open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
फ्रान्सेली साहित्य

**फ्रान्सेली साहित्य** धइगु फ्रान्सेली भाय्‌ छ्यलाः च्वयातःगु च्वसुतय्गु मुना खः। थ्व हलिमया दकलय् तःमि व प्रभावशाली साहित्य मध्ये छगू खः। थुकिलि उपन्यास, नाटक, निबन्ध, ध्याचू (satire) व चिनाखँ (poem) आदि थीथी विधा ला। 

## इतिहास व विकासक्रम

### मध्य युग
फ्रान्सेली साहित्यया सुरुवात मध्य युगय् जूगु खः। उगु इलय् विशेष यानाः चान्सन डे जेस्ट (Chansons de geste) धाःगु वीर बाखंत व ट्रुबाडोर (Troubadour) तय्सं हालाजूगु चिनाखँ तसकं लोकंह्वाःगु खः। थुपिं चिनाखँ व बाखंत उगु इलय् साधारण मनूतय्त न्ह्यइपुइकेगु मू माध्यमया कथं दयेकातःगु खः।

### पुनर्जागरण
१६गू सदीइ फ्रान्सय् पुनर्जागरणया प्रभाव खनेदत। थ्व इलय् फ्रान्स्वा रबेले (François Rabelais) व मिशेल डे मोन्टेन (Michel de Montaigne) थें न्याःपिं च्वमिपिं वल। मोन्टेनजुं (Montaigne) "चिनाखँ" विधाया पलिस्था यानादिल। थ्व इलय् मानववाद (Humanism) या तःधंगु विकास जुल।

### १७गू सदी: शास्त्रीय युग
१७गू सदीयात फ्रान्सेली साहित्यया "स्वर्ण युग" वा शास्त्रीय युग (Classical Age) धाइ।

मोलियर (Molière): वय्कलं नाटक व ध्याचू (satire) या माध्यमं उगु इलय् समाजया विसंगतियात क्यनादिल।

जिन रासिन (Jean Racine) व पियरे कोर्नेइल (Pierre Corneille) नाटकया ख्यलय् तसकं नांजाल।

रेने देस्कार्तेस् (René Descartes) थें न्याःपिं दार्शनिकतय्सं थःगु जटिल विचाःत साहित्यया माध्यमं पिथन।

### १८गू सदी: आत्मज्ञानया युग
१८गू सदीइ फ्रान्सय् विचाःया क्रान्ति जुल। भोल्टेयर (Voltaire), रुसो (Jean-Jacques Rousseau), व डिडेरोट (Denis Diderot) थें न्याःपिं च्वमितय्सं तर्क, स्वतन्त्रता व मानव अधिकारया खँ ल्हात। थुपिं च्वसुतय्सं १७८९ या फ्रेञ्च क्रान्ति (French Revolution) यात यक्व प्रभावित यात।

### १९गू सदी
१९गू सदी फ्रान्सेली साहित्यया दकलय् तःमिगु इलय् छगू खः। थ्व इलय् थ्व भाय्या साहित्यय् थीथी विधाया विकास जुयावल:

रोमान्टिसिज्म (Romanticism): भिक्टर ह्युगो (Victor Hugo) थ्व विधाया मू च्वमि खः। वय्कःया "ले मिजराब" (Les Misérables) व "द हन्चब्याक अफ नोट्रे-डेम" तसकं नांजाः।

यथार्थवाद (Realism) व प्रकृतिवाद (Naturalism): बल्जाक (Honoré de Balzac), गुस्ताभ फ्लोबेर्ट (Gustave Flaubert), व एमिल जोला (Émile Zola) थें न्याःपिं च्वमितय्सं साधारण छेँजः (family) व समाजया यथार्थयात च्वयादिल।

चार्ल्स बोडेलेयर (Charles Baudelaire) व आर्थर रिम्बाउड (Arthur Rimbaud) थें न्याःपिं कवितय्सं आधुनिक चिनाखँ (poem) यात न्हूगु दिशा बिल।

