open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
आरुणेय (उपनिषद्)

**** छगू  काव्य ख। थ्व काव्य मुक्तिक उपनिषद्‌या अन्तर्गतय् उपनिषद् दुने ला । थ्व श्रुति प्रचलनया छगू महत्त्वपूर्ण धार्मिक ग्रन्थ ख। 
## श्लोक
थुकिया श्लोक थ्व कथं दु-

:::::: ॥ आरुणेय-उपनिषत् ॥ 


::::ॐ आप्यायन्तु ममाङ्गानि वाक्प्राणश्चक्षुः श्रोत्रमथो बलमिन्द्रियाणि च सर्वाणि सर्वं ब्रह्मोपनिषदं माहं ब्रह्म निराकुर्यां मा मा ब्रह्म निराकरोदनिराकरणमस्त्वनिराकरणं मेऽस्तु तदात्मनि निरते य उपनिषत्सु धर्मास्ते मयि सन्तु ते मयि सन्तु ॥
:::::ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः ॥

::::ॐ आरुणिः प्रजापतेर्लोकं जगाम । तं गत्वोवाच । केन भगवन्कर्माण्यशेषतो विसृजामीति । तं होवाच प्रजापतिस्तव पुत्रान्भ्रातॄन्बन्ध्वादीञ्छिखां यज्ञोपवीतं यागं सूत्रं स्वाध्यायं च भूर्लोकभुवर्लोकस्वर्लोकमहर्लोकजनोलोकतपोलोकसत्यलोकं चातलतलातलवितलसुतलरसातलमहातलपातालं ब्रह्माण्डं च विसृजेत् । दण्डमाच्छादनं चैव कौपीनं च परिग्रहेत् । शेषं विसृजेदिति ॥ १ ॥

::::गृहस्थो ब्रह्मचारी वा वानप्रस्थो वा उपवीतं भूमावप्सु वा विसृजेत् । अलौकिकाग्नीनुदराग्नौ समारोपयेत् । गायत्रीं च स्ववाचाग्नौ समारोपयेत् । कुटीचरो ब्रह्मचारी कुटुम्बं विसृजेत् । पात्रं विसृजेत् । पवित्रं विसृजेत् । दण्डाँल्लोकांश्च विसृजेदिति होवाच । अत उर्ध्वममन्त्रवदाचरेत् । ऊर्ध्वगमनं विसृजेत् । औषधवदशनमाचरेत् । त्रिसन्ध्यादौ स्नानमाचरेत् । सन्धिं समाधावात्मन्याचरेत् । सर्वेषु वेदेष्वारण्यकमावर्तयेदुपनिषदमावर्तयेदुपनिषदमावर्तयेदिति ॥ २ ॥

::::खल्वहं ब्रह्मसूत्रं सूचनात्सूत्रं ब्रह्मसूत्रमहमेव विद्वांस्त्रिवृत्सूत्रं त्यजेद्विद्वान्य एवं वेद संन्यस्तं मया संन्यस्तं मया संन्यस्तं मयेति त्रिरुक्त्वाभयं सर्वभूतेभ्यो मत्तः सर्वं प्रवर्तते । सखा मा गोपायोजः सखायोऽसीन्द्रस्य वज्रोऽसि वार्त्रघ्नः शर्म मे भव यत्पापं तन्निवारयेति । अनेन मन्त्रेण कृतं वैणवं दण्डं कौपीनं परिग्रहेदौषधवदशनमाचरेदौषधवदशनं प्राश्नीयाद्यथालाभमश्नीयात् । ब्रह्मचर्यमहिंसां चापरिग्रहं च सत्यं च यत्नेन हे रक्षते३ हे रक्षतो३ हे रक्षत इति ॥ ३ ॥

::::अथातः परमहंसपरिव्राजकानामासनशयनादिकं भूमौ ब्रह्मचारिणां मृत्पात्रं वाऽलाम्बुपात्रं दारुपात्रं वा । कामक्रोधहर्षरोषलोभमोहदम्भदर्पेच्छासूयाममत्वाहङ्कारादीनपि परित्यजेत् । वर्षासु ध्रुवशीलोऽष्टौ मासानेकाकी यतिश्चरेत् द्वावेव वा चरेद्द्वावेव वा चरेदिति ॥ ४ ॥

::::स खल्वेवं यो विद्वान्सोपनयनादूर्ध्वमेतानि प्राग्वा त्यजेत् । पितरं पुत्रमग्न्युपवीतं कर्म कलत्रं चान्यदपीह । यतयो भिक्षार्थं ग्रामं प्रविशन्ति पाणिपात्रमुदरपात्रं वा । ॐ हि ॐ हि ॐ हीत्येतदुपनिषदं विन्यसेत् । खल्वेतदुपनिषदं विद्वान्यम् एवं वेद पालाशं बैल्वमाश्वत्थमौदुम्बरं दण्डं मौञ्जीं मेखलां यज्ञोपवीतं च त्यक्त्वा शूरो य एवं वेद । तद्विष्णोः परमं पदं सदा पश्यन्ति सूरयः । दिवीव चक्षुराततम् । तद्विप्रासो विपन्यवो जागृवांसः समिन्धते । विष्णोर्यत्परमं पदमिति । एवं निर्वाणानुशासनं वेदानुशासनं वेदानुशासनम् इत्युपनिषद् ॥ ५ ॥

::::ॐ आप्यायन्तु ममाङ्गानि वाक्प्राणश्चक्षुः श्रोत्रमथो बलमिन्द्रियाणि च सर्वाणि सर्वं ब्रह्मोपनिषदं माहं ब्रह्म निराकुर्यां मा मा ब्रह्म निराकरोदनिराकरणमस्त्वनिराकरणं मेऽस्तु तदात्मनि निरते य उपनिषत्सु धर्मास्ते मयि सन्तु ते मयि सन्तु ॥
:::::ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः ॥

:::::: ॥ इति आरुणेयॊऽपनिषत्समाप्ता ॥


## अधिकाध्ययनाय
* http://sanskritdocuments.org

वर्गः:उपनिषदः

## लिधंसा

## स्वयादिसँ
*हिन्दू धर्म
*उपनिषद्

पुचः:उपनिषद्
परमहंस (उपनिषद्)

**** छगू  काव्य ख। थ्व काव्य मुक्तिक उपनिषद्‌या अन्तर्गतय् उपनिषद् दुने ला । थ्व श्रुति प्रचलनया छगू महत्त्वपूर्ण धार्मिक ग्रन्थ ख। 
## श्लोक
थुकिया श्लोक थ्व कथं दु-

::::ॐ पूर्णमदः पूर्णमिदं पूर्णात् पूर्णमुदच्यते ।
::::पूर्णस्य पूर्णमादाय पूर्णमेवावशिष्यते ॥
:::::ॐ   शान्तिः   शान्तिः   शान्तिः ॥

::::अथ योगिनां परमहंसानां कोऽयं मार्नस्तेषं का स्थितिरिति नारदो भगवन्तमुपगत्योवाच । तं भगवानाह । योऽयं परमहंसमार्गो लोके दुर्लभतरो न तु बाहुल्यो यद्येको भवति स एव नित्यपूतस्थः स एव वेदपुरुष इति विदुषो मन्यन्ते महापुरुषो यच्चित्तं तत्सर्वदा मय्येवावतिष्ठते तस्मादहं च तस्मिन्नेवावस्थीयते । असौ स्वपुत्रमित्रकलत्रबन्ध्वादीञ्छिखायज्ञॊपवीतं स्वाध्यायं च सर्वकर्माणि संन्यस्यायं ब्रह्माण्डं च हित्वा कौपीनं दण्डमाच्छादनं च स्वशरीरोपभोगार्थाय च लोकस्योपकारार्थाय च परिग्रहेत् । तच्च न मुख्योऽस्ति कोऽयं मुख्य इति चेदयं मुख्यः ॥ १ ॥

::::न दण्डं न शिखां न यज्ञॊपवीतं न चाच्छादनं चरति परमहंसः । न शितं न चोष्णं न सुखं न दुःखं न मानावमाने च षडूर्मिवर्जं निन्दागर्वमत्सरदम्मदर्पेचछाद्वेषसुखदुःखकामकोधलोभमोहहर्षासूयाहङ्कारादींश्च हित्वा स्ववपुः कुणपमिव दृश्यते यतस्तद्वपुरपध्वस्तं संशयविपरीतमिथ्याज्ञानानां यो हेतुस्तेन नित्यनिवृत्तस्तन्नित्यबोधस्तत्स्वयमेवावस्थितिस्तं शान्तमचलमद्वयानन्दविद्घन एवास्मि । तदेव मम परम्धाम तदेव शिखा च तदेवोपवीत च । परमात्मात्मनोरेकत्वज्ञानेन तयोर्भेद एव विभग्नः सा सन्ध्या ॥ २ ॥

::::सर्वान्कामान्परित्यज्य अद्वैते परमस्थितिः । ज्ञानदण्डो धृतो येन एकदण्डी स उच्यते । काष्ठदण्डो धृतो येन सर्वाशी ज्ञानवर्जितः । तितिक्षाज्ञानवैराग्यशमदिगुणवर्जितः । स याति नरकान्धोरान्महारौरवसंज्ञकान् । इदमन्तरं ङ्य़ात्वा स परमहंसः ॥ ३ ॥

::::आशाम्बरो न नमस्करॊ न स्वाहाकारो न स्वाधाकारॊ न निन्दा न स्तुतिर्यादृचछिको भवेद्भिक्षुः । नावाहनं न विसर्जनं न मन्त्रं न ध्यानं नोपासनं च । न लक्ष्यं नाकक्ष्यं न पृथग्नापृथगहं न न त्वं न सर्वं चानिकेतस्थिरमतिरेव स भिक्षुः सौवर्णादीनां नैव परिग्रहेन्न लोकं नावलोकं न चाऽऽबाधकं क इति चेद्बाधकोऽस्त्येव । यस्माद्भिक्षुर्हिरण्यं रसेन दृष्टं चेत्स ब्रह्महा भवेत् । यस्माद्भिक्षुर्हिरण्यं रसेन स्पृष्टं चेत्स पौल्कसॊ भवेद्यस्माद्भिक्षुर्हिरण्यं रसेन ग्राह्यं चेत्स आत्महा भवेत् । तस्माद्भिक्षुर्हिरण्यं रसेन न दृष्टं च न स्पृष्टं च न ग्राह्यं च । सर्वे कामा मनोगता व्यावर्तन्ते । दुःखे नोद्विग्नः सुखे न स्पृहा त्यागो रागे सर्वत्र शुभाशुभयोरनभिस्नेहो न द्वेष्टि न मोदं च । सर्वेषामिन्द्रियाणां गतिरुपरमते य आत्मन्येवावस्थीयते यत्पूर्णानन्दैकबोधस्तद्ब्रह्मैवाहमस्मीति कृतकृत्यो भवति कृतकृत्यो भवति ॥ ४ ॥

::::ॐ पूर्णमदः पूर्णमिदं पूर्णात् पूर्णमुदच्यते ।
::::पूर्णस्य पूर्णमादाय पूर्णमेवावशिष्यते ॥
:::::ॐ   शान्तिः   शान्तिः   शान्तिः ॥

:::::: ॥ इति श्रीपरमहंसोपनिषत्समाप्ता ॥

## अधिकाध्ययनाय
* http://sanskritdocuments.org

वर्गः:उपनिषदः

## लिधंसा

## स्वयादिसँ
*हिन्दू धर्म
*उपनिषद्

पुचः:उपनिषद्
अमृत-बिन्दु (उपनिषद्)

**** छगू  काव्य ख। थ्व काव्य मुक्तिक उपनिषद्‌या अन्तर्गतय् उपनिषद् दुने ला । थ्व श्रुति प्रचलनया छगू महत्त्वपूर्ण धार्मिक ग्रन्थ ख। 
## श्लोक
थुकिया श्लोक थ्व कथं दु-


