लाओ ऐया मस्त।
* मचा:
** फुसु , युवराज (जेथाम्ह काय्)
** गाओ
** जियाङलु
** हुहाइ , लिपा "चिन एर शि"या नामं म्हसीम्ह (१८म्ह काय्)

चिन शि हुआङ्गया थ्यं-मथ्यं ५०म्ह मस्त (थ्यंमथ्यं ३० म्ह काय् व १५ म्ह म्ह्याय्) दु, तर इमिगु अप्वः धइथें नां मस्यू। वं यक्व मिसात नाप जूगु जुसां गुबलें नं सम्राज्ञीया नां सुं हें मिसातेत मब्यूगु खनेदु। 

## स्वयादिसँ
* चिन राजवंश

## लिधंसा

पुचः:चीनया इतिहास
चिबाखं

**चिबाखं** धयागु बाखंया छगू विधा खः। थ्व विधाय् चिहाकःगु बाखं दुथ्याः। चिहाकःया छुं हे निश्चित परिभाषा मदुसां उपन्यास स्वया पृथक थ्व विधाया च्वखँ सामान्यतया छकः ब्वनेबिले हे सिधेके फइ। नापं, थन्याःगु बाखंलय् छगू जक भाव वा प्रभाव दयाच्वनि। चिबाखं दकलय् पुलांगु प्रकारया साहित्यय् छगू ख व हलिमय् थीथी प्राचीन समुदायय् किंवदन्ती, पौराणिक बाखं, लोक बाखं, परी/अप्सरातेगु बाखं , राक्षेस बाखं , फय्-खं, ख्यालि आदिया रुपय् अस्तित्वय् दु। आधुनिक चिबाखंया विकास १९गु शताब्दीया सुरुइ जुल।

## इतिहास
### प्रागैतिहास निसें १७९०
लिपिया विकास स्वया न्ह्यः सकल बाखं न्यने कने परम्पराय् दयाच्वन। थथे न्यने कने परम्पराय् छन्द छ्यला म्ये हाले थें हाले ज्यूगु बाखंतेगु विकास जुल। थन्याःगु बाखंत विकशित जुया महाकाव्यतेगु विकास जूगु धैगु छुं विज्ञतेगु विचाः दु। 
### १७९०-१८५०
थ्व कालखण्डया दसु थ्व कथं दु :
* फ्रान्स
** प्रोस्पर मेरिमे
*** माटियो फाल्कोन (१८२९)
* जर्मनी
** ईटीए हफम्यान
*** " द नटक्रैकर व माउस किङ्ग " (१८१६),
*** " द स्यान्दम्यान ",
** ग्रिम दाजुकिजापिं
*** संकलित किंवदन्ती बाखंतेगु न्हापांगु खण्ड (first volume of collected fairy tales) (१८१२)
* संयुक्त राज्य अमेरिका
** एडगर एलन पो
*** "द फल अफ द हाउस अफ अशर" ("The Fall of the House of Usher"),
*** " द टेल-टेल हार्ट ",
*** " द क्यास्क अफ अमोन्टिलाडो",
*** " द पिट एन्द द पेन्डुलम ",
*** " द गोल्ड बग ",
*** " द मर्डर्स इन द रु मर्ग " – न्हापांगु जासुसी बाखं मध्यय् छगू
*** " द पर्लोइन्ड लेटर " – न्हापांगु जासुस बाखं मध्यय् छगू
** नथानिएल हथोर्न
***  निक्वः कंगु बाखं (Twice-Told Tales) (१८३७)
*** जोन नील
*** "ओटर-ब्याग, द ओनेइडा चीफ" (१८२९)
*** "डेभिड व्हिचर" (१८३२)

## स्वयादिसँ
* साहित्य

पुचः:साहित्य
कालिदास

**कालिदास** (संस्कृत: कालिदासः) प्रथम शताब्दी ई.पू.या संस्कृत भाषाया महान चिनाखँमि व नाटककार खः। वय्कलं भारतीय पौराणिक बाखँ व दर्शनया आधारय् च्वयादिल व भारतीय जीवन व दर्शनया थीथी रूप व आधारभूत तत्वयात थःगु च्वखनय् ब्वयादिल। थुगु विशेषताया कारणं कालिदासयात भारत राष्ट्रया समग्र राष्ट्रिय चेतनायात सः बिइम्ह कवि कथं कयातःगु दुसा भारतीय विद्वानतय्सं वय्कःयात राष्ट्रकविया पद तकं बियातःगु दु। 

अभिज्ञानशाकुन्तलम् कालिदासया दकले प्रसिद्ध रचना ख। थ्व नाटक युरोपेली भासय् भाय्हिलातःगु न्हापांगु भारतीय साहित्यिक च्वखँय् छगू ख। सकल हलिम साहित्यय् थ्व च्वखँयात अग्रणी रचना धकाः म्हसीकिगु या। मेघदूतयम् कालिदासया उत्कृष्ट रचना खः गुकी वय्कःया काव्यया कल्पना व अभिव्यक्ति शक्ति थःगु उत्कृष्ट स्तरय् दु व प्रकृतिया अजूचायापुगु मानवीकरण खनेदु। 

कालिदास वैदर्भी रीतिया चिनाखँमि ख व तदनुरूप वय्‌कः विशेष यानाः थःगु तिसा जाःगु तर सरल व सुमधुर भाषाया निंतिं नांजाः। 

वय्कःयागु प्रकृतिया वर्णन अद्वितीय दु अले वय्कःया च्वखँ उपमाया छ्येला निंतिं नांजाः। कालिदासया साहित्यय् औदार्य गुण प्रति विशेष मतिना दु व वय्कलं थःगु श्रृंगार रसय् आधारित साहित्यय् नं आदर्शवादी परम्परा व नैतिक मूल्य मान्यताया समुचित ध्यान तयादीगु दु।

विशेष यानाः कालिदासया लिपाया चिनाखँमि बाणभट्टजुं वय्कःया सूक्तिया प्रशंसा यानादीगु दु।

## च्वखँ
वय्कःया मुक्कं थ्यंमथ्यं पीगु रचना दु गुकियात थीथी विद्वानतय्सं कालिदासं हे रचना याःगु खः धकाः प्रमाणित यायेत स्वःगु दु। थुकिलि ७पू जक निर्विवाद रुपं कालिदासं च्वःगु धकाः कायेगु या: स्वपू दबूप्याखँ वा नाटक(रूपक): अभिज्ञान शाकुन्तलम्, विक्रमोर्वशीयम् व मालविकाग्निमित्रम्; निपु महाकाव्य: रघुवंशम् व कुमारसंभवम्; व निपु खण्डकाव्य: मेघदूतम् व ऋतुसंहार। थुकिलिं नं ऋतुसंहारयात प्रो कीथं संदेहात्मक कथं  जक कालिदासया रचना धकाः स्वीकार याःगु दु।

### नाटक
* मालविकाग्निमित्रम् कालिदासया प्रथम रचना ख, गुकिलि जुजु अग्निमित्रया बाखँ कनातःगु दु। अग्निमित्रया छम्ह निर्वासित नोकरया म्ह्याय् मालविकाया किपालिसे वय्कःया मतिना जुइ। अग्निमित्रया कलाःम्हं थ्व खँ सीकाः मालविकायात झ्यालखानाय् कुनि। तर संयोगवश मालविका राजकुमारी सावित जुइ व थ्व मतिना स्वीकार याइ।

* अभिज्ञान शाकुन्तलम् कालिदासया निगूगु रचना खः गुगु वय्कःया ख्यातिया कारण जूवन। अंग्रेजी व जर्मन भाषा नापं थ्व दबूप्याखं हलिंया यक्व भासय् अनुवाद जूगु दु। थुकी दुष्यंत जुजुया बाखं दु। वय्कःया जंगलय् च्वनिम्ह ऋषिपुत्री शकुन्तला (विश्वामित्र व मेनकाया म्ह्याय्) नाप मतिना जुइ व निम्हंसिनं गुंइ गन्धर्व इहिपा याइ। जुजु दुष्यन्त थःगु राजधानी लिहां वनी।अथेहे, ऋषि दुर्वासां शकुन्तलायात श्राप बी। थ्व श्राप कथं सुया वियोगय् शकुन्तलां ऋषियात अपमान यात, व मनूनं शकुन्तलायात ल्वःमंकी धकाः सराः बी। यक्व माफी फ्वनेधुंकाः ऋषिं श्रापयात भचा याउंका जुजु दुष्यंतया अंगू दुष्यंतयात क्यनेवं हे वय्कलं सकतां लुमंकेगु खं धाइ। तर शकुन्तला राजधानी वनेत कुतः याबिले वनेगु लँपुइ अंगू तन। शकुन्तलां थः प्वाथं दूगु सीवं अवस्था झन गम्भीर जुइ। शकुन्तलां यक्व हे बिन्ति यात तर जुजुं शकुन्तला म्हसीकेत अस्वीकार यात। लिपा, छम्ह न्या लाःम्ह मनुखं जुजुयात अंगू क्यनीबलय् जुजुं सकतां लुमंकाः जुजु शकुन्तलायात स्वीकार यात। शकुन्तला श्रृंगार रसं जाःगु सुन्दर काव्यया अद्वितीय नाटक खः। थ्व नाटकया खँय् संस्कृतय् थथे धाइगु या

:**काव्येषु नाटकं रम्यं तत्र रम्या शकुन्तला।**

:**तत्रापि चतुर्थोंकः तत्र श्लोकचतुष्टयम् ।।**

थ्व श्लोक कथं चिनाखँया यक्व रुपय् मध्ये नाटक दकलय् सुन्दर खःसा नाटकत मध्ये शकुन्तला दकलय् ज्वःमदुगु नाटक खः। 