### २०गू व २१गू सदी
२०गू सदीइ फ्रान्सेली साहित्यय् हानं न्हूगु हिउपाः वल।

मार्सेल प्राउस्ट (Marcel Proust) या "इन सर्च अफ लस्ट टाइम" (In Search of Lost Time) मनोवैज्ञानिक साहित्यया तःधंगु दसु खः।

अस्तित्ववाद (Existentialism): निगूगु विश्वयुद्ध लिपा जिन-पल सार्त्र (Jean-Paul Sartre), अल्बर्ट कामु (Albert Camus), व साइमन द विभो (Simone de Beauvoir) थें न्याःपिं दार्शनिक-च्वमितय्सं मनूया स्वतन्त्रता व जीवनया अर्थया बारेय् विचाःत न्ह्यब्वल।

## लिखं
फ्रान्सेली साहित्यं हलिम न्यंकंया साहित्ययात प्रभावित यानातःगु दु। फ्रान्स हलिमय् दकलय् अप्वः साहित्यया नोबेल सिरपा त्याकीगु देय् मध्ये न्हापांगु थासय् ला।

## स्वयादिसँ

फ्रान्स

भिक्टर ह्युगो

चिनाखँ

यथार्थवाद

## [[लिधंसा]]
प्राचीन ग्रीक दर्शन

**प्राचीन ग्रीक दर्शन** (Ancient Greek philosophy) थ्यं-मथ्यं ६गू सदी ईसा पूर्वय् (6th century BCE) प्राचीन ग्रीसय् सुरु जूगु दार्शनिक चेतनाया झ्वः खः। थ्व दर्शनं पश्चिमी हलिमया विचाः, विज्ञान, व दर्शनशास्त्रयात पलिस्था यात। ग्रीक दार्शनिकतय्सं हलिम, अस्तित्व, ज्ञान, मान्यता (values), तर्क, व मानव मति (mind) या आधारभूत न्ह्यसःतय्त म्हसीकेगु कुतः यात। इमिगु थ्व कुतः तसकं जटिल जूसां, थुकिलिं लिपाया युरोपेली दर्शनय् व हलिं दर्शनय् तःधंगु प्रभाव लाकल।

## इतिहास व विकासक्रम

प्राचीन ग्रीक दर्शनयात मू कथं स्वंगू खण्डय् बायेछिं:

### सुकरात न्ह्यःया दर्शन (Pre-Socratic Philosophy)
सुकरात (Socrates) स्वया न्ह्यःया दार्शनिकतय्सं विशेष यानाः प्रकृति, ब्रह्माण्डया उत्पत्ति, व भौतिक हलिमया आधारभूत तत्त्वत मालेगु ज्या यात। इमिसं परम्परागत बाखं (mythology) यात त्वताः तर्क (reason) या आधारय् हलिम थुइकेगु कुतः यात।

थेल्स (Thales): वय्कलं हलिमया आधारभूत तत्त्व लः खः धकाः विश्वास यानादिल।

पाइथागोरस (Pythagoras): वय्कलं ब्रह्माण्डयात ल्याः (number) वा गणितीय सिद्धान्तं थुइकेछिं धकाः धयादिल।

हेराक्लिटस (Heraclitus): वय्कलं "हिलासु" (change) हे हलिमया शाश्वत नियम खः धकाः स्यनादिल।

### शास्त्रीय ग्रीक दर्शन (Classical Greek Philosophy)
थ्व युग प्राचीन ग्रीक दर्शनया स्वर्ण युग खः, गुगु विशेष यानाः एथेन्सय् (Athens) केन्द्रित खः। थ्व इलय् स्वम्ह महान दार्शनिकत वल:

सुकरात (Socrates): वय्कलं दर्शनयात प्रकृतिं मानव जीवन, नीतिशास्त्र (ethics), व ज्ञानमीमांसाम्हय् हिलादिल। वय्कःया "सोक्रेटिक विधि" (Socratic method) न्ह्यसः न्यनेगु व तर्क यायेगु छगू बांलाःगु विधि खः।