अमृतबिन्दूपनिषद् 

ॐ भद्रं कर्णेभिः शृणुयाम देवाः भद्रं पश्येमाक्षभिर्यजत्राः ।
स्थिरैरङ्गैस्तुष्टुवांसस्तनूभिर्व्यशेम देवहितं यदायुः ।
स्वस्ति न इन्द्रो वृद्धश्रवाः स्वस्ति नः पूषा विश्ववेदाः ।
स्वस्ति नस्तार्क्ष्योऽरिष्टनेमिः स्वस्ति नो बृहस्पतिर्दधातु ।
          ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः ।
          हरिः ॐ ॥
मनो हि द्विविधं प्रोक्तं शुद्धं चाशुद्धमेव च ।
अशुद्धं कामसंकल्पं शुद्धं कामविवर्जितम् ॥ 1॥

मन एव मनुष्याणां कारणं बन्धमोक्षयोः ।
बन्धाय पिष्यासक्तं मुक्तंये निर्विषयं स्मृतम् ॥ 2॥

यतो निर्विष्यस्यास्य मनसो मुक्तिरिष्यते ।
अतो निर्विषयं नित्यं मनः कार्यं मुमुक्षुणा ॥ 3॥

निरस्तनिषयासङ्गं संनिरुद्धं मनो हृदि ।
यदाऽऽयात्यात्मनो भावं तदा तत्परमं पदम् ॥ 4॥

तावदेव निरोद्धव्यं यावद्धृति गतं क्षयम् ।
एतज्ज्ञानं च ध्यानं च शेषो न्यायश्च विस्तरः ॥ 5॥

नैव चिन्त्यं न चाचिन्त्यं न चिन्त्यं चिन्त्यमेव च ।
पक्षपातविनिर्मुक्तं ब्रह्म संपद्यते तदा ॥ 6॥

स्वरेण संधयेद्योगमस्वरं भावयेत्परम् ।
अस्वरेणानुभावेन नाभावो भाव इष्यते ॥ 7॥

तदेव निष्कलं ब्रह्म निर्विकल्पं निरञ्जनम् ।
तदब्रह्मामिति ज्ञात्वा ब्रह्म संपद्यते ध्रुवम् ॥ 8॥

निर्विकल्पमनन्तं च हेतुद्याष्टान्तवर्जितम् ।
अप्रमेयमनादिं च यज्ञात्वा मुच्यते बुधः ॥ 9॥

न निरोधो न चोत्पत्तिर्न बद्धो न च साधकः ।
न मुमुक्षुर्न वै मुक्त इत्येषा परमार्थता ॥ 10॥

एक एवाऽऽत्मा मन्थव्यो जाग्रत्स्वप्नसुषुप्तिषु ।
स्थानत्रयव्यतीतस्य पुनर्जन्म न विद्यते ॥ 11॥

एक एव हि भूतात्मा भूते भूते व्यवस्थितः ।
एकधा बहुधा चैव दृष्यते जलचन्द्रवत् ॥ 12॥

घटसंवृतमाकाशं नीयमानो घटे यथा ।
घटो नीयेत नाऽकाशः तद्धाज्जीवो नभोपमः ॥ 13॥

घटवद्विविधाकारं भिद्यमानं पुनः पुनः ।
तद्भेदे न च जानाति स जानाति च नित्यशः ॥ 14॥

शब्दमायावृतो नैव तमसा याति पुष्करे ।
भिन्नो तमसि चैकत्वमेक एवानुपश्यति ॥ 15॥

शब्दाक्षरं परं ब्रह्म तस्मिन्क्षीणे यदक्षरम् ।
तद्विद्वानक्षरं ध्यायेच्द्यदीच्छेछान्तिमात्मनः ॥ 16॥

द्वे विद्ये वेदितव्ये तु शब्दब्रह्म परं च यत् ।
शब्दब्रह्माणि निष्णातः परं ब्रह्माधिगच्छति ॥ 17॥

ग्रन्थमभ्यस्य मेधावी ज्ञानवीज्ञानतत्परः ।
पलालमिव धान्यार्यी त्यजेद्ग्रन्थमशेषतः ॥ 18॥

गवामनेकवर्णानां क्षीरस्याप्येकवर्णता ।
क्षीरवत्पष्यते ज्ञानं लिङ्गिनस्तु गवां यथा ॥ 19॥

धृतमिव पयसि निगूढं भूते भूते च वसति विज्ञानम् ।
सततं मनसि मन्थयितव्यं मनु मन्थानभूतेन ॥ 20॥

ज्ञाननेत्रं समाधाय चोद्धरेद्वह्गिवत्परम् ।
निष्कलं निश्चलं शान्तं तद्ब्रह्माहमिति स्मृतम् ॥ 21॥

सर्वभूताधिवासं यद्भूतेषु च वसत्यपि ।
सर्वानुग्राहकत्वेन तद्स्म्यहं वासुदेवः ॥ 22॥

ॐ भद्रं कर्णेभिः शृणुयाम देवाः भद्रं पश्येमाक्षभिर्यजत्राः ।
स्थिरैरङ्गैस्तुष्टुवांसस्तनूभिर्व्यशेम देवहितं यदायुः ।
स्वस्ति न इन्द्रो वृद्धश्रवाः स्वस्ति नः पूषा विश्ववेदाः ।
स्वस्ति नस्तार्क्ष्योऽरिष्टनेमिः स्वस्ति नो बृहस्पतिर्दधातु ।
   ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः ।
       
॥ इत्यथर्ववेदेऽमृत्बिन्दूपनिषत्समाप्ता ॥


## लिधंसा

## स्वयादिसँ
*हिन्दू धर्म
*उपनिषद्

पुचः:उपनिषद्
कालाग्निरुद्र (उपनिषद्)

**** छगू  काव्य ख। थ्व काव्य मुक्तिक उपनिषद्‌या अन्तर्गतय् उपनिषद् दुने ला । थ्व श्रुति प्रचलनया छगू महत्त्वपूर्ण धार्मिक ग्रन्थ ख। 
## श्लोक
थुकिया श्लोक थ्व कथं दु-

::::::॥ कालाग्निरुद्रोपनिषत् ॥ 

::::ॐ सह नाववतु । सह नौ भुनक्तु । सहवीर्यं करवावहै । तेजस्विनावधीतमस्तु मा विद्विषावहै ॥
:::::ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः ॥

::::ॐ अथ कालाग्निरुद्रोपनिषदः संवर्तकोऽग्निर्ॠषिरनुष्टुप्छ्न्दः । श्रीकालाग्निरुद्रो देवता । श्रीकालाग्निरुद्रप्रीत्यर्थे भस्मत्रिपुण्ड्रधारणे विनियोगः ॥ १ ॥

::::अथ कालाग्निरुद्रं भगवन्तं सनत्कुमारः पप्रच्छ अधीहि भगवंस्त्रिपुण्ड्रविधिं सतत्त्वं किं द्रव्यं कियत्स्थानं कति प्रमाणं का रेखा के मन्त्राः का शक्तिः किं दैवतं कः कर्ता किं फलमिति च ॥ २ ॥

::::तं होवाच भगवान्कालाग्निरुद्रः यद्द्रव्यं तदाग्नेयं भस्म सद्योजातादिपञ्चब्रह्ममन्त्रैः परिगृह्याग्निरिति भस्म वायुरिति भस्म जलमिति भस्म स्थलमिति भस्म व्योमेति भस्मेत्यनेनाभिमन्त्र्य मानस्तोक इति समुद्धृत्य मा नो महान्तमिति जलेन संसृज्य त्रियायुषमिति शिरोललाटवक्शःस्कन्धेषु त्रियायुषैस्त्र्यम्बकैस्त्रिशक्तिभिस्तिर्यक्तिस्रो रेखाः प्रकुर्वीत व्रतमेतच्छाम्भवं सर्वेषु देवेषु वेदवादिभिरुक्तं भवति तस्मात्तत्समाचरेन्मुमुक्षुर्न पुनर्भवाय ॥ ३ ॥

::::अथ सनत्कुमारः पप्रच्छ प्रमाणमस्य त्रिपुण्ड्रधारणस्य ॥ ४ ॥ 

::::त्रिधा रेखा भवत्याललाटादाचक्षुषोरामूर्ध्नोराभ्रुवोर्मध्यतश्च ॥ ५ ॥

::::यास्य प्रथमा रेखा सा गार्हपत्यश्चाकारो रजो भूर्लोकः स्वात्मा क्रियाशक्तिर्ऋग्वेदः प्रातःसवनं महेश्वरो देवतेति ॥ ६ ॥

::::यास्य द्वितीया रेखा सा दक्शिणाग्निरुकारः सत्वमन्तरिक्षमन्तरात्मा चेच्छाशक्तिर्यजुर्वेदो माध्यंदिनं सवनं सदाशिवो देवतेति ॥ ७ ॥

::::यास्य तृतीया रेखा साहवनीयो मकारस्तमो द्यौर्लोकः परमात्मा ज्ञानशक्तिः सामवेदस्तृतीयसवनं महादेवो देवतेति ॥ ८ ॥

::::एवं त्रिपुण्ड्रविधिं भस्मना करोति यो विद्वान्ब्रह्मचारी गृही वानप्रस्थो यतिर्वा स महापातकोपपातकेभ्यः पूतो भवति स सर्वेषु तीर्थेषु स्नातो भवति स सर्वान्वेदानधीतो भवति स सर्वान्देवाञ्ज्ञातो भवति स सततं सकलरुद्रमन्त्रजापी भवति स सकलभोगान्भुङ्क्ते देहं त्यक्त्वा शिवसायुज्यमेति न स पुनरावर्तते न स पुनरावर्तत इत्याह भगवान्कालाग्निरुद्रः ॥ ९ ॥

::::यस्त्वेतद्वाधीते सोऽप्येवमेव भवतीत्यों सत्यमित्युपनिषत् ॥ १० ॥

::::ॐ सह नाववतु । सह नौ भुनक्तु । सहवीर्यं करवावहै । तेजस्विनावधीतमस्तु मा विद्विषावहै ॥
:::::ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः ॥

::::::॥ इति कालाग्निरुद्रोपनिषत्समाप्ता ॥

## लिधंसा

## स्वयादिसँ
*हिन्दू धर्म
*उपनिषद्

पुचः:उपनिषद्
क्षुरिक (उपनिषद्)

**** छगू  काव्य ख। थ्व काव्य मुक्तिक उपनिषद्‌या अन्तर्गतय् उपनिषद् दुने ला । थ्व श्रुति प्रचलनया छगू महत्त्वपूर्ण धार्मिक ग्रन्थ ख। 
## श्लोक
थुकिया श्लोक थ्व कथं दु-

::::::॥ क्षुरिकोपनिषत् ॥ 

::::ॐ सहनाववतु ॥ सह नौ भुनक्तु ॥ सह वीर्यं करवावहै ॥ तेजस्विनावधीतमस्तु मा विद्विषावहै ॥
:::::ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः ॥

::::ॐ क्षुरिकां सम्प्रवक्ष्यामि धारणां योगसिद्धये ।
::::यं प्राप्य न पुनर्जन्म योगयुक्तस्य जायते ॥ १ ॥

::::वेदतत्त्वार्थविहितं यथोक्तं हि स्वयम्भुवा ।
::::निःशब्दं देशमास्थाय तत्रासनमवस्थितः ॥ २ ॥

::::कूर्मोऽङ्गानीव संहृत्य मनो हृदि निरुध्य च ।
::::मात्राद्वादशयोगेन प्रणवेन शनैः शनैः ॥ ३ ॥

::::पूरयेत्सर्वमात्मानं सर्वद्वारं निरुध्य च ।
::::उरोमुखकटिग्रीवं किञ्चिद्भूदयमुन्नतम् ॥ ४ ॥

::::प्राणान्सन्धारयेत्तस्मिन्नासाभ्यन्तरचारिणः ।
::::भूत्वा तत्र गतः प्राणः शनैरथ समुत्सृजेत् ॥ ५ ॥

::::स्थिरमात्रादृढं कृत्वा अङ्गुष्ठेन समाहितः ।
::::द्वे गुल्फे तु प्रकुर्वीत जङ्घे चैव त्रयस्त्रयः ॥ ६ ॥

::::द्वे जानुनी तथोरुभ्यां गुदे शिश्ने त्रयस्त्रयः ।
::::वायोरायतनं चात्र नाभिदेशे समाश्रयेत् ॥ ७ ॥

::::तत्र नाडी सुषुम्ना तु नाडीभिर्बहुभिर्वृता । 
::::अणुरक्ताश्च पीताश्च कृष्णास्ताम्रविलोहिताः ॥ ८ ॥