## स्वयादिसँ
* संस्कृत

पुचः:च्वमि
कुबेर

**कुबेर** ( संस्कृत : कुबेर) हिन्दू धर्मय् धनया द्यः ख व यक्षतेगु दैवी द्यः-जुजु ख। वय्कःयात उत्तर दिशाया दिक्पाल व हलिंया रक्षक (लोकपाला)या रुपय् नं म्हसीकिगु या। वय्कःया पिता महर्षि विश्रवा व माता देववर्णिणी ख।

वसपोलया चिरिमाया काय् रावण, कुम्भकर्ण व विभीषण ख। 

मूलतः वैदिक युगया ग्रन्थय् दुष्ट आत्माया प्रमुखया रुपय् वर्णन यानातःगु कुबेरं पुराण व हिन्दू महाकाव्यय् जक देव (द्यः) या दर्जा प्राप्त याःगु खः। शास्त्रय् वर्णन यानातःगु दु कि कुबेरं छगू इलय् लंकाय् शासन याःगु खः, तर वया सौतेनी किजा रावणं सत्ताच्युत याःगु खः। लिपा हिमालयया अलका नगरय् च्वंगु खः। कुबेर नगरया "महिमा" व "भव्यता"या वर्णन यक्व शास्त्रय् दु।

कुबेर बुद्ध व जैन धर्मया द्यःझ्वलय् नं दुथ्याःगु दु। बुद्ध धर्मय् वय्कःयात वैश्रवणया नामं म्हसीकिगु या। हिन्दू धर्मय् कुबेरयात पञ्चिक (हारती माता  नाप स्वापू दूम्ह बुद्ध धर्मया द्यः) नापं नं तुलना याइ। जैन धर्मय् वय्कःयात सर्वानुभूतिया नामं म्हसीकिगु या।

## साहित्यिक विवरण
कुवेर दकलय् न्ह्यः अथर्ववेदय् खनेदु। शतपथब्राह्मणम्य् कुबेर दुष्ट आत्मा वा अन्धकारया आत्माया प्रमुख, व वैश्रवनया पुत्र धयातःगु दु।   शतपथब्राह्मणम्य् वय्‌कःयात खुँ व अपराधीया भगवान धयातःगु दु।  मनुस्मृतिइ वय्कः छम्ह सम्मानित लोकपाल ("विश्व रक्षक") व व्यापारीतेगु संरक्षक जुइ।  महाभारत महाकाव्यय् कुबेरयात प्रजापति पुलास्त्य व वया कलाः इदविदाया काय् व ऋषि विश्रवया किजाया रुपय् वर्णन यानातःगु दु । कुबेरयात सापाखें बुम्ह धकाः वर्णन यानातःगु दु  तर पुराणय्  वय्‌कःयात पुलास्त्यया जहान व विश्रव व वया कलाः इलाविदा (वा इलिविला वा देववर्णिनी)या काय्, व इआविदायात ऋषि भारद्वाज वा तृणबिन्दुया म्ह्याय् धकाः वर्णन यानातःगु दु। 

थ्व कालखण्ड तक्क, यद्यपि अझ नं असुरया रुपय् वर्णन यानातःगु दु। कुबेरायात सकल अनुष्ठान बलिया अन्तय् प्रार्थना याइ।  वय्कःया उपाधि, गथेकि "जुजुया सर्वश्रेष्ठ" व "जुजुया प्रभु" (हरिवंश ग्रन्थय् कुबेरयात "जुजुया प्रभु" दयेकूगु संकेत बियातःगु दु)। नापं, स्वर्गया देव-जुजु इन्द्रयात धाःसा "द्यतेगु सर्वश्रेष्ठ" थें न्याःगु पद बियातःगु दु। प्रारम्भिक ग्रन्थ गौतम धर्मशास्त्र व आपस्तम्ब धर्मसूत्रय् वय्‌कःयात मनूया रुपय् वर्णन यानातःगु दु। शंखयान व हिरण्येकेसिनया गृह्यसूत्रय् जक वय्कःयात द्यः धका धयातःगु दु। नापं, कुबेर द्यःयात ला, हाम्वः व स्वांया प्रसाद बीगु सुझाव बियातःगु दु । 

## स्वयादिसँ
* हिन्दू धर्म
* बुद्ध धर्म
* जैन धर्म

## लिधंसा

पुचः:हिन्दू धर्म
पुचः:बुद्ध धर्म
पुचः:जैन धर्म

## शास्त्रय् दसु

**अग्निपुराणम् — अध्यायः ६४**
विष्णुश्च वरुणो धाता रायस्पोषो महेन्द्रकः(३)  ।६४.०२३
अग्निर्यमो नैर्ऋतोऽथ वरुणो वायुरेव च  ॥६४.०२३
कुबेर ईशोऽनन्तोऽथ ब्रह्मा राजा जलेश्वरः  ।६४.०२४
तस्मै स्वाहेदं विष्णुश्च तद्विप्रासेति होमयेत् ॥६४.०२४
सोमो धेन्विति षड् हुत्वा इमं मेति च होमयेत् ।६४.०२५

**काशिकावृत्तिः — अष्टमोध्यायः**
अग्रेवणम्  ।
सिद्धे सत्यारम्भो नियमार्थः, एतेभ्य एव परस्य वननकारस्य णकारादेशो भवति, न अन्येभ्यः इति  ।
कुबेरवनम्  ।
शतधारवनम्  ।
असिपत्रवनम् ॥

**गणेशपुराणम् — खण्डः १(उपासनाखण्डम्) — अध्यायाः ६६-७०**
तद् गृहीष्ये शचीर्भर्त न्यूनं न च वाधिकम् ॥४ ॥ 
शक्र उवाच । 
दूतैनां नय शीघ्रं त्वं कुबेरभवनं प्रति । 
स दास्यति सुवर्णं च दूर्वांकुरमितं शुभम् ॥५॥ 
गणा ऊचुः ।

**गणेशपुराणम् — खण्डः २(क्रीडाखण्डम्) — अध्यायाः ०२६-०३०**
क उवाच । 
विदर्भदेशे नगर महिषाख्यं बभूव ह । 
विख्यातं त्रिषु लोकेषु कुबेर नगरोपमम् ॥२॥ 
भीमो नामाभवद् व्याधो नगरे मांसविक्रयी। 
परेषां दोषकथने दोषो यद्यपि वर्तते ॥३॥

## लिधंसा
जिउस

**जिउस** (प्राचीन ग्रीक : Ζεύς) ​​प्राचीन ग्रीक धर्म व पौराणिक बाखनय् सर्गः व पल्पसाया द्यः ख। वय्कलं ओलम्पस पर्वःय् द्यःतेगु जुजुया रुपय् शासन याइ। वय्कःया नामं रोमन समकक्षी द्यः जुपितर(जिउस व पितर खँग्वः स्वाना)या नां वःगु ख। 

जिउस क्रोनस व रियाया मचा ख, वय्कःया दाजुकिजा तःकेहेंतेगु दकलय् कान्छाम्हया कथं जन्म जुल। छुं बाखनय् धाःसा वय्कःयात दकलय् जेथाम्ह कथं कायेगु या। अप्व परम्पराय् वय्कःया इहिपा हेरा नाप जुइ। हेरा व वय्कःया मस्तपिं एरिज, एइलेथिया, हेबे व हेफेस्टस ख। डोडोनाया ओरेकलय् वय्कःया कला डायोन ख धका नं धयातःगु दु।इलियाडय् डायोन व वय्कःया मचा एफ्रोडाइटी जूगु धयातःगु दु। थियोगोनी कथं जिउसया न्हापांम्ह कलाः मेटिस ख , गुम्हेस्यां नापं वय्कःया म्ह्याय् एथेना जुल। जिउस थःगु कामुक ज्याया निंतिं बदनाम जुल। थुकिया लिच्वः कथं वय्कःया यक्व दैवीय व हिरो सन्तान दत, गुकिलि अपोलो, आर्टेमिस, हर्मिज, पर्सेफोन, डायोनिसस, पर्सियस, हेराक्लिस, हेलेन अफ त्रोइ, माइनोस, व म्युज ला।

## स्वयादिसँ
* प्राचीन ग्रीस

## लिधंसा

पुचः:प्राचीन ग्रीक धर्म
ओसियानिया

**ओसियानिया** छगू प्रशान्त महासागरया भौगोलिक क्षेत्र ख। थ्व क्षेत्रय् अस्ट्रेलिया, मेलानेसिया, माइक्रोनेसिया, व पोलिनेसिया ला। पूर्वी व पश्चिमी गोलार्धय् दयाच्वंगु थ्व महासागरीय टापूतेगु पुचया बँया क्षेत्रफल थ्यं-मथ्यं ९,०००,००० वर्ग किलोमिटर (३,५००,००० वर्ग माइल) व २०२२ कथंया मनूल्या ४ कोटी ४४ लखः दु। थ्व सकल टापूतेत छगू महादेशया रुपय् कायेगु या। थथे छगू महादेशया कथं कायेबिले ओसियानिया भूमि क्षेत्रफलय् दकलय् चिधंगु महाद्वीप ख व अन्टार्कटिका धुंका निगूगु दकलय् म्हो जनसंख्या दूगु महादेश ख। 