प्लेटो (Plato): सुकरातया शिष्य प्लेटों "एकेडेमी" (Academy) या पलिस्था यानादिल। वय्कःया "फर्मया सिद्धान्त" (Theory of Forms) कथं, भौतिक हलिम छगू नक्कल जक खः, व सत्य हलिम विचाःया हलिम खः।

अरस्तु (Aristotle): प्लेटोया शिष्य अरस्तु नं तर्कशास्त्र (logic), जीवविज्ञान, नीतिशास्त्र, व राजनीतिइ तःधंगु योगदान बियादिल। वय्कलं भौतिक हलिमयात अवलोकन (empirical observation) यानाः सीकेगु कुतः यानादिल।

### हेलेनिस्टिक दर्शन (Hellenistic Philosophy)
अलेक्जेन्डर (Alexander the Great) या मृत्यु लिपा व रोमन साम्राज्यया उदय न्ह्यःया ईयात हेलेनिस्टिक युग धाइ। थ्व इलय् मनूतय्गु व्यक्तिगत शान्ति व सुख मालेगु कुतः जुल:

स्टोइसिज्म (Stoicism): थुकिलिं आत्म-नियन्त्रण व प्रकृतिया नियम कथं म्वायेगु स्यनी।

एपिक्युरेनिज्म (Epicureanism): थुकिलिं मानसिक शान्ति, साधारण जीवन, व न्ह्यइपुसा (entertainment) य् सन्तुष्टि मालेगु स्यनी।

स्केप्टिसिज्म (Skepticism): थुकिलिं छुं नं खँय् पूर्ण सत्य दु धइगु खँय् शंका याइ।

## प्रभाव व महत्त्व
प्राचीन ग्रीक दर्शनं पश्चिमी सभ्यताया जग दयेकल। थुकिया प्रभाव आधुनिक विज्ञान, राजनीति (लोकतन्त्र), कानुन, व मानवाधिकारय् तकं खनेदु। क्रिस्चियन व इस्लामिक दर्शनय् नं प्लेटो व अरस्तुया तःधंगु प्रभाव दु।

## स्वयादिसँ

दर्शनशास्त्र

प्लेटो

अरस्तु

पश्चिमी दर्शन

## लिधंसा
पाश्चात्य मध्यकालीन दर्शन

**पाश्चात्य मध्यकालीन दर्शन** (Medieval philosophy) धइगु ५गू सदीइ पश्चिमी रोमन साम्राज्यया पतन निसें १५गू सदीया पुनर्जागरण (Renaissance) तकया इलय् युरोप व मध्यपूर्वय् विकास जूगु दर्शनशास्त्र खः। थ्व इलय् दर्शन व धर्मशास्त्र (theology) या दथुइ तसकं गहन स्वापू खनेदत। मध्यकालीन दार्शनिकतय्सं ग्रीक दर्शनया तर्क (reason) यात थःथःगु धार्मिक विश्वास (faith) लिसे स्वायेगु कुतः यात। थ्व छगू तसकं जटिल व महत्त्वपूर्ण दार्शनिक युग खः।

## मू परम्परात

मध्यकालीन दर्शनयात मू कथं स्वंगू धार्मिक परम्पराय् बायेछिं:

### क्रिस्चियन दर्शन
पश्चिमी युरोपय् क्रिस्चियन धर्मया प्रभावं दर्शनशास्त्रयात न्हूगु दिशा बिल। न्हापांगु इलय् सेन्ट अगस्टिन (St. Augustine) नं प्लेटोया दर्शनयात क्रिस्चियन विचाः लिसे ल्वाकाछ्यानादिल। लिपाया इलय्, थोमस एक्विनास (Thomas Aquinas) नांजाम्ह दार्शनिक खः। वय्कलं अरस्तु (Aristotle) या तर्कशास्त्र व विज्ञानयात क्रिस्चियन धर्मशास्त्र लिसे सन्तुलनय् हयेगु ज्या यानादिल।