::::अतिसूक्ष्मां च तन्वीं च शुक्लां नाडीं समाश्रयेत् ।
::::तत्र सञ्चारयेत्प्राणानूर्णनाभीव तन्तुना ॥ ९ ॥

::::ततो रक्तोत्पलाभासं हृदयायतनं महत् । 
::::दहरं पुण्डरीकं तद्वेदान्तेषु निगद्यते ॥ १० ॥

::::तद्भित्त्वा कण्ठमायाति तां नाडीं पूरयन्यतः ।
::::मनसस्तु परं गुह्यं सुतीक्ष्णं बुद्धिनिर्मलम् ॥ ११ ॥

::::पादस्योपरि यन्मर्म तद्रूपं नाम चिन्तयेत् ।
::::मनोद्वारेण तीक्ष्णेन योगमाश्रित्य नित्यशः ॥ १२ ॥

::::इन्द्रवज्र इति प्रोक्तं मर्मजङ्घानुकृन्तनम् ।
::::तद्ध्यानबलयोगेन धारणाभिर्निकृन्तयेत् ॥ १३ ॥

::::ऊर्वोर्मध्ये तु संस्थाप्य मर्मप्राणविमोचनम् ।
::::चतुरभ्यासयोगेन छिन्देदनभिशङ्कितः ॥ १४ ॥

::::ततः कण्ठान्तरे योगी समूहन्नाडिसञ्चयम् ।
::::एकोत्तरं नाडिशतं तासां मध्ये परा स्थिरा ॥ १५ ॥

::::सुषुम्ना तु परे लीना विरजा ब्रह्मरूपिणी ।
::::इडा तिष्ठति वामेन पिङ्गला दक्षिणेन च ॥ १६ ॥

::::तयोर्मध्ये वरं स्थानं यस्तं वेद स वेदवित् ।
::::द्वासप्ततिसहस्राणि प्रतिनाडीषु तैतिलम् ॥ १७ ॥

::::छिन्द्यते ध्यानयोगेन सुषुम्नैका न छिद्यते ।
::::योगनिर्मलधारेण क्षुरेणानलवर्चसा ॥ १८ ॥

::::छिन्देन्नाडीशतं धीरः प्रभावादिह जन्मनि ।
::::जातीपुष्पसमायोगैर्यथा वास्यति तैतिलम् ॥ १९ ॥

::::एवं शुभाशुभैर्भावैः सा नाडीति विभावयेत् ।
::::तद्भाविताः प्रपद्यन्ते पुनर्जन्मविवर्जिताः ॥ २० ॥

::::तपोविजितचित्तस्तु निःशब्दं देशमास्थितः ।
::::निःसङ्गतत्त्वयोगज्ञो निरपेक्षः शनैः शनैः ॥ २१ ॥

::::पाशं छित्त्वा यथा हंसो निर्विशङ्कं खमुत्क्रमेत् ।
::::छिन्नपाशस्तथा जीवः संसारं तरते सदा ॥ २२ ॥

::::यथा निर्वाणकाले तु दीपो दग्ध्वा लयं व्रजेत् ।
::::तथा सर्वाणि कर्माणि योगी दग्ध्वा लयं व्रजेत् ॥ २३ ॥

::::प्राणायामसुतीक्ष्णेन मात्राधारेण योगवित् ।
::::वैराग्योपलघृष्टेन छित्त्वा तं तु न बध्यते ॥ २४ ॥ 

::::अमृतत्वं समाप्नोति यदा कामात्स मुच्यते ।
::::सर्वैषणाविनिर्मुक्तश्छित्त्वा तं तु न बध्यत इत्युपनिषत् ॥ २५ ॥

::::ॐ सह नाववतु ॥ सह नौ भुनक्तु ॥ सह वीर्यं करवावहै ॥ तेजस्विनावधीतमस्तु मा विद्विषावहै ॥
:::::ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः ॥

::::::॥ इति क्षुरिकोपनुषत्समाप्ता ॥

## लिधंसा

## स्वयादिसँ
*हिन्दू धर्म
*उपनिषद्

पुचः:उपनिषद्
मन्त्रिक (उपनिषद्)

**** छगू  काव्य ख। थ्व काव्य मुक्तिक उपनिषद्‌या अन्तर्गतय् उपनिषद् दुने ला । थ्व श्रुति प्रचलनया छगू महत्त्वपूर्ण धार्मिक ग्रन्थ ख। 
## श्लोक
थुकिया श्लोक थ्व कथं दु-

मन्त्रिकोपनिषत् 

स्वाविद्याद्वयतत्कार्यापह्नवज्ञानभासुरम् ।
मन्त्रिकोपनिषद्वेद्यं रामचन्द्रमहं भजे ॥
ॐ पूर्णमदः पूर्णमिदं पूर्णात्पूर्णमुदच्यते ।
पूर्णस्य पूर्णमादाय पूर्णमेवावशिष्यते ॥
ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः ॥

ॐ अष्टपादं शुचिं हंसं त्रिसूत्रमणुमव्ययम् ।
त्रिवर्त्मानं तेजसोहं सर्वतःपश्यन्न पश्यति ॥ १॥

भूतसंमोहने काले भिन्ने तमसि वैखरे ।
अन्तः पश्यन्ति सत्त्वस्था निर्गुणं गुणगह्वरे ॥ २॥

अशक्यः सोऽन्यथा द्रष्टुं ध्यायमानः कुमारकैः ।
विकारजननीमज्ञामष्टरूपामजां ध्रुवाम् ॥ ३॥

ध्यायतेऽध्यासिता तेन तन्यते प्रेर्यते पुनः ।
सूयते पुरुषार्थं च तेनैवाधिष्ठितं जगत् ॥ ४॥

गौरनाद्यन्तवती सा जनित्री भूतभाविनी ।
सितासिता च रक्ता च सर्वकामदुधा विभोः ॥ ५॥

पिबन्त्येनामविषयामविज्ञातां कुमारकाः ।
एकस्तु पिबते देवः स्वच्च्हन्दोऽत्र वशानुगः ॥ ६॥

ध्यानक्रियाभ्यां भगवान्भुङ्क्तेऽसौ प्रसहद्विभुः ।
सर्वसाधारणीं दोग्ध्रीं पीयमानां तु यज्वमिः ॥ ७॥

पश्यन्त्यस्यां महात्मानः सुवर्णं पिप्पलाशनम् ।
उदासीनं ध्रुवं हंसं स्नातकाध्वर्यवो जगुः ॥ ८॥

शंसन्तमनुशंसन्ति बह्वृचाः शास्त्रकोविदाः ।
रथन्तरं बृहत्साम सप्तवैधैस्तु गीयते ॥ ९॥

मन्त्रोपनिषदं ब्रह्म पदक्रमसमन्वितम् ।
पठन्ति भार्गवा ह्येते ह्यथर्वाणो भृगूत्तमाः ॥ १०॥

सब्रह्मचारिवृत्तिश्च स्तम्भोऽथ फलितस्तथा ।
अनड्वान्रोहितोच्च्हिष्टः पश्यन्तो बहुविस्तरम् ॥ ११॥

कालः प्राणश्च भगवान्मृत्युः शर्वो महेश्वरः ।
उग्रो भवश्च रुद्रश्च ससुरः सासुरस्तथा ॥ १२॥

प्रजापतिर्विराट् चैव पुरुषः सलिलमेव च ।
स्तूयते मन्त्रसंस्तुत्यैरथर्वविदितैर्विभुः ॥ १३॥

तं षड्विंशक इत्येते सप्तविंशं तथापरे ।
पुरुषं निर्गुणं साङ्ख्यमथर्वशिरसो विदुः ॥ १४॥

चतुर्विंशतिसंख्यातं व्यक्तमव्यक्तमेव च ।
अद्वैतं द्वैतमित्याहुस्त्रिधा तं पञ्चधा तथा ॥ १५॥

ब्रह्माद्यं स्थावरान्तं च पश्यन्ति ज्ञानचक्षुषः ।
तमेकमेव पश्यन्ति परिशुभ्रं विभुं द्विजाः ॥ १६॥

यस्मिन्सर्वमिदं प्रोतं ब्रह्म स्थावरजङ्गमम् ।
तस्मिन्नेव लयं यान्ति स्रवन्त्यः सागरे यथा ॥ १७॥

यस्मिन्भावाः प्रलीयन्ते लीनाश्चाव्यक्ततां ययुः ।
पश्यन्ति व्यक्ततां भूयो जायन्ते बुद्बुदा इव ॥ १८॥

क्षेत्रज्ञाधिष्ठितं चैव कारणैर्विद्यते पुनः ।
एवं स भगवान्देवं पश्यन्त्यन्ये पुनः पुनः ॥ १९॥

ब्रह्म ब्रह्मेत्यथायान्ति ये विदुर्ब्राह्मणास्तथा ।
अत्रैव ते लयं यान्ति लीनाश्चाव्यक्तशालिनः ॥
लीनाश्चाव्यक्तशालिन इत्युपनिषत् ॥
ॐ पूर्णमदः पूर्णमिदं पूर्णात्पूर्णमुदच्यते ।

पूर्णस्य पूर्णमादाय पूर्णमेवावशिष्यते ॥
ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः  ॥
इति मन्त्रिकोपनिषत्समाप्ता ॥


## अधिकाध्ययनाय
* http://sanskritdocuments.org

वर्गः:उपनिषदः

## लिधंसा

## स्वयादिसँ
*हिन्दू धर्म
*उपनिषद्

पुचः:उपनिषद्
वज्र-सूचिक (उपनिषद्)

**** छगू  काव्य ख। थ्व काव्य मुक्तिक उपनिषद्‌या अन्तर्गतय् उपनिषद् दुने ला । थ्व श्रुति प्रचलनया छगू महत्त्वपूर्ण धार्मिक ग्रन्थ ख। 
## श्लोक
थुकिया श्लोक थ्व कथं दु-

::::::॥ वज्रसूचिका उपनिषद्  ॥

::::ॐ आप्यायन्तु ममाङ्गानि वाक्प्राणश्चक्षुः श्रोत्रमथो बलमिन्द्रियाणि च सर्वाणि सर्वं ब्रह्मोपनिषदं माहं ब्रह्म निराकुर्यां मा मा ब्रह्म निराकरोदनिराकरणमस्त्वनिराकरणं मेऽस्तु तदात्मनि निरते य उपनिषत्सु धर्मास्ते मयि सन्तु ते मयि सन्तु ॥
:::::ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः ॥

::::ॐ वज्रसूचीं प्रवक्ष्यामि शास्त्रमज्ञानभेदनम्  । दूषणं ज्ञानहीनानां भूषणं ज्ञानचक्षुषाम्  ॥ १ ॥

::::ब्राह्मक्षत्रियवैष्यशूद्रा इति चत्वारो वर्णास्तेषां वर्णानां ब्राह्मण एव प्रधान इति वेदवचनानुरूपं स्मृतिभिरप्युक्तम्  । तत्र चोद्यमस्ति को वा ब्राह्मणो नाम किं जीवः किं देहः किं जातिः किं ज्ञानं किं कर्म किं धार्मिक इति ॥ २ ॥

::::तत्र प्रथमो जीवो ब्राह्मण इति चेत् तन्न । अतीतानागतानेकदेहानां जीवस्यैकरूपत्वात् एकस्यापि कर्मवशादनेकदेहसंभवात् सर्वशरीराणां जीवस्यैकरूपत्वाच्च । तस्मात् न जीवो ब्राह्मण इति ॥ ३ ॥

::::तर्हि देहो ब्राह्मण इति चेत् तन्न । आचाण्डालादिपर्यन्तानां मनुष्याणां पञ्चभौतिकत्वेन देहस्यैकरूपत्वात् जरामरणधर्माधर्मादिसाम्यदर्शनत् ब्राह्मणः श्वेतवर्णः क्षत्रियो रक्तवर्णो वैश्यः पीतवर्णः शूद्रः कृष्णवर्णः इति नियमाभावात् । पित्रादिशरीरदहने पुत्रादीनां ब्रह्महत्यादिदोषसंभवाच्च । तस्मात् न देहो ब्राह्मण इति ॥ ४ ॥