ओसियानियाय् अष्ट्रेलिया, फ्रेन्च पोलिनेसिया, हवाई, न्यू क्यालेडोनिया, व न्यु जिल्याण्डया अत्याधिक विकसित व विश्वव्यापी रुपं प्रतिस्पर्धी वित्तीय बजार निसें विविध अर्थतन्त्रया विविध मिश्रण दु। थनया जीवनया गुणस्तर व मानव विकास सूचकांकय् थ्व उच्च थासय् लाःगु थाय् निसें किरिबाटी , पपुआ न्यू गिनी, तुभालु, भानुआतु, व पश्चिमी न्यू गिनीया यक्व म्हो विकसित अर्थतन्त्र तक दुथ्याः। ओसियानियाया दकलय् तःधंगु व दकलय् अप्व जनसंख्या दूगु देय् अष्ट्रेलिया ख, व दकलय् तःधंगु नगर सिड्नी ख। इन्डोनेसियाया पुन्काक जया ओसियानियाया दकलय् तजाःगु च्वकाः ख गुकिया जाः ४,८८४ मिटर (१६,०२४ फिट) दु। 

अष्ट्रेलिया, न्यूगिनी व थीथी टापूइ च्वंपिं आदिवासी मनूत थन ६०,००० दँ स्वयां न्ह्यः हे थ्यंकूगु खः। ओसियानिया दकलय् न्हापां १६गु शताब्दी निसें युरोपियनतेसं अन्वेषण याःगु ख। पोर्चुगिज अन्वेषकत, १५१२ व १५२६या दथुइ, तनिम्बर टापुतय् थ्यन व लिपा छुं क्यारोलिन टापुत व पश्चिम न्यूगिनीइ थ्यन। स्पेनिश व डच अन्वेषकत लिपा थन वल, अनंलि बेलायती व फ्रान्सेलीपिं नं थन थ्यन। १८गु शताब्दीइ थःगु न्हापांगु समुद्रया यात्राय्, जेम्स कुक, गुम्ह लिपा हवाई टापुइ तक थ्यन, तहितिइ वन व न्हापांगु खुसिइ अष्ट्रेलियाया पूर्वी तटय् थ्यन। लिपाया शताब्दीइ युरोपेली बसोबास याइपिनिगु आगमनया लिच्वः कथं ओसियानियाया सामाजिक व राजनीतिक परिदृश्यय् यक्व हिउपाः वल। प्रशान्त ख्यलय् न्हापांगु व निगूगु विश्वयुद्धया इलय् यक्व हताः खनेदल।

आदिवासी अष्ट्रेलियनतय्गु रक कला हलिमय् दकलय् ताःहाकःगु निरन्तर अभ्यास जुयाच्वंगु कलात्मक परम्परा खः। ओसियानियाया अप्व देसय् संसदीय लोकतन्त्र व्यवस्था दु। थनया थीथी देसय् पर्यटन आयया छगू तःधंगु स्रोत ख।

## भूगोल

ओसियानियाया देय् थथे दु:
*अस्ट्रेलिया
*न्हु जील्याण्ड
*माईक्रोनेसिया
*मार्शल टापू
*पलाउ
*नाउरु
*सोलोमन टापू
*भानुआटु
*फिजी
*तुभालु
*किरिबाती
*सामोआ
*टोङ्गा
*नायु
*कूक टापू
*पपुवा न्हु गिनिया

## स्वयादिसँ
* अष्ट्रेलिया
* हवाई

## लिधंसा

पुचः:महादेश
पुचः:प्रशान्त महासागर
पुचः:ओसियानिया
क्याल्कुलस

**क्याल्कुलस** निरन्तर हिउपाया गणितीय अध्ययन ख। मूल रुपं **इन्फिनिटिसिमल क्यालकुलस** वा " इन्फिनिटिसिमलया क्यालकुलस " धाइगु थ्व गणितया निगु मू शाखा दु, दिफरेन्सियल क्यालकुलस व इन्तिग्रल क्यालकुलस। दिफरेन्सियल क्याल्कुलसय् तत्काल हिउपाया दर, व चाकःया ढलानया सरोकार दु धाःसा इन्तिग्रल क्याल्कुलसया सरोकार मात्राया संचय, व चाकःया अधीनय् वा दथुइ च्वंगु क्षेत्रफलया सरोकार दु। थ्व निता कचा क्यालकुलसया मौलिक प्रमेयं (fundamental theorem of calculus) स्वापू दु। इमिसं अल्याख अनुक्रम (infinite sequences) व अल्याख झ्वः(infinite series)यात निश्चित सीमाय् अभिसरणया मौलिक धारणाया छ्येलि। 

इन्फिनिटेसिमल क्यालकुलस १७गु शताब्दीया अन्तय् आइज्याक न्यूटन व गट्फ्राइड लीब्निज्जुं स्वतन्त्र रुपं विकास याःगु खः। लिपाया ज्या, दसु सीमाया विचाःयात संहिताबद्ध यायेगु नापं थ्व विषययात अप्व ठोस वैचारिक आधार दत। थौं, क्यालकुलसया व्यापक छ्यलाबुला विज्ञान, इन्जिनियरिङ , व सामाजिक विज्ञानय् दु। 

## स्वयादिसँ
* गणित
* विज्ञान

पुचः:गणित
पुचः:क्याल्कुलस
बुंग द्यः जात्रा

**बुंग द्यः** जात्रा नेपाःया यल जिल्लाया जात्रा ख। थुकियात खेँ भासय् रातो मत्सेन्द्रनाथको जात्रा नं धाइगु या। 

## स्वयादिसँ
* नेवाः तजिलजि
विज्ञानया इतिहास

विज्ञानया इतिहासं प्राचीन कालंनिसें थौंतकया विज्ञानया विकासया इतिहास व थीथी कालखण्डतेउग झ्वः ख। थुकिलि विज्ञानया स्वंगु हे मू कचा दुथ्याः : प्राकृतिक, सामाजिक व औपचारिक। थ्व विषयय् कँय् युग, न युग, शास्त्रीय प्राचीनकाल, मध्य युगया ह्रास, प्रारम्भिक विज्ञान व प्राकृतिक दर्शन, आत्मज्ञान युगय् विज्ञानया औपचारिक पलिस्था, व आधुनिक युगय् विज्ञानया प्रभुत्त्व थ्व विषयया दुने ला। 

* विज्ञानया इतिहासया दृष्टिकोण

## कालखण्ड
### प्रागैतिहासिक काल
#### प्राचीन निकट पूर्वय् दकलय् न्हापांगु जः
* प्राचीन मिस्र
** संख्या प्रणालि व ज्यामिति
** ल्वय् व चिकित्सा
** पात्रो
* मेसोपोटामिया
** मेसोपोटामियाया चिकित्सा
** खगोलशास्त्र व भविष्यवाणी
** गणित 

#### प्राचीन व मध्यकालीन दक्षिण एसिया व पूर्वी एसिया
* भारत
** गणित
** खगोलशास्त्र
** व्याकरण 
** चिकित्सा
** राजनीति व राज्य 
** तर्क

* चीन 
चिनियाँ गणित
खगोलीय अवलोकन
आविष्कार

#### प्रि-कोलम्बियन मेसोअमेरिका

#### ग्रीक-रोमन विज्ञान
* पूर्व सुकरातवादीत
* प्राकृतिक दर्शन 
* ग्रीक खगोलशास्त्र
* हेलेनिस्टिक चिकित्सा
* ग्रीक गणित
* अन्य
* रोमन शासनय् ग्रीक विद्वता

## स्वयादिसँ
* विज्ञान

पुचः:विज्ञान
पुचः:इतिहास
पापाहानाउमोकु

**पापाहानाउमोकु** (प्रायः चिहाकलं पापा धाइ) प्राचीन हवाईवासीतेगु धर्म व पौराणिक बाखनय् छम्ह देवी व पृथ्वी मां ख। वय्कःयात आकाश द्यः वाकिया (वा वाकेया) (Wākea)या कलाःया रुपय् हवाईतेगु आदिवासी धर्मया जपय् उल्लेख यानातःगु दु। इमिगु म्ह्याय् सुन्दरी देवी होओहोकुकालानी (Hoʻohokukalani) ख: थ्व देवी नं छगू मिथकया मू पात्र ख। पापायात आः नं गुलिखे हवाईवासीतय्सं विशेष यानाः मिसातय्सं सृष्टिया न्हापांम्ह शक्तिया रुपय् पुजा यानाच्वंगु दु। वय्कःयाके जीवन बीगु व वासः यायेगु/लंकिगु शक्ति दु धैगु विश्वास दु। उत्तरपश्चिमी हवाई टापुया समुद्री राष्ट्रिय स्मारकया नां सन् २००७इ पापाया सम्मानय् पापाहानाउमोकुआकेया समुद्री राष्ट्रिय स्मारक (Papahānaumokuākea Marine National Monument) धकाः तःगु दु। 

## बाखँ
प्राचीन मिथक कथं, पापा काहिको द्यःया काय् वाकियाया कलाः खः। वाकेआ हवाई धर्मय् सर्गः अबु ख व मिजंया सृजनात्मक शक्तिया मूर्त रुप ख। वय्कः व पापा दैवीय मिजं व मिसाया प्रतिनिधित्व खः। इपिं नापं जानाः हवाई टापु दयेकल व हवाई प्रमुख व कुलीनतेगु पुर्खा जुल। बाखँकथं पापाया दकलय् महत्त्वपूर्ण सन्तानय् हवाई टापु, माओइ, ओआहु व कवाइ टापु ला। हवाईया नायःतसें थः पापाया वंशज जूगु दाबी याःसें थः दैवीय धकाः विश्वास यानातल।