### इस्लामिक दर्शन
मध्य युगय् इस्लामिक हलिमय् विज्ञान व दर्शनया तःधंगु विकास जुल। अल-फराबी, इब्न सिना (Avicenna), व इब्न रुश्द (Averroes) थें न्याःपिं दार्शनिकतय्सं प्राचीन ग्रीक दर्शनयात अरबी भाषाय् अनुवाद यानाः उकियात हानं म्वाय्कल। इमिसं विज्ञान, चिकित्सा, व तर्कशास्त्रय् तःधंगु योगदान बियादिल, गुकिलिं लिपा युरोपेली पुनर्जागरणय् तःधंगु ग्वाहालि यात।

### यहूदी दर्शन
यहूदी दार्शनिकतय्सं नं थ्व इलय् तःधंगु योगदान बिल। मैमोनिडेस (Maimonides) दकलय् नांजाम्ह यहूदी दार्शनिक खः, गुम्हेस्यां तर्क व यहूदी कानुन (Torah) या दथुइ सामञ्जस्यता हयेगु कुतः यानादिल।

## मू विशेषता व दार्शनिक क्रान्ति

### स्कोलस्टिसिज्म (Scholasticism)
मध्यकालीन विश्वविद्यालयतय्सं विकास याःगु दर्शन व धर्मशास्त्रया अध्ययन विधियात स्कोलस्टिसिज्म धाइ। थ्व विधिइ न्ह्यसः न्यनेगु, तर्क यायेगु, व थीथी विचाःतय्गु दथुइ समाधान मालेगु ज्या जुइ। थ्व तसकं व्यवस्थित व तार्किक विधि खः।

### विश्वास व तर्क (Faith and Reason)
थ्व युगया दकलय् तःधंगु न्ह्यसः धइगु: 'मनूया ज्ञान भगवानया पाखें वइगु विश्वास (faith) खः ला, कि मनूं थःगु तर्क (reason) छ्यलाः सीकीगु खः?' खः। एक्विनास थें न्याःपिं दार्शनिकतय्सं थुपिं निगुलिं सत्य मालेगु लँपु खः व छगुलिं मेगुयात अःपुक थुइकेत ग्वाहालि याइ धकाः स्यनादिल।

### युनिभर्सल्सया समस्या (Problem of Universals)
थ्व इलय् 'युनिभर्सल्स' (Universals - सामान्य खँग्वःत दसु: 'मनू', 'ह्याउँगु') या यथार्थ दु कि मदु धइगु खँय् तःधंगु बहस जुल। थ्व बहसय् यथार्थवाद (Realism) व नामवाद (Nominalism) दथुइ ल्वापु खनेदत।

## प्रभाव व महत्त्व
यद्यपि लिपाया इलय् मध्यकालीन दर्शनयात "अन्धकार युग" (Dark Ages) या दर्शन धकाः आलोचना जुल, तर थ्व इलय् हे आधुनिक विश्वविद्यालयतय्गु पलिस्था जूगु खः। थ्व इया तार्किक विश्लेषण व विज्ञानया विकासं हे लिपा वनाः आधुनिक विज्ञान व दर्शनया जग दयेकल।

## स्वयादिसँ

दर्शनशास्त्र

प्राचीन ग्रीक दर्शन

थोमस एक्विनास

## लिधंसा
पुनर्जागरण दर्शन

**पुनर्जागरण दर्शन** (Renaissance philosophy) धइगु १४गू सदी निसें १६गू सदी तक युरोपय् विकास जूगु दार्शनिक विचाः खः। थ्व युग मध्यकालीन दर्शन व आधुनिक दर्शनया दथुया तां (bridge) खः। थ्व इलय् युरोपय्, विशेष यानाः इटालीइ, प्राचीन ग्रीक व रोमन ज्ञानया पुनरुत्थान जुल। मध्य युगया धार्मिक व धर्मशास्त्रीय खँ त्वताः, पुनर्जागरणया दार्शनिकतय्सं मनूया क्षमता, स्वतन्त्रता, व थ्व हे हलिमय् मनूया जीवनयात अप्वः महत्त्व बिल।