::::तर्हि जाति ब्राह्मण इति चेत् तन्न । तत्र जात्यन्तरजन्तुष्वनेकजातिसंभवात् महर्षयो बहवः सन्ति । ऋष्यशृङ्गो मृग्याः, कौशिकः कुशात्, जाम्बूको जम्बूकात्, वाल्मीको वाल्मीकात्, व्यासः कैवर्तकन्यकायाम्, शशपृष्ठात् गौतमः, वसिष्ठ उर्वश्याम्, अगस्त्यः कलशे जात इति शृतत्वात् । एतेषां जात्या विनाप्यग्रे ज्ञानप्रतिपादिता ऋषयो बहवः सन्ति । तस्मात् न जाति ब्राह्मण इति ॥ ५ ॥

::::तर्हि ज्ञानं ब्राह्मण इति चेत् तन्न । क्षत्रियादयोऽपि परमार्थदर्शिनोऽभिज्ञा बहवः सन्ति । तस्मात् न ज्ञानं ब्राह्मण इति ॥ ६ ॥

::::तर्हि कर्म ब्राह्मण इति चेत् तन्न । सर्वेषां प्राणिनां प्रारब्धसञ्चितागामिकर्मसाधर्म्यदर्शनात्कर्माभिप्रेरिताः सन्तो जनाः क्रियाः कुर्वन्तीति । तस्मात् न कर्म ब्राह्मण इति ॥ ७ ॥

::::तर्हि धार्मिको ब्राह्मण इति चेत् तन्न । क्षत्रियादयो हिरण्यदातारो बहवः सन्ति । तस्मात् न धार्मिको ब्राह्मण इति ॥ ८ ॥

::::तर्हि को वा ब्रह्मणो नाम । यः कश्चिदात्मानमद्वितीयं जातिगुणक्रियाहीनं षडूर्मिषड्भावेत्यादिसर्वदोषरहितं सत्यज्ञानानन्दानन्तस्वरूपं स्वयं निर्विकल्पमशेषकल्पाधारशेषभूतान्तर्यामित्वेन वर्तमानमन्तर्यहिश्चाकाशवदनुस्यूतमखण्डानन्द-स्वभावमप्रमेयमनुभवैकवेद्यमपरोक्षतया भासमानं करतलमलकवत्साक्षादपरोक्षीकृत्य कृतार्थतया कामरागादिदोषरहितः शमदमादिसम्पन्नो भावमात्सर्यतृष्णाशामोहादिरहितो दम्भाहङ्कारदिभिरसंस्पृष्टचेता वर्तत एवमुक्तलक्षणो यः स एव ब्राह्मणेति शृतिस्मृतीतिहास-पुराणानामभिप्रायः । अन्यथा हि ब्राह्मणत्वसिद्धिर्नास्त्येव । सच्चिदानान्दमात्मानमद्वितीयं ब्रह्म भावयेदित्युपनिषत् ॥ ९ ॥

::::ॐ आप्यायन्तु ममाङ्गानि वाक्प्राणश्चक्षुः श्रोत्रमथो बलमिन्द्रियाणि च सर्वाणि सर्वं ब्रह्मोपनिषदं माहं ब्रह्म निराकुर्यां मा मा ब्रह्म निराकरोदनिराकरणमस्त्वनिराकरणं मेऽस्तु तदात्मनि निरते य उपनिषत्सु धर्मास्ते मयि सन्तु ते मयि सन्तु ॥
:::::ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः ॥

::::::॥ इति वज्रसूच्युपनिषत्समाप्ता ॥

॥ भारतीरमणमुख्यप्राणंतर्गत श्रीकृष्णार्पणमस्तु ॥



## लिधंसा

## स्वयादिसँ
*हिन्दू धर्म
*उपनिषद्

पुचः:उपनिषद्
योगतत्त्व (उपनिषद्)

**** छगू  काव्य ख। थ्व काव्य मुक्तिक उपनिषद्‌या अन्तर्गतय् उपनिषद् दुने ला । थ्व श्रुति प्रचलनया छगू महत्त्वपूर्ण धार्मिक ग्रन्थ ख। 

## नां

*योग* (संस्कृत मूल ** )या दकलय् साधारण शाब्दिक अर्थ "तनेज्या यायेगु", "स्वायेगु", "छथासय् हयेगु", वा "संलग्न यायेगु" ख।  संस्कृत व दर्शनया विद्वानया दासगुप्त कथं योग खँग्वः निगु मूल *युजिर योग* (स्वायेगु) वा *युज समाधौ* (एकाग्रता यायेगु) मध्ये छगूपाखें व्युत्पन्न जुइफुगु खँग्वः ख। 

योगतत्त्व "योग" व 'तत्त्व'या संयुक्त खँग्वः ख। थ्व छ्यलाय् तत्त्वया अर्थ "सत्य",  वा "यथार्थ" जुइ।  पल ड्यूसेन – छम्ह जर्मन इन्डोलोजिष्ट व दर्शनशास्त्रया प्राध्यापकं *योगतत्त्व* खँग्वःयात "योगया सार" धकाः अनुवाद यानादिल। 

*उपनिषद्* खँग्वःया अर्थ ज्ञान वा "गुप्त सिद्धान्त" पाठ ख। थ्व हिन्दू धर्मया दार्शनिक अवधारणात न्ह्यब्वइगु वेदान्त साहित्य संग्रहया पुचलय् ला।

## लिधंसा

## स्वयादिसँ
*हिन्दू धर्म
*उपनिषद्

पुचः:उपनिषद्
द्विगुण

**द्विगुण** छगु संस्कृत भाषायागु खँग्वः  खः। थ्व खँग्वःयागु  छ्येलेज्या येक्व सफू व स्तोत्रय् जुगु दु।

## खँग्वःयागु उत्पत्ति व छ्येलेज्या
### उत्पत्ति व विकास
थ्व खँग्वयागु छ्येलेज्या दक्ले न्ह्य संस्कृतय् जुगु ख। लिपा थ्व खँग्वयागु तत्सम खँग्वया रुपे यक्व भासे, यक्व कथलं छ्येलेज्या जुल। 
### छ्येलेज्या

थ्व खँग्वयागु छ्येलेज्या संस्कृतय् व संस्कृत नाप स्वापू दुगु व संस्कृत नं बुया वगु भाषे जुगु खने दु।
* दसु — चतुर्दण्ड-अपकृष्टं परिखायाः षड्दण्ड-उच्छ्रितं अवरुद्धं तद्-**द्विगुण**-विष्कम्भं खाताद्वप्रं कारयेदूर्ध्व-चयं मञ्च-पृष्ठं कुम्भ-कुक्षिकं वा हस्तिभिर्गोभिश्च क्षुण्णं कण्टकि-गुल्म-विष-वल्ली-प्रतानवन्तं। 
* दसु — वप्रस्यौपरि प्राकारं विष्कम्भ-**द्विगुण**-उत्सेधं ऐष्टकं द्वादश-हस्तादूर्ध्वं ओजं युग्मं वा आ चतुर्विंशति-हस्तादिति कारयेत्। 
* दसु — **द्विगुण**ो निखातः। 
* दसु — स्त्रीणां **द्विगुण** आहारः प्रज्ञा चैव चतुर्गुणा। 
* दसु — अथ चतुरक आह-भो भद्र! आत्म-शरीरं **द्विगुण**-लाभेन स्वामिने प्रयच्छ, येन ते **द्विगुण**ं शरीरं भवति। 

## मेमेगु भाषे छ्येलिगु रुप
मेमेगु भाषे थ्व खँग्वयात छ्येलिगु रुप थ्व कथलं दु 
*नेपाल भाषा : 
*पालि : 
*हिन्दी : 
*खेँ भाषा : 
*बांग्ला भाषा : 
*मराठी भाषा : 
*भोजपुरी भाषा : 
*उडिया भाषा : 
*गुजराती भाषा : 
*मणिपुरी भाषा : 
*रोमानी भाषा : 
*पञ्जाबी भाषा : 
*आसामी भाषा : 
*मैथिली भाषा : 
*द्रविड भाषात : 
*मेमेगु भाषा: 

## स्वया दिसँ
*संस्कृत

## पिनेयागु स्वापू
संस्कृत खँग्वसफू

## लिधंसा
स्कन्द (उपनिषद्)

**** छगू  काव्य ख। थ्व काव्य मुक्तिक उपनिषद्‌या अन्तर्गतय् उपनिषद् दुने ला । थ्व श्रुति प्रचलनया छगू महत्त्वपूर्ण धार्मिक ग्रन्थ ख। 
## श्लोक
थुकिया श्लोक थ्व कथं दु-

स्कन्दोपनिषत्   

यत्रासंभवतां याति स्वातिरिक्तभिदाततिः । ।
संविन्मात्रं परं ब्रह्म तत्स्वमात्रं विजृम्भते ॥

ॐ सह नाववतु । सह नौ भुनक्तु । सह वीर्यं करवावहै ।
तेजस्वि नावधीतमस्तु मा विद्विषावहै ॥
ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः ॥

अच्युतोऽस्मि महादेव तव कारुण्यलेशतः ।
विज्ञानघन एवास्मि शिवोऽस्मि किमतः परम् ॥ १॥

न निजं निजवद्भाति अन्तःकरणजृम्भणात् ।
अन्तःकरणनाशेन संविन्मात्रस्थितो हरिः ॥ २॥

संविन्मात्रस्थितश्चाहमजोऽस्मि किमतः परम् ।
व्यतिरिक्तं जडं सर्वं स्वप्नवच्च विनश्यति ॥ ३॥

चिज्जडानां तु यो द्रष्टा सोऽच्युतो ज्ञानविग्रहः ।
स एव हि महादेवः स एव हि महाहरिः ॥ ४॥

स एव हि ज्योतिषां ज्योतिः स एव परमेश्वरः ।
स एव हि परं ब्रह्म तद्ब्रह्माहं न संशयः ॥ ५॥

जीवः शिवः शिवो जीवः स जीवः केवलः शिवः ।
तुषेण बद्धो व्रीहिः स्यात्तुषाभावेन तण्डुलः ॥ ६॥

एवं बद्धस्तथा जीवः कर्मनाशे सदाशिवः ।
पाशबद्धस्तथा जीवः पाशमुक्तः सदाशिवः ॥ ७॥

शिवाय विष्णुरूपाय शिवरूपाय विष्णवे ।
शिवस्य हृदयं विष्णुः विष्णोश्च हृदयं शिवः ॥ ८॥

यथा शिवमयो विष्णुरेवं विष्णुमयः शिवः ।
यथान्तरं न पश्यामि तथा मे स्वस्तिरायुषि ॥ ९॥

यथान्तरं न भेदाः स्युः शिवकेशवयोस्तथा ।
देहो देवालयः प्रोक्तः स जीवः केवलः शिवः ॥ १०॥

त्यजेदज्ञाननिर्माल्यं सोऽहंभावेन पूजयेत् ।
अभेददर्शनं ज्ञानं ध्यानं निर्विषयं मनः ।
स्नानं मनोमलत्यागः शौचमिन्द्रियनिग्रहः ॥ ११॥

ब्रह्मामृतं पिबेद्भैक्ष्यमाचरेद्देहरक्षणे ।
वसेदेकान्तिको भूत्वा चैकान्ते द्वैतवर्जिते ।
इत्येवमाचरेद्धीमान्स एवं मुक्तिमाप्नुयात् ॥ १२॥

श्रीपरमधाम्ने स्वस्ति चिरायुष्योन्नम इति ।
विरिञ्चिनारायणशङ्करात्मकं नृसिंह देवेश तव प्रसादतः ।
अचिन्त्यमव्यक्तमनन्तमव्ययं वेदात्मकं ब्रह्म निजं विजानते ॥ १३॥

तद्विष्णोः परमं पदं सदा पश्यन्ति सूरयः । दिवीव चक्षुराततम् ॥ १४॥

तद्विप्रासो विपन्यवो जागृवांसः समिन्धते । विष्णोर्यत्परमं पदम् ।
इत्येतन्निर्वाणानुशासनमिति वेदानुशासनमितिम् वेदानुशासनमित्युपनिषत् ॥ १५॥

॥ इति कृष्णयजुर्वेदीय स्कन्दोपनिषत्समाप्ता ॥

वर्गः:उपनिषदः

## लिधंसा

## स्वयादिसँ
*हिन्दू धर्म
*उपनिषद्

पुचः:उपनिषद्
निर्वाण (उपनिषद्)

