open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
सत्यव्रत

**सत्यव्रत** (वा वैवस्वत मनु) हिन्दू धर्मकथं मनुया वंशज व न्हापांम्ह जुजु ख। हिन्दू बाखँ कथं वय्‌कःयात धर्म, सत्य व निष्ठाया प्रतीकया रूपय् कायेगु याइ। पौराणिक मान्यता कथं वय्‌कः हे मानव जातिया आदि पुरुष ख।

## म्हसीका व वंशावली
पौराणिक बाखं कथं, सत्यव्रत सूर्यवंशया आदि पुरुष ख। वय्‌कः सूर्य (विवस्वान) व संज्ञाया काय् ख। थ्व मन्वन्तरया जुजु जूगुलिं वय्‌कःयात **वैवस्वत मनु** नं धाइ। वय्‌कःया शासनकाल स्वया न्ह्यःया कालखण्ड प्रलय जुया न्हना वंगु खँ शास्त्रय् च्वयातःगु दु।

## मत्स्य अवतार व सत्यव्रत
सत्यव्रतया बाखं दकलय् अप्वः भगवान विष्णुया **[[मत्स्य अवतार]]** नाप स्वापू दु। भागवत पुराण व मत्स्य पुराणय् थ्व बाखं थथे कनातःगु दु:

शफरिका न्या: छक्वः सत्यव्रत खुसिइ अर्घ्य बियाच्वंबलय् वय्‌कःया ल्हातय् छम्ह चिधिम्ह न्या (शफरिका) थ्यन। उगु न्यां थःत तःधंगु न्यां नयेफु धकाः रक्षाया इनाप यात। जुजुं उगु न्यायात घलय् तल, तर न्या याकनं तःधं जुल। लिपा पुखू, खुसि व समुद्रय् तःसां नं न्या तःधं जुया हे च्वन। अन्ततः भगवान विष्णुं मत्स्य रुपय् दर्शन बियाः ७ न्हु लिपा महाप्रलय जुइगु व फुक्कं प्राणी मदया वनीगु खँ कनादिल। बाखं कथं भगवानं सत्यव्रतयात छगू तःधंगु नाःचा (लःखः) दयेकेत व उकिसि सप्तऋषि, फुक्कं प्राणीया पुसा (seeds) व वेदयात सुरक्षित तयेत आज्ञा बियादिल।

## सांस्कृतिक महत्त्व
सत्यव्रतया जीवनं मनूयात 'सत्य' व 'धैर्य'या मार्गय् वनेत प्रेरणा बियाच्वंगु दु। नेपाल मण्डलया सांस्कृतिक व धार्मिक परम्पराय् नं मत्स्य अवतार व मनुया बाखंया विशेष थाय् दु। विशेष यानाः श्राद्ध व तर्पण याइबलय् वैवस्वत मनुया नां कायेगु चलन दु।

## स्वयादिसँ

मत्स्य अवतार

मन्वन्तर

सूर्यवंश

## लिधंसा
हरिश्चन्द्र

**** वेदकथं मनुयागु वंशजयाम्ह छम्ह हिन्दू पात्र खः।

## शास्त्रय् दसु

**ऋग्वेदः सूक्तं १.२८**
| previous   = सूक्तं १.२७
 | next       = सूक्तं १.२९
 | notes      = दे. १-४ इन्द्रः, ५-६ उलूखलं, ७-८ उलूखलमुसले, ९ प्रजापतिर्हरिश्चन्द्रः, (अधिषवण-) चर्म सोमो वा। १-५ अनुष्टुप्, ७-९ गायत्री।
}}
यत्र ग्रावा पृथुबुध्न ऊर्ध्वो भवति सोतवे ।

**ऋग्वेदः सूक्तं २.२८**
पुराणानुसारेण ह्रीं बीजेन जले रसस्य उत्पादनं अपेक्षणीयः। आधुनिक विज्ञानानुसारेण, विभिन्न जीवेषु रसनायां विभिन्न एन्जाईमाः भवन्ति येषां कारणेन ते जड पदार्थेषु अपि रसानां अनुभवं कुर्वन्ति। ह्रीं बीजस्य साहाय्येन किं अयं संभवमस्ति यत् गौः जिह्वोपरि ये एन्जाईमाः सन्ति, ते अस्माकं जिह्वोपरि अपि उत्पन्नाः भवेयुः। अमृत उत्पादनं, परितृप्तिः इत्यादि गुणाः ह्रीं बीजेन सह सम्बद्धाः सन्ति। केन प्रकारेण, अयं अज्ञातमेव। भौतिक जगतस्य मध्ये अयं धारणा अस्ति यत् यदा सूर्यस्य किरणानां ओषधीषु प्रवेशं भवति, तदा विषस्य उत्पत्तिः भवति। यदा चन्द्रस्य प्रवेशं भवति, तदा अमृतस्य उत्पत्तिः भवति। चन्द्रस्य षोडश्याः कलायाः ओषधीषु प्रवेशः अमावास्यां तिथ्यां भवति। 
	स्कन्द पुराणे महाभूतेभिः सह तीर्थानां सम्बन्धनं कृतं भवति। अनेनानुसारेण जल महाभूतेन सह हरिश्चन्द्र, मध्यम इत्यादीनां तीर्थानां सम्बन्धं अस्ति। मध्यमं तीर्थं किं भवति, अस्मिन् संदर्भे ब्रह्माण्ड पुराणे ज्येष्ठ, मध्य एवं कनिष्ठ पुष्कराणां वर्णनं अस्ति। परशुरा…

**एकात्मतास्तोत्रम्**
श्री रामो भरतः कृष्णो भीष्मो धर्मस्तथार्जुनः
मार्कंडेयो हरिश्चन्द्र प्रह्लादो नारदो ध्रुवः ॥१२॥ 
हनुमान्‌ जनको व्यासो वसिष्ठश्च शुको बलिः

**काशिका — षष्ठोऽध्यायः — प्रथमः पादः**

प्रस्कण्वहरिश्चन्द्रावृषी ।।  ।।
प्रस्कण्व, हरिश्चन्द्र - इति सुट् निपात्यते, ऋषी चेदभिधेयौ भवतः। प्रस्कण्वः ऋषिः। हरिश्चन्द्रः ऋषिः।
हरिश्चन्द्रग्रहणममन्त्रार्थम् । ऋषी इति किम् ? प्रकण्वः देशः। हरिचन्द्रः माणवकः ।।

## लिधंसा
विजय

**** वेदकथं मनुयागु वंशजयाम्ह छम्ह हिन्दू पात्र खः।

## शास्त्रय् दसु

**क्रियापादः — अध्यायः १०**
अर्धमण्टपकद्वारे शङ्खचक्रोत्तमाङ्गिनौ।। 10.66 ।।
अन्तर्मण्डलसंज्ञस्य सालस्य द्वारपार्श्शयोः।
जयश्च विजय (27) श्चैव कर्तव्यौ तस्य गोपुरे।। 10.67 ।।
(27.श्चोभौ.)
एवमेवेष्यतेऽन्येषां चतुर्दिक्षु च गोपुरम्।

**चर्यापादः — अध्यायः ३१**
महामायां सप्तजिह्वं पञ्चबिन्दुसमाह्वयम् ।। 31.11 ।।
हृदयाह्लादमाकारं पवनं शुक्लमन्दरौ ।
दाक्षायणीशविजयौ मन्दरं च सरोरुहम् ।। 31.12 ।।
श्रीधरं हृदयाह्लोदं माधवं वित्तवर्धनम् ।
कुम्भं हुताशनं देवदत्तं क्षीरं सुधामयम् ।। 31.13 ।।

**पुरुषोत्तमसंहिता — अध्यायः २८**
स्थूलचक्रद्वयं मध्ये गुंजालाक्ष्मक्तकर्तनः
स्फुटिते विषमे चक्रे नारसिंहस्तु कापिलः. 26
संपूज्य मुक्तिमाप्नोति संग्रामे विजयीभवेत्
सर्वतोमुखनारसिंहः
सप्तचक्रोबहुमुखः समंतास्स्वर्णभूषितः. 27

**ब्रह्माण्डपुराणम् — उत्तरभागः — अध्यायः १३**
जय नारायणि परे नन्दिताशेषविष्टपे ॥ ३ ॥
जय श्रीकण्ठदयिते जय श्रीललितेंबिके ।
जय श्रीविजये देवि विजय श्रीसमृद्धिदे ॥ ४ ॥
जातस्य जायमानस्य इष्टापूर्तस्य हेतवे ।
नमस्तस्यै त्रिजगतां पालयित्र्यै परात्परे ॥ ५ ॥

## लिधंसा
रुरुक

**** वेदकथं मनुयागु वंशजयाम्ह छम्ह हिन्दू पात्र खः।
वृक

**** वेदकथं मनुयागु वंशजयाम्ह छम्ह हिन्दू पात्र खः।

## शास्त्रय् दसु

**अथर्ववेदः — काण्डं १९**
तेभिर्नो अद्य पायुभिर्नु पाहि दुहितर्दिवः ॥५॥
रक्षा माकिर्नो अघशंस ईशत मा नो दुःशंस ईशत ।
मा नो अद्य गवां स्तेनो मावीनां वृक ईशत ॥६॥
माश्वानां भद्रे तस्करो मा नृणां यातुधान्यः ।
परमेभिः पथिभि स्तेनो धावतु तस्करः ।

**अथर्ववेदः — काण्डं ५**
यस्त्वा पिबति जीवति त्रायसे पुरुषं त्वम् ।
भर्त्री हि शश्वतामसि जनानां च न्यञ्चनी ॥२॥
वृक्षंवृक्षमा रोहसि वृषण्यन्तीव कन्यला ।
जयन्ती प्रत्यातिष्ठन्ती स्परणी नाम वा असि ॥३॥
यद्दण्डेन यदिष्वा यद्वारुर्हरसा कृतम् ।

**अथर्ववेदः — काण्डं ६**
इन्द्राय सोममृत्विजः सुनोता च धावत ।
स्तोतुर्यो वचः शृणवद्धवं च मे ॥१॥
आ यं विशन्तीन्दवो वयो न वृक्षमन्धसः ।
विरप्शिन् वि मृधो जहि रक्षस्विनीः ॥२॥
सुनोता सोमपाव्ने सोममिन्द्राय वज्रिणे ।

**ऋग्वेदः सूक्तं १.१०५**
कदर्यम्णो महस्पथाति क्रामेम दूढ्यो वित्तं मे अस्य रोदसी ॥६॥
अहं सो अस्मि यः पुरा सुते वदामि कानि चित् ।
तं मा व्यन्त्याध्यो वृको न तृष्णजं मृगं वित्तं मे अस्य रोदसी ॥७॥
सं मा तपन्त्यभितः सपत्नीरिव पर्शवः ।
मूषो न शिश्ना व्यदन्ति माध्य स्तोतारं ते शतक्रतो वित्तं मे अस्य रोदसी ॥८॥

## लिधंसा
बाहु

**** वेदकथं मनुयागु वंशजयाम्ह छम्ह हिन्दू पात्र खः।

## शास्त्रय् दसु

**अंशुमत्काश्यपागमः — चन्द्रशेखरमूर्तिलक्षणपटलः ६६**
पार्श्वसूत्रौ च मध्यस्थं समसूत्रे तु संस्थिताः ॥ ४० ॥
पार्श्वसूत्रात्पुरो बाहु पर्यन्तं चतुरंगुलम् ।
तत्सूत्रादपरे बाहु पर्यन्तं वसुमात्रकम् ॥ ४१ ॥

**उद्धवगीता ४**
विद्या प्रादुः अभूत् तस्याः अहम् आसं त्रिवृन्मखः॥१२॥

विप्र क्षत्रिय विट् शूद्राः मुख बाहु उरु पादजाः।
वैराजात् पुरुषात् जाताः यः आत्माचारलक्षणाः॥१३॥


**काशिकावृत्तिः — चतुर्थोध्यायः**
_____Sठाऱ्ठ्JKव्_४,१.६७ः
बाहु-शब्दान्तात्प्रातिपदिकात्सञ्ज्ञायां विषये स्त्रियां ऊङ्प्रत्ययो भवति   ।
भद्रबाहूः   ।
जालबाहूः   ।