## मू विशेषता व आन्दोलन

### मानववाद (Humanism)
पुनर्जागरण दर्शनया दकलय् तःधंगु आन्दोलन मानववाद खः। थुकिलिं मनूयात ब्रह्माण्डया केन्द्रय् तल। मध्यकालीन दर्शनं मनूयात पापी व द्यःया अधीनय् च्वनीम्ह धकाः स्यनीगु खःसा, मानववादं मनूया तर्क (reason), सिर्जनात्मक क्षमता, व स्वतन्त्रतायात हनेगु ज्या यात। थुकिलिं मनूतय्त थःगु जीवन बांलाकेत व समाजय् बांलागु ज्या यायेत प्रेरित यात।

### प्राचीन ग्रन्थया पुनरुत्थान
थ्व इलय् विद्वानतय्सं प्राचीन ग्रीक व ल्याटिन च्वसुत मालेगु व अनुवाद यायेगु ज्या यात। मध्य युगय् थ्यंबिले प्राचीन दर्शनय् अरस्तु (Aristotle) या जक एकाटि दुगु खः, तर पुनर्जागरणय् प्लेटो (Plato) या विचाःत हानं लोकंह्वात। फ्लोरेन्सय् "नियोप्लाटोनिज्म" (Neoplatonism) या तःधंगु विकास जुल।

### राजनीतिक दर्शन
राजनीतिइ नं न्हूगु विचाःत वल। राजनीतियात धर्म व नैतिकतां बायाः यथार्थवादी कथं स्वयेगु चलन सुरु जुल। राज्य संचालन, कानुन, व शक्तियात व्यावहारिक रुपं विश्लेषण यायेगु ज्या थ्व हे इलय् जूगु खः।

## मू दार्शनिकत

पेट्रार्क (Petrarch): वय्कःयात "मानववादया अबु" (Father of Humanism) धाइ। वय्कलं प्राचीन ग्रीक व रोमन साहित्य ब्वनेगुयात तसकं महत्त्व बियादिल।

निकोलो म्याकियाभेली (Niccolò Machiavelli): वय्कःया सफू "द प्रिन्स" (The Prince) राजनीतिक दर्शनया छगू नांजाःगु सफू खः। वय्कलं राजनीतिइ शासकं शक्तिया निंतिं छु नं यायेमाः धकाः यथार्थवादी विचाः तयादिल।

जियोभानी पिको डेला मिरान्डोला (Giovanni Pico della Mirandola): वय्कःया च्वसु "ओरेसन अन द डिग्निटी अफ म्यान" (Oration on the Dignity of Man) यात पुनर्जागरणया मेनिफेस्टो धकाः नं म्हसीकिगु या। थुकिलिं मनूया स्वतन्त्र इच्छा (free will) यात तःधंगु थाय् बिल।

डेसिडेरियस इरास्मस (Desiderius Erasmus): वय्कः छम्ह क्रिस्चियन मानववादी खः। वय्कलं क्याथोलिक चर्चया विसंगति व कुरीतिइ ध्याचू (satire) च्वयादिल व धर्मयात सरल दयेकेमाः धकाः स्यनादिल।

## विज्ञान व दर्शनया स्वापू
पुनर्जागरणया अन्त्य पाखे, दर्शन व विज्ञानया दथुइ न्हूगु स्वापू खनेदत। ब्रह्माण्डयात स्वयेगु दृष्टिकोणय् हिलासु वल। निकोलस कोपर्निकस (Nicolaus Copernicus) व ग्यालिलियो ग्यालिली (Galileo Galilei) थें न्याःपिं वैज्ञानिकतय्सं सूर्द्यः ब्रह्माण्डया केन्द्रय् दु धकाः धाल, गुकिलिं पुलांगु दार्शनिक व धार्मिक मान्यतायात तःधंगु धक्का बिल। थुकिलिं हे लिपा १७गू सदीया वैज्ञानिक क्रान्ति (Scientific Revolution) या लँपु चायेकल।