वाकेया व पापाया दकलय् नांजाम्ह मचायात होओहोकुकालानी ख। हवाईया नांजाःगु मिथक बाखँ कथं कथं होओहोकुकालानी व वाकेयाया दथुइ लिपा मतिना जुल। होओहोकुकालानीं सीम्ह मचा बुइकूबलय् पापां मचाया नां हालोआ (Hāloa) तयाः वयात नायुगु चाय् थुनाबिल; उगु थासं न्हापांगु तारो पिहां वल धैगु बाखँ दु। होओहोकुकालानी हाकनं थः अबुनाप स्वापू तल, व छम्ह म्वानाच्वंम्ह मचा बुल, गुकिया नां नं हालोआ हे तल।

## पुज्यायेगु परम्परा
पापायात पुज्यायेत छगू मिसातेगु देगलय् पुज्याइ गुकियात हेले ओ पापा (Hale o Papa) धाइ। हेले ओ पापा प्रायः लुआकिनी (Luakini) , वा "मिजंतेगु देगः" (आधिकारिक समारोहया थाय्, गुकियात मू कथं द्यः कु व लोनोयात देछाना तइ) नाप स्वापू तया दयेकिगु या। यद्यपि यक्व भक्ततेसं थ्व देगःत ब्यागलं दयेफु धकाः नं विश्वास याइ।

अलोहा आइना (Aloha ʻĀina) आन्दोलनय् पापायात प्रायः छम्ह केन्द्रिय व्यक्तित्वया कथं कायेगु या। वय्कःया आत्मा जीवनदायी, मतिना याइम्ह, क्षमा याइम्ह पृथ्वीया आत्मा खः गुम्हेस्यां मनुया जीवनयात पोषण याइ धाइगु इमिगु विश्वास दु। अले थ्व देवीयात मानव जातिया दुष्कर्मं दुर्व्यवहार यानाच्वंगु दु व विशेष यानाः प्रकृतिया ह्रासया सन्दर्भय् वय्कःयात लुमंकेगु या।

## स्वयादिसँ
* हवाई

पुचः:हवाईया तजिलजि
माहिओले

**माहिओल** हवाईयन भासय्  हवाईया अलिई(aliʻi)कूलीन पुचःया मिजंमनूतेसं पुयेगु झंगःया पपूया पां दयेकातःगु मुकुट ख। थ्व मुकुटयात आहु उला (ʻahu ʻula) नापं पुनेगु या। थ्व मुकुट अलिई वर्गया निंतिं आरक्षित उच्चतम पदया प्रतीक ख। हलिंन्यंकया संग्रहालयस थुगु परम्परागत मुकुटया दसुत दु। क्याप्टेन कुकया समुद्री यात्राया झ्वलय् थुकी मध्ये झिंखुगू स्वया अप्व माहिओले मुंकूगु दु। थ्व मुकुट झंगःया पा थाना दयेकातःगु संरचना ख। हलिमय् पा थाना दयेकिगु पा-ज्या(Featherwork)या थ्व छगू उच्च कलाया दसु ख। 

## स्वरुप
हवाईवासीतेसं तपुलि मपुइगु जूसां युद्धया इलय् अलिईया नायःतेसं विशेष रुपं थानातःगु मुकुट पुनिगु या। थ्व मुकुटयात प्राचीन यवनया हेलमेटनाप तुलना यानातःगु दु। नापं, संयोगवश लद्दाख व सँदेय्या या बुद्ध धर्मया गुरुतेसं पुनिगु तपुलि नाप ज्वः। महिओलया संरचना बास्केट्री फ्रेमया तपुलि(basketry frame cap) ख गुकिया दथुया च्वका कपाः दथुइ निसें गःपःया दथुक्वँय् तक्क थ्यनि। थुकिया डिजाइनय् यक्व भिन्नता दु गुकिलि पाया रंग व व्यवस्था पाइ व च्वकाया जाः व हाकः पाः। यक्वं संग्रहालयतय्के थीथी डिजाइन व संरक्षणया चरणय् दूगु यक्वं दसुत दु। थ्व नाप स्वापू दूगु हवाई खँग्वः ओकि माहिओले (Oki Mahiole)या अर्थ थन्याःगु सं-पहः (haircut) ख गुकिलि संया छगू पट्टी जक त्वःताः तइ। हवाईया द्यः कु-का-इलि-मोकु (Kū-ka-ili-moku)या मूर्तिइ गबलें गबलें थन्यागु हे आकारया छ्यं न्ह्यब्वया तःगु खनेदु।

## संग्रहालयस माहिओले
हलिंया थीथी संग्रहालयस नांजाःगु माहिओले ब्वयातःगु दु। थुकिया छुं नांजाःगु दसुत थ्व कथं दु:
* बर्निस पी. बिशप संग्रहालय, होनोलुलु
* ब्रिटिश म्युजियम, लण्डन
* म्युजियम अफ एथ्नोलोजी, भियना
* न्यूजिल्याण्डया ते पापा तोंगारेवा संग्रहालय, वेलिंगटन

## स्वयादिसँ
* हवाई

## लिधंसा

पुचः:हवाईया वसः
खरोष्ठी लिपि

**खरोष्ठी लिपि** (गान्धार भासय् 𐨑𐨪𐨆𐨮𐨿𐨛𐨁𐨌𐨫𐨁𐨤𐨁) वा **गान्धरी लिपि** (𐨒𐨌𐨣𐨿𐨢𐨌𐨪𐨁𐨌𐨫𐨁𐨤𐨁) भारतीय उपमहाद्वीपया वर्तमान पाकिस्तान, अफगानिस्तान जुया मध्य एसियाय् दूगु छगू प्राचीन ब्राह्मी वंशया छगू लिपि ख। थ्व ईसापूर्व ३गु शताब्दीया मध्यय् न्ह्यथना सम्भवतः ईसापूर्व ४गु शताब्दीया ई तक प्रचलनय् दयाच्वन। ब्राह्मी लिपि पुचःया लिपि जुसां थ्व लिपि देपां जवःपाखे मच्वसें जवं देपापाखे च्वइगु या। 

थःगु ईलय् थ्व लिपि ब्याक्ट्रिया, कुशन साम्राज्य, सोग्दिया व रेशम मार्गय् नं छ्यलाबुलाय् वल। पूर्वी तुर्कस्तानया निगु नगर खोतान व नियाय् थ्व ७गु शताब्दी तक्क म्वानाच्वंगु जुइफुगु छुं प्रमाण दु।

## खरोष्ठी लिपिया गुण
मेमेगु ब्राह्मी लिपिइ थें थ्व लिपिइ नं प्रत्येक व्यंजनय् "अ" विद्यमान दु। दीर्घस्वर व स्वरमात्राया अभाव दु। अन्य स्वरमात्रायायात ऋजुदंडं व्यक्तीकरण याइगु, व्यंजनय न्ह्यः पंचम वर्णया निंतिं सवंत्र अनुस्वरया प्रयोग तथा संयुक्ताक्षरतेगु अल्पता खरोष्ठी लिपिया छुं विशेषता ख। थ्व लिपिया आखः थथे दु:

## दसु

## स्वयादिसँ
* लिपि
* ब्राह्मी लिपि

## लिधंसा

पुचः:लिपि
घाँय् ख्यः

**घाँय् ख्यः** बाय् **घाँय् बुँ** धयागु घाँय् (*Poaceae*) बुया जाःगु ख्यः वा बँ/बुं ख। थन्याःगु बुंइ थाय् कथं सेज-मां (*Cyperaceae*, sedge) व रश (*Juncaceae*, rush), क्लोभर, लेगुम व मेमेगु जडिबुटि नं सयेगु या। घाँय् ख्यः प्राकृतिक रुपं अन्टार्कटिका त्वताः फुक्क महाद्वीपय् दु व पृथ्वीया आपालं इकोरिजनय् दु। थ्वयां अप्वः, घाँय् ख्यः पृथ्वीया दकलय् तःधंगु बायोमय् छगू खः अले हलिंन्यंकया वातावरणय् हावी जुयाच्वंगु दु। हलिमय् थी-थी कथंया घाँय् ख्यः दु गुकिलि प्राकृतिक घाँय् ख्यः, अर्धप्राकृतिक घाँय् ख्यः, व कृषि घाँय् ख्यः ला। थन्याःगु ख्यलं पृथ्वीया ३१–६९% भूभाग तपुयातःगु दु।

## वर्गिकरण
शिम्पर (१८९८, १९०३) या घाँय् ख्यःया प्रकार:
* मिदो वा Meadow (हाइग्रोफिलस बाय् ट्रोपोफिलस घाँय् बुँ)
* स्टेप (जेरोफिलस घाँय् बुँ)
* सभाना (बिस्कं सिमा दुगु जेरोफिलस घाँय् बुँ)
* स्टेप परिवार : छम्ह साधारण घाँय् बुँया जनावर, याकनं न्यासि वनीम्ह ध्वं

एलेनबर्ग व मुलर-डोम्बोइस (१९६७)या घाँय् ख्यःया प्रकार: 

फर्मेसन क्लास ५ (Formation-class V): स्थलीय जडिबुटी समुदाय (Terrestrial herbaceous communities)
* सभाना व स्वापू दूगु घाँय् भूमि (उष्णकटिबंधीय वा उपोष्णकटिबंधीय घाँय् ख्यः व पार्कख्यः)
* स्टेप्स व स्वापू दुगु घाँय् बुँ (दसु उत्तरी अमेरिकी "प्रेरीज" आदि)
* मिदो, पास्च, वा स्वापू दूगु घाँय् ख्यः  (Meadows, pastures or related grasslands)
* सेज झ्वास्या व फ्लस (Sedge swamps and flushes)
* जडिबुटि व सिँमा-चाया चि झ्वास्या (Herbaceous and half-woody salt swamps)
* फोर्ब वनस्पति (Forb vegetation)