**कौटिलीय अर्थशास्त्रं १०**
* 10.2.02    तत्प्रतीकारद्विगुणं भक्त उपकरणं वाहयेत्
* 10.2.03    अशक्तो वा सैन्येष्वायोजयेत्, अन्तरेषु वा निचिनुयात्
* 10.2.04    पुरस्तान्नायकः, मध्ये कलत्रं स्वामी च, पार्श्वयोरश्वा बाहु.उत्सारः, चक्रान्तेषु हस्तिनः प्रसारवृद्धिर्वा, पश्चात् सेनापतिर्यायात् निविशेत
* 10.2.05    सर्वतो वनाजीवः प्रसारः
* 10.2.06    स्वदेशाद् अन्वायतिर्वीवधः

## लिधंसा
सगर

**** वेदकथं मनुयागु वंशजयाम्ह छम्ह हिन्दू पात्र खः।

## शास्त्रय् दसु

**ऋग्वेदः सूक्तं १०.१५**
तमीमहे महागयम् ॥ऋ. ९.६६.२०॥
यः पाञ्चजन्यमस्ति, तस्य पुरोहितं भवितुं अपेक्षा अस्ति। पुरोहितः भूत्वा सा चेतना भविष्यस्य दर्शकः, मार्गदर्शकः भविष्यति। यदि एवं न घटति, तदा तत् पांचजन्यं घोषं आसुरः अस्ति। अत्र कृष्णस्य गुरुः सांदीपनिः किं अस्ति। सांदीपनि अर्थात् यः भावी घटनासु विषये दीपनं प्राप्नोति, भव्यं प्रति किंचित् प्रकाशं प्राप्नोति। पुराणेषु सगर-पुत्रस्य असमञ्जस्य अपि अपर संज्ञा पंचजनः अस्ति। असमञ्जसः अर्थात् ऊहापोहस्य स्थिति। 
पाञ्चजन्यघोषस्य यः मूलः पञ्चजनः अस्ति, तस्य पञ्चजनस्य पञ्च घटकाः के सन्ति, अस्मिन् संदर्भे वाङ्मये विवेचना अस्ति। केषांचित् मते देवमनुष्याः, गन्धर्वाप्सरसः, पितरः, सर्पाः पञ्चजनाः सन्ति (ऐतरेय ब्राह्मणम् ३.३१)। शतपथब्राह्मण  ९.५.१.५३ मतानुसारेण य़ः घोषः आत्मानं वृङ्क्ते, यः घोषः जीवनस्य प्रेरणं करोति, तत् पञ्चचितिकस्य अग्नेः घोषमस्ति।

**ऋग्वेदः सूक्तं १०.८९**
समानमस्मा अनपावृदर्च क्ष्मया दिवो असमं ब्रह्म नव्यम् ।
वि यः पृष्ठेव जनिमान्यर्य इन्द्रश्चिकाय न सखायमीषे ॥३॥
इन्द्राय गिरो अनिशितसर्गा अपः प्रेरयं सगरस्य बुध्नात् ।
यो अक्षेणेव चक्रिया शचीभिर्विष्वक्तस्तम्भ पृथिवीमुत द्याम् ॥४॥
आपान्तमन्युस्तृपलप्रभर्मा धुनिः शिमीवाञ्छरुमाँ ऋजीषी ।

**कल्हणकृत राजतरङ्गिणी — अष्टमस्तरङ्गः**
:अप्यग्रोपस्थितं किंचित्तदादेशेन ढौकयन् । करात_8_0805कख
:सविलासं सगर्वं च तमैक्षिष्टानुगव्रजः ॥ करात_8_0805गघ
:सोन्य एवाभवत्तस्मिन्क्षणे साहसिकोप्यहो । करात_8_0806कख

**कालिकापुराणम् — अध्यायः ५७**

।।मार्कण्डेय उवाच।।
श्रुत्वेमं सगरो राजा संवादं भैरवेण वै।
वेतालेनापि भर्गस्य पुनरौर्व्वमपृच्छत।। ५७.१ ।।

## लिधंसा
रोहित

**** वेदकथं मनुयागु वंशजयाम्ह छम्ह हिन्दू पात्र खः।

## शास्त्रय् दसु

**अथर्वपरिशिष्टः — परिशिष्टः ३१-४०**
(३२,२०) शं नो देवी शं न इन्द्राग्नी शं नो वातो वातु शान्ता द्यौः पिप्पलादिशान्तिगणः ॥ इति पिप्पला[दि]शान्तिगणः ॥
(३२,२१) गने यदिति पञ्च सूक्तानि पञ्चापत्यानि भवन्ति पाञ्चजन्यानि भवन्ति पाञ्चापत्यो गणः ॥ इति पञ्चापत्यगणः ॥
(३२,२२) अम्बयो यन्ति शम्भुमयोभुभ्यां ब्रह्म जज्ञानमस्य वामस्य यो रोहित उदस्य क्रतवो मूर्धाहमिति द्वे सूक्ते विषासहिमिति सलिलगणः ॥ इति सलिलगणः ॥
(३२,२३) ये त्रिषप्ता इति विश्वकर्मा गणः ॥
(३२,२४) अघद्विष्टा देवजाता शं नो देवी वरणो वारया[तै] पिप्पली विद्रधस्य या बभ्रव इति गणकर्मा गणो भैसज्यश्च भवति ॥ इति भैषज्यगणः ॥

**अथर्वपरिशिष्टः — परिशिष्टः ४१-५०**
(४२,२.९) वस्त्रनिष्पीडतोयेन अपवित्रीकृते हि ते । उत्तिर्य वस्त्रं निष्पीड्य जपेदाध्यात्मिकानि तु ॥
(४२,२.१०) अध्यात्ममस्यवामीयं कौत्सं कौष्माण्डिकं तथा । जप्त्वाथर्वशिरश्चैव भवाशर्वीयमेव च ॥
(४२,२.११) प्राणाश्च भगवान् कालः पुरुषो मन्युरेव च । उच्छिष्टो रोहितो व्रात्य एतान्याध्यात्मिकानि तु ॥
(४२,२.१२) संवत्सरेण यत्पापं कृतं घोरमविस्तरम् । जप्त्वैतानि ततः पापान्मुच्यते नात्र संशयः ॥
(४२,२.१३) विषासहिं मनसा हि जप्त्वा गायत्रीं च तथा त्रिदिवं प्रायाति । परिभ्रष्टस्त्रिदिवात्तपःक्षये जातिस्मरत्वं पुनरेव विन्दते ॥

**अथर्ववेदः — काण्डं १३**
13.1
उदेहि वाजिन् यो अप्स्वन्तरिदं राष्ट्रं प्र विश सूनृतावत्।
यो रोहितो विश्वमिदं जजान स त्वा राष्ट्राय सुभृतं बिभर्तु ॥१॥
उद्वाज आ गन् यो अप्स्वन्तर्विश आ रोह त्वद्योनयो याः ।
सोमं दधानोऽप ओषधीर्गाश्चतुष्पदो द्विपद आ वेशयेह ॥२॥

**अथर्ववेदः — काण्डं १३ — सूक्तम् ०१**
| previous   = 
 | next       = सूक्तं १३.२
 | notes      = दे. अध्यात्मम्, रोहितादिदैवत्यम्( ३ मरुतः, २८-३१ अग्निः, ३१ बहुदेवताः)। त्रिष्टुप्, - - - - -- -
}}

## लिधंसा
असमञ्जस्

**** वेदकथं मनुयागु वंशजयाम्ह छम्ह हिन्दू पात्र खः।

## शास्त्रय् दसु

**वाचस्पत्यम् — अष्टार**
: असमञ्जसमिति मत्वा तथापि तरलायते चेतः” उद्भटः ।
**असमञ्जस्**  पु० सम् + अन्ज--असुन् न० त० । सगरनृपज्येष्ठ-
: पुत्रे अंशुमतः पितरि सूर्य्यवंश्ये क्षत्रियभेदे तत्कथा
: “अयोध्याधिपतिः श्रीमान् पूर्ब्बमासीन्नराधिपः । सगरो-

## लिधंसा
भगीरथ

**** वेदकथं मनुयागु वंशजयाम्ह छम्ह हिन्दू पात्र खः।

## शास्त्रय् दसु

**कल्किपुराणम् — अध्यायः १७**
तत् सुतः सगरस् तस्माद् असमञ्जास् ततो ऽंशुमान्))17
ततो दिलीपस् तत् पुत्रो भगीरथ इति स्मृतः
येनानीता जाह्नवीयं ख्याता भगीरथी भुवि)

**कल्किपुराणम् — तृतीय अंशः**
तत् सुतः सगरस् तस्माद् असमञ्जास् ततो ऽंशुमान्))17
ततो दिलीपस् तत् पुत्रो भगीरथ इति स्मृतः
येनानीता जाह्नवीयं ख्याता भगीरथी भुवि)

**कल्किपुराणम् — सम्पूर्ण भाग**
तत् सुतः सगरस् तस्माद् असमञ्जास् ततो ऽंशुमान्))17
ततो दिलीपस् तत् पुत्रो भगीरथ इति स्मृतः
येनानीता जाह्नवीयं ख्याता भगीरथी भुवि)

**कालहस्तीशविलासः**
धारयिष्यामि शैलराजसुतामहम् ।। 
इत्यादि वचनै भगीरथ तपसा प्रीतेन 
परब्रह्मणापरमकारुणि केन भगवता परमेश्वरेण 
भगीरथानुग्रहाय शिरसा गङ्गायाधारणेऽपि नाधिक्यहानिः

## लिधंसा
नाभाग

**** वेदकथं मनुयागु वंशजयाम्ह छम्ह हिन्दू पात्र खः।

## शास्त्रय् दसु

**ऋग्वेदः सूक्तं १०.६१**
आत्मसंस्कृतिर्वाव शिल्पानि च्छन्दोमयं वा एतैर्यजमान आत्मानं संस्कुरुते। नाभानेदिष्ठं शंसति। रेतो वै नाभानेदिष्ठो रेतस्तत्सिञ्चति। तमनिरुक्तं शंसत्यनिरुक्तं वै रेतो गुहायोन्यां सिच्यते। स रेतोमिश्रो भवति ........ तं होता रेतोभूतं सिक्त्वा मैत्रावरुणाय संप्रयच्छत्येतस्य त्वं प्राणान्कल्पयेति - ऐ.ब्रा. ६.२७
भागवतपुराणे ९.४ एवं शिवपुराणे  ३.२९.२ अपि नाभागस्य आख्यानं द्रष्टव्यः
कौ.ब्रा. २३.८

**ऋग्वेदः सूक्तं ८.३९**
## 
{{टिप्पणी|
नाभाग/नाभानेदिष्ठोपरि टिप्पणी (डा. श्रद्धा चौहान) 
नाभि उपरि टिप्पणी

**पद्मपुराणम् — खण्डः १ (सृष्टिखण्डम्) — अध्यायः ०८**
इक्ष्वाकुः कुशनाभश्च अरिष्टो धृष्ट एव च७६।
नरिष्यंतः करूषश्च शर्यातिश्च महाबलः।
पृषध्रश्चाथ नाभागः सर्वे ते दिव्यमानुषाः७७।
अभिषिच्य मनुः पूर्वमिलं पुत्रं स धार्मिकम्।
जगाम तपसे भूयः पुष्करं स तपोवनं७८।

**मत्स्यपुराणम् — अध्यायः १२**
नरिष्यन्तस्य पुत्रोऽभूच्छुचो नाम महाबलः। 
नाभागस्याम्बरीषस्तु धृष्टस्य च सुतत्रयम्।। १२.२० ।।
धृतकेतुश्चित्रनाथो रणधृष्टश्च वीर्य्यवान्।

## लिधंसा
अम्बरीश

**** वेदकथं मनुयागु वंशजयाम्ह छम्ह हिन्दू पात्र खः।

## शास्त्रय् दसु

**शब्दकल्पद्रुमः — श्रथ**
:सप्तीनाञ्चेव गन्धर्व्वा नदीनां जाह्नवी यथा ।
:पुराणानां तथा राजन् श्रीभागवतमुत्तमम् ॥
:अम्बरीश उवाच ।
:पुराणं तं भागवतं पठ मे पुरतो हरेः ।
:चरितं दैत्यराजस्य प्रह्लादस्य च मत्पतेः ॥

## लिधंसा
ऋतुपर्ण

**** वेदकथं मनुयागु वंशजयाम्ह छम्ह हिन्दू पात्र खः।

## शास्त्रय् दसु

**नलोपाख्यानम्**
आमन्त्र्य भीमं राजानमार्तः शोचन्नलं नृपम्।
अटमानस्ततो ऽयोध्यां जगाम नगरीं तदा॥३-५७-२२॥
ऋतुपर्णं स राजानमुपतस्थे सुदुःखितः।
भृतिं चोपययौ तस्य सारथ्येन महीपते॥३-५७-२३॥
बृहदश्व उवाच।

