open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
जे आर आर टोल्किएन

**जन रोनाल्द रूएल तल्किन** छम्ह अंग्रेजी च्वमि व भाषाशास्त्री ख। वय्कलं उच्च काल्पनिक कृति **द हबित** व **द लर्द अफ द रिंग्स** च्वयादिगु ख।

सन् १९२५ निसें सन् १९४५ तक तल्किन अक्सफर्द विश्वविद्यालयय् एंग्लो-स्याक्सनया रलिन्सन व बोसवर्थ प्राध्यापक व पेमब्रोक कलेजया फेलो जुयादिल। थ्व धुंका अक्स्फर्द विश्वविद्यालय दुने हे वय्कः अंग्रेजी भाषा व साहित्यया मेर्टन प्रोफेसर व मेर्टन कलेजया फेलो जुयादिल व सन् १९४५ निसें सन् १९५९तक थःगु सेवानिवृत्तिया ई तक थ्व पदय् आसीन जुयादिल। तल्किन च्वमि सीएस लुइसया नापंया पासा नं ख। वय्कः निमं अनौपचारिक साहित्यिक संवाद समूह द इंकलिंग्सया सह-सदस्य नं जुयादिल। 

तल्किनया मृत्यु धुंका वय्कःया काय् क्रिस्टोफरं थःगु अबुया  व्यापक नोट् व अप्रकाशित पांडुलिपिइ आधारित ज्याया छ झ्वः पिथनादिल। थ्व झ्वलय् छगू पिथना द सिल्मारिलियन नं ख। थ्व सफू द हबित व द लर्द अफ द रिंग्स नापं वय्कलं अरदा नांया छगू काल्पनिक हलिं दयेकादिल व उकिया दुने भीतर मध्य-बंग्वारा (मिदल अर्थ)या बारेय् बाखँ, चिनाखँ, काल्पनिक इतिहास, आविष्कृत भाषा व साहित्यिक च्वखँया छगू वृहद पुचः दयेकादिल। 

## स्वयादिसँ
* च्वमि

पुचः:काल्पनिक च्वखँया च्वमि
पुचः: च्वमि
ज्याक कार्तिए

ज्याक कार्तिए (फ्रेञ्च:Jacques Cartier) छम्ह युरोपियन अन्वेषक ख। वय्कः उत्तर अमेरिकाया आन्तरिक भूभाग अन्वेषण याम्ह न्हापाम्ह युरोपेली अन्वेषक ख। वय्कलं क्यानादायात फ्रान्सया अधीनय् जूगु दावा यानादिल। 

## स्वयादिसँ
* क्यानादा
झेङ् ही

**झेङ हि** (करिब सन् १३७१&ndash;१४३५) छम्ह हुइ चीनिया नाविक, अन्वेषक, दूत व फ्लीट एड्मिरल ख। वय्‌कलं सन् १४०५ निसें सन् १४३३ दुने वाग जिङ्होङनाप दक्षिणपूर्वी एसिया, दक्षिण एसिया व पूर्वी अफ्रिकाया अण्वेषन यानादिल। 

## स्वयादिसँ
*चीन

पुचः:अनवेषक
जोर्ज बर्नार्ड शा

left|thumb
**जोर्ज बर्नार्ड शा** छम्ह नांजाम्ह च्वमि ख। 

## स्वयादिसँ
*साहित्य
डाशिएल् ह्यामेट

**सैमुअल डशिएल ह्यामेट** (मे २७, १८९४ - १० ज्यानुवरी १९६१) हार्ड-बोइल्ड विधाया जासुसी उपन्यास व चिहाकःगु उपन्यासया अमेरिकी च्वमि ख। वय्कः छम्ह पटकथा च्वमि व राजनीतिक कार्यकर्ता नं खः । वय्कलं दयेकादीगु पात्रत दथुइ स्याम स्पेड (द माल्टीज फाल्कन ), निक व नोरा चार्ल्स ( द थिन म्यान ), द कन्टिनेन्टल ओप ( रेड हार्वेस्ट व द डेन कर्स ) व कमिक्स स्ट्रिपया पात्र सिक्रेट एजेन्ट एक्स–९ अमेरिकी तजिलजिइ नांजाः।

ह्यामेटयात दकलय् बांलाःम्ह रहस्य च्वमि कथं कायेगु याः ।द न्यूयोर्क टाइम्सय् वय्कःया बिचाःहना च्वसुइ वय्कःयात "जासुसी बाखंया ... 'हार्ड-बोइल्ड' स्कूलया डीन" धकाः वर्णन यानातःगु दु। टाइम पत्रिकां सन् १९२३ निसें २००५ या दथुइ पिदंगु १०० गू दकलय् बांलाःगु अंग्रेजी भाय्या उपन्यासया धलखय् ह्यामेटया १९२९या उपन्यास रेड हार्वेस्टयात दुथ्याकल। सन् १९९० य् क्राइम राइटर्स एसोसिएसनं वय्कःया प्यंगू उपन्यास मध्ये स्वंगू उपन्यासयात द टप १०० क्राइम नोभेल अफ अल टाइमया धलखय् तःगु दु। 

वय्कःया उपन्यास व बाखंया संकिपाय् नं यक्व प्रभाव दु, गुकिलि निजी मिखा/जासुसी बाखं (private eye/detective fiction), रहस्यमय थ्रिलर, व फिल्म नोयरया विधा नं ला।

## स्वयादिसँ
* च्वखँ

पुचः: अमेरिकन च्वमि
दु फु

**दु फु** चीनयागु टांग साम्राज्ययागु नांजाम्ह चिनाखँमि खः।

## स्वयादिसँ
* चीन

पुचः:च्वमि व चिनाखँमि
सँदेय्‌या बुद्ध धर्म

चीनया सँदेय् भूभागय् शदीयौं न्ह्यः निसें बुद्ध धर्मया प्रभाव जूगु खनेदु। थनया बुद्ध धर्मयात **सँदेय्‌या बुद्ध धर्म** धाइ। थ्व बुद्ध धर्म बज्रयानया छगू मू केन्द्र ख। नापं, थ्व धर्म सँदेसं पिने मङ्गोलिया, रुसया थीथी थासय्, भारतया सिक्किम, अरुणाचल प्रदेश, लद्दाख, हिमाचलप्रदेश, भूटान नापं नेपाःया थीथी थासय् नं दयावःगु दु। 

## संघ
सँदेय्‌या बुद्ध धर्मया मू संघ व संघतेगु बिहार(सँय् भासय् गोम्पा) थ्व कथं दु-

**न्यिङ्मा** संघय् खुता मू मां गोप्मात दु। थ्व संघया मेमेगु गोम्पात थ्व हे खुता गोम्पाया कचाया रुपय् पलिस्था यायेगु चलन दु। न्यिङ्माया खुता गोम्पा थ्व कथं दु-
* मिन्द्रोलिङ गोम्पा (སྨིན་གྲོལ་གླིང་དགོན་པ་)
* कतोक गोम्पा
* दोर्जे द्राक
* द्जोग्चेन गोम्पा
* पालयुल गोम्पा
* शेचेन गोम्पा

साम्ये सँदेय्‌या दकलय् न्हापांगु गोम्पा ख। थ्व गोम्पा गुरु पद्मसम्भव व शान्तरक्षितं पलिस्था यानादीगु ख। लिपा, थ्वः गोम्पा साक्य संघं कालः।  

**काग्यु** संघया गोम्पाया आपालं सँदेय्‌या पूर्वया खामय् ला। त्सुर्फु व रालुङ धाःसा सँदेय्‌या दथुइ ला। काग्यु गोम्पात थ्व कथं दु-
* द्रिगुङ गोम्पा: कोङ्चोग तेञ्जिन कुन्जङ थिनले ल्हुन्द्रुबया गोम्पा
* पाल्पुङ गोम्पा — ताइ सितुपा व जम्गोन कोङ्त्रुलया गोम्पा
* रालुङ गोम्पा — ग्याल्वाङ द्रुक्पाया गोम्पा
* सुर्माङ गोम्पा — त्रुङ्पा तुल्कुतेगु गोम्पा
* त्सुर्फु गोम्पा — ग्याल्वा कर्मापाया गोम्पा

**साक्य** गोम्पा:
* ङोर
* साक्य गोम्पा — साक्य त्रिजिनया गोम्पा
* शालु गोम्पा

**गेलुग** क्वय् बियातःगु धलखय् दकलय् न्हापाया स्वंगु गोम्पातेत "महान स्वंगु गोम्पा" धकाः म्हसीकिगु या, थ्व स्वतां हे ल्हासा नापं ला:
* द्रेपुङ गोम्पा — दलाइ लामाया मू गोम्पा
* गान्देन गोम्पा — गान्देन त्रिपाया गोम्पा
* सेरा गोम्पा
* ताशिल्हुन्पो गोम्पा (शिगात्सेय् दूगु) — न्हापांम्ह दलाइ लामां पलिस्था यानादीगु, आः पञ्चेन लामाया गोम्पा

**जोनङ** ७० स्वया अप्व क्रियाशील गोम्पातेगु मू केन्द्र:
* तकतेन फुन्त्सोक लिङ गोम्पा, शिमला,  दलाइ लामाया उपहार - खल्खा जेत्सुन धम्पा रिम्पोचेया गोम्पा 
* जोनङ शिमला गोम्पा  - खेन्पो चोएक्यि नाङ्वा रिम्पोचेया गोम्पा
* त्साङ्वा गोम्पा (द्जाम्थाङ): करिब १५०० भिक्षु दूगु गोम्पा

**बोन** मू निता केन्द्रय् गेशे दूगु, थुकिया संघ थ्व कथं दु:
* मेन्री गोम्पा, हिमाचल प्रदेशय् ३३म्ह मेन्री त्रिजिनं पलिस्था याःगु 
* त्रितेन नोर्बुत्से गोम्पा
* रेद्ना मेन्लिङ भिक्षुणी गोम्पा

मेमेगु महत्त्वपूर्ण गोम्पाय् छुं गोम्पा थ्व कथं दु:
* महायान गोम्पा — कधम्पा धर्मराजा (२५म्ह अतीश जियाङ्च्यु तिलेइ)या गोम्पा 
* लबरङ गोम्पा, पूर्वी आम्दोय्
* कुम्बुम् जाम्पालिङ, आम्दो दथुइ
* जोखङ देगः, ल्हासाय्, सोङ्चङ् गम्पों सन् ६४७स दयेकूगु व युनेस्को हलिं स्मारकय् छगू 

संदेय्‌या संघयात अति सरल रुपय् क्वसं चित्रित यानातःगु दु। थ्व सिक्क हे सरलीकृत कुतः ख व थुकिया अपवादत दु।

## स्वयादिसँ
* बुद्ध धर्म

पुचः:बुद्ध धर्म
त्रिरत्न

बुद्ध धर्मय् बुद्ध, धर्म व संघयात मंका कथं धाइगु खँग्व।

## स्वयादिसँ
* बुद्ध धर्म
* सरणत्तयं
तेलेभिजन

**तेलेभिजन** छता सञ्चार माध्यम ख। थ्व छगू मास मिदियाया यन्त्र ख। थ्व यन्त्रं किपा व सः प्रसारण याइ। 

## स्वयादिसँ
* मास मिदिया

पुचः:मास मिदिया
त्युमर

**ट्युमर** धागु प्राणीयागु म्हःय् छुं न अन्यागु बुयावैगु कोषतः खः गुकिगु गति असामान्य तवलं अप्व जुइ व गुकिगु बुयावैगु तव साधारण कोषतः नाप मेल नै मखु। 