## प्रभाव
पुनर्जागरण दर्शनं युरोपया चिन्तन शैलीयात पूर्ण रुपं हिलाबिल। थुकिलिं मध्यकालीन अन्धविश्वासयात चिइका तर्क, मानव केन्द्रित विचाः, व वैज्ञानिक पद्धतियात न्ह्यःने हल।

## स्वयादिसँ

दर्शनशास्त्र

मध्यकालीन दर्शन

मानववाद

निकोलो म्याकियाभेली

## लिधंसा
आधुनिक दर्शन

**आधुनिक दर्शन** (Modern philosophy) धइगु पश्चिमी दर्शनया छगू युग खः, गुगु १७गू सदीया सुरुइ निसें २०गू सदीया सुरु तक दयाच्वन। थ्व युगय् मध्यकालीन दर्शनया धार्मिक व धर्मशास्त्रीय खँ त्वताः, मानव तर्क (reason), अनुभव (experience), व विज्ञानयात तःधंगु महत्त्व बिल। थुकिलिं प्राचीन व मध्यकालीन मान्यतायात न्ह्यसः थनाः ज्ञानया न्हूगु लँपु चायेकल। आधुनिक दर्शनया पलिस्था रेने डेस्कार्टेस (René Descartes) पाखें जूगु धकाः हनिगु याः।

## प्रारम्भिक आधुनिक दर्शन

१७गू व १८गू सदीया दर्शनयात निगू मू विचारधाराय् (schools of thought) बायेछिं:

* तर्कवाद वा बुद्धिवाद (Rationalism): थ्व विचाः कथं ज्ञानया मू स्रोत मानव तर्क व बुद्धि खः। इन्द्रियपाखें वइगु ज्ञान न्ह्याबिलें पाय्छि मजुइगुलिं तर्कपाखें जक सत्य सीकेफइ धइगु थ्व विचाःया मान्यता खः। थुकिया मू दार्शनिकत रेने डेस्कार्टेस, बारुख स्पिनोजा (Baruch Spinoza), व गोटफ्रिड लाइब्निज (Gottfried Leibniz) खः। डेस्कार्टेसया धापू "जिं विचाः याये, उकिं जि दु" (I think, therefore I am) थ्व युगया दकलय् नांजाःगु धापू खः।

*  अनुभववाद (Empiricism): थ्व विचाः कथं ज्ञानया मू स्रोत मानवया इन्द्रिय अनुभव (sensory experience) खः। जोन लक (John Locke), जर्ज बर्कले (George Berkeley), व डेभिड ह्युम (David Hume) थुकिया मू दार्शनिकत खः। जोन लकं मनूया मति (mind) जन्मया इलय् छगू खाली भ्वँ (blank slate वा Tabula rasa) थें जुइ, व फुक्कं ज्ञान अनुभवं जक वइ धकाः धयादिल।

### कान्टया दर्शन व ज्ञानोदय (Kant and Enlightenment)
१८गू सदीया अन्त्य पाखे, इमानुएल कान्ट (Immanuel Kant) नं बुद्धिवाद व अनुभववाद निगुलिं विचाःयात स्वानाः छगू न्हूगु दर्शन न्ह्यब्वल। वय्कलं ज्ञान सीकेत अनुभव व मति निगुलिं माः धकाः स्यनादिल। वय्कःया विचाःतय्सं "प्रबोधन बाय् ज्ञानोदय" (Enlightenment) यात तःधंगु लिच्वः लाकल। थ्व इलय् मानव अधिकार, स्वतन्त्रता, व विज्ञानया तःधंगु विकास जुल।

## लिपाया आधुनिक दर्शन

१९गू सदीइ दर्शनशास्त्रय् यक्व न्हूगु आन्दोलनत वल, गुकिलिं झीगु समाज व राज्य प्रणालीयात थुइकेत ग्वाहालि यात।