**पद्मपुराणम् — खण्डः ५ (पातालखण्डः) — अध्यायः ०३१**
स यद्वदिष्यति क्षिप्रं तत्कुरुष्व समाहितः ।
यथा त्वत्कृतपापस्य निष्कृतिर्हि भविष्यति ४०।
स तु तद्वचनं श्रुत्वा जगाम ऋतुपर्णकम् ।
रामभक्तं रिपौ मित्रे समदृष्ट्या समंजसम् ४१।
स तस्मै कथयामास यज्जातं गोवधादिकम् ।

**पाकदर्पणम्**
:
:एकाकी नैषधः प्राप्य , कदाचित् कलिनाशनः ।
:ऋतुपर्णस्य नगरीं , राजानम् इदम् अब्रवीत् ॥१॥
:स्वदेशं हि परित्यज्य , बाहुकाख्यो ऽहम् आगतः ।
:अश्वानां वाहने राजन् , पृथिव्यां नास्ति मत्समः ॥२॥

**महाभारतम्-03-आरण्यकपर्व-069**

ऋतुपर्णेन दमयन्तीस्वयंवराय बाहुकं सारत्येनियोज्य वार्ष्णेयेन सह विदर्भान्प्रति प्रस्थानम् ।। 1 ।।
वार्ष्णेयेन बाहुके सारथ्यकौशलेन नलत्वसंभावना ।। 2 ।।


## लिधंसा
सर्वकाम

**** वेदकथं मनुयागु वंशजयाम्ह छम्ह हिन्दू पात्र खः।

## शास्त्रय् दसु

**अग्निपुराणम् — अध्यायः २१२**
अग्निरुवाच
काम्यदानानि वक्ष्यामि सर्वकाम प्रदानि ते  ।२१२.००१
नित्यपूजां मासि मासि कृत्वाथो काम्यपूजनं  ॥२१२.००१
व्रतार्हणं गुरोः पूजा वत्सरान्ते महार्चनं  ।२१२.००२

**ईशादिविंशोत्तरशतोपनिषदः — उपनिषद‌-१०१-११०**
इति दत्तात्रेयोपनिषत्सु प्रथमः खण्डः  ॥१॥
ओमिति व्याहरेत्  ।  ॐ नमो भगवते दत्तात्रेयाय स्मरणमात्रसंतुष्टायमहाभयनिवारणाय महाज्ञानप्रदाय चिदानन्दात्मने बालोन्मत्तपिशाचवेषा-येनि महायोगिनेऽवधूनायेति अनसूयानन्दवधेनायात्रिपुत्रायेति सर्वकाम-----Page------------------६२३--फलप्रदाय ओमिति व्याहरेत्  ।  भवबन्धमोचनायेति ह्रीमिति व्याहरेत्  ।सकलविभूतिदायेति क्रोमिति व्याहरेत्  ।  साध्याकर्षणायेति सौरिति व्याहरेत्  ।सर्वमनःक्षोभणायेति श्रीमिति व्याहरेत्  ।  महोमिति व्याहरेत्  ।  चिरंजीविनेवषडिति व्याहरेत्  ।  वशीकुरु वशीकुरु वौषडिति व्याहरेत्  ।  आकर्षयाकर्षयहुमिति व्याहरेत्  ।  विद्वेषय विद्वेषय फडिति व्याहरेत्  ।  उच्चाटयोच्चाटय ठठेतिव्याहरेत्  ।  स्तम्भय स्तम्भय खखेति व्याहरेत्  ।  मारय मारय नमः संपन्नायनमः संपन्नाय स्वाहा पोषय पोषय परमन्त्रपरयन्त्रपरतन्त्रांश्छिन्धि च्छिन्धिग्रहान्निवारय निवारय व्याधीन्निवारय निवारय दुःखं हरय हरय दारिद्र्यंविद्रावय विद्रावय देहं पोषय पोषय चित्तं तोषय तोषयेति सर्व…

**ईशादिविंशोत्तरशतोपनिषदः — उपनिषद‌-३१-४०**
ध्यायतेऽध्यासितातेन तन्यते प्रेर्यते पुनः  ।  सूयते पुरुषार्थं च तेनैवाधिष्ठितं जगत्  ॥४॥
गौरनाद्यन्तवती सा जनित्री भूतभाविनी  ।  सितासिता च रक्ता च सर्वकाम-दुघा विभोः  ॥५॥
पिबन्त्येनामविषयामविज्ञातां कुमारकाः  ।  एकस्तु पिबतेदेवः स्वच्छन्दोऽत्र वशानुगः  ॥६॥

**कौशिकपद्धतिः — अध्यायः ०२**
[त्रिर्ज्योतिः कुरुते ॥ कौशिकसूत्र २,१{११}.१२ ॥]
ऽये त्रिषप्ताःऽ इति सूक्तेन त्रिरहनि मध्य अग्निं प्रज्वालयति सर्वकामः ॥
[उपतिष्ठते ॥ कौशिकसूत्र २,१{११}.१३ ॥]

## लिधंसा
मित्रसह

**** वेदकथं मनुयागु वंशजयाम्ह छम्ह हिन्दू पात्र खः।
सिन्धुद्वीप

**** वेदकथं मनुयागु वंशजयाम्ह छम्ह हिन्दू पात्र खः।

## स्वयादिसँ
*हिन्दू धर्म

## शास्त्रय् दसु

**अग्निपुराणम् — अध्यायः २१५**
विप्रुषोऽष्टौ क्षिपेदूर्ध्वमाजन्मकृतपापजित् ॥४०
अन्तर्जले ऋतञ्चेति जपेत्त्रिरघमर्षणं  ।४१
आपोहिष्ठेत्यृचोऽस्याश्च सिन्धुद्वीप ऋषिः स्मृतः  ॥४१
ब्राह्मस्नानाय छन्दोऽस्य गायत्री देवता जलं  ।४२
मार्जने विनियोगस्य हयावभृथके क्रतोः  ॥४२

**ईशानशिवगुरुदेवपद्धतिः**
दधिक्राविण्ण- आद्येनाप्यापोहिष्ठादिभिस्तथा ।। ९-८९ ।।
आपोहिष्ठादिकानां तु सिन्धुद्वीप ऋषिः स्मृतः ।
आपो वै देवता छन्दो गायत्रं प्रोक्षणे विधिः ।। ९-९० ।।

**ऋग्वेदः ऋषिसूची**
आप्सवः । दृश्यताम्-मनुः
आमहीयुवः । दृश्यताम्-उरुक्षयः
आम्बरीषः । दृश्यताम्-सिन्धुद्वीपः
आम्भृणी । दृश्यताम्-वाक्
आयुः काण्वः ८.५२

**ऋग्वेदः सूक्तं १०.९**
{{header
 | title      = ऋग्वेदः - मण्डल १०
 | author     = त्रिशिरास्त्वाष्ट्रः, सिन्धुद्वीप आम्बरीषो वा
 | translator = 
 | section    = सूक्तं १०.९

## लिधंसा
अश्मक

**** वेदकथं मनुयागु वंशजयाम्ह छम्ह हिन्दू पात्र खः।

## शास्त्रय् दसु

**अष्टाध्यायी हिन्दी व्याख्या सहितम् — चतुर्थः अध्यायः**
[४|१|१७२] **कुरूनादिभ्योण्यः** - कुरु और नकारादि क्षत्रियबोधक जनपदवाची शब्द से ण्य (य) प्रत्यय होता है। | *कुरोरपत्यम् (कुरु का अपत्य) और कुरुणां राजा (कुरुओं का राजा) - इन दोनों ही अर्थों में षष्ठयन्त कुरु शब्द से ण्य प्रत्यय हो कुरु य रूप बनता है। तब आदिवृद्धि और उकार को गुणादेश आदि होकर प्रथमा के एकवचन में कौरव्यः रूप सिद्ध होता है। नादिभ्यः == नैषध्यः, नैपथ्यः।
[४|१|१७३] *'साल्वावयवप्रत्यग्रथकलकूटाश्मकादिञ्** - साल्वावयव, प्रत्यग्र, कलकूट तथा अश्मक शब्दों में अपत्यार्थ में ज्युङ् प्रत्यय होता है। | ''साल्वावयवेभ्यः- औदुम्बरिः, तैलखलिः, माद्रकारिः, यौगन्धरिः, भौलिङ्गिः, शारदण्डिः, प्रात्यग्रथिः। कालकूटिः, आश्मकिः।
[४|१|१७४] **तेतद्राजाः** - अञादि प्रत्ययों की तद्राज संज्ञा होती है। | ''(पाञ्चालः, पाञ्चालौ) पञ्चालाः, आङ्गः, आङ्गौः), अङ्गाः

**काशिकावृत्तिः — चतुर्थोध्यायः**
____________________________________________________________________
#<साल्वावयव-प्रत्यग्रथ-कलकूट-अश्मकादिञ्>#   । । PS_४,१.१७३  । ।
_____Sठाऱ्ठ्JKव्_४,१.१७३ः

**बृहत्संहिता — अध्यायः ११**
ये शस्तास्तान्हित्वा केतुभिर्*आधूपिते[क्.आधूमिते] +अथ वा स्पृष्टे ।	
 नक्षत्रे भवति वधो येषां राज्ञां प्रवक्ष्ये तान् ।।	११.५३ ।।<br>
 अश्विन्यां अश्मकपं भरणीषु किरातपार्थिवं हन्यात् ।	
 बहुलासु कलिङ्गेशं रोहिण्यां शूरसेनपतिम् ।।	११.५४ ।।<br>
 औशीनरं अपि सौम्ये जलजाजीवाधिपं तथार्द्रासु ।

**वाचस्पत्यम् — अवित्त**
: “अश्नीतपिबतीयन्ती प्रसृता स्मरकम्म श” भट्टिः ।
**अश्मक'''  पु० अश्मेव स्थिरः निश्चलत्वात् इवार्थेकन् । १ ऋषिभेदे
: “वेदस्थानेन वात्स्येन तथाश्मकसुमन्तुना” भा० शा० प० ।
: २ दक्षिणदेशस्थे देशभेदे । “गन्तव्योमलयः श्रीमान् पर्व्वतो

## लिधंसा
शतरथ

**** वेदकथं मनुयागु वंशजयाम्ह छम्ह हिन्दू पात्र खः।

## शास्त्रय् दसु

**पैप्पलादसंहिता — काण्डम् ०१**
बृहस्पते पुरयेता विशामिह्यग्निः पश्चादभि नुदात्यायतीः । 
वायुरेना दक्षिणतः पूषोत्तरादपानुदात् ।।२ ।। 
आा सहस्री शतरथ आ रेवान्येतु नो विशन् । 
इन्द्रो वामेन विश्पतिरा रूपेण बृहस्पतिः ।३। 
स्वर्जुष्टः कश्यपस्य स राष्ट्रे जागरत् स्वे ।

## लिधंसा
दीर्घबाहु

**** वेदकथं मनुयागु वंशजयाम्ह छम्ह हिन्दू पात्र खः।

## शास्त्रय् दसु

**चिन्मयदीक्षाविधानम्**
धान्यभु । रूपवाङ्भुवभु । निधीश भु । मेघवाहनभु । कपर्दिभु । 
पञ्चशिखभु । पञ्चान्तकभु । तीक्ष्णभु । सूक्ष्म द्धभु । मेघनाद्रथ 
भुवनाय नमः । बलान्तकभु । दीर्घबाहुभु । क्षयभद्रभु । श्वेतभु । 
यबलभु । पाशहस्तभु । अतिबलभु । दंक्षभु । ऊर्ध्वकेशभु । भयानकभु । 
क्रूरदृष्टिभु । हन्तभु । मारणभु । निरृतिभु । धर्मपत्नी भुवनाय

**बालचरितम्**
अभिनवकमलामलायताक्षः 	
शशिनिभमूर्तिरुदारनीलवासाः। 	
रजतपरिघवृत्त दीर्घबाहु- 	
श्चलदसितोत्पल पत्र चित्रमालः ॥ 9 ॥ 	
**दामोदरः**- आर्य! एतावेवावाभ्यां युद्धसन्नद्धाविति मन्ये।