## स्वयादिसँ
* क्यान्सर
* ल्वय्

पुचः:चिकित्सा
त्रिलक्षण

**त्रिलक्षण** धाःगु बुद्ध धर्मय् सकल प्राणीतयेके दूगु स्वंगु लक्षण ख। थ्व लक्षणत अनित्य, दुःख व अनात्मा ख। 

## स्वयादिसँ
* बुद्ध धर्म
थाय कथंयागु बौद्ध धर्मावलम्बी

बौद्ध धर्मावलम्बी थाय् कथं उत्तर बौद्ध (महायान) व दक्षिण बौद्ध (थेरवाद)य् बाय् छिं । उत्तरय् नं पूर्व सकल महायान दु धाःसा तिब्बत व नेपाः पाखे बज्रयान नं दु।
थेरवाद

**थेरवाद** (संस्कृतः **स्थवीरवाद**) बुद्ध धर्मया पूर्वाध इलय् बुयावःगु झिंच्यागु (वा नीगु) निकायय् छगू खः। थ्व निकायत भारतवर्षय् बुद्ध मदयेधुंकाया ईलय् बुयावःगु खः। थेरवादया अर्थ "थं पिनिगु शिक्षा" खः। थ्व निकायं बुद्धया शिक्षायात उकिगु वास्तविक रुपय् हे ल्यंकातेगु कुतः याना न्ह्यथन। थ्व वादया पलिस्था प्रथम संगायनाय् महाकश्यपनापं ५०० अर्हततेसं बुद्धं दयेकूगु दक्वं नियमतेगु पालना यायेगु निर्णयं जुगु खः। थेरवाद खँग्वः दकलय् न्ह्यः ७गू शताब्दीइ च्वयातःगु थेरवादया छगु पाण्डुलिपिइ लूगु दु।

बुद्ध धुंका बुयावःगु नीगु निकायय् थेरवाद दकलय् ताःई तक्क म्वानाच्वंगु कचाः खः। थ्व वाद यक्व शताब्दी निसें श्रीलंका व दक्षिण पूर्वी एसिया (गथे कि- दक्षिण पश्चीमी चीन, क्याम्बोडिया, लाओस, म्यान्मार, थाईल्याण्ड)या मू धर्मया रुपय् पलिस्था जुया च्वंगु दु। २०गु व २१गु शताब्दीइ वया थ्व धर्मया प्रभाव सिंगापोर, अष्ट्रेलिया, नेपा:, भारत नापं पश्चीमी देय् नं अप्वया वैच्वंगु दु। 

थेरवाद थी-थी निकायय् विभाजित दु। बुद्ध धर्मया थ्व कचाया निकायत थ्व कथं दु-
* बंग्लादेश:
**संघराज निकाय
**महास्थबिर निकाय
*बर्मा (मियानमार):
**थुधम्म निकाय
**श्वेकिन् निकाय
**द्वार निकाय
*श्रीलंका
**सियम् निकाय
**अमरपुर निकाय
**रामञ्ञ निकाय
* थाइल्यान्द व क्याम्बोदिया
** महा निकाय
** धम्मयुत्तिक निकाय 

### संस्कार व अभ्यास

* बुद्ध पूजा

## स्वयादिसं
* बौद्ध धर्म
*स्थवीर
*निर्वाण
*महायान

पुचः:बुद्ध धर्म
थोमस म्यान

**तमस म्यान** छम्ह २०गु शदीया च्वमि ख।

## लिधंसा

पुचः:च्वमि
द बिटल्स

right|thumb|225x225px
**द बिटल्स** छगु नांजागु रक एण्ड रोल ब्यान्ड खः। थ्व ब्याण्ड हलिमया दक्ले नांजाःगु ब्याण्डय् छगू ख।

## स्वयादिसँ
* रक एण्ड रोल हल अफ फेम

पुचः:रचनाकार व संगीतकार
दान्ते अलिघिएरी

**दुरान्ते देग्ली अलिघिएरी** (ल्याटिन लिपि:Durante degli Alighieri वा दान्ते (सन् १२६५-१३२१) छम्ह इटालियन चिनाखँमि, च्वमि, साहित्यिक सिद्धान्तकार, नैतिक दार्शनिक, व राजनैतिक विचारक ख। वय्कःयात वय्कःया ग्रन्थ चिनाखँ *ला कमेदिया* (La commedia)या निंतिं म्हसीकिगु या। थुकियात लिपा *La divina commedia* *([[द दिभाइन कमेडी]])* धाइगु यात। थ्व सफूयात "दिभाइन" वा दैवी नां बोकाकियों बियादिगु ख। वय्कःया विचारय् थ्व सफू इतालियन भाषाया व हलिम साहित्यया उत्कृष्ट दसु जुगुलिं वय्कलं थ्व नां बियादिगु ख। 

इटालीइ थ्व ग्रन्थयात सोम्मो पोएता **' ("सर्वोच्च चिनाखँ") वा **' पोएता वा चिनाखँ जक्क धाइगु या। दान्ते, पेत्रार्क व बोकाकियोयात स्वंगु झरना "the three fountains" वा स्वंगु राजमुकुट "the three crowns" नं धाइगु या।

## कृति
;**[[लातिन भाषा]]:
* ''[[दि वल्गारी एलोक्वेंटा]]'' 
* ''[[दि मोनार्किया]]'' 
* ''[[एक्लोग्यूस]]'' 
* ''[[लेटर्स (दांते)|लेटर्स]]''

;**इतालियानो *':
* *ला विता न्युओवा* 
* *ले रिमे* 
* *कन्विवियो*
* *डिवाइन कमेदी*
* *इन्फर्नो* 
* *पुर्गातोरियो* 
* *पारादिसो''

## लिधंसा

## स्वयादिसँ
* चिनाखँ

पुचः:चिनाखँमि
पुचः:जीवनी
दबू

**दबू** वा **दबलि** प्याखं म्हितेत वा ल्हुइत दयेकातःगु थाय् ख। नापं थ्व खँग्वलं प्याखं विधा नाप स्वापू दूगु कलायात नं थुइकि। दबूलिइ प्याखं क्यनेस्वया न्ह्यः प्याखं बुल्हाइगु व दबू लिउने प्याखंम्वःतय् समा याइगु थाय्‌यात आखा वा आखाक्वथा धाइ। थन्यागु आखाक्वथात दूगु छेंयात आखाछें धाइ। थी-थी कासाया मनुं स्वे जिक्क धेंधेंबल्ला यायेगु थाय्‌यात नं दबू हे धाइ। थन्यागु दबूयात कासादबू धाइ।  

## लिधंसा

## स्वयादिसँ
* प्याखं

पुचः:संस्कृति
पुचः:प्याखं
पुचः:दबू
देय्

]]

देय् धाःगु सार्वभौमसत्ता दूगु छगू प्रशासनिक इकाइ ख। अर्थात् थःगु भविष्य व थःगु चलनचल्तीया नियम-विधान थःगु हे रुपं दयेके स्वतन्त्र जूगु राजनीतिक इकाइ देय् ख। 
## प्रकार
प्रशासनिक आधारय् हलिमय् थीथी कथंया देय् दु। दसु-
* एकात्मक: देय्‌या दक्वं अधिकार केन्द्रिकृत शक्तिइ दयाच्वनिगु देय्
* गणराज्य: थीथी शक्ति केन्द्र स्वाना दयाच्वंगु सार्वभौम इकाइ
* नगर राष्ट्र: छगू नगर हे देय्‌या रुपय् दयाच्वंगु, दसु भेटिकन सिटि, मोनाको, सिंगापोर

## हलिंया देय्‌त
### [[अफ्रीका]]या देय्
अफ्रिकाया देय्‌ थ्व कथं दु -

### [[एसिया]]यागु देय्
*अफगानिस्तान
*आर्मेनिया
*अजरबैजान
*बहराइन
*बंगलादेश
*भूटान
*ब्रुनाई
*क्याम्बोडिया
*चीन
*साईप्रस्
*पूर्व टिमोर
*ज्योर्जिया
*भारत
*गणतन्त्र ईन्डोनेसिया
*ईरान
*ईराक
*ईजराईल
*जापान
*जोर्डन
*कजाख्स्तान
*उत्तर कोरिया
*दक्षिण कोरिया
*कुवेत
*कीर्गीस्तान
*लाओस
*लेबानन्
*मलेसिया
*मालद्विप
*मंगोलिया
*बर्मा
*नेपाल
*ओमान
*पाकिस्तान
*फिलिपिन्स
*कतार
*रुस
*साउदी अरबिया
*सिंगापुर
*श्रीलंका
*सीरिया
*ताजिकिस्तान
*थाईल्याण्ड
*टर्की
*तुर्केमिनिस्तान
*संयुक्त अरब ईमिरेट्स्
*उज्बेकिस्तान
*भियेत्नाम
*गणतन्त्र यमन     

### [[युरोप]]यागु देय्
*अल्बानिया
*एण्डोरा
*अष्ट्रीया
*बेलारुस
*बेल्जियम
*बोस्निया व हर्जगोविना
*बुल्गेरिया
*क्रोएसिया
*चेक गणतन्त्र 
*डेनमार्क
*ईस्टोनिया
*फिनल्याण्ड
*फ्रान्स
*जर्मनी
*ग्रीस
*हंगेरी
*आईसल्याण्ड
*आयरल्याण्ड
*ईटाली
*लात्भिया
*लीश्टेनस्टाईन
*लिथुआनिया
*लक्जेम्बर्ग
*म्यासेडोनिया
*माल्टा
*मोल्दोवा
*मोनाको
*नेडरल्याण्ड
*नर्वे
*पोल्याण्ड
*पोर्चुगल
*रोमानिया
*रुस
*सान मरिनो
*सर्बिया
*स्लोभाकिया
*स्लोभेनिया
*स्पेन
*स्वीडेन
*स्वीट्जरल्याण्ड
*टर्की
*युक्रेन
*बेलायत
*भेटिकन सिटी
*संघीय गणतन्त्र युगोस्लाभिया

### [[उत्तर अमेरिका]]या देय्
*क्यानाडा
*संयुक्त राज्य अमेरिका
*मेक्सिको
*ग्वाटेमाला
*बेलिज
*होन्डुरस
*एल साल्भाडोर
*निकारागुवा
*कोस्टा रिका
*पनामा
*क्युबा
*जमैका
*डोमिनिकन गणतन्त्र
*बहामास
*हेइटी
*बार्बाडोस
*टृनिड्याड व टोबागो
*डोमिनिका
*ग्रेनेडा
*सन्त कित्त्स् व नेभिस् गणराज्य
*सन्त लुसिया
*सन्त भिन्सेन्ट व ग्रेनाडिन्स्
*एन्टिगुवा व बार्बुडा