**** छगू  काव्य ख। थ्व काव्य मुक्तिक उपनिषद्‌या अन्तर्गतय् उपनिषद् दुने ला । थ्व श्रुति प्रचलनया छगू महत्त्वपूर्ण धार्मिक ग्रन्थ ख। 

## श्लोक
थुकिया श्लोक थ्व कथं दु-

::॥ निर्वाणोपनिषत् ॥ (ऋग्वेदीय संन्यासोपनिषत्)

::निर्वाणोपनिषद्वेद्यं निर्वाणानन्दतुन्दिलम् । 
::त्रैपदानन्दसाम्राज्यं स्वमात्रमिति चिन्तयेत् ॥

::ॐ वाण्मे मनसि प्रतिष्ठिता । मनो मे वाचि प्रतिष्ठितम् । 
::आविरावीर्म एधि । वेदस्य मा आणीस्थः । 
::श्रुतं मे मा प्रहासीः। अनेनाधीतेनाहोरात्रान्सन्दधामि । 
::ऋतं वदिष्यामि । सत्यं वदिष्यामि । 
::तन्मामवतु । तद्वक्तारमवतु । अवतु मामवतु वक्तारम्। 
::ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः ॥

::अथ निर्वाणोपनिषदं व्याख्यास्यामः । परमहंसः सोऽहम् । 
::परिव्राजकाः पश्चिमलिण्गाः । मन्मथक्षेत्रपालाः । गगनसिद्धान्तः। 
::अमृतकल्लोलनदी । अक्षयं निरञ्जनम् । निःसंशय ऋषिः । 
::निर्वाणो देवता । निष्कुलप्रवृत्तिः । निष्केवलङ्य़ानम् ॥१-११॥

::ऊर्ध्वाम्नायः । निरालम्ब पीठः । संयोगदीक्षा । 
::वियोगोपदेशः । दीक्षासन्तोषपानं च । द्वादशावदित्यावलोकनम् । 
::विवेकरक्षा । करुणैव केलिः । आनन्दमाला । 
::एकान्तगुहायां मुक्तासनसु-खगोष्टी । अकल्पितभिक्षाशी । 
::हंसाचारः ।सर्वभूतान्तर्वर्ती हंस इति प्रतिपादनम् ॥१२-२४॥ 

::धैर्यकन्था । उदासीनकौपीनम् । विचारदण्डः । 
::ब्रह्मावलोकयोगपट्टः । श्रियां पादुका । परेच्छाचरणम् । 
::कुण्डलिनीबन्धः। परापवादमुक्तो जीवन्मुक्तः । शिवयोगनिद्रा च । 
::खेचरीमुद्रा च । परमानन्दी । निर्गणगुणत्रयम् । विवेकलभ्यम्। 
::मनोवागगोचरम् । अनित्यं जगद्यज्जनितं स्वप्नजगदभ्रगजादितुल्यम् । 
::तथा देहादिसण्घातं मोहगुणजालकलितं तद्रज्जुसर्पवत्कल्पितम् । विष्णुविध्यादिशताभिधानलक्ष्यम् । 
::अण्कुशो मार्गः । शून्यं न संकेत: । परमेश्वरसत्ता । 
::सत्यसिद्ध-योगो मठः । अमरपदं न तत्स्वरूपम् । आदिब्रह्मस्वसंवित् । 
::अजपा गायत्री । विकारदण्डो ध्येयः॥ 

::मनोनिरोधिनी कन्था । योगेन सदानन्दस्वरूपदर्शनम् । 
::आनन्दभिक्षाशी । महाश्मशानेऽप्यानन्दवने वासः । एकान्तस्थानम् । 
::आनन्दमठम् । उन्मन्यवस्था । शारदा चेष्टा । उन्मनी गतिः । 
::निर्मलगात्रम् । निरालम्बपीठम् । अमृतकल्लोलानन्दक्रिया । 
::पाण्डरगगनमहासिद्धान्तः । शमदमा-दिदिव्यशक्त्याचरणे क्षेत्रपात्रपटुता । 
::परावरसंयोगः । तारकोपदेशाः । अद्वैतसदानन्दो देवता॥
 

::नियमः स्वातरिन्द्रियनिग्रहः । भयमोहशोकक्रोधत्यागस्त्यागः । 
::परावरैक्यरसास्वादनम् । अनियामकत्वनिर्मलशक्तिः। 
::स्वप्रकाशब्रह्मतत्त्वे शिवशक्तिसम्पुटित प्रपञ्चच्छेदनम् । तथा पत्राक्षाक्षिकमण्डलुः भवाभावदहनम् । 
::बिभ्रत्याकाशाधारम् । शिवं तुरीयं यङ्य़ोपवीतम् । तन्मया शिखा । 
::चिन्मयं चोत्सृष्टिरण्डम् । संततोक्षिकमण्डलुम् । कर्मनिर्मूलनं कन्था। 
::मायाममताहंका-रदहनम् । स्मशाने अनाहताण्गी । निस्त्रैगुण्यस्वरूपानुसन्धानं समयं । 
::भ्रान्तिहननम् । कामादिवृत्ति-दहनम् । काठिन्यदृढकौपीनम् । 
::चिराजिनवासः । अनाहतमन्त्रः । अक्रिययैव जुष्टम् । स्वेच्छाचार-स्वस्वभावो मोक्षः । 
::परं ब्रह्म प्लववदाचरणम् । ब्रह्मचर्यशान्तिसंग्रहणम् । 
::ब्रह्मचर्याश्रमेऽधीत्य वानप्रस्थाश्रमेऽधीत्या स सर्वसंविन्न्यासं संन्यासम् । 
::अन्ते ब्रह्माखण्डाकारम् । नित्यं सर्वसन्देहनाशनम् ॥४९-६०॥ 

::एतन्निर्वाणदर्शनं । शिष्यं पुत्रं विना न देयमित्युपनिषत् ॥६१॥

::ॐ वाण्मे मनसीति शान्तिः ॥

::इति निर्वाणोपनिषत्समाप्ता ।

## लिधंसा

## स्वयादिसँ
*हिन्दू धर्म
*उपनिषद्

पुचः:उपनिषद्
भिक्षु (उपनिषद्)

**** छगू  काव्य ख। थ्व काव्य मुक्तिक उपनिषद्‌या अन्तर्गतय् उपनिषद् दुने ला । थ्व श्रुति प्रचलनया छगू महत्त्वपूर्ण धार्मिक ग्रन्थ ख। 
## श्लोक
थुकिया श्लोक थ्व कथं दु-

भिक्षुकोपनिषत् 

भिक्षूणां पटलं यत्र विश्रान्तिमगमत्सदा ।
तन्त्रैपदं ब्रह्मतत्त्वं ब्रह्ममात्रं करोतु माम् ॥
ॐ पूर्णमदः पूर्णमिदं
पूर्णात् पूर्णमुदच्यते ।
पूर्णस्य पूर्णमादाय
पूर्णमेवावशिष्यते ॥
ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः ॥
ॐ अथ भिक्षूणां मोक्षार्थिनां
कुटीचकबहूदकहंसपरमहंसाश्वेति चत्वारः ।
कुटीचका नाम गौतमभरद्wआजयाज्ञवल्क्यवसिष्ट 
प्रभृतयोऽष्टौ ग्रासांश्वरन्तो
योगमार्गे मोक्षमेव प्रार्थयन्ते ।
अथ बहूदका नाम त्रिदण्डकमण्डलुशिखा 
यज्ञोपवीतकाषायवस्त्रधारिणो
ब्रह्मर्षिगृहे मधुमांसं वर्जयित्वाष्टौ
ग्रासान्भैक्षाचरणं कृत्वा
योगमार्गे मोक्षमेव प्रार्थयन्ते ।
अथ हंसा नाम ग्राम एकरात्रं नगरे पञ्चरात्रं
क्षेत्रे सप्तरात्रं तदुपरि न वसेयुः ।
गोमूत्रगोमयाहारिणो नित्यं चान्द्रायणपरायणा
योगमार्गे मोक्षमेव प्रार्थयन्ते ।
अथ परमहंसा नाम संवर्तकारुणिश्वेतकेतुजडभरत 
दत्तात्रेयशुकवामदेवहारीतकप्रभृतयोऽष्टौ
ग्रासांश्वरन्तो
योगमार्गे मोक्षमेव प्रार्थयन्ते ।
वृक्षमूले शून्यगृहे श्मशानवासिनो वा
साम्बरा वा दिगम्बरा वा ।
न तेषां धर्माधर्मौ लाभालाभौ
शुद्धाशुद्धौ द्वैतवर्जिता समलोष्टाश्मकाञ्चनाः
सर्ववर्णेषु भैक्षाचरणं कृत्वा सर्वत्रात्मैवेति पश्यन्ति ।
अथ जातरूपधरा निर्द्वन्द्वा निष्परिग्रहाः
शुक्लध्यानपरायणा आत्मनिष्टाः प्राणसंधारणार्थे
यथोक्तकाले भैक्षमाचरन्तः शून्यागारदेवगृह 
तृणकूटवल्मीकवृक्षमूलकुलालशालाग्निहोत्रशालानदीपुलिन 
गिरिकन्दरकुहरकोटरनिर्झरस्थण्डिले तत्र ब्रह्ममार्गे
सम्यक्संपन्नाः शुद्धमानसाः परमहंसाचरणेन
संन्यासेन देहत्यागं कुर्वन्ति ते परमहंसा नामेत्युपनिषत् ॥
ॐ पूर्णमदः पूर्णमिदं
पूर्णात् पूर्णमुदच्यते ।
पूर्णस्य पूर्णमादाय
पूर्णमेवावशिष्यते ॥
ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः ॥
इति भिक्षुकोपनिषत्समाप्ता ॥

## अधिकाध्ययनाय
* http://sanskritdocuments.org

वर्गः:उपनिषदः

## लिधंसा

## स्वयादिसँ
*हिन्दू धर्म
*उपनिषद्

पुचः:उपनिषद्
महत्-शारीरक (उपनिषद्)

**** छगू  काव्य ख। थ्व काव्य मुक्तिक उपनिषद्‌या अन्तर्गतय् उपनिषद् दुने ला । थ्व श्रुति प्रचलनया छगू महत्त्वपूर्ण धार्मिक ग्रन्थ ख। 
## श्लोक
थुकिया श्लोक थ्व कथं दु-

शारीरकोपनिषत् 


तत्त्वग्रामोपायसिद्धं परतत्त्वस्वरूपकम् ।
शारीरोपनिषद्वेद्यं श्रीरामब्रह्म मे गतिः ॥

ॐ सह नाववतु । सह नौ भुनक्तु । सह वीर्यं करवावहै ।
तेजस्वि नावधीतमस्तु । मा विद्विषावहै ॥
ॐ   शान्तिः   शान्तिः   शान्तिः ॥

ॐ अथातः पृथिव्यादिमहाभूतानां समवायं शरीरम् ।
यत्कठिनं सा पृथिवी यद्द्रवं तदापो यदुष्णं तत्तेजो यत्संचरति 
स वायुर्यत्सुषिअरं तदाकाशम्
श्रोत्रादीनि ज्ञानेन्द्रियाणि । श्रोत्रमाकाशे वायौ त्वगग्नौ चक्षुरप्सु 
जिह्वा पृथिव्यां घ्राणमिति ।
एवमिन्द्रियाणां यथाक्रमेण शब्दस्पर्शरूपरसगन्धाश्चैते 
विषयाः पृथिव्यादिमहाभूतेषु क्रमेणोत्पन्नाः ।
वाक्पाणिपादपायूपस्थाख्यानि कर्मेन्द्रियाणि ।
तेषां क्रमेण वचनादानगमनविसर्गानन्दश्चैते विषयाः 
पृथिव्यादिमहाभूतेषु क्रमेणोत्पनाः ।
मनोबुद्धिरहङ्कारश्cइत्तमत्यन्तःकरणचतुष्टयम् ।
तेषां क्रमेण सङ्कल्पविकल्पाध्यवसायाभिमानावधारणास्वरूपश्चैते
विषयाः ।
मनःस्थानं गलान्तं बुद्धेर्वदनमहङ्कारस्य हृदयं चित्तस्य नाभिरिति । 
अस्थिचर्मनाडीरोममांसाश्चेति पृथिव्यंशाः ।
मूत्रश्लेष्मरक्तशुक्रस्वेदा अबंशाः । 
क्षुत्तृष्णालस्यमोहमैथुनान्यग्नेः ।
प्रचारणविलेखनस्थूलाक्ष्युन्मेषनिमेषादि वायोः ।
कामक्रोधलोभमोहभयान्याकाशस्य ।
शब्दस्पर्शरूपरसगन्धाः पृथिवीगुणाः ।
शब्दस्पर्शरूपरसाश्चापां गुणाः ।
शब्दस्पर्शरूपाण्यग्निगुणाः ।
शब्दस्पर्षाविति वायुगुणौ ।
शब्द एक आकाशस्य ।
सात्त्विकराजसतामसलक्षणानि त्रयो गुणाः ॥