**बालचरितम् — sandbox**
अभिनवकमलामलायताक्षः 	
शशिनिभमूर्तिरुदारनीलवासाः। 	
रजतपरिघवृत्त दीर्घबाहु- 	
श्चलदसितोत्पल पत्र चित्रमालः ।। 9 ।। 	
दामोदरः- आर्य! एतावेवावाभ्यां युद्धसन्नद्धाविति मन्ये।

**वाचस्पत्यम् — गर्भलक्षण**
: वीरबाहुरलांलुपः । अभयो रौद्रकर्मा च तथा दृढ़रथश्च
: यः । अनाधृव्यः कुण्डभेदी विरावी दीर्घलोचनः ।
: प्रमथश्च प्रमाथी च दीर्घरोमश्च वीर्य्यवान् । दीर्घबाहु-
: र्महाबाहुर्व्यूढोरुः कनकध्वजः । कुण्डाशी विरजाश्चैव
: दुःशला च शताधिका” ।

## लिधंसा
रघु

**** वेदकथं मनुयागु वंशजयाम्ह छम्ह हिन्दू पात्र खः।

## शास्त्रय् दसु

**ऋग्वेदः सूक्तं १.६४**
पिन्वन्त्यपो मरुतः सुदानवः पयो घृतवद्विदथेष्वाभुवः ।
अत्यं न मिहे वि नयन्ति वाजिनमुत्सं दुहन्ति स्तनयन्तमक्षितम् ॥६॥
महिषासो मायिनश्चित्रभानवो गिरयो न स्वतवसो रघुष्यदः ।
मृगा इव हस्तिनः खादथा वना यदारुणीषु तविषीरयुग्ध्वम् ॥७॥
सिंहा इव नानदति प्रचेतसः पिशा इव सुपिशो विश्ववेदसः ।

**ऋग्वेदः सूक्तं १.८५**
प्र यद्रथेषु पृषतीरयुग्ध्वं वाजे अद्रिं मरुतो रंहयन्तः ।
उतारुषस्य वि ष्यन्ति धाराश्चर्मेवोदभिर्व्युन्दन्ति भूम ॥५॥
आ वो वहन्तु सप्तयो रघुष्यदो रघुपत्वानः प्र जिगात बाहुभिः ।
सीदता बर्हिरुरु वः सदस्कृतं मादयध्वं मरुतो मध्वो अन्धसः ॥६॥
तेऽवर्धन्त स्वतवसो महित्वना नाकं तस्थुरुरु चक्रिरे सदः ।

**काशिकावृत्तिः — अष्टमोध्यायः**
वालः, वारः  ।
मूलम्, मूरम्  ।
लघु, रघु  ।
असुरः, असुलः  ।
अलम्, अरम्  ।

**कुवलयानन्दः**
;१२१ सन्देहसङ्करालङ्कारः
सन्देहसंकरो यथा- (रघु. ६/८५)
शशिनमुपगतेयं कौमुदी मेघमुक्तं
जलनिधिमनुरूपं जह्नुकन्यावतीर्णा। 

## लिधंसा
प्रमोद

**** वेदकथं मनुयागु वंशजयाम्ह छम्ह हिन्दू पात्र खः।

## शास्त्रय् दसु

**अनुक्रमणिका**
* हर्ष,1/4/24/2/4,पुं/
* प्रमोद,1/4/24/2/5,पुं/
* आमोद,1/4/24/2/6,पुं/

**अवधूतोपनिषत्**
तस्य प्रियं शिरः कृत्वा मोदो दक्षिणपक्षकः ।
प्रमोद उत्तरः पक्ष आनन्दो गोष्पदायते ॥ ३॥
गोपालसदृशां शीर्षे नापि मध्ये न चाप्यधः ।

**आग्निवेश्यगृह्यसूत्रम् — प्रश्नः १**
अथ पञ्चमोऽध्यायः
अनृक्षरा ऋजवः सन्तु पन्था येभिः सखायो यन्ति नो वरेष्यम् । समर्यमा संभगो नो निनीयात् सञ्जास्पत्यं सुयममस्तु देवाः । अयं कूर्चः । मयि गृह्णाम्यग्रे अग्निं रायस्पोषाय सुप्रजास्त्वाय सुवीर्याय । मयि प्रजां मयि वर्चो दधाम्यरिष्टाः स्याम तनुवा सुवीराः । यो नो अग्निः पितरो हृत्स्वन्तरमर्त्यो मर्त्या ँ! आविवेश । तमात्मन् परिगृह्णीमहे वयं मा सो अस्माँ अवहाय परागात् । भूर्भुवःस्वः । प्रजापतिः स्त्रियां यशो मुष्कयोरदधात् सपम् । कामस्य तृप्तिमानन्दं तस्याग्ने भाजयेह मा । मोदः प्रमोद आनन्दो मुष्कयोर्निहितः सपः । सृत्वेव कामस्य तृप्याणि दक्षिणानां प्रतिग्रहे । मनसश्चित्तमाकूतिं वाचः सत्यमशीमहि । पशूनां रूपमन्नस्य यशः श्रीः श्रयतां मयि । यथाहमस्या अतृपं स्त्रियै पुमान् यथा स्त्री तृप्यति पुंसि प्रिये प्रिया । एवं भगस्य तृप्याणि यज्ञस्य काम्यः प्रियाम् । ददामीत्यग्निर्वदति । तथेति वायुराह तत् । हन्तेति सत्यं चन्द्रमाः । आदित्यः सत्यमोमिति । आपस्तत् सत्यमाभरन् । यशो यज्ञस्य दक्षिणाम् । अ…

**आञ्जनेयसहस्रनामावलिः**
ॐ धर्माय नमः । 
ॐ प्रमोदनाय नमः । 
ॐ जितामित्राय नमः ।

## लिधंसा
मूलक

**** वेदकथं मनुयागु वंशजयाम्ह छम्ह हिन्दू पात्र खः।

## शास्त्रय् दसु

**अनुक्रमणिका**
* उपोदका,2/4/157/2/2,स्त्री/
* मूलक,2/4/157/2/3,पुं-नपुं/
* हिलमोचिका,2/4/157/2/4,स्त्री/

**अष्टाङ्गहृदयम् — उत्तरस्थानम्**
पिशाचानां बलिः सीधुः पिण्याकः पललं दधि ॥ ४४ ॥
मूलकं लवणं सर्पिः स-भूतौदन-यावकम् ।
हरिद्रा-द्वय-मञ्जिष्ठा-मिशि-सैन्धव-नागरम् ॥ ४५ ॥

**अष्टाङ्गहृदयम् — चिकित्सास्थानम्**
मुद्गाद्यैर् लघुभिर् यूषाः कुलत्थैश् च ज्वरापहाः ॥ ७४ ॥
कारवेल्लक-कर्कोट-बाल-मूलक-पर्पटैः ।
वार्ताक-निम्ब-कुसुम-पटोल-फल-पल्लवैः ॥ ७५ ॥

**अष्टाङ्गहृदयम् — शारीरस्थानम् — अध्यायः १**
१.६४bv स-घृतान्वासनं हितम्
शुष्क-मूलक-कोलाम्ल-कषायेण प्रशस्यते ।
शताह्वा-कल्कितो वस्तिः स-तैल-घृत-सैन्धवः ॥ ६५ ॥

## लिधंसा
अज

**** वेदकथं मनुयागु वंशजयाम्ह छम्ह हिन्दू पात्र खः।

## शास्त्रय् दसु

**ऋग्वेदः सूक्तं १.१०**
गवा॒मप॑ व्र॒जं वृ॑धि कृणु॒ष्व राधो॑ अद्रिवः ॥७
सु॒ऽवि॒वृत॑म् । सु॒निः॒ऽअज॑म् । इन्द्र॑ । त्वाऽदा॑तम् । इत् । यशः॑ ।
गवा॑म् । अप॑ । व्र॒जम् । वृ॒धि॒ । कृ॒णु॒ष्व । राधः॑ । अ॒द्रि॒ऽवः॒ ॥७

**ऋग्वेदः सूक्तं १.१००**
अ॒पां तो॒कस्य॒ तन॑यस्य जे॒षे म॒रुत्वा॑न्नो भव॒त्विन्द्र॑ ऊ॒ती ॥११
सः । जा॒मिऽभिः॑ । यत् । स॒म्ऽअजा॑ति । मी॒ळ्हे । अजा॑मिऽभिः । वा॒ । पु॒रु॒ऽहू॒तः । एवैः॑ ।
अ॒पाम् । तो॒कस्य॑ । तन॑यस्य । जे॒षे । म॒रुत्वा॑न् । नः॒ । भ॒व॒तु॒ । इन्द्रः॑ । ऊ॒ती ॥११

**ऋग्वेदः सूक्तं १.११२**
याभिर्नरा शयवे याभिरत्रये याभिः पुरा मनवे गातुमीषथुः ।
याभिः शारीराजतं स्यूमरश्मये ताभिरू षु ऊतिभिरश्विना गतम् ॥१६॥
याभिः पठर्वा जठरस्य मज्मनाग्निर्नादीदेच्चित इद्धो अज्मन्ना ।
याभिः शर्यातमवथो महाधने ताभिरू षु ऊतिभिरश्विना गतम् ॥१७॥
याभिरङ्गिरो मनसा निरण्यथोऽग्रं गच्छथो विवरे गोअर्णसः ।

**ऋग्वेदः सूक्तं १.१७४**
दनो विश इन्द्र मृध्रवाचः सप्त यत्पुरः शर्म शारदीर्दर्त् ।
ऋणोरपो अनवद्यार्णा यूने वृत्रं पुरुकुत्साय रन्धीः ॥२॥
अजा वृत इन्द्र शूरपत्नीर्द्यां च येभिः पुरुहूत नूनम् ।
रक्षो अग्निमशुषं तूर्वयाणं सिंहो न दमे अपांसि वस्तोः ॥३॥*
शेषन्नु त इन्द्र सस्मिन्योनौ प्रशस्तये पवीरवस्य मह्ना ।

## लिधंसा
कृष्ण

**** वेदकथं मनुया वंशजयाम्ह छम्ह हिन्दू पात्र खः । महाभारतया बाखं कथं भगवान बिष्णुया छगू अवतार रुप ।

## शास्त्रय् दसु

**अग्निपुराणम् — अध्यायः १८८**
फाल्गुने च सिते पक्षे गोविन्दद्वादशीव्रती  ॥१८८.००४
विशोकद्वादशीकारी यजेदाश्वयुजे हरिं  ।१८८.००५
लवणं मार्गशीर्षे तु कृष्णमभ्यर्च्य यो नरः  ॥१८८.००५
ददाति शुक्लद्वादश्यां स सर्वरसदायकः  ।१८८.००६
टिप्पणी

**अग्निपुराणम् — अध्यायः २६९**
नन्दकस्यापरां मूर्त्तिं स्मर शत्रुनिवर्हण ।। २६९.२९ ।।
नीलोत्पलदलश्याम कृष्ण दुःस्वप्ननाशन ।
असिर्विशसनः खड्गस्तीक्ष्णधारो दुरासदः ।। २६९.३० ।।

**अग्निपुराणम् — अध्यायः २७५**
कार्त्तवीर्यस्य च शतं पुत्त्राणां पञ्च वै पराः ।। २७५.८ ।।
सूरसेनश्च सूरश्च धृष्टोक्तः कृष्ण एव च ।
जयध्वजश्च नामासीदावन्त्यो नृपतिर्महान् ।। २७५.९ ।।

**अग्निपुराणम् — अध्यायः ३६**
द्वारपालविष्णुकुम्भवर्धनीः प्रार्थयेद्धरिं  ।३६.००५
अतो देवेति मन्त्रेण मूलमन्त्रेण कुम्भके  ॥३६.००५
कृष्ण कृष्ण नमस्तुभ्यं गृह्णीष्वेदं पवित्रकं  ।३६.००६
पवित्रीकरणार्थाय वर्षपूजाफलप्रदं  ॥३६.००६
पवित्रकं कुरुध्वाद्य यन्मया दुष्कृतं कृतं  ।३६.००७