### [[दक्षिण अमेरिका]]यागु देय्
*अर्जेन्टिना
*बोलिभिया
*ब्राजिल
*चिली
*कोलम्बिया
*ईक्वेडोर
*पाराग्वे
*पेरु
*उरुग्वे
*भेनेजुएला
*गायना
*सुरिनाम
*फ्रेन्च गायना

### [[ओसेनिया]]यागु देय्
*अस्ट्रेलिया
*न्हु जील्याण्ड
*माईक्रोनेसिया
*मार्शल टापू
*पलाउ
*नाउरु
*सोलोमन टापू
*भानुआटु
*फिजी
*तुभालु
*किरिबाती
*सामोआ
*टोङ्गा
*नायु
*कूक टापू
*पपुवा न्हु गिनिया

## स्वयादिसँ
* राजनीति

पुचः:देय्
निकोलस पुस्सिन

**निकोलस पुसिन** (१५९४–१६६५) १७गू शताब्दीया छम्ह तसकं प्रभावशाली फ्रान्सेली चित्रकार खः। वय्‌कःयात फ्रान्सेली 'शास्त्रीयवाद' (Classicism) चित्रकलाया अबुया कथं हनिगु या। पुसिनया चित्रकलाय् भाव (Emotion) स्वया तर्क, व्यवस्था, व स्पष्टता (Clarity) यात अझ अप्वः महत्त्व बियातःगु दइ।

## कलात्मक शैली व दर्शन
पुसिनं थःगु जीवनया अप्वः थें ई इटालीया रोमय् व्यतित यानादिल। वय्‌कलं पुनर्जागरण काल (Renaissance) या कलाकारत, विशेष यानाः राफेल (Raphael) या शैली व प्राचीन युनानी-रोमन मूर्तिकला पाखें प्रेरणा कयादिल।
* **बौद्धिक चित्रकला:** वय्‌कलं चित्रकलायात केवल मिखाया निंतिं जक मखुसें 'मस्तिष्कया निंतिं' दयेकेमाः धकाः विश्वास यानादिल।
* **विषयवस्तु:** वय्‌कःया चित्रतयय् आपालं धार्मिक बाखं, पौराणिक कथा (Mythology), व ऐतिहासिक घटनातय्यात तसकं गम्भीरतापूर्वक क्यनातःगु दइ।

## मू कृति: 'इट इन अर्काडिया ईगो'
पुसिनया दकलय् प्रसिद्ध किपा मध्ये छगू 'Et in Arcadia ego' खः। थ्व किपाय् स्वम्ह जवाः (Shepherds) पाखें छगू पुलां चिहान (Tomb) य् च्वयातःगु खँत्वाः ब्वनाच्वंगु क्यनातःगु दु। थ्व किपां जीवनया अनित्यता व मृत्युया सत्ययात दार्शनिक ढङ्गं न्ह्यब्वइ।

## 'पुसिनिस्ट' विरुद्ध 'रुबेनिस्ट'
१७गू शताब्दीया अन्तय् कला जगतय् छगू तःधंगु बहस जूगु खः। छगू पुचः निकोलस पुसिन या 'ध्वः' (Line/Drawing) व तर्कयात मानेयाइपिं 'पुसिनिस्ट' (Poussinists) खः धासा मेगु पुचः पिटर पल रुबेन्स या 'रंग' व भावनायात हनिपिं 'रुबेनिस्ट' (Rubenists) खः। थ्व बहस पाखें हे लिपाया फ्रान्सेली कला एकेडेमीया सिद्धान्तत दयेकल।

## लुमन्ति व प्रभाव
पुसिनया प्रभाव लिपाया महान कलाकारत (दसु: ज्याक-लुइस डेभिड व पाब्लो पिकासो) य् तसकं तःधंक लात। वय्‌कःया अमर कृतित आः पेरिसया 'लुभ्र म्युजियम' (Louvre Museum) व लण्डनया 'नेशनल ग्यालरी' थेंज्याःगु विश्वप्रसिद्ध मुनाछेँतयय् तसकं सम्मानपूर्वक तयातःगु दु।

## लिधंसा
* Blunt, Anthony (1967). *Nicolas Poussin*.
* Wright, Christopher (1985). *Poussin Paintings: A Catalogue Raisonné*.
* Cropper, Elizabeth & Dempsey, Charles (1996). *Nicolas Poussin: Friendship and the Love of Painting*.
निर्वाण

**निर्वाण** धाःगु बुद्ध धर्मया छगू अवस्था ख। थ्व अवस्था अर्हततयेसं थ्यनेफै। भगवान बुद्धं थःगु शिक्षाय् निर्वाण थ्यंकेत प्यंगू तगिंया खँ धयाबिज्याःगु दु। वसपोल कथं मनूतय्‌त संसारय् चिनातइगु झिगू गथि दु - १) सक्कायदिठ्ठि (पूर्वाग्रह) २) विचिकिच्छ (म्वाःमदुगु शंका) ३) सीलब्बत पराभास (अन्धविश्वास) ४) कामराग (महत्वाकांक्षा) व यौन इच्छा ५) पटिध (क्रोध) ६) रुपरण (ब्रम्हलोकय् जन्म काःवनेगु आशा) ७) अरुप-राग (खनेमदुगु देवलोकय् जन्म काःवनेगु आशा) ८) मान (अहंकार) ९) उदच्च (चंचलता) १०) अविज्जा (अज्ञानता)।  बुद्ध धर्म कथं थ्व गथित पुलावने धुंका निर्वाण प्राप्तिया लंपुइ लायेफै। 

## स्वयादिसँ
* बुद्ध धर्म

## लिधंसा

पुचः:बुद्ध धर्म
नील आर्मस्ट्रंग

**नील आर्मस्ट्रंग** तिमिलाय् दकलय् न्ह्यः थ्यनादिम्ह मनु ख। 

## लिधंसा

## स्वयादिसँ
* नासा
* तिमिला

पुचः:अनवेषक
पुचः:अन्तरिक्ष यात्री
पुचः:अमेरिकी अनवेषक
नेवा:

नेवाः जाति नेपालमण्डलया आदिवासी जाति खः । नेवाः जाति छगू नश्ल व धार्मिक पुचः मजुसें छगू भाषिक समुदायया नां खः । 
## संस्कृति
नेवा: तेगु थगु हे कथंया संस्कृति दु। थ्व संस्कृतिय् बौद्ध व हिन्दू धर्मयागु येक्व प्रभाव दु। नेवाः तेगु संस्कृतिय् नखः, जात्रा, सम्बत, प्याखं, भाय्, बाजं, धर्म, प्रकृति, मौसम आदि यागु येक्व प्रभाव दु| 

### [[नेवा: गुथि]]
नेवाःतय्‌गु समाजे गुथिया यक्व महत्त्व दु। थःगु जात वा ज्याया कथं दयेकीगु गुथि नेवा तेगु सामाजिक नियम त दयेकीगु व पालना यायेगु ज्या याई। सुं न मनु बुई बलय् निसें सी बलय् तक हनिगु दक्व ज्याखं गुथिया नियम कथं जुइ। गुथियागु नियम पालना मयासा मनुयात गुथि नं पींथना छ्वेगु तक्क यागु व्यवस्था गुथिले दै | गुथि नं पींतने धुंका मनु यागु सामाजिक जीवन हने थाकुई|गुथि तेसं येक्व रुढिवादी नियम त देका व पालना याना च्वंगुलिं थौ कन्हे गुथियागु महत्त्व क्षीण जुयाच्वंगु दु।|

### [[नेवा: जात्रा]]

### [[नेवा: नख:]]

### [[नेवा: बाजं]]

### [[नेवा: प्याखं]]

### [[नेवा: जीवन रीति]]

### [[नेपाल संवत]]

### [[नेपाल भाय्]]

### [[नेवा: धर्म]]

### [[नेवा: बाखंत व मान्यता]]

### नेवा: कासा व धेंधेंबल्ला

## ईतिहास

## आर्थिक अवस्था

### नेवा: तेसं याना च्वंगु ज्या त

## राज्यनीति

## नेवा: भूगोल

### नेपाल दुने

### नेपाल पिने

*अमेरिकाये नेवा:
*युरोपये नेवा:
*अस्ट्रेलिया व ओसनियाये नेवा:
*अफ्रीकाये नेवा:
*एसियाये नेवा
पञ्चशील

**पञ्चशील** बुद्ध धर्मय् आस्था दूपिं मनुतयेसं काइगु शील वा नियम ख। थन्यागु न्यागु शील दुगुलिं थुकियात पञ्चशील धाइ। पञ्चशील थ्व कथं दु-
* **पाणातिपाता वेरमणी सिक्खापदं समादियामि** अर्थात् जिं प्राणी हिंसा मयायेगु शील पालन याये।
* **अदिन्नादाना वेरमणी सिक्खापदं समादियामि** अर्थात् जिं मखुइगु शील पालन याये।
* **कामेसु मिच्छाचारा वेरमणी सिक्खापदं समादियामि** अर्थात् जिं व्यभिचार मयायेगु शील पालन याये।
* **मुसावादा वेरमणी सिक्खापदं समादियामि** अर्थात् जिं मखुगु खँ मल्हाइगु शील पालन याये।
* **सुरामेय मज्ज पमादट्ठाना वेरमणी सिक्खापदं समादियामि** अर्थात् जिं नशालु पदार्थ मकायेगु शील पालन याये।

## तिपितक
पञ्चशीलया मू भाव तिपितकय् थाय्‌थासय् खनेदु। अङ्गुत्तरनिकायया अट्ठकादिनिपातय् दूगु दुच्‍चरितविपाकसुत्तय् थ्व शीलतयेगु वर्णन यानातःगु दु। नापं, अंगुत्तरनिकायया हे दशकनिपातया जाणुस्सोणिवग्गोय् नं पञ्चशीलया भाव दु। सुत्तपिटकया खुद्दकनिकायया खुद्दकपाठय् दशसिक्खापदं धका १०ता शील बियातःगु दु। थ्व शीलया न्हापांगु ५ता पञ्चशील ख।

## स्वयादिसँ
* बुद्ध धर्म

पुचः:बुद्ध धर्म
पशु विज्ञान

**पशु विज्ञान**(Zoology) पशुतेगु वैज्ञानिक अध्ययन ख। थ्व अध्ययनया ख्यलय् सकल प्राणीया (थौंया ईलय् दयाच्वंपिं व लोप जुइधुंकूपिं) म्हया दयेका (संरचना), भ्रूण (प्वाथय् दुबिलेया) विज्ञान, ब्वथला, म्वायेगु पहः व वितरण, व इमिसं थःगु वातावरण नाप गुकथं अन्तरक्रिया याइ धइगु खँ दुथ्याः। पशुशास्त्र जीवविज्ञानया छगू प्राथमिक कचा ख। जूलोजी खँग्वः प्राचीन ग्रीक ζῷον, zōion ('पशु'), व λόγος, लोगोस ('ज्ञान', 'अध्ययन') खँग्वलं बुयावःगु वःगु ख।