लेककया घाँय् ख्यःया वर्गीकरण(१९७९)
* तःजाःगु घाँय् प्रेरि (Tallgrass prairie)
* चीजाःगु घाँय् प्रेरि (Shortgrass prairie)
* ल्वाकज्याःगु घाँय् प्रेरि (Mixed-grass prairie)
* श्रब स्टेप (Shrub steppe)
* वार्षिक घाँय् ख्यः (Annual grassland)
* मरुभूमि (शुष्क) घाँय् ख्यः
* उच्च पर्वत घाँय् ख्यः 

## स्वयादिसँ
* भूगोल

पुचः:भूगोल
आर्कटिक

**आर्कटिक** पृथ्वीया दकलय् उत्तरी भागय् लाःगु छगू ध्रुवीय क्षेत्र ख। आर्कटिक क्षेत्रय् आईईआरएस रिफरेन्स मेरिडियन (IERS Reference Meridian) स्वया पूर्वय् उत्तरी नर्वेया छुं भाग (नोर्डल्याण्ड , ट्रोम्स, फिनमार्क , स्वालबार्ड व जान मायेन), दकलय् उत्तरी स्वीडेन (भास्तरबोतेन वा Västerbotten, नोरबोतेन वा Norrbotten व लापल्यान्द), उत्तरी फिनल्याण्ड (उत्तर अस्त्रोबोथ्निया, काइनु, लापि), रुस ( मुरमान्स्क , साइबेरिया , नेनेट्स ओक्रुग , नोभाया जेम्ल्या ), संयुक्त राज्य अमेरिका (अलास्का), क्यानाडा ( युकोन , नर्थवेस्ट टेरिटरीज, नुनावुत ), डेनिश रियल्म ( ग्रीनल्याण्ड ), व उत्तरी आइसल्याण्ड ( ग्रिमसी व कोल्बेइन्सी ), नापं आर्कटिक महासागर व नापंया समुद्रत ला। आर्कटिक क्षेत्र दुनेया भूमिइ मौसमी रुपं च्वापु गाइगु याः व थनया बँय् च्वापुया बः दयाच्वनि। थनया बँय् तुन्द्राया क्वय् सिमा/स्वाँआ मदुगु पर्माफ्रस्ट दयाच्वनि। आर्कटिक समुद्रय् यक्व थासय् मौसमी समुद्री च्वापु दइ।

आर्कटिक लागा पृथ्वीया इकोसिस्टमय् छगू ज्वःमदुगु लागा खः। थ्व क्षेत्रया तजिलजि व आर्कटिकया आदिवासीतयेसं थनया चिकुगु व चरम परिस्थितिइ म्वानाच्वंगु दु। आर्कटिकय् म्वायेफूगु प्राणीइ जूप्लान्क्टन व फाइटोप्लान्क्टन, न्या व समुद्री स्तनधारी पशु, झंगः, बँय् दइगु थीथी जनावर, वनस्पति व मानव समाज ला। आर्कटिक भूमिया सीमाय् प्यखंय् सबअर्कटिक क्षेत्र ला।

## नां
आर्कटिक खँग्वः ग्रीक खँग्वः ἀρκτικός ( arktikos ), "भालुया लिक्क, उत्तरी" व ἄρκτος ( arktos ) खँग्वलं वःगु ख, गुकिया अर्थ भालु ख। थ्व नां सर्गतय् उत्तरी क्षेत्रय् दयाच्वनिगु उर्सा मेजर, "Great Bear" या नामं म्हसीकिगु नक्षत्रया नामं वःगु जुइफु। वा उर्सा माइनर नक्षत्र , "Little Bear"या नामं वःगु जुइगु गुगु नक्षत्र सर्गःया उत्तरी ध्रुवय् (थौंकन्हय् पोलारिस वा उत्तरी ध्रुव नगु वा उत्तरी नगुया लिक्क) खनेदइ। 

आर्कटिकया लागायात यक्व कथं परिभाषित यानातःगु  दु। थ्व थाय्यात आर्कटिक सर्कलया उत्तर (लगभग ६६° ३४'उत्तर), दथुचाः(midnight)या सूर्द्यः व ध्रुवीय रात्रीया अनुमानित दक्षिणी सीमाया रुपय् परिभाषित यायेछिं। आर्कटिकया मेगु परिभाषा इकोलोजिष्टतेगु दथुइ लोकंह्वा, कथं थ्व लागा उत्तरी गोलार्धया थन्याःगु क्षेत्र ख गन दकलय् लुमुगु ला (जुलाई)या औसत तापक्रम १० °C (५० °F) स्वया म्हो जुइ। दकलय् उत्तरी सिमा ह्वइगु ध्वः (tree line) थ्व क्षेत्रया सिमाय् ला। 

## स्वयादिसँ
* भूगोल

पुचः:भूगोल
बुर्यातिया

**बुर्यातिया** आधिकारिक रुपय् बुर्यातिया गणतन्त्र रुसी सुदूर पूर्वय् अवस्थित रुसया छगू गणतन्त्र ख। थ्व गणतन्त्र न्हापा साइबेरियन संघीय जिल्लाया छगू भाग ख। थ्व सुदूर पूर्वी संघीय जिल्लाया छगू भागया रुपय् २०१८ निसें प्रशासित जुयाच्वंगु दु। थ्व रुसी गणतन्त्रया उत्तरय् इर्कुत्स्क ओब्लास्ट व बैकाल ताल, पूर्वय् जाबाय्काल्स्की क्राइ, पश्चिमय् तुभा व दक्षिणय् मंगोलिया ला। थुकिया राजधानी उलान-उदे नगर ख । थ्व थासे ३५१,३०० वर्ग किलोमिटर (१३५,६०० वर्ग माइल) बँ दु गुकिया जनसंख्या ९७८,५८८ ( २०२१ जनगणना ) दु।  थ्व थासय् आदिवासी बुर्यातत ऐतिहासिक कथं च्वनिगु या।

## भूगोल
थ्व गणतन्त्र साइबेरियाया दक्षिण-मध्य क्षेत्रय् बैकाल पुखुया पूर्वी तटय् ला ।

* क्षेत्रफल : ३५१,३०० वर्ग किलोमिटर (१३५,६०० वर्ग माइल)
* लागा :
** आन्तरिक : इरकुत्स्क ओब्लास्ट (पश्चिम/उत्तरपश्चिम/उत्तर), जबयकाल्स्की क्राइ (उत्तर/पूर्व/दक्षिणपूर्व/दक्षिण), तुभा(पश्चिम)
** अन्तर्राष्ट्रिय: मंगोलिया ( बुलगान प्रान्त, खोभ्सगोल प्रान्त व सेलेन्गे प्रान्त) (दक्षिण/दक्षिणपूर्व)
** लः : बैकाल पुखू
* दकलय् तजाःगु थाय् : मुन्कु-सार्दिक पर्वत (३,४९१ मिटर वा ११,४५३ फिट)

* खुसित
मू खुसि थथे दु:
** बर्गुजिन खुसि 
** इर्कुट खुसि 
** कितोय खुसि 
** ओका खुसि 
** सेलेंगा खुसि 
** उडा खुसि 
** अपर अंगारा खुसि
** भितिम खुसि 

* पुखूत
** बैकाल पुखु – बुर्यातिया पुखुया तटया ६०% सिथया भागय् ला।
** गुसिनोये ताल 
** बाउन्ट
** बुसानी 
** कपाइल्युशी 
** येरवना-खोरगा ताल प्रणाली 

* पर्वः/गुं
गणतन्त्रया ८०% स्वया अप्व भूभाग हिमाली क्षेत्रय् ला, गुकिलि बैकाल पुखुया उत्तरी तटय् बैकाल पर्वत, पुखुया पूर्वय् उलान-बर्गास, व मंगोलिया–रुस सीमाया लिक्क दक्षिणय् सेलेंगा हाइल्याण्ड ला।

* प्राकृतिक श्रोत
गणतन्त्रया प्राकृतिक श्रोतय् लुँ , तङ्गस्तेत, जस्ता , युरेनियम , व मेमेगु खनिज नं ला।

* लफय्
** औसत बार्षिक तापक्रम : ० डिग्री सेल्सियस (३२ डिग्री फारेनहाइट)
** औसत ज्यानुवरी तापक्रम : -१७ °C (१ °F)
** जुलाइया औसत तापक्रम : +२५ °C (७७ °F)
** औसत बार्षिक वा वइगु : २४४ मिलिमिटर (९.६ इन्च)
** राज्यया थाय्कथं मौसम पाः, राजधानी उलान-उदेय् आर्द्र स्टेप जलवायु व उत्तरय् आर्द्र महाद्वीपीय जलवायु दु।

## स्वयादिसँ
* रुस

## लिधंसा

पुचः:रुस
अफार भाषा

अफार (अफार भासय्: Qafaraf काफारफ) धाइगु कुशिटिक कचाय् लाःगुछगू अफ्रोएसियाटिक भाषा ख। थ्व भाय् जिबुती , इरिट्रिया व इथियोपियाय् च्वंपिं अफार मनुतेसं ल्हाइगु या।

## वर्गिकरण
अफरयात अफ्रोएसियाटिक परिवारया कुशितिक कचा दुने बायातःगु दु। थ्व साहो व सोमाली नापं लोल्याण्ड पूर्वी कुशिटिक उपसमूहय् अझ वर्गीकृत यानातःगु दु। थुकिया दकलय् लिक्कया थःथिति साहो भाषा ख। 