## लिधंसा
राम

thumb|390x390px
**** वेदकथं मनुयागु वंशज याम्ह छम्ह हिन्दू पात्र खः।

## शास्त्रय् दसु

**अग्निपुराणम् — अध्यायः १५७**
षट्भिस्त्रिभिरथैकेन क्षत्रविट्शूद्रयोनिषु  ॥१५७.००३
ब्राह्मणः शुद्धिमाप्नोति क्षत्रियस्तु तथैव च  ।१५७.००४
विट्शूद्रयोनेः शुद्धिः स्यात्क्रमात्परशुरामक  ॥१५७.००४
षड्रात्रेण त्रिरात्रेण षड्भिः शूद्रे तथा विशः  ।१५७.००५
आदन्तजननात्सद्य आचूडान्नैशिकी श्रुतिः(१)  ॥१५७.००५

**अग्निपुराणम् — अध्यायः २२४**
त्रिवर्गपादपस्तत्र रक्षया फलभाग्‌ भवेत् ।। २२४.२ ।।
कामाधीनाः१ स्त्रियो राम तदर्थं रत्नसङ्‌ग्रहः ।
सेव्यास्ता नातिसेव्यास्च भूभुजा विषयैषिणा ।। २२४.३ ।।

**अग्निपुराणम् — अध्यायः २२७**
त्रियवं कृष्णलं विद्धि माषस्तत्‌पञ्चकं भवेत् ।। २२७.१ ।।
कृष्णलानां तथा षष्ट्या१ कर्षार्द्धं राम कीर्त्तितं ।
सुवर्णश्च विनिर्द्दिष्टो राम षोडशमाषकः ।। २२७.२ ।।

**अग्निपुराणम् — अध्यायः २२९**
भूम्यम्बुधाराग्रहणं६ शत्रूणाञ्चैव विक्रिया ।
जयो विवादे द्युते च सङ्‌ग्रामे च तथा द्विज ।। २२९.२३ ।।
भक्षणञ्चार्ट्रमांसानाम्पायसस्य च भक्षणं ।

## लिधंसा
नभस्

**** वेदकथं मनुयागु वंशजयाम्ह छम्ह हिन्दू पात्र खः।

## शास्त्रय् दसु

**अनुक्रमणिका**
* समीरण,1/1/62/2/5,पुं/
* नभस्वत्,1/1/63/1/1,पुं/
* वात,1/1/63/1/2,पुं/

**काल-क्रिया-पाद**
आर्य३.१२क/ षष्ट्या सूर्य-अब्दानाम् प्रपूरयन्ति ग्रहास् भ-परिणाहम्/
आर्य३.१२ग/ दिव्येन नभस्-परिधिम् समम् भ्रमन्तस् स्व-कक्ष्यासु//
आर्य३.१३क/ मण्डलम् अल्पम् अधस्तात् कालेन अल्पेन पूरयति चन्द्रस्/

**काशकृत्स्न-धातुपाठः — क्र्यादिगणः (८)**
२७. व्री वरणे--आवरणे वीणाति--आच्छादयति । व्रीतः, व्रीतवान् = द्वौ आवारके । व्रीतम् ,व्रीतिः--द्वौ आवरणे ।
२८. भ्री भरणे--रक्षणे । भ्रीणाति--रक्षति । भ्रीतः, भ्रीतवान्--द्वौ रक्षके । भ्रीतम् , भ्रीतिः--द्वौ रक्षणे ।
२९. णभ तुभ क्षिप हिंसायाम्--मारणे । नभ्नाति, नभ्नीते--मारयति । नभस् --आकाशः। नभस्वान्--मेघः । नभोलिप्सुः--शतरुद्रेष्वेकतमः । तुभ्नाति, तुभ्नीते--ताडयति । तुब्धः, तुब्धवान्--द्वौ ताडयितरि। तुब्धम् , तुब्धिः--द्वौ ताडने । क्षिप्नादीनां1 न नो ण:--क्षिप्ना--प्रभृतीनां नकारस्य णकारो न भवति । क्षिप्नाति, क्षिप्नीते--कम्पते चलति । क्षिप्तः, क्षिप्तवान्--द्वौ कम्पके । क्षिप्तम् , क्षिप्तिः--द्वौ कम्पने।
३०. क्षुप गर्वे--क्षुप्नाति, क्षुप्नीते--गर्वति । क्षुपः--सूर्यवंशस्थ एको राजा ।
३१. ज्ञा अवबोधने--ज्ञाने । ज्ञाजनोर्जा--ज्ञा जन इत्येतयोः 'जा' [आदेशो] भवति । जानाति, जानीते--अवबुध्यति । जातः, जायमानः--अवबोधकः, उत्पन्नः । ज्ञाता--अवबोद्धा । ज्ञानम् , ज्ञेयम्--द्वौ ज्ञातुं योग्ये । ज्ञा…

**काशकृत्स्न-धातुपाठः — दिवादिगणः (३)**
}}
145
७३. णभ तुभ हिंसायाम्--नभ्यति--हिनस्ति । नभस्--आकाशः । तुभ्यति--ताडयति । तोभन् , तोभकः, तुब्धः, तुब्धवान् , तोब्धा--पञ्च कशायाम् ('चाबक' इति भाषायाम )। तुब्धिः, तुब्धम, तोब्धव्यम्, तोभनम, तोभनीयम् . तोभः, तोभ्यम् , तुप--अष्टौ ताडन क्रियायाम् ।
७४. क्लिदू आर्दीभावे--क्लिदयति--आर्दीभवति। क्लेदन , क्लोदकः, क्लिन्नः, क्लिन्नवान्--चत्वार आर्दै । क्लिन्निः, क्लिन्नम् , क्लेदनम् , क्लेदनीयम् , क्लेद्यम्आर्दीभवने । 
७५. बिमिदा स्नेहने--मेद्यति--स्निह्यति । मेदन् , मेदकः, मिन्नः, मिन्नवान्-- चत्वारः ] स्नेहके । मिन्नः--आकाशः (१)।

## लिधंसा
पुण्डरीक

**** वेदकथं मनुयागु वंशजयाम्ह छम्ह हिन्दू पात्र खः।

## शास्त्रय् दसु

**अनुक्रमणिका**
* दैत्यारि,1/1/19/1/1,पुं/
* पुण्डरीकाक्ष,1/1/19/1/2,पुं/
* गोविन्द,1/1/19/1/3,पुं/

**अभिधानप्पदीपिका**
३०
 एरावणो, पुण्डरीको.
 वामनो. कुमुदो. ८ ञ्जनो.
 पुप्फदन्तो. सब्बभुम्मो.

**अर्थशास्त्रम् — अधिकरणम् २ — अध्यायः १२**

 आकर-अध्यक्षः शुल्ब-धातु-शास्त्र-रस-पाक-मणि-रागज्ञस्तज्ज्ञ-सखो वा तज्-जात-कर्म-कर-उपकरण-सम्पन्नः किट्ट-मूष-अङ्गार-भस्म-लिङ्गं वाआकरं भूत-पूर्वं अभुत-पूर्वं वा भूमि-प्रस्तर-रस-धातुं अत्यर्थ-वर्ण-गौरवं उग्र-गन्ध-रसं परीक्षेत   ।। ०२.१२.०१  ।।
 पर्वतानां अभिज्ञात-उद्देशानां बिल-गुह-उपत्यक-आलयन-गूढ-खातेष्वन्तः प्रस्यन्दिनो जम्बू-चूत-ताल-फल-पक्व-हरिद्रा-भेद-गुड(गूड?)-हरि-ताल-मनः-शिला-क्षौद्र-हिङ्गुलुक-पुण्डरीक-शुक-मयूर-पत्त्र-वर्णाः सवर्ण-उदक-ओषधि-पर्यन्ताश्चिक्कणा विशदा भारिकाश्च रसाः काञ्चनिकाः   ।। ०२.१२.०२  ।।
 अप्सु निष्ठ्यूतास्तैलवद्-विसर्पिणः षङ्क-मल-ग्राहिणश्च ताम्र-रूप्ययोः शतादुपरि वेद्धारः   ।। ०२.१२.०३  ।।
 तत्-प्रतिरूपकं उग्र-गन्ध-रसं शिला-जतु विद्यात्  ।। ०२.१२.०४  ।।

**अष्टाध्यायी-गणपाठः**
उपमितंव्याघ्रादिभिःसामान्याप्रयोगे (२.१.५६)
व्याघ्र। सिंह। ऋक्ष। ऋषभ। चन्दन। वृक्ष। वराह। वृष। हस्तिन्। कुञ्जर। रुरु। पृषत। पुण्डरीक। बलाहक। अकृतिगनश्चअयम्, तेनइदम्अपिभवतिमुखपद्मम्, मुखकमलम्, करकिसलयम्, पार्थिवचन्द्रःइत्येवम्आदि। 
11.  श्रेण्यादिः
श्रेण्यादयःकृतादिभिः (२.१.५९)

## लिधंसा
क्षेमधन्वन्

**** वेदकथं मनुयागु वंशजयाम्ह छम्ह हिन्दू पात्र खः।

## शास्त्रय् दसु

**वाचस्पत्यम् — क्षीरलता**
: मदर्शिनः” भा० शा० ८२ अ० ।
**क्षेमधन्वन्**  पु० रामवंश्ये राजभेदे । “रामस्य तनयोजज्ञे कुश
: इत्यभिविश्रुतः” इत्युपक्रमे “नभस्य कुण्डरीकस्तु क्षेमधन्वा
: ततः स्मृतः” हरि० १५ फ० । “स क्षेमधन्वानमयोधय-

## लिधंसा
देवानीक

**** वेदकथं मनुयागु वंशजयाम्ह छम्ह हिन्दू पात्र खः।

## शास्त्रय् दसु

**लक्ष्मीनारायणसंहिता — खण्डः १ (कृतयुगसन्तानः) — अध्यायः ५५७**
निर्धूय सर्वपापानि यात्यन्ते श्रीहरेः पदम् ।
ततो गांजालभेदाख्यं तीर्थं कार्यं प्रमोक्षदम् ।। ३७।।
सोमवंशे नृपश्चासीद् देवानीक इतिप्रथः ।
तदात्मजश्चक्रवर्ती हरिकेशः स नामतः ।।३८।।
कन्यापुरेऽभवत् तस्य राजधानी परात्परा ।

**लक्ष्मीनारायणसंहिता — खण्डः ३ (द्वापरयुगसन्तानः) — अध्यायः १०७**
नाऽऽशीर्वादावश्यकता सेवावश्यकता न च ।। 3.107.१ ०।।
एवंविधः स साधुस्त्वेकदा कौपीनमात्रधृक् ।
यदृच्छया चोपपन्नो देवानीकनृपं प्रति ।। ११ ।।
सौराष्ट्रराजो विज्ञाय सन्तं नेमे पुपूज तम् ।
स्वागतं चासनं दत्वा मधुपर्कं ददौ ततः ।। १२।।

**वाचस्पत्यम् — देवताप्रतिष्ठा**
: पुंस्त्री त्रिका० ।
**देवानीक**  पु० सावर्णस्य तृतीयमनोः पुत्रभेदे “संवर्त्तनः
: सुशर्मा च देवानीकः पुरूवहः” हरिवं० ७ अ० तत्पु-
: त्रोक्तौ । सगरवंश्ये २ नृपभेदे च “क्षेमधन्वसुतस्त्वासीत्

**शब्दकल्पद्रुमः — भूकलः**
:सप्तैव सीमागिरयः कीर्त्तिता द्विजसत्तम ! ॥
:वभ्रुश्चैव चतुःशृङ्गः कपिलश्चित्रकूटकः ।
:देवानीक ऊर्द्ध्वरोमा द्रविणश्चेति सप्तमः ॥
:महानद्यश्च सप्तैव सर्व्वपापप्रणाशनाः ।
:रसकुल्या मधुकुल्या मित्रविन्दा च मानद ! ॥

## लिधंसा
अहीनगु

**** वेदकथं मनुयागु वंशजयाम्ह छम्ह हिन्दू पात्र खः।

## शास्त्रय् दसु

**वाचस्पत्यम् — असुरराज्**
: र्म्मसु” मनुः “त्वत्तः सूतमहीनकीर्त्तेः” भा० आ० प० ।
**अहीनगु**  पु० सूर्य्यवंश्ये नृपभेदे “अहोनगुर्नाम स गां समग्रा
: महीनवाहुद्रविणः शशास” रघुः “रामस्य तनयोजज्ञे कुश
: इत्यभिविश्रुतः । अतिथिस्तु कुशाज्जज्ञे निषधस्तस्य