अहिंसा सत्यमस्तेयब्रह्मचर्यापरिग्रहाः ।
अक्रोधो गुरुशुश्रुषा शौचं सन्तोष आर्जवम् ॥ १॥

अमानित्वमदम्भित्वमास्तिकत्वमहिंस्रता ।
एते सर्वे गुणा ज्ञेयाः सात्त्विकस्य विशेषतः ॥ २॥

अहं कर्ताऽस्म्यहं भोक्ताऽस्म्यहं वक्ताऽभिमानवान् ।
एते गुणा राजसस्य प्रोच्यन्ते ब्रह्मवित्तमैः ॥ ३॥

निद्रालस्ये मोहरागौ मैथुनं चौर्यमेव च । 
एते गुणस्तामसस्य प्रोच्यन्ते ब्रह्मवादिभिः ॥ ४॥

ऊर्ध्वे सात्विको मध्ये रजसोऽधस्तामस इति ।
सत्यज्ञानं सात्त्विकम् । धर्मज्ञानं राजसम् । तिमिरान्धं तामसमिति ।
जाग्रत्स्वप्नसुषुप्तितुरीयमिति चतुर्विधा अवस्थाः ।
ज्ञानेन्द्रियकर्मेन्द्रियान्तःकरणचतुष्टयं चतुर्दशकरणयुक्तं जाग्रत् ।
अन्तःकरणचतुष्टयैरेव संयुक्तः स्वप्नः ।
चित्तैककरणा सुषुप्तिः ।
केवलजीवयुक्तमेव तुरीयमिति ।
उन्मीलितनिमीलितमध्यस्थजीवपरमात्मनोर्मध्ये जीवात्मा क्षेत्रज्ञ इति विज्ञायते ॥
बुद्धिकर्मेन्द्रियप्राणपञ्चकैर्मनसा धिया ।
शरीरं सप्तदशभिः सूक्ष्मं तल्लिङ्गमुच्यते ॥ ५॥

मनो बुद्धिरहङ्कारः खानिलाग्निजलानि भूः ।
एताः प्रकृतयस्त्वष्टौ विकाराः षोडशापरे ॥ ६॥

श्रोत्रं त्वक्चक्षुषी जिह्वा घ्राणं चैव तु पञ्चमम् ।
पायूपस्थौ करौ पादौ वाक्चैव दशमी मता ॥ ७॥

शब्दः स्पर्शश्च रूपं च रसो गन्धस्तथैव च । 
त्रयोविंशतिरेतानि तत्त्वानि प्रकृतानि तु ।
चतुर्विंशतिरव्यक्तं प्रधानं पुरुषः परः ॥ ८॥
इत्युपनिषत् ॥

ॐ सह नाववतु । सह नौ भुनक्तु । सह वीर्यं करवावहै ।
तेजस्वि नावधीतमस्तु । मा विद्विषावहै ॥ 
ॐ   शान्तिः   शान्तिः   शान्तिः ॥ 
॥ इति कृष्णयजुर्वेदीय शारीरकोपनिषत्समाप्ता ॥


## अधिकाध्ययनाय
* http://sanskritdocuments.org

वर्गः:उपनिषदः

## लिधंसा

## स्वयादिसँ
*हिन्दू धर्म
*उपनिषद्

पुचः:उपनिषद्
तुरीयातीत (उपनिषद्)

**** छगू  काव्य ख। थ्व काव्य मुक्तिक उपनिषद्‌या अन्तर्गतय् उपनिषद् दुने ला । थ्व श्रुति प्रचलनया छगू महत्त्वपूर्ण धार्मिक ग्रन्थ ख। 
## श्लोक
थुकिया श्लोक थ्व कथं दु-

तुरीयातीतोपनिषत् 


ॐ तुरीयातीतोपनिषद्वेद्यं यत्परमाक्शरम् ।
तत्तुर्यातीतचिन्मात्रं स्वमात्रं चिन्तयेऽन्वहम् ॥

तुरीयातीतसंन्यासपरिव्राजाक्शमालिका ।
अव्यक्तैकाक्शरं पूर्णा सूर्याक्श्यध्यात्मकुण्डिका ॥
हरिः ॐ पूर्णमदः पूर्णमिदं पूर्णात्पूर्णमुदच्यते ।
पूर्णस्य पूर्णमादाय पूर्णमेवावशिष्यते ॥
ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः ॥

अथ तुरीयातीतावधूतानां कोऽयं मार्गस्तेषां का
स्थितिरिति पितामहो भगवन्तं पितरमादिनारायणं 
परिसमेत्योवाच।
तमाह भगवन्नारायणो योऽयमवधूतमार्गस्थो लोके
दुर्लभतरो नतु बाहुल्यो यद्येको भवति स एव नित्यपूतः स एव
वैराग्यमूर्तिः स एव ज्ञानाकारः स एव वेदपुरुष इति 
ज्ञानिनो मन्यन्ते । 
महापुरुषो यस्तच्चित्तं मय्येवावतिष्ठते ।
अहं च तस्मिन्नेवावस्थितः सोऽयमादौ तावत्क्रमेण 
कुटीचको बहूदकत्वं प्राप्य बहूदको हंसत्वमवलम्ब्य 
हंसः परमहंसो भूत्वा स्वरूपानुसन्धानेन 
सर्वप्रपञ्चं विदित्वा दण्डकमण्डलुकटिसूत्र
कौपीनाच्च्हादनं स्वविध्युक्तक्रियादिकं सर्वमप्सु
संन्यस्य दिगम्बरो भूत्वा विवर्णजीर्णवल्कलाजिन
परिग्रहमपि संत्यज्य तदूर्ध्वममन्त्रवदाचरन्क्शौरा
भ्यङ्गस्नानोर्ध्वपुण्ड्रादिकं विहाय लौकिकवैदिकम
प्युपसंहृत्य सर्वत्र पुण्यापुण्यवर्जितो ज्ञानाज्ञानमपि 
विहाय शीतोष्णसुखदुःखमानावमानं निर्जित्य वासनात्रय
पूर्वकं निन्दानिन्दागर्वमत्सरदम्भदर्पद्वेषकामक्रोधलोभ
मोहहर्षामर्षासूयात्मसंरक्शणादिकं दग्ध्वा स्ववपुः
कुणपाकारमिव पश्यन्नयत्नेनानियमेन लाभालाभौ समौ
कृत्वा गोवृत्त्या प्राणसन्धारणं कुर्वन्यत्प्राप्तं तेनैव 
निर्लोलुपः सर्वविद्यापाण्डित्यप्रपञ्चं भस्मीकृत्य स्वरूपं
गोपयित्वा ज्येष्ठाज्येष्ठत्वानपलापकः सर्वोत्कृष्टत्व
सर्वात्मकत्वाद्वैतं कल्पयित्वा मत्तो व्यतिरिक्तः कश्चिन्ना
न्योऽस्तीति देवगुह्यादिधनमात्मन्युपसंहृत्य दुःखेन नोद्विग्नः 
सुखेन नानुमोदको रागे निःस्पृहः सर्वत्र शुभाशुभयो
रनभिस्नेहः सर्वेन्द्रियोपरमः स्वपूर्वापन्नाश्रमाचारविद्या
धर्मप्राभवमननुस्मरन्त्यक्तवर्णाश्रमाचारः सर्वदा
दिवानक्तसमत्वेनास्वप्नः सर्वदासंचारशीलो 
देहमात्रवशिष्टो जलस्थलकमण्डलुः सर्वदानुन्मत्तो 
बालोन्मत्तपिशाचवदेकाकी संचरन्नसंभाषणपरः 
स्वरूपध्यानेन निरालम्बमवलम्ब्य स्वात्मनिष्ठानुकूलेन 
सर्वं विस्मृत्य तुरीयातीतावधूतवेषेणाद्वैतनिष्ठापरः 
प्रणवात्मकत्वेन देहत्यागं करोति यः सोऽवधूतः  स 
कृतकृत्यो भवतीत्युपनिषत् ॥ 
ॐ तत्सत् ॥
ॐ पूर्णमदः पूर्णमिदं पूर्णात्पूर्णमुदच्यते ।
पूर्णस्य पूर्णमादाय पूर्णामेवाशिष्यते ॥
ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः ॥
इति तुरीयातीतोपनिषत्समाप्ता ॥


## लिधंसा

## स्वयादिसँ
*हिन्दू धर्म
*उपनिषद्

पुचः:उपनिषद्
एकाक्षर (उपनिषद्)

**** छगू  काव्य ख। थ्व काव्य मुक्तिक उपनिषद्‌या अन्तर्गतय् उपनिषद् दुने ला । थ्व श्रुति प्रचलनया छगू महत्त्वपूर्ण धार्मिक ग्रन्थ ख। 

## इतिहास

*एकाक्षर*, शाब्दिक अर्थ "छगू सः" ख गुकिलिं, हिन्दू धर्मया ॐयात थुइकि।   हिन्दू धर्मय् थ्व सलं आदिम ध्वनि, बीज, अनुभवजन्य अवलोकन ब्रम्हाण्डया स्रोत, प्रकट परिवर्तनशील ब्रम्हाण्डया समग्रता व अपरिवर्तनीय परम यथार्थ ब्रह्मयात प्रतिनिधित्व याइ।  *उपनिषद्* खँग्वःया अर्थ थ्व ज्ञान वा "गुप्त सिद्धान्त" पाठ ख गुकिलिं हिन्दू धर्मया दार्शनिक अवधारणात न्ह्यब्वइगु वेदान्त साहित्य संग्रहया पुचलय् ला। 

थ्व ग्रन्थया हस्तलिखित ग्रन्थ नं *एकक्षरोपनिषद्* शीर्षकय् लुयावःगु दु।   मुक्तिक ग्रन्थया १०८ उपनिषदया तेलुगु भाषाया संकलनय् (गुकियात बाखँकथं रामं हनुमानयात बियादीगु उपदेश ख) थ्व ग्रन्थ ६९ ल्याखय् सूचीकृत दु 

## लिधंसा

## स्वयादिसँ
*हिन्दू धर्म
*उपनिषद्

पुचः:उपनिषद्
अक्षि (उपनिषद्)

**** बाय् अक्षि उपनिषद् ( संस्कृत : अक्षि उपनिषत् ) छगू ​​संस्कृत ग्रन्थ ख व हिन्दू धर्मया चिधंगु उपनिषदय् छगू ख। थ्व काव्य मुक्तिक उपनिषद्‌या अन्तर्गतय् उपनिषद् दुने ला । थ्व श्रुति प्रचलनया छगू महत्त्वपूर्ण धार्मिक ग्रन्थ ख। थ्व कृष्ण यजुर्वेद नाप स्वानाच्वंगु दु व २१ समन्या (सामान्य) उपनिषदय् छगू ख। थ्व ग्रन्थ निगु खण्डय् संरचना यानातःगु दु, व सूर्य देवता (सूर्द्य)या प्रवचनया रुपय् दयाच्वंगु दु। 

थ्व उपनिषद् थःगु अद्वैत वेदान्त विषयवस्तुया निंतिं नांजाः। ग्रन्थया प्रथम खण्डय् चक्षुष्मती विद्या न्ह्यब्वयातःगु दु। निगूगु खण्डय् आत्मान व ब्रह्मया अद्वैत, योग, जीवन व स्वतन्त्रताया निष्पक्ष दृष्टिकोणय् थ्यंकेत ७ पलाः, व ॐ मन्त्रया खँल्हानातःगु दु।