## भौगोलिक वितरण
जिबुती , इरिट्रिया व इथियोपियाया अफार क्षेत्रया अफार मनुतेसं अफार भाषायात मातृभाषाया रुपय् ल्हाइ । 

एथनोलोगया कथं , अन मुक्कं २,६००,००० अफार भाय् ल्हाइपिं दु। थुकिलि सन् २००७या इथियोपियाया जनगणनाय् १,२८०,००० मनुत दु जुल धाःसा सन् १९९४या जनगणनाय् ९,०६,००० अफार जक्क ल्हाइपिं दु।

## आधिकारिक अवस्था
जिबुतीइ अफार भाषा छगू मान्यता प्राप्त राष्ट्रिय भाषा ख। थ्व भाय् जिबुतीइ सार्वजनिक संजालया रेडियो टेलिभिजनया प्रसारण भाय् मध्ये छगू नं ख ।

इरिट्रियाय् अफार भाषायात न्यागु राष्ट्रिय भाषाय् छगूया रुपय् मान्यता बियातःगु दु गुकिलिं औपचारिक रुपं समान दर्जा प्राप्त याइ यद्यपि तिग्रिन्या व अरबी भाषाया आधिकारिक छ्येलेज्याय् दकलय् अप्व महत्त्व दु। राष्ट्रिय रेडियोय् न्हिथं प्रसारण जुइगु व इरिट्रियाया संविधानया अनुवादित संस्करण नं दु । शिक्षाय् धाःसा अफार भाषीतय्सं अरबी भाय् – गुकियात यक्वसिनं निगूगु भाय् कथं ल्हाइ – शिक्षाया भाय् कथं ययेकी । 

इथियोपियाया अफार क्षेत्रय् नं अफार भाय्यात सरकारी ज्याया भाय् कथं मान्यता बियातःगु दु। सन् २०२० निसें अफार भाय् इथियोपियाया न्यागू आधिकारिक ज्यायाइगु भाय् मध्ये छगू जूगु दु।

## स्वयादिसँ
* भाषा

## लिधंसा

पुचः:भाषा
हलिंया सकल भासातेगु धलः

हलिंया सकल भासात थ्व कथं दु-

## धलः

## स्वयादिसँ
* भाषा

## लिधंसा

पुचः:भाषा
पुचः:धलः
अवेस्तान

**अवेस्तान**  निगु पुलांगु इरानी भाषाया निंतिं छगू मंका खँग्वः ख। थ्व नामं पुलांगु अवेस्तान (इसापूर्व २गु निसें १गु सहस्राब्दीया मध्यय् ल्हाइगु) व न्हूगु अवेस्तान (इ.सं. ईसापूर्व १ सहस्राब्दी) भाय्येत म्हसीकी। थ्व भाषा जोरोस्ट्रियन धर्मया धर्मभाषाया ख। निगुलिं भाषा हिन्द-युरोपेली भाषा परिवारया हिन्द -इरानी भाषा कचा दुनेया प्रारम्भिक पूर्वी इरानी भाषा ख। थुकिया तत्काल पुर्खा प्रोटो-इरानी भाषा ख, थ्व प्रोटो-इन्दोआर्यन भाषा नाप स्वापू दूगु भाषा ख। निगुलिं न्हापाया प्रोटो-इन्दो-इरानी भाषां विकास जूगु ख। थुकथं, पुलांगु अवेस्तान व्याकरण व शब्दावली निगुलिं रुपय् वैदिक संस्कृतया तसकं लिक्क लाः। वैदिक संस्कृत दकलय् पुलांगु संरक्षित हिन्द-आर्य भाषा ख।

अवेस्तान ग्रन्थ प्राचीन इरानी सत्रापत अराचोसिया, आरिया, ब्याक्ट्रिया व मार्गियानाय् दयेकूगु ख। थ्व दयेकूगु थाय् थौंकन्हय् या अफगानिस्तान नापं ताजिकिस्तान, तुर्कमेनिस्तान व उज्बेकिस्तानया छुं भाग ला। ब्याक्ट्रिया–मार्गियानाया याज संस्कृतियात प्रारम्भिक " पूर्वी इरानी " संस्कृतिया सम्भावित पुरातात्विक प्रतिबिम्बया रुपय् कायेगु या गुकियात जोरोस्ट्रियन अवेस्ताय् वर्णन यानातःगु दु।

## लिधंसा

पुचः:भाषा
कुशिटिक कचा

**कुशिटिक भाय् कचा** अफ्रोएसियाटिक भाषा परिवारया छगू कचा ख। थ्व भासात मू कथं अफ्रिकाया नेकूइ ल्हाइ, उत्तरय् इजिप्ट व सुडानय् अल्पसंख्यक मनुतेसं कुशिटिक भाय् ल्हाइ, व दक्षिणय् केन्या व तान्जानियाय् नं थ्व भासात ल्हाइ। सन् २०१२या ल्याखं कथं १० लख स्वया अप्व मनुतेसं ल्हाइगु कुशिटिक भाषात ओरोमो , सोमाली , बेजा , अफार , हादिया , कम्बाता व सिदामा ख।

### वर्गीकरण
थ्व फाइलमयात दकलय् न्हापां सन् १८५८इ *कुशिटिक*या रुपय् नां तःगु ख।   छगू इलय् कुशिटिकय् दुथ्याःगु ओमोटिक भाषात लगभग सर्वव्यापी रुपं हे वर्तमानय् थ्व कचाय् दुमथ्या। दकलय् प्रभावशाली नकतिनिया वर्गीकरण, तोस्को (२००३) नं लिपाया दृष्टिकोणया जानकारी ब्यूगु दु। थ्व व मेगु निगू लिपांगु वर्गिकरण थुकथं दु :

#### तोस्को
तोस्को (२०००, पूर्वी कुशिटिक संशोधित २०२०) 

* "कुशितिक"
** उत्तर कुशितिक (बेजा)
** केन्द्रिय कुशितिक (आगव)
** दक्षिण कुशितिक
*** मा'आ (बान्तु मिश्रित व आंशिक रुपं छगू कृतिम भाषा, वर्गीकरण याये थाकु)
*** दहालो (विचलनशील; सम्भवतः दक्षिणी कुशितिक मखु)
*** रिफ्ट
** पूर्वी कुशितिक 
*** हाइल्याण्ड
*** नीम्न भूमि
**** साहो–अफर
**** दक्षिणी 
***** (आणविक दक्षिणी)
****** ओमो–ताना
****** ओरोमोइड
***** पेरिफेरल (?)
****** याकु
****** दुल्ले

#### एप्पलयार्ड (२०१२)

* "कुशितिक"
** उत्तर कुशितिक (बेजा)
** केन्द्रिय कुशितिक (आगव)
** दक्षिण कुशितिक
** पूर्वी कुशितिक 
*** नीम्न भूमि पूर्वी कुशितिक
*** हाइल्याण्ड पूर्वी कुशितिक
*** याकु–दुल्ले]
*** दहलो

#### बेन्डर (२०१९)
भौगोलिक तुलना यायेत लेबल बियातःगु दु; बेन्डरया लेबलयात कोष्ठकय् तनातःगु दु। दहालोयात प्राथमिक कचा दयेकूगु दु, गुकियात किस्लिङ्ग व माउस (२००३) नं सुझः ब्यूगु दु। याकु धलखय् मदु, अर्बोरोइड दुने तयातःगु दु। अफर–साहोयात लोल्यान्द पूर्वी कुशितिक दुने दुथ्याःगु मदु; थ्व भाषात कुशितिक भाषातेगु दकलय् 'निम्न भूमि' जूगुलिं बेन्डरं थुकियात 'कोर' पूर्वी कुशितिक धाइ।

* "कुशितिक"
** उत्तर कुशितिक (बेजा)
** केन्द्रिय कुशितिक (अगव)
** दहलो
** दक्षिण कुशितिक
** पूर्वी कुशितिक 
*** अफर–साहो
*** हाइल्याण्ड पूर्वी कुशितिक
*** नीम्न भूमि पूर्वी कुशितिक ('मूल' पूर्वी कुशितिक)
**** डुले
**** साओक
***** पूर्वी ओमो–ताना (सोमालोइड)
***** पश्चिमी ओमो–ताना (अर्बोराइड)
***** ओरोमोइड (ओरोमो–कोन्सोइड)

थुगु वर्गिकरणय् विवाद मदुगु मखु। दसुया निंतिं, थ्व तर्क बियातःगु दु कि दक्षिणी कुशितिक पूर्वी शाखाय् ला, गुकिया विचलन हाद्जा- व सन्दावे-थें न्याःगु भाषा नापया स्वापूलिं व्याख्या यायेछिं। हेत्ज्रोन (१९८०) व फ्लेमिंग (१९८१ लिपा) नं बेजायात पूर्ण रुपं पिने तःगु दु, यद्यपि थ्व खँयात मेमेपिं भाषाविद्तेसं अस्वीकार याःगु दु। तः-दंनिसें प्रस्तावित जूगु छुं वर्गिकरणयात थन संक्षेपय् बियातःगु दु :

## लिधंसा

पुचः:भाषा
म्हितेगु

**म्हितेगु** धयागु नुगः लयेकायेत थःथःमंतुं दुनुगलं निसें याइगु ज्याझ्वः खः। "म्हिते" खँग्वःया यक्व अर्थ दु।  कासा सामान्यतया मस्त व ल्याम्ह पिंसं म्हितिगु जुसां जीवनया छुं नं ईलय् कासाय् ब्वति कायेछिं। मनूजक मखुसें मेमेगु प्राणी दसु पेपांचू व झंगःत नं थःगु हे कथं म्हितिगु या।  