मनुतेसं गुंयुग निसें हे थःगु जःखः खंगु प्राणीतेगु प्राकृतिक पहः न्ह्याबलें स्वयाच्वंगु दु। थथे स्वया दयेकूगु ज्ञानयात छुं प्रजातियात लहिनेत छ्यःगु प्रागैतिहासिक दसु दु। अथे जूसां पशुविज्ञानया औपचारिक अध्ययनया उत्पत्ति एरिस्तोतलया नापं जूगु धायेछिं। वय्कलं प्राणीतेत म्वापिं जीवया रुपय् स्वयादिल, व इमिगु संरचना व विकासया अध्ययन यानादिल, व इमिगु जलाःखलाःया वातावरण नापया अनुकूलन व इमिगु म्हकुचाया ज्याया बारेय् बिचाः यानादिल। आधुनिक पशुविज्ञानया उत्पत्ति पुनर्जागरण व प्रारम्भिक आधुनिक कालय् जूगु ख, गुकिलि कार्ल लिनियस, एन्टोनी भ्यान लीउवेनहोक, रोबर्ट हुक, चार्ल्स डार्विन, ग्रेगर मेन्डेल व मेमेपिं यक्व मनूतेसं थ्व ख्यलय् योगदान याःगु दु।

प्राणीतेगु अध्ययन यक्व ल्याखय् म्हदयेका (संरचना) व ज्या, अनुकूलन, पुचः दथुइ स्वापू, व्यवहार व वातावरण नाप अनूकुलन आदि खँय् न्ह्याः वंगु दु। प्राणीतेगु ब्वथला, म्हदयेकाया विज्ञान, जैव रसायन व विकास थें न्याःगु विषयय् अप्वया ब्वथलातःगु दु। सन् १९५३इ फ्रान्सिस क्रिक व जेम्स वाटसनं डीएनएया संरचनाया लुइकेधुंका आणविक जीव विज्ञानया क्षेत्र न्ह्यथन, गुकिलिं कोष जीव विज्ञान, विकासात्मक जीव विज्ञान व आणविक आनुवंशिकीइ प्रगति जुल।

## वर्गीकरण
प्राणीतेत क्वय् बियतःगु पुचलय् बायेछिं। थ्व पुचलय् दक्वं प्राणी मदु व छुं प्राणीतेगु दसु जक्क बियातःगु दु।
### '''[[पशु]]'''
## आर्थ्रोपोदा
### **[[की]]**
### इमु
### हा
### लापा
## च्यागुतुति (एराकनिदा)
## जंक्वेंदुपिं
## **[[एम्पिबियन]]**
### ब्यांचा
## **[[झंग]]**
### बखुं
### इमा
## **[[न्या]]**
### शार्क
## **दुरुपा दुपिं**
### गुंमनू
#### **[[मनू]]**
### चिकंलापा
### माकःधुँ
### उंथ
### भौ
### पेपांचू
### खिचा
### सोंस
### किसी
#### म्यामथ
### सल
### दुगुचा
### सिंह
### फा
### व्हेल
## **[[रेप्टाइल]]**
### डाइनोसौर्
### सर्प

## स्वयादिसँ
* की
* झंगः
* पेपांचू
* बमू
* गृहस्थीकरण

पुचः:पशु विज्ञान
प्याखं

**प्याखं** धागु संस्कृतिया छगू ख्यः ख। प्याखंय् म्हया अङ्गतेत संका छगू भावपूर्ण अनुभूति यायेगु ज्या जुइ। प्याखं निगु रुपया जुइ। *[[दबू प्याखं]]* धाःगु दबुलिइ क्यनिगु प्याखं ख।  थ्व प्याखनय् प्याखंया बाखः दै। नापं, मनुतेसं नवाइगु नं याइ। कःतू प्याखं, गुंपुनीप्याखं, छधाःप्याखं, पूधाप्याखं, मेप्याखं, येन्याःप्याखं थुकिया छुं दसु ख। *[[हुला प्याखं]]* धाःगु म्ह संका हुलिगु प्याखं ख। लाखे प्याखं, चचा प्याखं, चुसाप्याखं, ज्यापुप्याखं, दाफाप्याखं, धिमय्‌प्याखं, नतुवाचाप्याखं, प्वःप्याखं, म्हय्‌लाप्याखं, येँद्या प्याखं थुकिया छुं दसु ख।  नापं, संकिपायात नं प्याखंया रुपय् कायेगु या।  

## लिधंसा

## स्वयादिसँ
* नाट्यशास्त्र
प्रकृति

**प्रकृति** (Nature) धाःगु छुं नं चीज, विषय वा वस्तुया थःगु हे मूलभूत गुण ख। 

## स्वयादिसँ
* गुण

पुचः:प्रकृति
फर्डिन्यांड म्यागालिन

**फर्डिन्यन्ड म्यागालिन** छम्ह नांजाम्ह अनवेषक ख। वेकयागु अन्वेषण नं पृथ्वी चाकुलागु खंयात पुष्टियायेत ग्वाहालि यात।
फ्योडोर डोस्तोएभ्स्की

right|thumb
पुचः:१८२१य् बुगु
पुचः:१८८१य् मदुगु
पारमिता

[thumb|A [bodhisattva]]

**पारमिता** वा **पारमि** बुद्ध धर्मय् पूर्णता दूगु, भिंगु, सर्वोत्तम, सर्वोच्च अवस्था ख।  

## थी-थी पारमिता
पारमिताया अर्थ पारि थ्यंका बियेगु वा पुला वनेगु वा पुला वनेधुंकुम्ह धाःगु खः । संसारया दक्व दुःख व दुःखया हेतुपाखें पार जुइ धुंकुम्ह जूगुलिं पारमिता धाःगु खः । पालि भाषां थुकियात 'पारमी' धकाः धाइ । थुकियागु अभ्यासपाखें स्वयम् थः हे  संसारया दुःखपाखें पार जुइगु व पार याकिगु खँ नापं सम्बन्धित जूगु जुया थुकियात पारमिता नामं म्हकिकेगु यानावयाच्वंगु खः । बुद्ध जुइत पारमिताया अभ्यास पूरा जुइमाःगु व बोधिसत्त्वं थ्व अभ्यास पूवंकूगु खः धैगु मान्यता दःसां पालि परम्पराय् सम्यक्सम्बुद्धताया मार्गया शिक्षा मदूगुलिं 'चरियापिटक' थें जाःगु छगू निगू संग्रह बाहेक वास्तवय् हे बोधिसत्त्व अभ्यासया दक्वं शिक्षायात कःधाःगु उपदेश पालिपरम्पराय् (हाल थेरवाद) गनं नं मदु । पालि परम्पराया दश पारमिता तिपितकया सुत्तपितकया खुद्दकनिकायया बुद्धवंश वग्गया निगुगु सुत्त सुमेधपत्थनाकथाय् १०गु पारमिताया वर्णन यानातःगु दु। थ्व कथं १०गु पारमिता क्वय् बियातःगु दु -
# दानपारमि, 
# सीलपारमि
# नेक्खम्मपारमि
# पञ्‍ञापारमि
# वीरियपारमि
# खन्तिपारमि
# सच्‍चपारमि
# अधिट्ठानपारमि
# मेत्तापारमि
# उपेक्खापारमि
महायान परम्पराय् अभ्यास याइगु दशपारमिताय् छुं छुं नां पाः अथे खःसां अवधारणा व सिद्धान्त फरक मजू । महायान कथंया दशपारिमताया धलः थुकथं दु । 

१. दान पारमिता

२. शील पारमिता

३. क्षान्ति पारमिता

४. वीर्य पारमिता

५. ध्यान पारमिता

६. प्रज्ञा पारमिता

७. उपाय पारमिता

८. प्रणिधान पारमिता

९. बल पारमिता

१०. ज्ञान पारमिता

हानं महायान परम्पराय् थ्व दशपारमितायात संक्षिप्तिकरणयाना षट्पारमिता अर्थात् खुगू कथंया पारमिता दूगु विधि कथं नं अभ्यास यायेगु याइ । थ्व मध्ये छुं छुं बोधिसत्त्वयानयागु नापं मिले जूसां छुं मिले मजू । मिलेमजूगु पक्षयात नं षट्पारमिताया अभ्यासं कःधाः । बोधिसत्त्वया प्रस्थानचित्तया शिक्षा थ्व हे षट्पारमितापाखें पूवनि ।  षट्पारमिताया धलः थुकथं दु - 

१. दान 

२. शील 

३. क्षान्ति 

४. वीर्य 

५. ध्यान 

६. प्रज्ञा । 

## लिधंसा

## स्वया दिसँ
*बुद्ध धर्म
पोर्टल:गणित/ल्ययातगु किपा

थ्व कम्पास व स्ट्रेटएड्ज छ्येला रेक्ट्यागल देकिगु तरिका ख:.
फ्रान्सिस्को गोया

**फ्रान्सिस्को गोया** इस्पान्योल भाषा:**Francisco José de Goya y Lucientes** (मार्च ३०, १७४६ – अप्रिल १६, १८२८) छम्ह एरागोनमि स्पेनमि चित्रकलामि व प्रिन्तमेकर ख। वय्‌कःयात पुलां गुरुतयगु (Old Masters) युगया अन्तिम महान कलाकार व आधुनिक कलाया न्हापांम्ह विद्रोही कलाकार धकाः म्हसीकी। गोयाया कलायात्रा दरवारिया भद्र चित्रकला पाखें सुरु जुयाः तसकं गम्भीर, ग्यानापूगु व मनोवैज्ञानिक विषयय् क्वचाल।

## दरवारिया कलाकार व युद्धया प्रभाव
गोया स्पेनया जुजु चार्ल्स ४ या प्रमुख दरवारिया कलाकार जुयादिल। वय्‌कलं राजपरिवारया यक्व शान–शौकत दुगु किपा च्वयादिल। तर नेपोलियनं स्पेनय् आक्रमण यायेधुंकाः वय्‌कःया कलाय् तःधंगु हिउपाः वल। वय्‌कलं युद्धया बीभत्सता, अत्याचार व मानवीय कष्टयात थःगु 'द डिजास्टर्स अफ वार' (The Disasters of War) झ्वः व 'द थर्ड अफ मे १८०८' (The Third of May 1808) थेंज्याःगु अमर किपा न्ह्यब्वयादिल।

## हाकुगु चित्रकला (Black Paintings)
जीवनया अन्तिम दशकाय् गोया न्हाय्पं ल्वय्‌या कारणं तसकं न्यने मफूम्ह (Deaf) जुयादिल। वय्‌कलं थःगु छेँ 'क्विन्ता देल सोर्दो' (Quinta del Sordo) या अंगलय् १४ गू रहस्यमय व ग्यानापूगु किपा च्वयादिल, गुकिं हलिं कला इतिहासय् 'ब्ल्याक पेन्टिङ्ग्स' (Black Paintings) या रूपय् प्रसिद्ध जुल। थुकी मध्ये 'स्याटर्न डेभोरिङ हिज सन' (Saturn Devouring His Son) दकलय् बीभत्स व शक्तिशाली धकाः नांजाः।

## कलात्मक योगदान
* **प्रिन्टमेकिङ:** गोया 'एक्वाटिन्ट' (Aquatint) प्रविधि छ्यलाः समाजया कुरीति व अन्धविश्वासयात व्यङ्ग्य यायेत सिपालु जुयादिल।
* **मनोवैज्ञानिक चित्रण:** वय्‌कलं मनूया भित्री ग्याना, उन्माद व म्हगसयात क्यानभासय् ब्वयाः आधुनिक अभिव्यञ्जनावाद (Expressionism) या जग थकादिल।

## लुमन्ति
गोयाया अधिकांश महत्वपूर्ण कृतित आः म्याड्रिडया 'म्युजियो देल प्रादो' (Museo del Prado) थेंज्याःगु तःधंगु मुनाछेँय् सुरक्षित तयातःगु दु। वय्‌कःया कलां पाब्लो पिकासो व साल्भाडोर डाली थेंज्याःपिं आधुनिक कलाकारतय्यात तसकं प्रेरणा बिल।

## लिधंसा
* Hughes, Robert (2003). *Goya*.
* Gassier, Pierre & Wilson, Juliet (1971). *The Life and Complete Work of Francisco Goya*.
* Tomlinson, Janis (1994). *Francisco Goya y Lucientes*.