## विषयवस्तु
अक्षी उपनिषद् निगु खण्डय् ब्वथलातःगु दु। प्रथम खण्ड गद्य ख धाःसा द्वितीय खण्डय् ४८ श्लोक दु।

### चक्षुष्मती विद्या
थ्व उपनिषदया न्हापांगु खण्ड ऋषि संकृतिं सूर्द्य प्रति श्रद्धा अभिव्यक्तिया नापं न्ह्याइ। थन वय्कलं सांख्य दर्शनया स्वंगु गुण सत्व (सात्विक), रज (रजस) व तमसयात नमन यानादिल। अले प्राचीन बृहदारण्यकया छगू श्लोकयात दुथ्याका तःगु दु:

सूर्य धइगु सत्य क्यनीम्ह, अज्ञानयात च्याकीम्ह, शुद्ध याइम्ह खः, व हे हंस (आत्मा)या मूर्त रुप खः धकाः थ्व उपनिषद्ं दावी याःगु दु। द्वलंद्व जःयुक्त सूर्य सलंसः दिशाय्  विकिरण जुइ व सकल जीवयात जीवनदायी ऊर्जा बी धकाः पाठय् न्ह्यथनातःगु दु।

### ब्रह्मविद्या
थ्व उपनिषदया निगूगु खण्ड ऋषि संकृतिं ब्रह्म-विद्या (अर्थात ब्रह्मया ज्ञान)या निंतिं सूर्ययाके फ्वनाः न्ह्याइ। थ्व धुंका ग्रन्थय् सूर्द्यया लिसःया रुपय् मुक्तिया मार्गया कथं कनातःगु दु।  नापं, थ्व ग्रन्थय् योगया दुने दूगु न्याबः श्रेणीया वर्णन यानातःगु दु। 

## लिधंसा

## स्वयादिसँ
*हिन्दू धर्म
*उपनिषद्

## लिधंसा

पुचः:उपनिषद्
त्रिपुर (उपनिषद्)

**** छगू  काव्य ख। थ्व काव्य मुक्तिक उपनिषद्‌या अन्तर्गतय् उपनिषद् दुने ला । थ्व श्रुति प्रचलनया छगू महत्त्वपूर्ण धार्मिक ग्रन्थ ख। 
## श्लोक
थुकिया श्लोक थ्व कथं दु-

त्रिपुरोपनिषत् 

त्रिपुरोपनिषद्वेद्यपारमैश्वर्यवैभवम् ।
अखण्डानन्दसाम्राज्यं रामचन्द्रपदं भजे ॥
ॐ वाण्मे मनसि प्रतिष्ठिता । मनो मे वाचि प्रतिष्ठितम् ।
आविरावीर्म एधि । वेदस्य म आणीस्थः । श्रुतं मे मा प्रहासीः ।
अनेनाधीतेनाहोरात्रान् संदधामि । ऋतं वदिष्यामि ।
सत्यं वदिष्यामि । तन्मामवतु । तद्वक्तारमवतु । अवतु माम् ।
अवतु वक्तारम् । अवतु वक्तारम् ।
ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः ॥

ॐ तिस्रः पुरास्त्रिपथा विश्वचर्षणा अत्राकथा अक्षराः
सन्निविष्टाः ।
अधिष्ठायैना अजरा पुराणी महत्तरा महिमा देवतानाम् ॥ १॥

नवयोनिर्नवचक्राणि दधिरे नवैव योगा नव योगिन्यश्च ।
नवानां चक्रा अधिनाथाः स्योना नव मुद्रा नव भद्रा महीनाम् ॥ २॥

एका सा आसीत् प्रथमा सा नवासीदासोनविंशादासोनत्रिंशत् ।
चत्वारिंशादथ तिस्रः समिधा उशतीरिव मातरो मा विशन्तु ॥ ३॥

ऊर्ध्वज्वलज्वलनं ज्योतिरग्रे तमो वै तिरश्श्चीनमजरं तद्रजोऽभूत् ।
आनन्दनं मोदनं ज्योतिरिन्दो रेता उ वै मण्डला मण्डयन्ति ॥ ४॥

तिस्रश्च ##[## यास्तिस्रो ##]## रेखाः सदनानि
भूमेस्त्रिविष्टपास्त्रिगुणास्त्रिप्रकाराः ।
एतत्पुरं ##[## एतत्त्रयं ##]## पूरकं पूरकाणामत्र ##[##
पूरकाणां मन्त्री ##]## प्रथते मदनो मदन्या ॥ ५॥

मदन्तिका मानिनी मंगला च सुभगा च सा सुन्दरी सिद्धिमत्ता ।
लज्जा मतिस्तुष्टिरिष्टा च पुष्टा लक्ष्मीरुमा ललिता लालपन्ती ॥ ६॥

इमां विङ्य़ाय सुधया मदन्ती परिसृता तर्पयन्तः स्वपीठम् ।
नाकस्य पृष्ठे वसन्ति परं धाम त्रैपुरं चाविशन्ति ॥ ७॥

कामो योनिः  कामकला व्रजपाणिर्गुहा हसा मातरिश्वाभ्रमिन्द्रः ।
पुनर्गुहा सकला मायया च पूरूच्येषा विश्वमातादिविद्या ॥ ८॥

षष्ठं सप्तममथ वह्निसारथिमस्या मूलत्रिक्रमा देशयन्तः ।
कथ्यं कविं कल्पकं काममीशं तुष्टुवांसो अमृतत्वं
भजन्ते ॥ ९॥

त्रिविष्टपं त्रिमुखं विश्वमातुर्नवरेखाः स्वरमध्यं तदीले  ।
##[## पुरं हन्त्रीमुखं विश्वमातू रवे रेखा स्वरमध्यं तदेषा । ##]##
बृहत्तिथिर्दशा पञ्चादि नित्या सा षोडशी पुरमध्यं बिभर्ति ॥ १०॥

यद्वा मण्डलाद्वा स्तनबिंबमेकं मुखं चाधस्त्रीणि गुहा सदनानि ।
कामी कलां काम्यरूपां विदित्वा ##[## चिकित्वा ##]## नरो जायते
कामरूपश्च काम्यः ##[## कामः ##]## ॥ ११॥

परिस्रुतम् झषमाद्यं ##[## झषमाजं ##]## फलं च
भक्तानि योनीः सुपरिष्कृताश्च ।
निवेदयन्देवतायै महत्यै स्वात्मीकृते सुकृते सिद्धिमेति ॥ १२॥

सृण्येव सितया विश्वचर्षणिः पाशेनैव प्रतिबध्नात्यभीकाम् ।
इषुभिः पञ्चभिर्धनुषा च विध्यत्यादिशक्तिररुणा विश्वजन्या ॥ १३॥

भगः शक्तिर्भगवान्काम ईश उभा दाताराविह सौभगानाम् ।
समप्रधानौ समसत्वौ समोजौ तयोः शक्तिरजरा विश्वयोनिः ॥ १४॥

परिस्रुता हविषा भावितेन प्रसङ्कोचे गलिते वैमनस्कः ।
शर्वः सर्वस्य जगतो विधाता धर्ता हर्ता विश्वरूपत्वमेति ॥ १५॥

इयं महोपनिषत्त्रैपुर्या यामक्षरं परमो गीर्भिरीट्टे ।
एषर्ग्यजुः परमेतच्च सामायमथर्वेयमन्या च विद्या ॥ १६॥

ॐ ह्रीम् ॐ ह्रीमित्युपनिषत् ॥

ॐ वाण्मे मनसि प्रतिष्ठिता । मनो मे वाचि प्रतिष्ठितम् ।
आविरावीर्म एधि । वेदस्य म आणीस्थः । श्रुतं मे मा प्रहासीः ।
अनेनाधीतेनाहोरात्रान् संदधामि । ऋतं वदिष्यामि ।
सत्यं वदिष्यामि । तन्मामवतु । तद्वक्तारमवतु । अवतु माम् ।
अवतु वक्तारम् । अवतु वक्तारम् ।
ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः ॥
॥ इति  त्रिपुरोपनिषत्  ॥


## लिधंसा

## स्वयादिसँ
*हिन्दू धर्म
*उपनिषद्

पुचः:उपनिषद्
द्विजोत्तम

**द्विजोत्तम** छगु संस्कृत भाषायागु खँग्वः  खः। थ्व खँग्वःयागु  छ्येलेज्या येक्व सफू व स्तोत्रय् जुगु दु।

## खँग्वःयागु उत्पत्ति व छ्येलेज्या
### उत्पत्ति व विकास
थ्व खँग्वयागु छ्येलेज्या दक्ले न्ह्य संस्कृतय् जुगु ख। लिपा थ्व खँग्वयागु तत्सम खँग्वया रुपे यक्व भासे, यक्व कथलं छ्येलेज्या जुल। 
### छ्येलेज्या

थ्व खँग्वयागु छ्येलेज्या संस्कृतय् व संस्कृत नाप स्वापू दुगु व संस्कृत नं बुया वगु भाषे जुगु खने दु।
* दसु — पीलुं प्रवालकञ्चैव गिरिवज्रं **द्विजोत्तम**। 
* दसु — दृष्टिघातं भुजाघातं पार्श्वघातं **द्विजोत्तम**। 
* दसु — अन्त्यं मध्यं परावृत्तं निदेशान्तं **द्विजोत्तम**। 
* दसु — फाल्गुनामलपक्षस्य नवमी या **द्विजोत्तम**। 
* दसु — सोपवासोऽर्चयेत्तत्र यस्त्वानंदां **द्विजोत्तम**। 

## मेमेगु भाषे छ्येलिगु रुप
मेमेगु भाषे थ्व खँग्वयात छ्येलिगु रुप थ्व कथलं दु 
*नेपाल भाषा : 
*पालि : 
*हिन्दी : 
*खेँ भाषा : 
*बांग्ला भाषा : 
*मराठी भाषा : 
*भोजपुरी भाषा : 
*उडिया भाषा : 
*गुजराती भाषा : 
*मणिपुरी भाषा : 
*रोमानी भाषा : 
*पञ्जाबी भाषा : 
*आसामी भाषा : 
*मैथिली भाषा : 
*द्रविड भाषात : 
*मेमेगु भाषा: 

## स्वया दिसँ
*संस्कृत

## पिनेयागु स्वापू
संस्कृत खँग्वसफू

## लिधंसा
भावन (उपनिषद्)

**** छगू  काव्य ख। थ्व काव्य मुक्तिक उपनिषद्‌या अन्तर्गतय् उपनिषद् दुने ला । थ्व श्रुति प्रचलनया छगू महत्त्वपूर्ण धार्मिक ग्रन्थ ख। 
## श्लोक
थुकिया श्लोक थ्व कथं दु-

भावोपनिषत् 


 ॥ अथ भावोपनिषत॥
ॐ भद्रं कर्णेभिः शृणुयाम देवाः  । 
भद्रं पश्येमाक्षभिर्यजत्राः ।
स्थिरैरङ्गैस्तुष्टुवा{\म्+}सस्तनूभिः ।
व्यशेम देवहितं यदायुः ।
स्वस्ति न इन्द्रो वृद्धश्रवाः । स्वस्ति नः पूषा विश्ववेदाः ।
स्वस्ति नस्तार्क्ष्योऽरिष्टनेमिः । स्वस्ति नो बृहस्पतिर्दधातु ।
ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः ॥

आत्मानमखण्दमण्दलाकारमवृत्य सकलब्रह्मान्दमन्दलं
स्वप्रकाशं ध्यायेत् । श्रीगुरुः सर्वकारणभूता शक्त्तिः ॥ १॥

तेन नवरन्ध्ररूपो देहः ॥ २॥ 
नवचक्ररूपं श्रीचक्रम् ॥ ३॥

वाराही पितृरूपा कुरुकुल्ला बलिदेवता माता ॥ ४॥
पुरुषा।र्थाः सागराः ॥ ५॥ देहो नवरत्नद्वीपः ॥ ६॥

त्वगादि सप्त्तधातुरोमसंयुक्त्तः ॥ ७॥
संकल्पाः कल्पतरवस्तेजः कल्पकोद्यानम् ॥ ८॥

रसनया भाव्यमाना मधुराम्लतिक्त्तकटुकषायलवणरसाः षडृतवः ॥ ९॥

ज्ञानमर्ध्यम् ज्ञेयम् हविर्ज्ञाता होता
ज्ञातृज्ञानज्ञेयानामभेदभवनम् श्रीचक्रपूजनम् ॥ १०॥