## लिधंसा
पारिपात्र

**** वेदकथं मनुयागु वंशजयाम्ह छम्ह हिन्दू पात्र खः।

## शास्त्रय् दसु

**वाचस्पत्यम् — कल्पक**
: पूर्व्वे किराता यस्यान्ते पश्चिमे यवनाः स्थिताः । ब्राह्मणाः
: क्षत्रियावैश्या मध्ये शूद्राश्च भागशः । इज्यायुद्धवणिज्याद्यै
: र्वर्त्तयन्तोव्यवस्थिताः । वेदस्मृतिमुखाश्चान्याः पारिपात्रो-
: द्भवा मुने! । नर्मदासुरसाद्याश्च नद्योविन्ध्यविनिर्गताः ।
: तापीपयोष्णीनिर्व्विन्ध्याकावेरीप्रमुखा नदी । गोदावरी-

**शब्दकल्पद्रुमः — पारदारिकः**
**पारा**, स्त्री, (पारोऽस्त्यस्या इत्यच् ततष्टाप् ।)
:नदीविशेषः । सा तु पारिपात्रपर्व्वतोद्भवा
:इति मेदिनी । रे, ५६ ॥ (यथा, मात्स्ये । ११३ । २४ ।
:“पारा चर्म्मण्वती रूपा विदुषा वेणुमत्यपि ॥”)

## लिधंसा
कुश

**** वेदकथं मनुयागु वंशजयाम्ह छम्ह हिन्दू पात्र खः।

## शास्त्रय् दसु

**अग्निपुराणम् — अध्यायः ७५**
अर्घपात्रकरो यायादग्न्यागारं सुसंवृतः।
यागोपकरणं सर्वं दिव्यदृष्ट्या च कल्पयेत् ॥ १॥ 
उदङ्‌मुखः कुण्डमीक्षेत् प्रोक्षणं ताडनं कुशैः।
विदध्यादस्त्रमन्त्रेण वर्म्मणाभ्युक्षणं मतं ॥ २॥ 
खड्गेन खातमुद्धारं पूरणं समतामपि।

**अथर्ववेदः — काण्डं २०**
इन्द्र प्रेहि पुरस्त्वं विश्वस्येशान ओजसा ।
वृत्राणि वृत्रहं जहि ॥३॥
दीर्घस्ते अस्त्वङ्कुशो येना वसु प्रयच्छसि ।
यजमानाय सुन्वते ॥४॥
अयं त इन्द्र सोमो निपूतो अधि बर्हिषि ।

**अथर्ववेदः — काण्डं २० — सूक्तम् १३१**
शतं रथ्या हिरण्ययाः ।
शतं कुथा हिरण्ययाः ।
अहुल कुश वर्त्तक ॥६॥
शफेन इव ओहते ॥७॥
आय वनेनती जनी ॥८॥

**अर्थशास्त्रम् — अधिकरणम् २ — अध्यायः १५**
कलायो द्वि-गुणः । लाजा भरुजाश्च   ।। ०२.१५.३७  ।।
 ।। ०२.१५.३८ ।षट्कं तैलं अतसीनां   ।।
 निम्ब-कुश-आम्रक-पित्थ-आदीनां पञ्च-भागः   ।। ०२.१५.३९  ।।
 चतुर्-भागिकास्तिल-कुसुम्भ-मधूक-इङ्गुदी-स्नेहाः   ।। ०२.१५.४०  ।।
 कार्पास-क्षौमाणां पञ्च-पले पलं सूत्रं   ।। ०२.१५.४१  ।।

## लिधंसा
निषध

**** वेदकथं मनुयागु वंशजयाम्ह छम्ह हिन्दू पात्र खः।

## शास्त्रय् दसु

**अनुक्रमणिका**
* हिमवत्,2/3/3/1/1,पुं/
* निषध,2/3/3/1/2,पुं/
* विन्ध्य,2/3/3/1/3,पुं/

**कल्किपुराणम् — अध्यायः १८**
तृतीयांशः) चतुर्थो ऽध्यायः)
रामात् कुसो ऽभूद् अतिथिस् ततो ऽभून् निषधान् नभः
तस्माद् अभूत् पुण्डरीकः क्षेमधान्व् ऽभवत् ततः))1

**कल्किपुराणम् — तृतीय अंशः**
कालकञ्जस्य महिषी विकञ्जजननी च सा
हिमालये शिरः कृत्वा पादौ च निषधाचले(«this राक्षसी,  कालकञ्ज named राक्षष wife is/ her son's name विकञ्ज is»)
शेते स्तनं पाययन्ती विकञ्जं प्रस्नुतस्तनी))9

**कल्किपुराणम् — सम्पूर्ण भाग**
कालकञ्जस्य महिषी विकञ्जजननी च सा
हिमालये शिरः कृत्वा पादौ च निषधाचले(«this राक्षसी,  कालकञ्ज named राक्षष wife is/ her son's name विकञ्ज is»)
शेते स्तनं पाययन्ती विकञ्जं प्रस्नुतस्तनी))9

## लिधंसा
शङ्खन्

**** वेदकथं मनुयागु वंशजयाम्ह छम्ह हिन्दू पात्र खः।
व्युषिताश्व

**** वेदकथं मनुयागु वंशजयाम्ह छम्ह हिन्दू पात्र खः।

## शास्त्रय् दसु

**ब्रह्माण्डपुराणम् — मध्यभागः — अध्यायः ६३**
उलूको नाम धर्मात्मा बलपुत्रो बभूव ह ।
वज्रनाभः सुतस्तस्य शङ्खणस्तस्य चात्मजः ॥ २,६३.२०५ ॥
शङ्खणस्य सुतो विद्वान् व्युषिताश्व इति श्रुतः ।
व्युषिताश्वसुतश्चापि राजा विश्वसहः किल ॥ २,६३.२०६ ॥
हिरण्यनाभः कौशल्यो वरिष्ठस्तत्सुतोऽभवत् ।

**हरिवंशपुराणम् — पर्व १ (हरिवंशपर्व) — अध्यायः १५**
उक्थो नाम स धर्मात्मानलपुत्रो बभूव ह ।
वज्रनाभः सुतस्तस्य उक्थस्य च महात्मनः ।। ३१ ।।
शङ्खस्तस्य सुतो विद्वान् व्युषिताश्व इति श्रुतः ।
पुष्पस्तस्य सुतो विद्वानर्थसिद्धिस्तु तत्सुतः ।। ३२ ।।
सुदर्शनः सुतस्तस्य अग्निवर्णः सुदर्शनात् ।

## लिधंसा
पुष्य

**** वेदकथं मनुयागु वंशजयाम्ह छम्ह हिन्दू पात्र खः। थ्व छगू नक्षत्रया नां नं ख।
## स्वयादिसँ
*नक्षत्र

पुचः:नक्षत्र

## शास्त्रय् दसु

**अंशुमत्काश्यपागमः — ग्रामादिलक्षणपटलः ९४**
परा प्रागिव कर्तव्यं उपद्वाराण्यथोच्यते ।
पर्जन्यांशेन्तरिक्षांशे पुष्य * * * * शके ॥ ६८ ॥
दौवारिके च पापांशे * * * चोदिकांशके ।

**अग्निपुराणम् — अध्यायः १३६**
हस्ता ज्येष्ठा तथा मूलं वारुणं चाप्यजैकपात् ॥१३६.००२
नाडीयं प्रथमा चान्या याम्यं मृगशिरस्तथा  ।१३६.००३
पुष्यं भाग्यन्तथा चित्रा मैत्रञ्चाप्यं च वासवं  ॥१३६.००३
अहिर्बुध्न्यं तृतीयाथ कृत्तिका रोहिणी ह्यहिः  ।१३६.००४
चित्रा स्वाती विशाखा च श्रवणा रेवती च भं  ॥१३६.००४

**अग्निपुराणम् — अध्यायः २९३**
| रा|| २|| पुनर्वसु|| ओ औ
|-
| य|| १|| पुष्य|| क
|-
| प्रा|| २|| आश्लेषा||  ख ग

**अर्थशास्त्रम् — अधिकरणम् १४ — अध्यायः ३**
एक-आम्लकं वराह-अक्षि ख-द्योतः काल-शारिवा  । ।। १४.३.०३अ ब  ।।
 एतेनाभ्यक्त-नयनो रात्रौ रूपाणि पश्यति   ।। १४.३.०३च्द्  ।।
त्रि-रात्र-उपोषितः पुष्येण शस्त्र-हतस्य शूल-प्रोतस्य वा पुंसः शिरः-कपाले मृत्तिकायां यवानावास्याविक्षीरेण सेचयेत्  ।। १४.३.०४  ।।
 ततो यव-विरूढ-मालां आबध्य नष्टच्-छाया-रूपश्चरति   ।। १४.३.०५  ।।
 त्रि-रत्र-उपोषितः पुष्येण श्व-मार्जार-उलूक-वागुलीनां दक्षिणानि वामानि चाक्षीणि द्विधा चूर्णं कारयेत्  ।। १४.३.०६  ।।

## लिधंसा
ध्रुवसन्धि

**** वेदकथं मनुयागु वंशजयाम्ह छम्ह हिन्दू पात्र खः।

## शास्त्रय् दसु

**रामायणम् — अयोध्याकाण्डम् — सर्गः ११०**
मान्धातुस्तु महातेजा: सुसन्धिरुदपद्यत ।। २.११०.१३ ।। 
सुसन्धेरपि पुत्रौ द्वौ ध्रुवसन्धि: प्रसेनजित् । 
यशस्वी ध्रुवसन्धेस्तु भरतो रिपुसूदन: ।। २.११०.१४ ।।

**वाचस्पत्यम् — धूक**
**ध्रुवलोक**  पु० ध्रुवाधिष्ठितोलोकः । सत्यलोकान्तर्गते ध्रुवस्थानभेदे ।
**ध्रुवसन्धि**  पु० कुशवंश्ये हिरण्यनाभस्य पौत्रे “पुष्यो 
: हिरण्यनाभस्य ध्रुवसन्धिस्ततोऽभवत्” भाम० ९ । १२ । ५

## लिधंसा
उक्थ

**** वेदकथं मनुयागु वंशजयाम्ह छम्ह हिन्दू पात्र खः।

## स्वयादिसँ
*हिन्दू धर्म

## शास्त्रय् दसु

**अष्टाध्यायी — चतुर्थः अध्यायः**
४.२.५८ घञः सा अस्यां क्रिया इति ञः ।
४.२.५९ तद् अधीते तद् वेद ।
४.२.६० क्रतु उक्थ आदिसूत्र न्तात् ठक् ।
४.२.६१ क्रम आदिभ्यः वुन् ।
४.२.६२ अनुब्राह्मणात् इनीः ।

**आश्वलायन श्रौतसूत्रम् — अध्यायः ७**
चतुर्विंशे होताऽजनिष्टेत्याज्यं  १  आ नो मित्रावरुणा मित्रं वयं हवामहे मित्रं हुवे पूतदक्षमयं वां मित्रावरुणा पुरूरुणा चिद्ध्यस्ति प्रति वां सूर उदित इति षडहस्तोत्रिया मैत्रावरुणस्य  २  आयाहि सुषुमाहित इन्द्र मिद्गाथिनो बृहदिन्द्रे ण सं हि दृक्षस आदह स्वधामन्वित्येका द्वे चेन्द्रो  दधीचो अस्तुभिरुत्तिष्ठन्नोजसा सह भिंधि विश्वा अपद्विष इति ब्राह्मणाच्छंसिनः  ३  इन्द्रा ग्नी आगतं सुतमिन्द्रे  अग्ना नमो बृहत्ता हुवे ययोरिदमियं वामस्य मन्मन इन्द्रा ग्नी युवामिमे यज्ञस्य हि स्थ ऋत्विजेत्यच्छावाकस्य  ४  तेषां यस्मिंत्स्तुवीरन्त्स स्तोत्रियः  ५  यस्मिंच्छ्वः सोऽनुरूपः  ६  एकस्तोत्रियेष्वहःसु योऽन्योऽनन्तरः सोऽनुरूपो न चेत् सर्वोऽहर्गणः षडहो वा  ७  ऐकाहिकस्तथा सति  ८  अन्त्ये च  ९  ऊर्ध्वमनुरूपेभ्य ऋजुनीनिनो वरुण इन्द्रं  वो विश्वतस्परि यत् सोम आसुते नर इत्यारम्भणीयाः शस्त्वा स्वान्त्स्वान् परिशिष्टानावपेरंश्चतुर्विंशमहाव्रताभि-जिद्विश्वजिद्विषुवत्सु  १०  सर्वस्तोमसर्वपृष्ठेषु च  ११  ऊर्ध्वमावाप…