पुचः:वास्तुशास्त्री, शील्पकार व चित्रकार
फ्रेडेरिक चोपिन

**फ्रेडरिक फ्रान्स्वा चोपिन, फ्रेडेरिक चोपिन बाय् फ्रेडेरिक शोपाँ** (Frédéric Chopin) (१ मार्च १८१० – १७ अक्टोबर १८४९)  हलिंया संगीत इतिहासय् दकलय् प्रभावशाली व **नांजाःम्ह** संगीतकार व पियानोवादक मध्ये छम्ह खः। वय्कः 'रोमान्टिक युग' (Romantic Era) या छम्ह तःधंम्ह कलाकार खः, गुम्हेस्यां थःगु फुक्कं सांगीतिक जीवन पियानोया विकास व उकिया भावपूर्ण वादनय् अर्पण यानादिल। वय्कः छम्ह पोलिश संगीतकार व पियानोवादक खः। वय्कःयात स्वच्छन्दतावादी युगया दकलय् महान पियानो भर्चुओसो (virtuoso) मध्ये छम्ह मानय् याः। वय्कःया अप्वः कृति पियानो सोलो (piano solo) या निंतिं खः। वय्कःया संगीतय् पोल्याण्डया लोक संगीतया प्रभाव, विशेष यानाः माजुर्का (mazurkas) व पोलोनेज (polonaises) य्, खनेदु। वय्कःया नोक्टर्न (Nocturnes) व वाल्ट्ज (Waltzes) हलिंन्यंक नांजाः।

## जीवन परिचय

* **न्हापांगु ई:** वय्कःया जन्म १ मार्च १८१० खुनु पोल्याण्डया जेलाजोवा वोलाय् जूगु खतः। मचाबलय् निसें हे वय्कः संगीतय् विलक्षण प्रतिभा (child prodigy) क्यनादिल।
* **पोल्याण्ड पाखें प्रस्थान:** सन् १८३० य्, २० दँया उमेरय् वय्कः पोल्याण्ड पाखें विदेश वनादिल। उगु हे ईलय् पोल्याण्डय् रुस विरुद्ध विद्रोह (November Uprising) जुल, गुकिं यानाः वय्कः हाकनं थःगु देशय् लिहाँ वने मफुत।
* **पेरिस प्रवास:** वय्कः थःगु जीवनया बाकि ई फ्रान्सया पेरिसय् च्वनादिल। पेरिस उगु ईलय् कला व संगीतया केन्द्र खः, गन वय्कः फ्रान्ज लिज्त (Franz Liszt) व जर्ज स्याण्ड (George Sand) थेंज्याःपिं व्यक्तित्वत नाप स्वापू दयेकादिल।

## सांगीतिक विशेषता व शैली
शोपाँया संगीत मेमेपिं 'क्लासिकल' संगीतकारत स्वया थ्व कारणं पा:
* **भावना व मर्म:** वय्कःया संगीतय् छगू प्रकारया मर्म (melancholy) व गम्भीर भावना दइ।
* **प्राविधिक जटिलता:** वय्कःया रचनात थुलि जटिल जुइ कि उकियात थायेत छम्ह पियानोवादकया ल्हाः तसकं ल्हानाच्वंगु (flexible) व दक्ष जुयेमा।
* **पोलिश राष्ट्रवाद:** देश स्वया तापाक्क च्वनेमालसां वय्कःया संगीतय् पोल्याण्डया माजुर्का (Mazurka) व पोलोनेज (Polonaise) थेंज्याःगु लोक-संगीतया त तःधंगु **प्रभाव** खनेदु।

## फ्रेडेरिक शोपाँया प्रभाव
शोपाँया प्रभाव सांगीतिक हलिंय् थ्व कथं दु:
* **पियानो वादनय् क्रान्ति:** पियानो पाखें 'गायन' (Cantabile) शैली गुकथं न्ह्यब्वयेगु धइगु खँय् वय्कःया तःधंगु योगदान दु।
* **हारमोनी (Harmony):** वय्कःया न्हूगु प्रकारया कर्ड (chord) व हारमोनीया प्रयोगं लिपाया संगीतकारत (दसु: रिचर्ड वाग्नर व क्लाउड डिब्युसी) तःधंगु प्रेरणा बिल।
* **आधुनिक पियानो शिक्षण:** आः नं हलिं न्यंकंया पियानो परीक्षाय् व शिक्षणय् शोपाँया 'एट्युड्स' (Études) अनिवार्य कथं छ्यलि।

## मू कृतित

# **नोक्टर्न्स (Nocturnes):** बहनीया इलय् थायेगु २१ गू भावपूर्ण रचनात।
# **रिभोलुसनरी एट्युड (Revolutionary Étude):** पोल्याण्डया विद्रोहया लुमन्तिय् च्वयागु शक्तिशाली रचना।
# **फ्युनेरल मार्च (Funeral March):** थ्व रचना हलिं न्यंकं अन्त्येष्टि ज्याझ्वलय् थायेगु संगीतया रूपय् **नांजाः**।
# **२४ प्रिल्युड्स (24 Preludes):** संगीतया फुक्कं २४ गू की (keys) य् च्वयातःगु रचना।# 
# **मिनेट वाल्ट्ज** (Minute Waltz)
# **रेनड्रप प्रिल्यूड** (Raindrop Prelude)

## लिधंसा

* Zamoyski, Adam (2010). *Chopin: Prince of the Romantics*.
* Walker, Alan (2018). *Fryderyk Chopin: A Life and Times*.
बज्रयान

**बज्रयान** बौद्ध धर्मयागु छगु यान(शाखा) खः। सैद्धान्तिक रुपय् थ्व शाखा महायान नाप मिले जु। तर थ्व यानय् तन्त्र विद्या छ्येला बोधिसत्व व निर्वाण याकनं हे हासिल याये फैगु धागु छगु विश्वास दु। 
## भूगोल
हलिमय् दक्ले अप्व बज्रयानया अनुयायी दुगु देय्‌त थ्व कथं दु-
* चीन
* भारत
* नेपाः
* भूटान

## पिनेयागु स्वापूतः
* दलाई लामाया वेबथाय्
* The Website of Patrul Rinpoche. 
* Dudjom Tersar lineage of Nyingma.
* The Kordong tradition.
* E-Sangha Tibetan Buddhism Forum
* Kagyu lineage. Official website, with biography of Kalu Rinpoche (the 2nd Kalu Rinpoche).
* The Berzin archive. Archive on texts and teachings of Vajrayana, Tibetan Buddhism, Islam and Bon
* Official website of Diamond Way (Ole Nydal).
* Official Sakya lineage website.
* Dilgo Khyentse Fellowship - Shechen.
* Dzongsar Khyentse's website.
* Sakya Dechen Ling.
* Resource page of Sakya lineage.
* Palyul lineage of Nyingma.
* Khyentse Foundation.
* Yongey Foundation.
* Mindrolling lineage of Nyingma.
* Drukpa Kagyu lineage.
* Drikung Kagyu lineage.
* Foundation of the Preservation of the Mahayana Tradition (Gelug, Lama Zopa).
* Ritual Implements in Tibetan Buddhism: A Symbolic Appraisal.
* Enlightenment: Buddhism Vis-à-Vis Hinduism.
* History of Tibetan Buddhism and the Vajrayana in Tibet (a Karma Kagyu web site.

पुचः:बौद्ध
विनयपिटक

**विनय पिटक** बौद्ध धर्मया छगू ग्रन्थ ख। थ्व ग्रन्थ त्रिपिटकया स्वंगु भागया छगू भाग ख। थ्व ग्रन्थ भिक्षु, भिक्षुणी,  अनागारिका आदितेगु संघनियम नाप स्वापू दूगु ग्रन्थ ख। संस्कृत, पालि व मेमेगु प्राचीन बौद्ध ग्रन्थया भाषा कथं विनयपिटकया अर्थ अनुशासनया टोकरी ख। भगवान बुद्धया परिनिर्वाण धुंका वसपोलया उपदेशतेत थी-थी सूत्रय् लुमंकेगु ज्या भिक्षुतेसं मंकाकथं यानादिल। भगवान बुद्धया धम्मया थी-थी पक्षयात लुमंकातयेगु ज्या थी-थी भिक्षुतेसं यानादिल। थथे लुमंकिगु ज्या यानादीपिं भिक्षुइ विनयपिटक लुमंकादीपिं आचार्यत थ्व कथं दु: १.भिक्षु उपाली, २. भिक्षु दासक, ३. भिक्षु सोणक, ४. भिक्षु सिग्गव, ५. भिक्षु मोग्गलिपुत्ततिस्स।

## विभाजन
विनयपिटकया विभाजन थ्व कथं दु  -

## लिधंसा

## स्वयादिसँ
* तिपिटक

पुचः:बुद्ध धर्म
बनय्‌ज्या

**बनय्‌ज्या** (Business) वा एन्तरप्राइज वा फर्म छगू थन्यागु संस्था ख गुकिलिं ग्राहकनाप वस्तु, सेवा वा निगुया हे कारोबार याइ। 
 
छगू पूंजीवादी अर्थतन्त्रय् बनय्‌ज्याया भूमिका प्रधान जुइ। थन्यागु अर्थतन्त्रय् आपा बनेज्या निजी स्वामित्व व प्रशासन दूगु व फाइदामुखी संस्थानं याइ। बनेज्या नन-प्रोफिट वा राज्य-सञ्चालित व राज्यया स्वामित्त्व दूगु नं जुइफु। यक्व मनुतयेगु स्वामित्त्व दूगु बनेज्यायात कम्पनी नं धायेगु या। कम्पनीया थःगु हे निश्चित अर्थ नं दु। बनय्‌ज्या याइम्ह मनुयात बनय्‌मि धाइ धाःसा बनय्‌ज्या याइगु थाय्‌यात बनय्‌कुथि धाइ। भिंगु बनय्‌ज्यामितेसं थःगु सामानय् तैगु चिंयात बनय्‌चिं (Trademark) धाइ। बनय्‌ज्याय् छगू जक्क खलं एकाधिकार यायेगु अवस्थायात यकःति धाइ। 

## स्वामित्त्वया प्रकार
बनेज्याय् स्वामित्त्व छगू महत्त्वपूर्ण विषय ख। स्वामित्त्व थ्व कथंया जुइफु-
* **एकल प्रोप्रायटरशिप** 
* **पार्टनरशिप**  
* **कर्पोरेसन**  
* **सहकारी**