म्हिताः ई फुइकेगु ज्यायात ज्यामदूगु धकाः अवहेलना याइगु चलन नं दु। अथे जुसां थीथी कासाय् लक्ष्य-उन्मुख जुइबलय् मनूया म्ह व नुगः नितां भिना वनि​। म्हितेगु धइगु छगू न्ह्याइपुइकेगु जक मखुसें ल्याम्ह/ल्यासे मचातेत दैनिक जीवनया असंख्य पक्ष (दसु: मंकाज्या, लुमंकाज्या, धेधेबल्ला, सहकार्य आदि) सयेकेगु छगू ताःलाःगु ज्याभः नं ख। कासां म्हया विकास(गथेकि ल्हाः-मिखा व म्हया समन्वय) यात ग्वहालि याइगु जक मखुसे संज्ञानात्मक विकास व सामाजिक सीपय् नं ग्वहालि याइ। अले सामाजिक हलिमय् छ्यलाबुला यायेत छगू पलाः न्ह्यथनेत नं ग्वहालि याइ। नापं, छुं कासां तनावयात म्हो यायेत नं ग्वहालि याइ।  

## थीथी कथंया म्हिता
क्यालिफोर्नियाय् आधारित न्यासनल इन्स्तिच्युत अफ प्लें (National Institute for Play) म्हितायात थथे बायातःगु दु 
* स्वापू म्हिता: नकतिनि बुम्ह मचा व मांया दथुइ स्वापू दयेकेत म्हितिगु ज्या
* म्ह म्हिता: मचां थःगु म्हं ज्या याइगु व हलिंलिसे अन्तरक्रिया याइगु लँपु सीकेगु म्हिता, गथेकि ख्यालि सः पिकायेगु बाय् कुतुं वइबलय् छु जुइ धकाः लुइकेगु
* सिर्जनात्मक म्हिता: थःगु सिर्जनात्मक गुण छ्येला म्हितिगु ज्या। दसुया निंतिं, छम्ह मनुखं छुं बाजं थायेगु न्हुगु पहः मालेगु ज्या, गुकिलिं संगीतया पहःयात हिलेफु।
* कल्पनाशील बाय् नाटक म्हितेगु: मचां वयागु कल्पनाय् छगू हलिं दयेकि अले उकिया दुने म्हितेगु छगू रुपया म्हिता। दसु राजकुमारी बाय् समुद्री डाकूया कासा
* बस्तु म्हिता:न्ह्यबःसा/म्हिबःसा लिसे म्हितेगु, थलबल थायेगु, भौतिक बस्तुयात जिज्ञासा छ्यलीगु कथं ल्हातय् लाकेगु
* सामाजिक कासा: मेमेपिं मनूनाप म्हितिगु दसु ख्वाः स्यंकेगु, अले मेपिं मस्त बाय् मस्तय् पुचःलिसे स्वापू तयेगु थें जाःगु ज्याखँय् मेपिन्त दुथ्याकीगु म्हिता।
* बाखं कनाः म्हिता: बुद्धि विकास याये सयेकेगु व भाय्या कासा, गथेकि मांअबुं मस्तय्त तस्सलं ब्वनीगु, बाय् मचां थःगु हे खँग्वलं बाखं हानं कनीगु।

मेगु वर्गिकरण कथं म्हितायात थथे बायेछिं:
* हात्थ्या म्हितेगु: गथेकि रुबिक क्यूब पजल ज्यंकेगु
* धेंधेंबल्ला म्हिता: गथेकि फुट्रेस
* ख्यालः दयेके म्हिता: गथेकि ब्लकं छेँ दनेगु
* सहकारी म्हिता: गथेकि पुचलय् म्हितेगु बाय् नापं न्हूगु कासा दयेकेगु
* सिर्जनात्मक म्हिता: गथेकि न्हूगु बाखं दयेकेगु बाय् किपा च्वयेगु
* नकल म्हिता: गथेकि मस्तय्सं जनावर बाय् बाखंसफूया पात्र थें च्वनिगु।
* भावनात्मक म्हिता: गथेकि मचां कतांमरि म्हितेगु
* प्रतिकृति (replica) म्हिता: गथेकि म्हितेगु भुतूक्वथाय् नसाया म्हिबःसा संस्करणलिसे म्हितेगु

## स्वयादिसँ
* कासा

## लिधंसा

पुचः:म्हिता
पुचः:कासा
मेतालोइद

**मेतालोइद** धातु तत्त्व व अधातु तत्त्वया मिस्रित गुण दूगु तत्त्वतेगु पुचः ख। मेटालोइद खँग्वः ल्याटिन भासाया *मेटालम* (अर्थ: धातु) व ग्रीक भाषाया *ओइड्स* ("ज्वःलाःगु रुप") खँग्वः स्वाना दयावःगु खँग्वः ख। मेतालोइद पुचलय् दुथ्यायेगु गुणतेगु निश्चित परिभाषा मदु व नापं थ्व पुचलय् दुगु तत्त्वत छु ख धाइगु नं पूर्ण सहमति मदु। अथे जुसां रसायन साहित्यय् थ्व खँग्वः छ्यलाबुलाय् दयाच्वंगु दु।

सामान्यकथं ६गु मेटालोइड बोरोन, सिलिकन, जर्मेनियम, आर्सेनिक, एन्टिमोनी व टेलुरियमयात मेतालोइदया रुपय् कायेगु या। नापं, न्यागु तत्त्वतेत छुं अवस्थाय् मेतालोइदय् वर्गीकृत याइ: कार्बन, एलुमिनियम, सेलेनियम, पोलोनियम व एस्टेटिन। तत्त्वमांय् सकल झिंछगू तत्त्व p-ब्लकया छगू दायगोनल हाकलय् ला गुकिलिं च्वय् देपाय् बोरोन निसें क्वय् जवय् एस्टाटिन तक्कया तत्त्व दुथ्याः। छुं तत्त्वमांया संस्करणय् धातु व अधातु दथुइ विभाजन ध्व सालाः धातुत व अधातुतेत बायेगु या। थ्व पुचःया तत्त्वत थ्व ध्वःया नापं ला।

मेतालोइदत साधारनकथं धातुथें रुप दइ, ब्रितल जुइ व विद्युतया निश्चित मात्राय् जक चालक जुइ। थ्व तत्त्वतेसं मेमेगु धातुथें धातुनाप अलोइ (alloy) दयेकि। थ्व तत्त्वतेगु मेमेगु यक्व भौतिक गुण व रासायनिक गुण धातु व अधातु तत्त्वया दथुइ ला। थ्व तत्त्वपिं व इमिगु यौगिक मिश्र धातु (अलोइ), जैविक एजेन्त, क्यातालिस्त, मि स्याइगु वस्तु (flame retardants), चश्मा, अप्टिकल स्तोरेज, अप्टोइलेक्ट्रोनिक्स , पाइरोटेक्निक्स, सेमिकन्दक्तर, व इलेक्ट्रोनिक्सय् छ्येलिगु या।

मेतालोइड खँग्वः मूल रुपं गैरधातुया निंतिं न्हापा छ्यलाय् वःगु ख। थुकिया न्हुगु अर्थ, मध्यवर्ती वा हाइब्रिद गुण दूगु तत्त्वया छगू पुचःया रुपय् सन् १९४०–१९६०इ व्यापक जुल। मेतालोइदयात गबलें अर्धधातु धाइगु जुसां अर्धधातु खँग्वःया छ्येलेज्या छगू पदार्थया छगू विशिष्ट प्रकारया इलेक्ट्रोनिक ब्याण्ड संरचनाया रुपय् अप्व या। थ्व सन्दर्भय् आर्सेनिक व एन्टिमोनी जक्क अर्धधातु ख, व इमित सामान्यतया मेतालोइडया रुपय् म्हसीकिगु या।

## स्वयादिसँ
* रसायनिक तत्त्व

पुचः:रसायन
सम्राट चियानलङ

**सम्राट चियानलङ** (२५ सेप्टेम्बर १७११ – ७ फेब्रुअरी १७९९) (मेमेगु नां:  चिङ्गया सम्राट गाओजोङ (धार्मिक नां), होङली (व्यक्तिगत नां)) चिङ्ग राजवंशया ६ म्ह सम्राट व चीनय् शासन याइपिं चिङ्ग सम्राटय् ४म्ह सम्राट ख। वय्कलं आधिकारिक रुपं सन् १७३५ निसें सन् १७९६इ तक शासन यानादीसां सन् १७९९इ वय्कःया मृत्यु तक्क शासन यानादिल, गुकिलिं वय्कः इतिहासया दकलय् ताःहाकःगु शासन याःपिं जुजुय् छम्हया नापं दकलय् ताःहाकःगु आयु दुम्ह जुजुय् छम्ह नं जुयादिल।

योङजेङ सम्राटया प्यम्हम्ह व यःम्ह काय् , चियानलोङ सन् १७३५य् गद्दीइ च्वनादिल। छम्ह अत्यन्त महत्वाकांक्षी सैन्य नेताया रुपय् वय्कलं भित्री एसिया, बर्मा, नेपाल व भियतनामय् सैन्य अभियानया झ्वलय् नेतृत्व यानादिल व जिन्चुआन व ताइवानय् विद्रोहयात दमन यानादिल। वय्कःया जीवनकालय् वय्कःयात चिङया सँदेयया प्रजातेसं मञ्जुश्री बोधिसत्त्वया उपमा बियातल। देय्या आन्तरिक विषयय् चियानलोङ कलाया मू संरक्षकया नापं छम्ह प्रखर च्वमि नं खः। वय्कलं चिनियाँ इतिहासया आःतक्कया दकलय् तःधंगु मुना *[[सिकु क्वानशु]]* (四庫全書) मुनेगु ज्या प्रायोजन यानादिल। अथे जुसां व्यापक साहित्यिक दमनया झ्वलय् वय्कलं थ्यं-मथ्यं ३,१०० सफू दमन यानादिल।