**ऋग्वेदः सूक्तं ६.२३**
}}

सुत इत्त्वं निमिश्ल इन्द्र सोमे स्तोमे ब्रह्मणि शस्यमान उक्थे ।
यद्वा युक्ताभ्यां मघवन्हरिभ्यां बिभ्रद्वज्रं बाह्वोरिन्द्र यासि ॥१॥
यद्वा दिवि पार्ये सुष्विमिन्द्र वृत्रहत्येऽवसि शूरसातौ ।

**ऐतरेय आरण्यकम्**
1.2.1
आ त्वा रथं यथोतय इदं वसो सुतमन्ध इति मरुत्वतीयस्य प्रतिपदनुचरौ, इति । ऐकाहिकौ रूपसमृद्धौ बहु वा एतस्मिन्नहनि किंच किंच वारणं क्रियते शान्त्या एव शान्तिर्वै प्रतिष्ठैकाहः शान्त्यामेव तत्प्रतिष्ठायामन्ततः प्रतितिष्ठन्ति प्रतितिष्ठति य एवं वेद येषां चैवं विद्वानेतद्धोता शंसति, इति । इन्द्र नेदीय एदिहि प्रसूतिरा शचीभिर्ये त उक्थिन इत्युक्थं वा एतदहरुक्थवद्रूपसमृद्धमेतस्याह्नो रूपम्, इति । प्रैतु ब्रह्मणस्पतिरच्छा वीरमिति वीरवद्रूपसमृद्धमेतस्याह्नो रूपम्, इति । उत्तिष्ठ ब्रह्मणस्पते सुवीर्यमिति वीर्यवद्र्पसमृद्धमेतस्याह्नो रूपम्, इति । प्र नूनं ब्रह्मणस्पतिर्मन्त्रं वदत्युक्थ्यमित्युक्थं वा एतदहरुक्थवद्रूपसमृद्धमेतस्याहो रूपम्, इति ।
अग्निर्नेता स वृत्रहेति वार्त्रघ्नमिन्द्ररूप मैन्द्रमेतदहरेतस्याह्नो रूपम्, इति । त्वं सोम क्रतुभिः सुक्रतुर्भूस्त्वं वृषा वृषत्वेभिर्महित्वेति वृषण्वद्वा इन्द्रस्य रूपमैन्द्रमेतदहरेतस्याह्नो रूपम्, इति । पिन्वन्त्यपोऽत्यं न मिहे विनयन्ति वाजिनमिति वाजिमद्व…

## लिधंसा
वज्रनाभ

**** वेदकथं मनुयागु वंशजयाम्ह छम्ह हिन्दू पात्र खः।

## शास्त्रय् दसु

**गर्गसंहिता — खण्डः १० (अश्वमेधखण्डः) — अध्यायः ०१**
अश्वमेधखण्डः - प्रथमोऽध्यायः
गर्ग-वज्रनाभसंवादम् -
मंगलाचरणम्

**गर्गसंहिता — खण्डः १० (अश्वमेधखण्डः) — अध्यायः १०**
बभूवुर्विस्मिताः सर्वे शिवशक्रादयः सुराः ॥ 
 यादवा मुनयश्चैव ह्युग्रसेनादयो नृपाः ॥ १४॥
 वज्रनाभ त्वत्पितरं संस्तुवन्ति गणाः किल ॥ 
 परिपूर्णतमं तस्मादनिरुद्धं वदंति हि ॥१५॥
 गर्ग उवाच -

**गर्गसंहिता — विषयानुक्रमणिका**
मंगलाचरण 
कृष्णकथा सुनने की प्रार्थना 
वज्रनाभ को गर्ग का दर्शन 
गर्ग और वज्रनाभ का संवाद 
कृष्णलीलावर्णन

**श्रीमद्भागवतपुराणम् — श्रीस्कान्दे माहात्म्यम् — अध्यायः १**
देवीं सरस्वतीं व्यासं ततो जयमुदीरयेत् ॥ ४ ॥ 
 महापथं गते राज्ञि परीक्षित् पृथिवीपतिः । 
 जगाम मथुरां विप्रा वज्रनाभदिदृक्षया ॥ ५ ॥ 
 पितृव्यमागतं ज्ञात्वा वज्रः प्रेमपरिप्लुतः । 
 अभिगम्याभिवाद्याथ निनाय निजमन्दिरम् ॥ ६ ॥

## लिधंसा
सुदर्शन

**** वेदकथं मनुयागु वंशजयाम्ह छम्ह हिन्दू पात्र खः।

## शास्त्रय् दसु

**अग्निपुराणम् — अध्यायः ३०७**
स्नात्वा यथावदाचम्य वाग्यतो यागमन्दिरं  ॥०५
गत्वा पद्मासनं बद्ध्वा शोषयेद्विधिना वपुः  ।०६
रक्षोघ्नविघ्नकृद्दिक्षु न्यसेदादौ सुदर्शनम्  ॥०६
पञ्चबीजं नाभिमध्यस्थं धूम्रं चण्डानिलात्मकम्  ।०७
अशेषं कल्मषं देहात्विश्लेषयदनुस्मरेत् ॥०७

**अग्निपुराणम् — अध्यायः ३१**
तानि सर्वाणि सर्वात्मा परमात्मा जनार्दनः  ॥३१.०३६
किञ्चिद्रूपं समास्याय वासुदेवास्य नाशय ॥३७॥३१.०३७
क्षिप्त्वा सुदर्शनञ्चक्रं ज्वालामालातिभीषणम्  ।३१.०३८
सर्वदुष्टोपशमनं कुरु देववराच्युत  ॥३१.०३८
सुदर्शन महाज्वाल च्छिन्धि च्छिन्धि महारव(१)  ।३१.०३९

**अग्निपुराणम् — अध्यायः ६३**

सुदर्शनचक्रादिप्रतिष्ठाकथनं
भगवानुवाच

**अग्निपुराणम् — अध्यायः ७३**

### सुदर्शनचक्रादिप्रतिष्ठाकथनम्

भगवानुवाच

## लिधंसा
अग्निवर्ण

**** वेदकथं मनुयागु वंशजयाम्ह छम्ह हिन्दू पात्र खः।

## शास्त्रय् दसु

**बौधायनधर्मसूत्रम्**
१।४।६।२-२ तस्माच् छौचं कृत्वा पाणिना परिमृजीत पर्यग्निकरणं हितत् । उद्दीप्यस्व जातवेद इति पुनर्दाहाद् विशिष्यते ॥ 
१।४।६।३ तत्रापि किंचित् संस्पृष्टं मनसि मन्येत [k: मन्यते] कुशैर्वा तृणैर् वा प्रज्वाल्य प्रदक्षिणं परिदहनम् ॥ 
१।४।६।४ अत ऊर्ध्वं श्ववायसप्रभृत्युपहतानाम् अग्निवर्ण इत्युपदिशन्ति ॥ 
१।४।६।५ मूत्रपुरीषलोहित[k: रोहित]रेतःप्रभृत्युपहतानामुत्सर्गः ॥ 
१।४।६।६ भग्ने कमण्डलौ व्याहृतिभिः शतं जुहुयाज् जपेद् वा ॥

**विश्वक्सेनासंहिता — अध्यायः १३**
शातकुम्भनिभो वर्ण: प्रद्युम्नोऽमर उच्यते ।। 33 ।।
			पिप्पलादो मुनिर्मुद्राविद्यायाश्छन्द उच्यते।
			प्रतिष्ठा अग्निवर्ण: स्यादनिरुद्धोऽधिदैवतम् ।। 34 ।।	
			ऋषिर्दक्षो विराट्छन्द: कमला देवता स्मृता।
			वर्णो दीपनिभ: पद्मविद्याया मुनिसत्तम ।। 35 ।।

## लिधंसा
शीघ्र

**** वेदकथं मनुयागु वंशजयाम्ह छम्ह हिन्दू पात्र खः।

## शास्त्रय् दसु

**महाभारतम्-01-आदिपर्व-061**
= = 
1-61-4	प्रोत्साहतीव प्रोत्साहयतीव। परिस्पन्दमुदुत्साहयतीव मे इति पाठेगुरोर्वक्त्रपरिस्पन्दस्त्वं कथां कथयेत्याज्ञावचनं तज्जन्या मुत्प्रीतिः सा प्रोत्साहयती।। 4 ।।
1-61-7	नचिरात् शीघ्र। विद्वांसोऽमवन्।।
1-61-12	प्रमाणकोट्यां गङ्गायास्तीर्थविशेषे। वृकनामा बहुभ क्षोऽग्निरुदरे यस्य स वृकोदरः।। 
1-61-17	संवृतैर्गुप्तैः। विवृतै प्रकाशैः। दैवभाव्यर्थरक्षितान् दैवेनादृष्टेन भावी कुरुक्षयपाण्ड वराज्यलाभादिरर्थस्तस्मै रक्षितान्।।

**महाभारतम्-01-आदिपर्व-207**

	ये चान्नमिच्छन्ति ददस्व तेभ्यःपरिश्रिता ये परितो मनुष्याः।ततश्च शेषं प्रविभज्य शीघ्र-मर्धं चतुर्णां मम चात्मनश्च।।		1-207-5a1-207-5b1-207-5c1-207-5d	


**यजुर्वेदभाष्यम् (दयानन्दसरस्वतीविरचितम्) — अध्यायः १ — अथ यजुर्वेदभाष्यारम्भः**
**ज्ञानदायि ऋग्वेद का भाष्याभीष्ट विधाय।**
**पर-उपकार विचारि करि शीघ्र सुबोध निधाय॥२॥**
**शतपथ ब्राह्मण आदि पुनि निघण्टु निरुक्त निहारि।**

**यजुर्वेदभाष्यम् (दयानन्दसरस्वतीविरचितम्) — अध्यायः २९ — मन्त्रः १**
अन्वयः&mdash;हे जातवेदोऽग्ने विद्वन्! यथा समिद्धाऽञ्जन्नग्निर्मतीनां कृदरं मधुमद् घृतं पिन्वमानो वाजिनं वाजी वहन्निव देवानां सधस्थामावहति, तथा प्रियं वक्षि प्रापय॥१॥
भावार्थः&mdash;अत्र वाचकलुप्तोपमालङ्कारः। यदि मनुष्या जाठराग्निं प्रदीप्तं रक्षेयुर्बाह्यमग्निं सम्प्रयुञ्जीरंस्तर्ह्ययमश्ववद् यानानि देशान्तरं सद्यः प्रापयेत्॥१॥
पदार्थः&mdash;हे (जातवेदः) प्रसिद्ध बुद्धिमान् (अग्ने) अग्नि के तुल्य तेजस्वी विद्वन् जन! जैसे (समिद्धः) सम्यक् जलाया (अञ्जन्) प्रकट होता हुआ अग्नि (मतीनाम्) मनुष्यों के (कृदरम्) पेट और (मधुमत्) बहुत उत्तम गुणों वाले (घृतम्) जल वा घी को (पिन्वमानः) सेवन करता हुआ जैसे (वाजी) वेगवान् मनुष्य (वाजिनम्) शीघ्रगामी घोड़े को (वहन्) चलाता वैसे (देवानाम्) विद्वानों के (सधस्थम्) साथ स्थिति को (आ) प्राप्त करता ह…

## लिधंसा
मरु

**** नेपाःया येँ देशया छगु त्वाः ख। थ्व त्वाः येँया थःने व क्वःनेया दथुइ ला। थ्व त्वालय् मरुहिति, काष्ठमण्डप, अशोक विनायक, सिंह सत्तल आदि थीथी देगः व सांस्कृतिक धरोहर दु। थ्व त्वाःया दक्षिणय् चिकंमुगः, झोछेँ, भिंद्यःत्वा, उत्तरय् यतखा, कोत, मखन, पूर्वय् लाय्‌कू ला। 