## लिधंसा

पुचः:बनेज्या
बिंगेनया हिल्डेगार्ड

**बिन्जेनया हिल्डेगार्ड** (c. १०९८ – १७ सेप्टेम्बर ११७९), **राइनया सिबिलया** नामं नं म्हसीम्ह छम्ह जर्मन बेनेडिक्टिन मठाधीश व बहुज्ञ सक्रिय छम्ह च्वमि, संगीतकार, दार्शनिक, रहस्यवादी, दूरदर्शी, व उच्च मध्य युगया इलय् छम्ह चिकित्सा च्वमि व चिकित्सकया रुपय् सक्रिय जुम्ह मिसामनू ख।   वय्कः पवित्र मोनोफोनीया दकलय् नांजाःम्ह संगीतकारय् छम्ह ख, नापं आधुनिक इतिहासय् थ्व संगीतकार दथुइ दकलय् अप्व अभिलेखित मनू नं ख।  वय्कःयात यक्व विद्वानतेसं जर्मनीइ वैज्ञानिक प्राकृतिक इतिहासया संस्थापकया रुपय् कायेगु या। 

## लिधंसा

पुचः:च्वमि
बुद्ध धर्मया इतिहास

भगवान बुद्धं थःगु जीवनया ४५दँ तक्क थःमं थूगु धर्म प्रचार यानाबिज्यात। थ्व नापं व थ्व धुंका बुद्ध धर्मय् यक्व घटना जूगु दु। बुद्ध धर्मया मू घटनाया आधारय् बुद्ध धर्मया इतिहासयात थ्व कथं बायेछिं- 
* शाक्यमुनिया समय
* प्रारम्भिक बुद्ध धर्म
** प्रथम संगायना (५गू शदी इपू)
** द्वितीय संगायना (४गू शदी इपू)
* अशोकया युगया धर्मोपदेशना (करिब २६१ इपू)
** तृतीय संगायना (करिब २५० इपू)
** यवन हलिमय् बुद्ध धर्म
** श्रीलङ्का व बर्माय् बुद्ध धर्मया प्रचार
* सुंगाया उदय (२गू शदी-१गू शदी इपू)
* यवन-बौद्ध अन्तरक्रिया (२गू शदी इपू निसें १गू शदी इपू)
** मध्य एसियाय् विस्तार
* महायानया उदय (१गू शदी इपू निसें २गू शदी इसं)
** चतुर्थ संगायना
* महायानया विस्तार (१गू शदी इसं-१०गू शदी इसं)
** भारतय् विस्तार
** मध्य व उत्तर एसियाय् विस्तार
*** मध्य एसियाय् विस्तार
*** पार्थियाय् विस्तार
*** तारिम बेसिनय् विस्तार
*** चीनय् विस्तार
*** कोरियाय् विस्तार
*** जापानय् विस्तार
*** संदेय्‌य् विस्तार
** दक्षिण पूर्व एसियाय् बुद्ध धर्मया आगमन
*** श्रीविजय साम्राज्य (७गू–१३गू शदी)
*** ख्मेर साम्राज्य (९गू निसें १३गू शदी)
*** भियतनामय् विस्तार
* बज्रयानया उदय (५गू शदी)
* थेरवादया पूनर्जागरण (११गू शदी निसें)
* पश्चिमय् बुद्ध धर्मया विस्तार

## स्वयादिसँ
*बुद्ध
*थेरवाद
*महायान
भित्रुभियस

**मार्कस भित्रुभियस पोलिओ** (Marcus Vitruvius Pollio; थ्यं-मथ्यं ८०-७० BC – थ्यं-मथ्यं १५ BC) छम्ह रोमन वास्तुविद्, नागरिक इन्जिनियर, व च्वमि खः। वय्‌कःयात हलिंया दकलय् न्हापांम्ह व्यवस्थित वास्तुकला शास्त्रीइ छम्हया कथं कायेगु या। वय्‌कःया प्रसिद्ध सफू 'दि आर्कितेक्तुरा' (De Architectura) पुनर्जागरण काल (Renaissance) निसें आःया ई तकया पाश्चात्य वास्तुकलाया आधारशिला खः।

## दि आर्कितेक्तुरा (De Architectura)
थ्व १० गू खण्डय् बायातःगु वास्तुकलाया छगू हलिंसफू थें च्वंगु ग्रन्थ खः। थुकी वास्तुकलाया स्वंगू मू मापदण्ड (Vitruvian Triad) न्ह्यब्वयातःगु दु:

# **फिरमितास (Firmitas):** बल्लाइगु वा स्थायित्व।
# **युतिलितास (Utilitas):** छ्यला वा प्रयोजन।
# **भेनुस्तास (Venustas):** सौन्दर्य वा कलात्मकता।

## भित्रुभियन मनू (Vitruvian Man)
भित्रुभियसया बिचाः कथं मनूया म्हया अनुपात (Proportion) व वास्तुकला दथुइ छगू गहन स्वापू दइ।

* **अनुपातया सिद्धान्त:** वय्‌कलं च्वयादीगु दु कि छम्ह स्वस्थ मनूया म्हयात छचाकः (Circle) व छगू स्वायर (Square) दुने पूर्ण रूपं तये फइ।
* **लियोनार्दो दा भिन्ची:** भित्रुभियसया थ्व हे बिचाःयात आधार कयाः प्रसिद्ध कलाकार लियोनार्दो दा भिन्चीं थःगु चर्चित किपा 'भित्रुभियन म्यान' (Vitruvian Man) दयेकादीगु खः।

## इन्जिनियरिङ व प्रविधि
भित्रुभियस भवन निर्माणय् जक सीमित मजुसें सैन्य इन्जिनियरिङय् नं पोख्त खः:
* **ज्याभः निर्माण:** वय्‌कलं लःया घट्ट (Water mills), एक्वेदक्त (Aqueducts), व घेराबन्दी याइगु युद्ध यन्त्रत (Siege engines) दयेकेगु विधि च्वयादीगु दु।
* **ध्वनि विज्ञान (Acoustics):** थिएटर वा चकं दबलीइ सः गथे यानाः स्पष्ट रूपं न्यने फइ धइगु खँय् वय्‌कलं वैज्ञानिक बिचाः न्ह्यब्वयादीगु दु।

## ऐतिहासिक प्रभाव
भित्रुभियसया प्रभाव आधुनिक शहरी योजनाय् आः नं खनेदु। 

## ब्वनादिसँ
* Morgan, Morris Hicky (1914). *Vitruvius: The Ten Books on Architecture*.
* Rowland, Ingrid D. (1999). *Vitruvius: Ten Books on Architecture*.
ग्रिम दाजुकिजा

**ब्रदर्स् गृम्** वा **ग्रिम दाजुकिजा** (जर्मन भासय् Die Brüder Grimm) धाःगु निम्ह जर्मन दाजुकिजा  ज्याकोब ग्रिम (सन् १७८५–सन् १८६३) व विल्हेम ग्रिम (सन् १७८६-सन् १८५९)या मंका नां ख। वय्‌कःपिं १९गू शदीया नांजाःपिं जर्मन शिक्षाविद्, भाषाशास्त्री, तजिलजि शोधकर्ता, कोशकार व च्वमि ख। वय्‌कपिंसं यक्य जर्मन दन्त्यकथातेत मुंका पिथनेगु ज्या यानादील। वय्‌कःपिंसं मुंकादीगु नांजाःगु बाखँय्  "सिन्दरेला" (Cinderella वा Aschenputtel), "ब्यांचा राजकुमार" (The Frog Prince वा Der Froschkönig), "हँय् मिसा" (The Goose-Girl वा Die Gänsemagd), "हान्सेल व ग्रेतेल" (Hansel and Gretel वा Hänsel und Gretel), "रापञ्जेल" (Rapunzel), "रुम्पेल्स्तिल्त्‌स्किन्" (Rumpelstiltskin वा Rumpelstilzchen), व "स्नो व्हाइत" (Snow White वा Schneewittchen) आदि ला। वय्‌कःपिनिगु न्हापांगु दन्त्यकथा ग्रिम्स् फेरी तेल्स् (Grimms' Fairy Tales|Children's and Household Tales वा Kinder- und Hausmärchen) सन् १८१२स पिथंगु ख। 

## लिधंसा

पुचः:च्वमि
शिक्षा शास्त्र

**शिक्षा शास्त्र बाय् विज्ञान** धयागु ब्वनेगु व स्यनेगु ज्यायागु सीकेज्या खः। थ्व खँग्वःयात अंग्रजी भासं "पेडागोजी" (Pedagogy) धाइ, गुगु ग्रीक खँग्वः "पेडागोगोस" (paidagōgos) नं वःगु खः। शिक्षा विज्ञानयागु मू उद्देश्य विद्यार्थीपिन्त बांलाःगु पहलं ज्ञान बीगु व इमिगु मानसिक, सामाजिक, व बौद्धिक विकास यायेगु खः। थ्व विज्ञानं स्यनेगु विधि (Teaching methods), पाठ्यक्रम (Curriculum), व विद्यार्थीयागु व्यवहारयागु अध्ययन याइ।

## इतिहास
शिक्षा विज्ञानयागु इतिहास तसकं पुलां। परापूर्वकालनिसें मनूतय्सं थःगु ज्ञान लिपायागु पुस्तायात ल्ह्यया वयाच्वंगु दु।

* **प्राचीन काल:** ग्रीस, भारत, व चीनय् प्राचीन ईलय् हे शिक्षायागु व्यवस्थित रूप दयाच्वन। भारत व नेपालय् "गुरुकुल" प्रणाली दुगु खः गन विद्यार्थीपिं गुरुयागु आश्रमय् च्वनाः विद्या काइगु खः। ग्रीसय् सोक्रेटिस, प्लेटो, व एरिस्टोटल थें न्याःपिं दार्शनिकतय्सं शिक्षायागु बारेय् थःगु विचाः तःगु खः।
* **मध्यकाल:** मध्यकालय् धार्मिक संस्थातय्सं शिक्षायागु ख्यलय् मू भूमिका म्हितल। गुम्बा, विहार, मठ, व मदरसात शिक्षायागु केन्द्र जुयाच्वन।
* **आधुनिक काल:** १९गु व २०गु शताब्दीइ शिक्षा विज्ञानं छगू बांलाःगु स्वरूप काल। जोन डिउइ (John Dewey), मारिया मोन्टेसरी (Maria Montessori), व जिन पियाजे (Jean Piaget) थें न्याःपिं विद्वानतय्सं मस्तय्गु मनोविज्ञानयात ध्यानय् तयाः शिक्षा बीगु विचाः न्ह्यःने हल।