नियतिः श्रृङ्गारादयो रसा अणिमादयः ॥ ११॥

कामक्रोधलोभमोहमदमात्स।र्यपुण्यपापमया
ब्राह्म्याद्ययषटशक्त्तयः ॥ १२॥

आधरनवकम् मुद्राशक्त्तयः ॥ १३॥

पृथिव्यप्तेजोवाइवाकाशाश्रोत्रत्वक्चक्षुर्जिह्वघ्राण
वाक्पाणिपादपायूपस्थानि मनोविकाराः
कामाकर्षिण्यादि षोदश शक्त्तयः ॥ १४॥

वचनादानागमनविसर्गानन्दहानोपादानोपेक्षाख्य
भुद्धयोऽनङ्गकुसुमाद्यष्टौ ॥ १५॥

अलम्बुसा कुहुर्विश्वोदरा वारणा हस्तिजिह्वा यशोवती पयस्विनी
गान्धारी पूषा शङ्खिनी सरस्वतीडा पिङ्गला सुषुम्ना चेति
चतुर्दश नाड्यः सर्वसंक्ष्होभिण्यदि चतुर्दशशक्त्तयः ॥ १६॥

प्राणापानव्यानोदानसमाननागकू।र्मकृकरदेवदत्तधनंजया
दशवायवः सर्वसिद्धिप्रदादिबहिर्दशारदेवताः ॥ १७॥

एतद्वायुसंसर्गकोपाधिभेधेन रेचकः पाचकः शोषको
दाहकः प्लावक इति प्राणमुख्यवेन पंचधा जठराग्निर्भवति॥ १८॥

क्षारक उद्धारकः क्षोभको जृंभको मोहक इति
नागप्राधान्येन पंचबिधास्ते मनुष्याणां देहगा
भक्ष्ह्यभोज्यशोष्यलेह्यपेयात्मकपञ्चविधमन्नं पाचयन्ति॥ १९॥

एता दशवह्निकलाः सर्वज्ञाद्या अन्तर्दशारदेवताः ॥ २०॥

शीतोष्णासुखदुःखेच्छाः सत्त्वं रजस्तमो
वशिन्यादिशक्त्थयोअष्तौ ॥ २१॥

शब्दादि तन्मात्त्राः पंचपुष्पबाणाः ॥ २२॥ मन इक्ष्हुधनुः ॥ २३॥

रागः पाशः ॥ २४॥  द्वेषोऽङ्कुशः ॥ २५॥

अव्यक्त्त महदहंकाराः कामेक्ष्वरी वज्रेश्वरी
भगमालिन्योऽन्तस्त्त्रिकोणगा देवताः ॥ २६॥

निरुपाधिकसंविदेव कामेश्वर ॥ २७॥

सदानन्दपूर्ण स्वात्मेव परदेवता ललिता ॥ २८॥

लौहित्यमेतस्य सर्वस्य विमर्श ॥ २९॥

अनन्यचित्तत्वेन च सिद्धिः ॥ ३०॥ भावनायाः क्रिया उपचरः ॥ ३१॥

अहं त्वमस्ति नास्ति कर्तव्यमकर्तव्यमुपासितव्यमिति
विकल्पानामात्मनि विलापनम् होमः ॥ ३२॥

भवनाविषयाणामभेदभवना तर्पणम् ॥ ३३॥
पंचदशतिथिरूपेण कालस्य परिणामावलोकनम् ॥ ३४॥

एवमं मुहूर्तत्त्रितयं मुहूर्तद्वितयं मुहूर्तमात्त्रं वा
भावनापरो जीवन्मुक्त्तो भवति स एव शिवयोगीति गद्यते॥ ३५॥

आदिमतेनान्तश्चक्रभावनाः प्रतिपादिताः ॥ ३६॥
य एवं वेद सोऽथर्वशिरोऽधीते ॥ ३७॥

इत्युपनिषत् ॥
ॐ भद्रं कर्णेभिः शृणुयाम देवाः  । भद्रं
पश्येमाक्षभिर्यजत्राः।
स्थिरैरङ्गैस्तुष्टुवा{\म्+}सस्तनूभिः । व्यशेम देवहितं यदायुः ।
स्वस्ति न इन्द्रो वृद्धश्रवाः । स्वस्ति नः पूषा विश्ववेदाः।
स्वस्ति नस्तार्क्ष्योऽरिष्टनेमिः । स्वस्ति नो बृहस्पतिर्दधातु।
ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः ॥
॥ इति  भावोपनिषत्  ॥


## अधिकाध्ययनाय
* http://sanskritdocuments.org

वर्गः:उपनिषदः

## लिधंसा

## स्वयादिसँ
*हिन्दू धर्म
*उपनिषद्

पुचः:उपनिषद्
महावाक्य (उपनिषद्)

**** छगू  काव्य ख। थ्व काव्य मुक्तिक उपनिषद्‌या अन्तर्गतय् उपनिषद् दुने ला । थ्व श्रुति प्रचलनया छगू महत्त्वपूर्ण धार्मिक ग्रन्थ ख। 
## श्लोक
थुकिया श्लोक थ्व कथं दु-

महावाक्योपनिषत् 

यन्महावाक्यसिद्धान्तमहाविद्याकलेवरम् ।
विकलेवरकैवल्यं रामचन्द्रपदं भजे ॥
ॐ भद्रं कर्णेभिः श्रुणुयाम देवाः 
भद्रं पश्येमाक्षभिर्यजत्राः ।
स्थिरैरङ्गैस्तुष्टुवा{\म्+}सस्तनूभिः
व्यशेम देवहितं यदायुः ॥
ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः ॥

हरिः ॐ ॥ 

अथ होवाच भगवान्ब्रह्मापरोक्षानुभवपरोपनिषदं 
व्याख्यास्यामः । गुह्याद्गुह्यपरमेषा न प्राकृतायोपदेष्टव्या ।
सात्विकायान्तर्मुखाय परिशुश्रूषवे । अथ 
संसृतिबन्धमोक्षयोर्विद्याविद्ये चक्षुषी उपसंहृत्य
विज्ञायाविद्यालोकाण्डस्तमोदृक् । तमो हि
शारीरप्रपञ्चमाब्रह्मस्थावरान्तमनन्ताखिलाजाण्डभूतम् ।
निखिलनिगमोदितसकामकर्मव्यवहारो लोकः । 
नैषोऽन्धकारोऽयमात्मा ।विद्या हि काण्डान्तरादित्यो 
ज्योतिर्मण्डलं ग्राह्यं नापरम् । असावादित्यो ब्रह्मेत्यजपयोपहितं
हंसः सोऽहम् । प्राणापानाभ्यां प्रतिलोमानुलोमाभ्यां
समुपलभ्यैवं सा चिरं लब्ध्वा त्रिवृदात्मनि 
ब्रह्मण्यभिध्यायमाने सच्चिदानन्दः परमात्माविर्भवति । 
सहस्रभानुमच्च्हुरितापूरितत्वादलिप्या पारावारपूर इव । 
नैषा समाधिः । नैषा योगसिद्धिः । नैषा मनोलयः ।
ब्रह्मैक्यं तत् । आदित्यवर्णं तमसस्तु पारे । 
सर्वाणि रूपाणि विचित्य धीरः । नामानि कृत्वाऽभिवदन्यदास्ते । 
धाता पुरस्ताद्यमुदाजहार । शक्रः प्रविद्वान्प्रदिशश्चतस्रः । 
तमेव विद्वानमृत इह भवति । नान्यः पन्था अयनाय विद्यते । 
यज्ञेन यज्ञमयजन्त देवाः । तानि धर्माणि प्रथमान्यासन् ।
ते ह नाकं महिमानः सचन्ते । यत्र पूर्वे साध्याः सन्ति देवाः । 
सोऽहमर्कः परं ज्योतिरर्कज्योतिरहं शिवः । 
आत्मज्योतिरहं शुक्रः सर्वज्योतिरसावदोम् । 
य एतदथर्वशिरोऽधीते । प्रातरधीयानो रात्रिकृतं 
पापं नाशयति । सायमधीयानो दिवसकृतं पापं नाशयति ।
तत्सायं प्रातः प्रयुञ्जानः पापोऽपापो भवति । 
मध्यन्दिनमादित्याभिमुखोऽधीयानः 
पञ्चमहापातकोपपातकात्प्रमुच्यते । 
सर्ववेदपारायणपुण्यं लभते । 
श्रीमहाविष्णुसायुज्यमवाप्नोतीत्युपनिषत् ॥
ॐ भद्रं कर्णेभिः श्रुणुयाम देवाः 
भद्रं पश्येमाक्षभिर्यजत्राः ।
स्थिरैरङ्गैस्तुष्टुवा{\म्+}सस्तनूभिः 
व्यशेम देवहितं यदायुः ॥
ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः । हरिः ॐ तत्सत् 
इति महावाक्योपनिषत्समाप्ता ॥


## अधिकाध्ययनाय
* http://sanskritdocuments.org

वर्गः:उपनिषदः

## लिधंसा

## स्वयादिसँ
*हिन्दू धर्म
*उपनिषद्

पुचः:उपनिषद्
कलि-सण्टारण (उपनिषद्)

**** छगू  काव्य ख। थ्व काव्य मुक्तिक उपनिषद्‌या अन्तर्गतय् उपनिषद् दुने ला । थ्व श्रुति प्रचलनया छगू महत्त्वपूर्ण धार्मिक ग्रन्थ ख। 

## श्लोक
थुकिया श्लोक थ्व कथं दु-

कलिसन्तरणोपनिषत् 

यद्दिव्यनाम स्मरतां संसारो गोष्पदायते ।

सा नव्यभक्तिर्भवति तद्रामपदमाश्रये ।।

ॐ सह नाववतु । सह नौ भुनक्तु । 
सह वीर्यंकरवावहै ।
तेजस्विनावधीतमस्तु मा विद्विषावहै । 
ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः ।

हरिः ॐ । द्वापरान्ते नारदो ब्रह्माणं जगाम कथं भगवन् गां
पर्यटन् कलिं सन्तरेयमिति ।
स होवाच ब्रह्मा साधु पृष्टोऽस्मि सर्वश्रुतिरहस्यं गोप्यं
तच्छृणु येन कलिसंसारं तरिष्यसि ।
भगवत आदिपुरुषस्य नारायणस्य नामोच्चारणमात्रेण
निर्धूतकलिर्भवतीति ॥ १ ॥

नारदः पुनः पप्रच्छ तन्नाम किमिति । स होवाच हिरण्यगर्भः ।


हरे राम हरे राम राम राम हरे हरे ।
हरे कृष्ण हरे कृष्ण कृष्ण कृष्ण हरे हरे ॥

इति षोडशकं नाम्नां कलिकल्मषनाशनम् ।
नातः परतरोपायः सर्ववेदेषु दृश्यते ॥


षोडशकलावृतस्य जीवस्यावरणविनाशनम् ।
ततः प्रकाशते परं ब्रह्म मेघापाये रविरश्मिमण्डलीवेति ॥ २ ॥

पुनर्नारदः पप्रच्च्ह भगवन् कोऽस्य विधिरिति ।
तं होवाच नास्य विधिरिति ।
सर्वदा शुचिरशुचिर्वा पठन् ब्राह्मणः सलोकतां समीपतां
सरूपतां सायुज्यमेति ।
यदास्य षोडशकस्य सार्धत्रिकोटीर्जपति तदा ब्रह्महत्यां तरति । 
तरति वीरहत्याम् ।
स्वर्णस्तेयात् पूतो भवति ।
वृषलीगमनात् पूतो भवति ।
पितृदेवमनुष्याणामपकारात् पूतो भवति ।
सर्वधर्मपरित्यागपापात् सद्यः शुचितामाप्नुयात् ।
सद्यो मुच्यते सद्यो मुच्यते इत्युपनिषत् ॥ ३ ॥

ॐ सह नाववतु । सह नौ भुनक्तु । 
सह वीर्यंकरवावहै ।
तेजस्विनावधीतमस्तु मा विद्विषावहै । 
ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः ।

## लिधंसा

## स्वयादिसँ
*हिन्दू धर्म
*उपनिषद्

पुचः:उपनिषद्