सन् १७९६इ चियानलोङं ६० दँ शासनय् च्वनेधुंका थः अजा, ६१ दँ तक्क शासन याःम्ह काङसी सम्राटया सम्मानया निंतिं राजगद्दी त्याग यानादिल। वय्कःया अजां ६१दँ तक शासन यानादीगुलिं वय्कलं अजाया शासनकालयात हाचां मगायेत शासन त्वतादीगु ख। वय्कःया काय् वय्कःया उत्तराधिकारी जुयादिल, गुम्हेस्यां जियाकिङ सम्राटया रुपय् शासन यात। अथे जुसां वय्कःया काय् नं नांया जक शासन यात छाय् धाःसा चियानलोङं सन् १७९९इ ८७ दँया उमेरय् वय्कः मदूबिले तक ताइशाङहुआङ (太上皇) वा भूतपूर्व सम्राटया रुपय् शासन यानादिल।

चियानलोङं उच्च चिङ युगय् शासन यानादिल, गुकिलिं राजवंशया शक्ति, प्रभाव व समृद्धियात थःकाल। वय्‌कःया ताःहाकःगु शासनकालय् थ्व साम्राज्य हलिमय् दकलय् अप्व मनूल्या व दकले भिंगु अर्थतन्त्र दूगु देय् जुल। नापं चिङ्ग साम्राज्यया दकलय् अप्व भूभागय् शासन दूगु काल वय्कःया हे काल जुल। थ्व हे इलय् दँय्-दछिया व्यापक सैन्य अभियानं चिङ सेनायात तसकं कमजोर यात, गुकिलिं स्थानिय भ्रष्टाचार, वयागु दरबारय् फजुल खर्च व ठप्प नागरिक समाजया नापं चिङ साम्राज्यया क्रमिक पतन व अन्तिम क्षयया शुरुवात जुल।

## लिधंसा

पुचः:चीनया इतिहास
दिव्यावदान

**दिव्यावदान** वा दैवीय आख्यान बुद्ध धर्मया अवदान बाखँतेगु संस्कृतभासय् च्वयातःगु बाखँमुना ख। थ्व मुनाया बाखँ अनेक मूलसर्वास्तिवादी विनय ग्रन्थय् उत्पत्ति जूगु दु। थ्व बाखँमुना ईसापूर्व २गु शताब्दीया रचना जुइफूगु अनुमान दु। अथेजुसां, थन कनातःगु बाखंत धाःसा थ्व स्वया तसकं प्राचीन ख व आःतक्क लूगु च्वयातःगु न्हापांगु बौद्ध ग्रन्थय् छगू ख। थुकिया विशेष संग्रह १७गू शताब्दी स्वया न्ह्यः प्रमाणित मजू। सामान्यतया बाखनय् भगवान बुद्धं भिक्षुतय्गु पुचःयात छम्ह विशेष व्यक्तिं न्हापाया जीवनय् याःगु कर्मया माध्यमं गथे यानाः वर्तमानय् छगू विशेष कर्मिक लिच्वः प्राप्त जुल धकाः व्याख्या यानादीगु दु। छगू प्रधान विषयवस्तु बुद्धनाप स्वापू दूगु स्तूप व मेमेगु पवित्र थासय् दान याना प्राप्त जुइगु तच्वःगु पुण्य ख।

## बाखँतेगु धलः
* कोटिकर्ण-अवदान	
* पूर्ण-अवदान
* मैत्रेय-अवदान
* ब्राह्मणदारिका-अवदान
* स्तुतिब्राह्मण-अवदान
* इन्द्रब्राह्मण-अवदान
* नगरावलम्बिका-अवदान
* सुप्रिय-अवदान
* मेण्ढकगृहपतिविभूति-परिच्छेद
* मेण्ढक-अवदान
* शोकवर्ण-अवदान
* प्रातिहार्य-सूत्र
* स्वागत-अवदान
* सूकरिक-अवदान
* चक्रवर्तिव्याकृत-अवदान
* सुकपोतक-अवदान
* मान्धाता-अवदान
* ढर्मरुचि-अवदान
* ज्योतिष्क-अवदान
* कनकवर्ण-अवदान
* सहसोद्गत-अवदान
* चन्द्रप्रभबोधिसत्त्वचर्या-अवदान
* संघरक्षित-अवदान
* नागकुमार-अवदान
* संघरक्षित-अवदान
* पांशुप्रदान-अवदान
* कुनाल-अवदान
* वीतशोक-अवदान
* अशोक-अवदान
* सुधनकुमार-अवदन
* टोयिकामह-अवदान
* रूपावती-अवदान
* सार्दूलकर्ण-अवदान
* दानाधिकरण-महायानसूत्र
* चूडापक्ष-अवदान
* माकन्दिक-अवदान
* रुद्रायण-अवदान
* मैत्रकन्यक-अवदान

## संस्कृत पाठ

## स्वयादिसँ
* बुद्ध धर्म

पुचः:बुद्ध धर्म
युक्लिद

**युक्लिद** वा **युक्लिड** (ग्रीक भासय्: Εὐκλείδης ;थ्यं-मथ्यं ३०० ईसा पूर्वया म्ह) छम्ह प्राचीन ग्रीक गणितज्ञ ख। वय्कः ज्यामितिक व तर्कशास्त्रीया रुपय् नांजाः। वय्कःयात "ज्यामितिया अबु"या रुपय् नालिगु या, वय्कःयात मू कथं वय्कःया सफू एलेमेन्त्स (तत्त्व)या निंतिं म्हसीकिगु या। थ्व सफूलिं ज्यामितिया जग तलः व १९गु शताब्दीया सुरुइ तक्क थ्व ख्यःया आधार स्थापित यात। वय्कःया ज्यामितिय प्रणालीयात आः युक्लिदियन ज्यामितिया रुपय् म्हसीकिगु या। थ्व ख्यलय् वय्कलं न्हापाया ग्रीक गणितज्ञतेगु सिद्धान्ततेगु न्हूगु पहः व रुपय् संश्लेषण व संयोजन यासें यक्व सिद्धान्त दुथ्याःगु दु। वय्कःया थ्व सफूलि युदक्सस अफ निदस (Eudoxus of Cnidus), हिप्पोक्रेतिज अफ चियोस (Hippocrates of Chios), थेलिज (Thales) व थिएतेतस (Theaetetus) आदिया ज्या दुथ्यानातःगु दु। आर्किमिदिज व पर्गाया अपोलोनियस (Apollonius of Perga) नापं युक्लिदयात सामान्यतया प्राचीन कालया दकलय् तःधंपिं गणितज्ञतेगु दथुइ कायेगु या। नापं, वय्कःयात गणितया इतिहासय् दकलय् प्रभावशाली गणितज्ञत मध्ये छम्हया कथं कायेगु या।

युक्लिदया जीवनया बारेय् तसकं म्हो जक खँ सीकूगु दु व अप्व जानकारी यक्व शताब्दी लिपा अलेक्जेन्द्रियाया विद्वान प्रोक्लस (Proclus) व पप्पस(Pappus)पाखें वःगु दु। मध्यकालीन इस्लामिक गणितज्ञतेसं वय्कःया छगू काल्पनिक जीवनीया आविष्कार यात, व मध्यकालीन बैजन्टाइन व प्रारम्भिक पुनर्जागरण कालया विद्वानतेसं वय्कःयात न्हापाया दार्शनिक युक्लिद अफ मेगाराया रुपय् म्हसीकिगु गल्ती यात। आः सामान्यतया स्वीकार यानातःगु दु कि वय्कलं थःगु जीवन अलेक्जेन्द्रियाय् बिकादिल व वय्कलं ईसापूर्व ३००या नापं, प्लेतोया विद्यार्थीत लिपा व आर्किमिदिज स्वया न्ह्यः म्वानादिल। युक्लिदं प्लेटोनिक एकेडेमीइ अध्ययन याःगु व लिपा म्युसेयम(Musaeum)य् ब्वंकूगु छुं अनुमान दु। वय्कःयात एथेन्सय् न्हापाया प्लेतोनिक परम्परायात अलेक्जेन्द्रियाया लिपाया परम्परानाप स्वानादीगु श्रेय बियातःगु दु।

एलेमेन्त्सय् युक्लिदं स्वयंसिद्ध(axioms)तेगु छगू चिधंगु सेटं प्रमेय (theorems) निष्कर्ष पिकाःगु दु। वय्कलं परिप्रेक्ष्य (perspective), शंकु खण्ड (conic sections), गोलाकार ज्यामिति (spherical geometry), ल्या सिद्धान्त (number theory), व गणितीय कठोरता(mathematical rigour)य् नं च्वयादिल। एलेमेन्त्सया नापं, युक्लिदं अप्तिक्सया ख्यलय् छगू केन्द्रिय प्रारम्भिक पाठ, अप्तिक्स च्वयादीगु दु। नापं, वय्कःया म्हो जक म्हसीका दूगु मेमेगु सफूतिइ डाटा (Data ) व फेनोमेना (Phaenomena) ला। अन दिभिजन्स अफ फिगर (On Divisions of Figures) व क्याटोप्टिक्स(Catoptrics) युक्लिदं च्वयादीगु खँय् छगू मत मदु। वय्कलं च्वयादीगु यक्वं च्वखँ थौंया ईलय् तनेधुंकूगु धैगु विज्ञतेगु विश्वास दु।

## स्वयादिसँ
* गणित
* ज्यामिति

## लिधंसा

पुचः:गणित