## शिक्षा विज्ञानयागु कचात
शिक्षा विज्ञानयात थीथी कचाय् ब्वथले छिं:

# **शिक्षा मनोविज्ञान (Educational Psychology):** थ्व कचाय् विद्यार्थीपिंसं गथे सयेकी, इमिगु लुमन्ति(Memory), विचाः, व व्यवहार गथे हिली धयागु खँयागु अध्ययन जुइ।
# **शिक्षा दर्शन (Philosophy of Education):** शिक्षायागु उद्देश्य छु खः? मनूतय्त छाय् ब्वंके माः? थज्याःगु तात्विक न्ह्यसःयागु लिसः थ्व कचाय् माला स्वइ।
# **शिक्षा समाजशास्त्र (Sociology of Education):** समाज व शिक्षायागु दथुइ दुगु स्वापूयागु अध्ययन थन जुइ। जात, धर्म, व अर्थतन्त्रं शिक्षाय् गुकथं प्रभाव लाकी धयागु खँ थ्व ख्यलय् ला।
# **पाठ्यक्रम अध्ययन (Curriculum Studies):** ब्वनेकुथिइ (School) छु ब्वंकेगु, गथे ब्वंकेगु, व गुगु सफू छ्यलेगु धयागु योजना दयेकेगु ज्या थ्व कचाय् जुइ।
# **शैक्षिक प्रविधि (Educational Technology):** आधुनिक ईलय् कम्प्युटर, इन्टरनेट, व डिजिटल माध्यम छ्यलाः गथे बांलाक स्यने फइ धयागु अध्ययन थन जुइ।

## स्यनेगु विधि
शिक्षा विज्ञानय् थीथी कथंयागु स्यनेगु विधि दु:
* **शिक्षक-केन्द्रित विधि (Teacher-Centered Method):** थुकिलि शिक्षकं मू भूमिका म्हिती, दसु: प्रवचन (Lecture)।
* **विद्यार्थी-केन्द्रित विधि (Student-Centered Method):** थुकिलि विद्यार्थीयागु सहभागिता अप्व दइ, दसु: पुचः सहलह (Group Discussion), प्रोजेक्ट वर्क (Project Work)।
* **कासा विधि (Play-way Method):** विशेष यानाः मचातय्त म्हितू-म्हितुं स्यनेगु विधि खः।

## नेपालय् शिक्षा
नेपालय् शिक्षायागु विकासक्रम थुकथं दु:

### ऐतिहासिक पृष्ठभूमि
प्राचीन ईलय् नेपालय् गुरुकुल व बौद्ध विहारत शिक्षायागु मू थाय् खः। लिच्छवि व मल्ल कालय् संस्कृत व नेपाल भाषायागु माध्यमं शिक्षा बीगु चलन दुगु खः।

### नेपाल भाषा व शिक्षा
**[[जगतसुन्दर मल्ल]]**या नेपाल भाषायागु शिक्षाय् तःधंगु योगदान दु। । वय्कःयात "नेपाल भाषाया प्यंगः थां" (Four Pillars of Nepal Bhasa) मध्ये छम्ह धकाः हनि। वय्कलं मचातय्त थःगु हे मांभासं ब्वंकल धाःसा बांलाक थुइ धयागु विचाः तयादीगु खः। वय्कलं छेँय् हे ब्वनेकुथि चायेकाः अंग्रेजी व नेपाल भाषा स्यनेगु ज्या यानादीगु खः।

## लिधंसा

पुचः:शिक्षा
भाय्

[thumb|[न्ह्यपुइ भाय् मुनेगु थाय्]]

**भाय्** धाःगु मनूया बिचाः इनेगु छगू माध्यम ख: । 

## ब्वथला
हलिंया भाय्‌त फुक्क भाय् माचाछिइ ब्वथलातःगु दइ । उपिं माचाछित थुगु कथं दु ।

* अफ्रो-एसियातिक भाय् माचाछि
* अल्ताइक भाय् माचाछि
* अस्त्रोएसियातिक भाय् माचाछि
* अस्त्रोनेसियन भाय् माचाछि
* इस्किमो-एल्युत भाय् माचाछि
* उतो-एज्तेकान भाय् माचाछि
* चीन-सँदेय् भाय् माचाछि
* ताइ-कदाइ भाय् माचाछिर
* देने-येनेसियन भाय् माचाछि
* द्रविद भाय् माचाछि
* नाइजर-कङ्गो भाय् माचाछि
* नाइलो-सहारन भाय् माचाछि
* पिद्गिन भाय् माचाछि
* भारोपेली भाय् माचाछि
* मोङ मियन भाय् माचाछि
* युरालिक भाय् माचाछि
* याकः भाय्

## स्वयादिसँ
* भाय् माचाछि

पुचः:भाय्
भिक्तर ह्युगो

**भिक्टर ह्युगो** (Victor Hugo; १८०२–१८८५) फ्रान्सेली साहित्यया छम्ह तसकल हे तःधंम्ह साहित्यकार, चिनाखँमि, व नाटककार खः। वय्‌कःया च्वसुतय्सं हलिंया राजनीति शास्त्र , न्याय, व मानवीय संवेदनामा तःधंगु प्रभाव लाकातःगु दु।

## च्वखँ
वय्‌कःया मू कृतितयगु धलः व चीहाकःगु खँ थन न्ह्यब्वयाच्वना:

१. ले मिजरेबल्स (Les Misérables, १८६२): थ्व ह्यूगोया दकलय् प्रसिद्ध उपन्यास खः। थुकी अन्याय, सामाजिक भेदभाव, व क्षमाया बाखं कनातःगु दु। थ्व उपन्यासय् न्यायया निंतिं जुइगु संघर्षयात तसकं हे बांलाक्क न्ह्यब्वयातःगु दु। थुकिलि 'जाँ वाल्जाँ' (Jean Valjean) धइम्ह छम्ह कैदीया जीवनया झ्वलय् मानवीय गरिमा व दयाया महत्व क्यनातःगु दु।

२. द हञ्चब्याक अफ नोत्र-दाम (The Hunchback of Notre-Dame, १८३१): थ्व उपन्यास पेरिसया प्रसिद्ध नोत्र-दाम क्याथेड्रल (Cathedral) या परिवेशय् च्वयातःगु दु। थुकिं वास्तुकलाया संरक्षणय् नं तःधंगु ग्वाहालि यात। कुरुप खनेदुम्ह 'क्वासिमोडो' (Quasimodo) या निष्कपट मतिना व समाजया क्रूरताया चित्रण थुकी दु।

३. द म्यान हु लाफ्स (The Man Who Laughs, १८६९): थ्व छगू तसकं हे गहन व राजनीतिक उपन्यास खः। थुकी छम्ह अजूचायाःगु ख्वाः दूम्ह मनूया माध्यमं कुलीन वर्गया आडम्बर व गरीबतयगु वास्तविकता क्यनातःगु दु। "धनी तयगु स्वर्ग गरीब तयगु नरकं दयेकातःगु खः" धइगु भाव थुकिं क्यनी।

४. कन्टेम्प्लेसन (Les Contemplations, १८५६): थ्व ह्यूगोया चिनाखँमुना खः। थ्व वय्‌कःया काय्‌-म्ह्याय्‌ मदुगु शोक व आध्यात्मिक चिन्तनय् आधारित दु। थुकी जीवन, मृत्यु, व प्रकृति प्रति वय्‌कःया दार्शनिक बिचाःत दुथ्याः।

५. हरनानी (Hernani, १८३०): थ्व छगू नाटक खः गुकिं फ्रान्सेली नाट्य परम्पराय् 'रोमान्टिक क्रान्ति' हल। थ्व नाटकं परम्परागत विचाः व न्हूगु कलात्मक स्वतन्त्रता दथुइ विवाद व बहस सिर्जना यात।

६. नाइन्टी-थ्री (Ninety-Three, १८७४): थ्व ह्यूगोया लिपांगु उपन्यास खः, गुगु फ्रान्सेली क्रान्तिया ईलय् आधारित दु। क्रान्ति, नैतिकता, व न्याय दथुइ जुइगु द्वन्द्वयात थुकी क्यनातःगु दु।

## ब्वनादिसँ
Robb, Graham (1997). *Victor Hugo: A Biography*.

Hugo, Victor (1862). *Les Misérables* (Original Manuscript).

पुचः:च्वमि व चिनाखँमि
वास्को दे गामा

वास्को दे गामा छम्ह युरोपेली अनवेषक ख।

## स्वयादिसँ
* युरोप

पुचः:अनवेषक
मनू

**मनु** धागु निगु तुति दुगु प्राइमेट ख। belonging to the mammalian species ***Homo sapiens*** (Latin: "wise man" or "knowing man") in the family Hominidae (the great apes). Humans have a highly developed brain capable of abstract reasoning, language, and introspection. This mental capability, combined with an erect body carriage that frees their upper limbs for manipulating objects, has allowed humans to make far greater use of tools than any other species. Humans originated in Africa about 200,000&nbsp;years ago, but they now inhabit every continent, with a total population of over 6.6 billion as of 2007.

## लिधंसा
मनु अधिकार

**मनु अधिकार** (human rights) धाःगु सकल मनुतेत दयेमाःगु आधारभूत अधिकार ख।

पुचः:समाज
मार्लीन डायट्रिच

right|thumb
**मार्लीन डायट्रिच** ; (डिसेम्बर २७, १९०१ – मे ६, १९९२) छम्ह जर्मनीय् बुम्ह अमेरिकन अभिनेत्री, गायिका, व मनोरञ्जनकःमि ख। वय्‌कः हलिवूडय् सफल जुइम्ह प्रथम जर्मन अभिनेत्री ख। 

वय्‌कःया ताःहाकगु क्यारियरय् वय्‌कलं दक्ले न्ह्य क्याबारे गायिका निसें, कोरस गर्ल व १९२०औंया बर्लिनया अभिनेत्री, १९३०या दशकय् हलिवूड संकिपा स्टार, १९४०या दशकया हलिम वार २य् फ्रन्टलाइन मनोरञ्जक, व आखिरय् १९५०या दशक निसें १९७०या दशक तक्क अन्तराष्ट्रिय स्टेज शो पर्फर्मरया कथं ज्या यानादिल। डायट्रिचं थःयात इ नापं परिवर्तन यानादिल व आखिरय् २०गु शताब्दीया मनोरञ्जनया आइकनया कथं थःयात पलिस्था यानादिल। अमेरिकन फिल्म इन्स्टिच्युट नं वय्‌कःयात सकल इया स्कल अभिनेत्रीइ ९गु थासय् तगु दु। 