## स्वयादिसँ
* येँ

पुचः:येँ
प्रसुश्रुत

**** वेदकथं मनुयागु वंशजयाम्ह छम्ह हिन्दू पात्र खः।

## लिधंसा

## स्वया दिसँ
### स्वापू दुगु च्वसु
* च्वसुयागु नां
*
### पिनेयागु स्वापूत
*
विश्रुतवन्त्

**** वेदकथं मनुयागु वंशजयाम्ह छम्ह हिन्दू पात्र खः।
बृहद्बल

**** वेदकथं मनुयागु वंशजयाम्ह छम्ह हिन्दू पात्र खः।

## शास्त्रय् दसु

**स्कन्दपुराणम् — खण्डः ६ (नागरखण्डः) — अध्यायः ०४५**
तच्चिह्नं वीक्षयामास महद्यत्नं समाश्रितः ॥ ॥ ३९ ॥ 
तस्यैवं वीक्षमाणस्य विश्वामित्रस्य धीमतः ॥ 
आनर्ताधिपतिस्तत्र प्राप्तो राजा बृहद्बलः ॥ ६.४५.४० ॥ 
अत्यंतं मृगयाश्रांतो हत्वा मृगगणान्बहून् ॥ 
ऋक्षांश्चैव वराहांश्च सारंगानथ संबरान् ॥ ४१ ॥

**स्कन्दपुराणम् — खण्डः ६ (नागरखण्डः) — अध्यायः १२५**
पप्रच्छ भूपतिः कोत्र देशः कोयं पुरं च किम् ॥ ४३ ॥ 
अथ प्रोचुर्जनास्तस्य देश आनर्त इत्ययम् ॥ 
अयं भूपोत्र विख्यातः सुधर्मज्ञो बृहद्बलः ॥ ४४ ॥ 
एतत्प्राप्तिपुरंनाम एषा साभ्रमती नदी ॥ 
गर्तातीर्थमिदं पुण्यमेतस्याः परिकीर्तितम् ॥ ४९ ॥

## लिधंसा
सुसन्धि

**** वेदकथं मनुयागु वंशजयाम्ह छम्ह हिन्दू पात्र खः।

## शास्त्रय् दसु

**समराङ्गणसूत्रधार अध्याय ४१**
समानखण्डमृज्वन्तमन्तरङ्गं तथैव च।
सुपार्श्वं सन्धिसुश्लिष्टं सुप्रतिष्ठं सुसन्धि च  ॥३
अजिह्मं चेति चेयस्य गुणा विंशतिरित्यमी।

## लिधंसा
अमर्ष

**** वेदकथं मनुयागु वंशजयाम्ह छम्ह हिन्दू पात्र खः।

## शास्त्रय् दसु

**अनुक्रमणिका**
* क्रोध,1/7/26/1/2,पुं/
* अमर्ष,1/7/26/1/3,पुं/
* रोष,1/7/26/1/4,पुं/

**अर्थशास्त्रम् — अधिकरणम् ९ — अध्यायः २**
तद्-भाव-भावित्वान्नित्य-सत्कार-अनुगमाच्च मौल-बलं भृत-बलात्श्रेयः   ।। ०९.२.१४  ।।
 नित्य-अनन्तरं क्षिप्र-उत्थायि वश्यं व भृत-बलं श्रेणी-बलात्श्रेयः   ।। ०९.२.१५  ।।
 जानपदं एक-अर्थ-उपगतं तुल्य-संघर्ष-अमर्ष-सिद्धि-लाभं च श्रेणी-बलं मित्र-बलात्श्रेयः   ।। ०९.२.१६  ।।
 अपरिमित-देश-कालं एक-अर्थ-उपगमाच्च मित्र-बलं अमित्र-बलात्श्रेयः   ।। ०९.२.१७  ।।
 आर्य-अधिष्ठितं अमित्र-बलं अटवी-बलात्श्रेयः   ।। ०९.२.१८  ।।

**भविष्यपुराणम् — पर्व ३ (प्रतिसर्गपर्व) — खण्डः ३ — अध्यायः ३२**
हयस्थितो वीरवरः प्रमाथी कलैकजातो मधुसूदनस्य ।।१ ०९।। 
ततोंगभूपस्त्रिभिरेव बाणैरताडयन्मूर्ध्नि च पार्श्वयोर्वै ।। 
अमर्ष माणो बलवान्महीपतिर्दंडैर्हतः काल इवाशु सर्पः।। ।। 3.3.32.११० ।। 
हयं समुड्डीय सु पुष्करान्तं ततोभ्यगात्तं नृपतिं रथस्थम् ।। 
हयस्य पातैर्विरथी चकार स एव भूपोऽसिमुपादधानः ।। १११ ।।

**महाभारतम्-10-सौप्तिकपर्व-004**
= =
10-4-4	निहन्ता निहनिष्यसि।।
10-4-23	चतुर्थ आतुरादीनां चतुर्णां मध्ये एको भागः अमर्षः। मे मम स्वप्नं अह्वाय झटिति नाशयेत्। तस्मात् स्वपेत्युक्तं तन्न युज्यते।। 23 ।।
10-4-24	अनुस्मरन् अनुस्मरतः। न शाम्यति अमर्ष इत्यर्थः।। 
10-4-36	स्वप्ता स्वप्स्यामि।।

## लिधंसा
रामदेव

**** पौराणिक आधारे मनुयागु वंशजयाम्ह छम्ह हिन्दू पात्र खः।

## शास्त्रय् दसु

**माधवीयधातुवृत्तिः — भ्वादिप्रकरणम्**
षिध गत्याम् ।। के चिदुदितं पठन्ति । यदाह काश्यप:, उकार ""उदितो वा* इति विशेषणार्थ इति, तरङ्गिणी चायमुदिदिति, तद्वृत्तिविरोधादुपेक्ष्यं, यदाह तत: परं सिध्यतिरेव नेतर इत्यनिट्कारिकायां सिध्यतिबुध्यत्यो श्यना निर्द्देशादन्यविकरणयोर्बुधिसिध्योरिडभवत्येव । बोधिता । सोधिता । निष्ठायामपि प्रतिषेधाभावाद् बुधितं सिधि?तमित्येव भवतीति । उदित्त्वे हि ""उदितो वा* इति क्त्वायां विकल्पस्योक्तत्वाद् *यस्य विभाषा* यस्य धातो: क्क चिद्वभाषेहुक्तस्तस्य निष्ठायामिण नेति प्रतिषेधेन भाव्यमिति कथमेवं ब्रूयात् । तत्र न्यासपदमञ्जर्योरपि सिधेरुदित्त्वमनार्षमित्युक्तम् । अत एव क्षीरस्वामी सिद्धमित्युदाहृत्य निरनुबन्धपाठे तु सिधित इत्यपरितुष्यन्नुदाजहार । अथोदाहरणानि ""धात्वादे: ष: स:* ।। ( सेधति । सिषेध । सिषेधिथ । सिषिधिव ) "आदेशप्रत्यययो:* इति षत्वं, ( सेधिता । सेधिष्यति । सेधतु । असेधत् । आशिषि । सिध्यात् । असेधीत् । असेधिष्यत् । कर्मणि सिध्यत इत्यादि ) गत्यर्थत्वेन कर्तृस्थक्रियत्वाद् न कर्मकर्तास्ति ( सिसे…

**स्कन्दपुराणम् — खण्डः ३ (ब्रह्मखण्डः) — धर्मारण्य खण्डः — अध्यायः ३१**
स्वर्गे देवाः प्रशंसंति धर्मारण्यनिवासिनः ।। ३२ ।। 
ते पुण्यास्ते पुण्यकृतो ये वसंति कलौ नराः ।। 
धर्मारण्ये रामदेव सर्वकिल्बिषनाशने ।। ३३ ।। 
ब्रह्महत्यादिपापानि सर्वस्तेयकृतानि च ।। 
परदारप्रसंगादि अभक्ष्यभक्षणादि वै ।। ३४ ।।

**स्कन्दपुराणम् — खण्डः ३ (ब्रह्मखण्डः) — धर्मारण्य खण्डः — अध्यायः ३६**
दर्शयध्वं हनूमंतं रामं वा लक्ष्मणं तथा ।। 
यद्यस्ति प्रत्ययः कश्चित्स नो विप्राः प्रदर्श्यताम् ।।८१।।
उक्तं तै रामदेवेन दूतं कृत्वांजनीसुतम् ।। 
चतुश्चत्वारिंशदधिकं दत्तं ग्रामशतं नृप ।। ६२ ।। 
पुनरागत्य स्थानेऽस्मिन्दत्ता ग्रामास्त्रयोदश ।।

## लिधंसा
व्यासदेव

**** पौराणिक आधारे मनुयागु वंशजयाम्ह छम्ह हिन्दू पात्र खः।

## शास्त्रय् दसु

**लक्ष्मीनारायणसंहिता — खण्डः १ (कृतयुगसन्तानः) — अध्यायः ०६०**
हारपुष्पेषु वै लीनः पुष्पवर्ण इवाऽकळः ॥३२॥ 
हारेण सह नृपतेः कण्ठे तिष्ठति वाञ्छया । 
यावद् राजापि वदति व्यासदेव नमोऽस्तु ते ।।३३।। 
तव प्रसादाद् विघ्नो मे गत एवेति लक्षये । 
तावत्स कुहकः कण्ठे सूक्ष्मं दंशं चकार वै ।।३४।।

## लिधंसा
गोपालदेव

**** पौराणिक आधारे मनुयागु वंशजयाम्ह छम्ह हिन्दू पात्र खः।

## शास्त्रय् दसु

**गौड़राज्ञाम् अभिलेखानि — धर्मपालस्य खालिमपुर ताम्रशासनम्**
लीला-वेश्मनि पञ्जरोदर-शुकैरुद्गीतमात्म-स्तवं यस्याकर्णयतस्त्रपा-विवलितानम्रं सदैवाननम् ॥ (१३)
}}
स खलु भागीरथी-पथ-प्रवर्तमान-नानाविध-नौवाटक-सम्पादित-सेतुबन्ध-निहित-शैल-शिखर-श्रेणि-विभ्रमान्निरतिशय-घन-घनाघन-घटा-श्यामायमान-वासरलक्ष्मी-समारब्ध-सन्तत-जलद-समय-सन्देहादुदीचीनानेक-नरपति-प्राभृतीकृताप्रमेय-हयवाहिनी-खरखुरोत्खात-धूली-धूसरित-दिगन्तरालात् परमेश्वर-सेवा-समायात-समस्त-जम्बूद्वीप-भूपालानन्त-पादात-भर-नमदवनेः पाटलिपुत्र-समावासित-श्रीमज्जयस्कन्धावारात् परमसौगतो महाराजाधिराज-श्री-गोपालदेव-पादानुध्यातः परमेश्वरः परमभट्टारको महाराजाधिराजः श्रीमान् धर्मपालदेवः कुशली ॥ श्री-पुण्ड्रवर्धन-भुक्त्यन्तःपाति-व्याघ्रतटी-मण्डल-सम्बद्ध-महन्ताप्रकाश-विषये क्रौञ्चश्वभ्र-नाम-ग्रामोऽस्य च सीमा पश्चिमेन गङ्गिनिका । उत्तरेण कादम्बरी-देवकुलिका खर्जुरवृक्षश्च । पूर्वोत्तरेण राजपुत्र-देवट-कृतालिः । वीजपूरकङ्गत्वा प्रविष्टा । पूर्वेण विटकालिः खातकयानिकां गत्वा प्रविष्टा । जम्बूयानिकामाक्रम्य जम्बूयानकं गता…

## लिधंसा
चन्द्रदेव

**** पौराणिक आधारे मनुयागु वंशजयाम्ह छम्ह हिन्दू पात्र खः।

## शास्त्रय् दसु

**वाचस्पत्यम् — चतुर्भाव**
: चन्द्रकलत्रेषु २ तन्नामनक्षत्रेषु च ।
**चन्द्रदेव**  पु० भारतप्रसिद्धे कुरुदलस्थे नृपभेदे “प्रत्युद्ययु-
: स्त्रिगर्त्तास्तम् (अर्जुनम्) इत्युपक्रमे” “सत्यसेनश्चन्द्रदेवो-
: मित्रदेवः सुतञ्जयः” “शत्रुञ्जयञ्च विंशत्या चन्द्रदेव

## लिधंसा
नृचक्षुस्

**** पौराणिक आधारे मनुयागु वंशजयाम्ह छम्ह हिन्दू पात्र खः।

## शास्त्रय् दसु

**वाचस्पत्यम् — नीचगृह**
: कर्त्तृन् चक्षते जानन्ति ये ते नृवक्षसो देवाः” वेददी०
**नृचक्षुस्**  पु० कीरवे सनीथपुत्रे भाविनि नृपभेदे “सुनीब-
: स्तस्य भविता नृचक्षुर्यत्सुखी नला” भाग० ९ । २२ ।
: २८ श्लो० ।

## लिधंसा