## संकिपातः
* *Love Tragedy* (1923)
* *The Little Napoleon* (1923)
* *Man by the Wayside* (1923)
* *Leap Into Life* (1924)
* *Dance Mad* (1925)
* *The Bogus Baron* (1926)
* *[[Manon Lescaut]]* (1926)
* *Madame Doesn't Want Children* (1926)
* *A Modern DuBarry* (1927)
* *Chin Up, Charley!* (1927)
* *His Greatest Bluff* (1927)
* *Cafe Electric* (1927)
* *Princess Olala* (1928)
* *Dangers of the Engagement Period* (1929)
* *I Kiss Your Hand Madame* (1929)
* *The Woman One Longs For* (1929)
* *The Ship of Lost Men* (1929)
* *[[Der blaue Engel|The Blue Angel]]* (1930)
* *[[Morocco (1930 movie)|Morocco]]* (1930)
* *[[Dishonored]]* (1931)
* *[[Shanghai Express (Film)|Shanghai Express]]* (1932)
* *[[Blonde Venus]]* (1932)
* *[[The Song of Songs]]* (1933)
* *[[The Scarlet Empress]]* (1934)
* *The Fashion Side of Hollywood* (1935) (short subject)
* *[[The Devil is a Woman]]* (1935)
* *I Loved a Soldier* (1936) (unfinished)
* *[[Desire (1936 film)|Desire]]* (1936)
* *[[The Garden of Allah (film)|The Garden of Allah]]* (1936)
* *[[Knight Without Armour]]* (1937)
* *[[Angel (1937 film)|Angel]]* (1937)
* *[[Destry Rides Again]]* (1939)
* *Seven Sinners* (1940)
* *[[The Flame of New Orleans]]* (1941)
* *Manpower* (1941)
* *The Lady Is Willing* (1942)
* *[[The Spoilers]]* (1942)
* *[[Pittsburgh (1942 film)|Pittsburgh]]* (1942)
* *[[Show Business at War]]* (1943) (short subject)
* *[[Follow the Boys]]* (1944)
* *[[Kismet (1944 film)|Kismet]]* (1944)
* *[[Martin Roumagnac]]* (1946)
* *[[Golden Earrings]]* (1947)
* *[[A Foreign Affair]]* (1948)
* *[[Jigsaw (1949 film)|Jigsaw]]* (1949) (Cameo)
* *[[Stage Fright (film)|Stage Fright]]* (1950)
* *[[No Highway in the Sky]]* (1951)
* *[[Rancho Notorious]]* (1952)
* *[[The Monte Carlo Story]]* (1956)
* *[[Around the World in Eighty Days (1956 film)|Around the World in Eighty Days]]* (1956) (Cameo)
* *[[Witness for the Prosecution]]* (1957)
* *[[Touch of Evil]]* (1958)
* *[[Judgment at Nuremberg]]* (1961)
* *Black Fox: The True Story of Adolf Hitler* (1962) (documentary) (narrator)
* *[[Paris, When It Sizzles]]* (1964) (Cameo)
* *[[Schöner Gigolo, armer Gigolo|Just a Gigolo]]* (1979)
* *[[Marlene (1984 film)|Marlene]]* (1984) (documentary) (Dietrich insisted to director Maximilian Schell that only her voice be heard

पुचः:जीवनी
पुचः:कलाकार, नृतक व मोडेल
पुचः:१९०१य् बुगु
पुचः:१९९२य् मदुगु
पुचः:हलिवूडया अभिनेत्री
माइकेलएञ्जेलो

**माइकलएंजेलो दि लोदोभिको बुओनारोट्टी सिमोनी** (इटालियानो:Michelangelo di Lodovico Buonarroti Simoni) (मार्च ६, १४७५ – फेब्रुवरी १८, १५६४), लोकभासय् माइकलएंजेलो, छम्ह इटालियन रिनायसान्स मूर्तिकार, किपामि, वास्तुशास्त्री व चिनाखँमि ख। युरोपया पूनर्जागरण कालय् कला क्षेत्रय् वय्‌कलं यानादीगु योगदानया निंतिं वय्‌कःयात लुमंकीगु या। कलाक्षेत्रय् वय्‌कलं ल्हा तयाःदीगु सकल हे ख्यलय् वय्‌कःया ज्या तसकं हे भिंगु जूगु विशेषज्ञतेगु विचा‌ः दु। वर्तमानय् दयाच्वंगु वय्‌कःया सकल ज्या (किपा, मूर्ति, स्थापत्य, चिनाखँ आदि) स्वयेबिलय् वय्‌कः १६गू शदीया दकलय् भिंकः दस्ताबेज दूम्ह कलाकारय् छम्ह खः। वय्‌कयाः दकलय् लोकंह्वागु निता ज्या, पियत व डेभिडया निर्माण वय्‌कः २०-४०दँ या दथुइ दयेकादीगु ख। वय्‌कलं थ्वःगु जीवनय् यक्व किपा दयेकामदीसां वय्‌कलं सिस्तिन् च्यापेलया सिलिंग व अल्तार अंगलय् दयेकादीगु (द लास्ट जज्मेन्ट) निताः अंगःकिपातेत (Fresco) पाश्चात्य जगतया दकलय् प्रभावशाली किपाया रुपय् कायेगु या। वय्‌कलं सेन्त पिटरया ब्यासिलिकाया दोम दयेकुसें पिलास्टर शैलीया आविष्कार याना दिल। थ्व आविष्कारं पाश्चात्य शास्त्रीय स्थापत्य हलिमय् छता क्रान्ति हे हलः।

पूनर्जागरण कालया मेमेपिं कलाकार स्वया भिन्न रुपय् वय्‌कः थगु जीवनय् हे प्रख्यात जुयादिल व वय्‌कःया निता जीवनी वय्‌कःया जीवनकालय् हे प्रकाशित जुल। वय्‌कःया छपू जीवनी जियोर्जियो भेसारीं च्वयादीगु दु। थ्व जीवनीइ वय्‌कःयात युरोपमि पूनर्जागरणया कलात्मक ख्यःया उत्कर्ष विन्दूया रुपय् नालाःतःगु दु। थ्व प्रस्तावित विचा वर्तमानया यक्व कला इतिहासकारतेसं नं आत्मसात यायेगु या। वय्‌कःया जीवनकालय् वय्‌कःयात एल् देभिनो (आलौकिक मनू)या उपमा बियातःगु दु। 

## प्रारम्भिक जीवन
वय्‌कःया जन्म सन् १४७५स तस्कनीइ **क्याप्रेसे** धाःगु अरेज्जो नापंया छगू थासय् जूगु ख। वय्‌कःया अबु लोदोविको दि लियोनार्दो दि बुओनारोटत्ति दि सिमोनी, क्याप्रेसेया रेसिडेन्त म्याजिस्त्रेत व  चिउसीयायाम्ह पोडेस्ट पदवी ख। वय्‌कया मांया नां फ्रन्सेस्का दि नेरी देल् मिनियातो दि सिएना ख। तत्कालीन वंशावली कथं बुओनारोट्टीत काउन्टेस् तस्कानीयाम्ह मतिल्दाया वंश ख। वंशज कथं वय्‌कःपिं अबिलय्‌या नोबिलिटी ख:। तर, माइकलएञ्जेलों थःगु आपाः बाल्यकाल फ्लोरेन्सय् व्यतीत यानादिल। वय्‌कःया मां ताः ई तक्क ल्वचं कयाः मदयादी बिलय् वय्‌कः छम्ह जवाहरातमि (स्टोनकटर) नाप सेत्तिग्नानो नगरय् च्वना दिल| थ्व नगरय् वय्‌कःया अबुया छगु मार्बलया क्वारि व छुं बुं दयाच्वंगु जुल। वय्‌कलं छुं ई तक्क मानववादी फ्रान्सेस्को डुर्बिनोनाप व्याकरण सयेकादील व लिपा थःगु अबुया इच्छा विरुद्ध थःयात यःगु ख्यः चित्रकला व मूर्तिकलाय् बेर्टोल्डो दि जियोभानीया अधीनय् ज्या न्ह्यथना दिल|

## लिधंसा

 

पुचः:वास्तुशास्त्री, शील्पकार व चित्रकार
मात्सुओ बाशो

जापानया इदो कालया दक्ले नांजाम्ह च्वमि ख। वय्‌कःया जीवनय् वय्‌कः कोल्याबरेतिभ रेन्गा फर्मया निंतिं नांजागु जुसां आ वया वय्‌कःयात हाइकुया मास्टरया कथं कायेगु या। 

पुचः:च्वमि व चिनाखँमि
पुचः:जापान
पुचः:जापानी च्वमि
पुचः:नोभेम्बर २८य् मदुगु
पुचः:सन् १६४४य् बुगु
पुचः:सन् १६९४य् मदुगु

## च्वखँतेगु धलः

[thumb| हाइसेइदेन ([:ja:俳聖殿|俳聖殿, कविया स्मारक हल) इगा, मिइ, गुकियात बाशोया जन्मया ३०० दँ बुदिंया लुमन्तिइ दयेकूगु खः ।]]
thumb| लाइडेनय् अंगः चिनाखँ : बाशो

* *काइ ओइ* (द सीशेल गेम) (१६७२)
* इदो साङ्गिन (江戸三吟)  (१६७८)
* इनाका नो कुआवासे (田舎之句合) (१६८० 
* तोसेइ मोन्तेइ दोकुगिन निजु कसेन (桃青門弟独吟廿歌仙)  (१६८०)
* तोकिवाया नो कुआवासे (常盤屋句合) (१६८०) 
* मिनाशिगुरि (虚栗)(१६८३)
* *नोजाराशी किको* ( *द रेकर्ड्स अफ ए वेदर-एक्सपोज्ड स्केलेटन* ) (१६८४)
* *फुयु नो हाइ* ( चिकुलाया न्हि ) (१६८४)*
* *हारु नो हाइ* (वसन्त ऋतुया न्हि) (१६८६)*
* *कावाजु आवासे* (भौचा प्रतियोगिता) (१६८६) २.
* *काशिमा किको* (काशिमा तीर्थया भ्रमण) (१६८७)
* *ओइ नो कोबुमि*, बाय् *उतात्सु किको* (यात्रा-पुनेगु झोलाया अभिलेख) (१६८८)
* *सरशिना किको* (सरशिना गामय् चाःहिलेगु) (१६८८)
* *अरानो* (बंजरभूमि) (१६८९)*
* *हिसागो* (द गाउर्द) (१६९०)*
* सारुमिनो (猿蓑, माकःया बर्सादि)(१६९१)*
* *सागा निक्की* (सागा डायरी) (१६९१)
* *बाशो नो उत्सुसु कोटोबा* (म्वाय् सिमा प्रत्यारोपण यायेगु खँय्) (१६९१)
* *हेइकान नो सेत्सु* (एकान्तय्) (१६९२)
* *फुकागावा शू* (फुकागावा मुना)
* *सुमिदावारा* (छ-बोरा ह्यंग्वा) (१६९४)*
* *बेत्सुजाशिकी* (ब्यागलं क्वथा) (१६९४)
* *ओकु नो होसोमिची* (दुनेया चिब्याः लं) (१६९४) 
* *जोकु सारुमिनो* (माकःया बर्सादिया निरन्तरता) (१६९८)*

: *** चिं *बाशोया न्हेगु मू मुनाय् (बाशो शिचिबु शू)*   छगू ख।

## स्वयादिसँ
* साहित्य
* जापान
* जापानी साहित्य

## लिधंसा

पुचः:चिनाखँमि
पुचः:जापानी साहित्य
महादेश

* एसिया
* युरोप
* अफ्रीका
* उत्तर अमेरिका
* दक्षिण अमेरिका
* अष्ट्रेलिया
* एन्टार्क्टिका
महायान

**महायान** बौद्ध धर्मया छगु मू मार्ग ख। थ्व मार्गया मूप्रभाव तिब्बत, चीन, भियत्नाम, जापान, कोरिया थें न्यागु देय्‌य् खनेदु।
## इतिहास
थ्व मार्ग महासांघिक वादया विस्तारया रुपय् पलिस्था जूगु ख। 
## हनिगु तव
‌‌‌‌‌‌

## विकासक्रम
## आयागु ईले
## बज्रयानस्वया पागु

## पिनेया स्वापू

पुचः:बौद्ध धर्म