### जर्मन आदर्शवाद (German Idealism)
कान्टया विचाःयात लिपा जर्ज विल्हेल्म फ्रेडरिक हेगेल (G.W.F. Hegel) नं परिमार्जन यानादिल। हेगेलया द्वन्द्वात्मक (dialectical) पद्धतिया तःधंगु प्रभाव खनेदत, गुकिलिं इतिहास व समाज गथे विकास जुइ धइगु खँ थुइकी।

### उपयोगितावाद व मार्क्सवाद (Utilitarianism and Marxism)
जेरेमी बेन्थम (Jeremy Bentham) व जोन स्टुअर्ट मिल (John Stuart Mill) नं "उपयोगितावाद" या सिद्धान्त न्ह्यब्वल, गुकिलिं दकलय् अप्वः मनूतय्गु दकलय् अप्वः सुख (greatest happiness for the greatest number) यात जोड बिल। थ्व हे इलय् कार्ल मार्क्स (Karl Marx) व फ्रेडरिक एंगेल्स (Friedrich Engels) नं मार्क्सवादया पलिस्था यानादिल, गुकिलिं पुँजीवादी समाजया आलोचना यात व वर्ग संघर्षया खँ ल्हात।

### अस्तित्त्ववाद व शून्यवाद (Existentialism and Nihilism)
१९गू सदीया अन्त्य पाखे सोरेन किर्केगार्ड (Søren Kierkegaard) व फ्रेडरिक निट्से (Friedrich Nietzsche) नं अस्तित्त्ववादया जग तःगु खः। निट्सेया "द्यः मदु" (God is dead) धइगु धापू व किर्केगार्डया व्यक्तिगत स्वतन्त्रताया विचाः आधुनिक हलिमया निंतिं तसकं महत्त्वपूर्ण जुल।

## आधुनिक दर्शनया प्रभाव

थ्व युगया दर्शनं थौंकन्हय् या विज्ञान, राजनीति, व कानुनया जग दयेकाबिउगु दु। लोकतन्त्र, मानव अधिकार, व व्यक्तिगत स्वतन्त्रता थें न्याःगु विचाःत थ्व हे युगया उपज खः।

## स्वयादिसँ

दर्शनशास्त्र

इमानुएल कान्ट

कार्ल मार्क्स

पुनर्जागरण दर्शन

## लिधंसा
द एड्भेन्चर्स अफ हकलबेरी फिन

**द एड्भेन्चर्स अफ हकलबेरी फिन** (Adventures of Huckleberry Finn) मार्क ट्वेन (Mark Twain) नं च्वयादीगु छगू नांजाःगु अमेरिकन उपन्यास खः। थ्व सफू न्हापांगु खुसिइ संयुक्त अधिराज्यय् (UK) सन् १८८४ डिसेम्बरय् व अमेरिकाय् सन् १८८५ फेब्रुअरीइ पिदंगु खः। थ्व सफूयात "महान अमेरिकी उपन्यास" (Great American Novel) मध्ये छगूया रुपय् कायेगु या। थ्व उपन्यास ट्वेनया मेगु सफू "द एड्भेन्चर्स अफ टम सायर" (The Adventures of Tom Sawyer) या निरन्तरता खः।

## बाखंया सार
थ्व उपन्यासया मू पात्र हकलबेरी "हक" फिन (Huckleberry Finn) खः। हक छम्ह मचा खः, गुम्ह थः अबु (Pap Finn) या हिंसाय् लानाच्वंगु दइ। अबुयागु यातनां थःयात पिथनेत हकं थःगु हे हत्या जूगु नाटक यानाः बिसिउँ वनी। लँपुइ वय्कः छम्ह बिसिउँ वयाच्वंम्ह दास (slave) "जिम" (Jim) लिसे नापलाइ। जिम व हक निम्हं जानाः छगू र्‍याफ्ट (raft) य् च्वनाः मिसिसिपी खुसि (Mississippi River) जुयाः दक्षिण पाखे वनी।

यात्राया झ्वलय्, इमिगु थीथी मनूत लिसे नापलायेगु जुइ, व इमिसं तत्कालीन अमेरिकी समाजया जटिल यथार्थ खनी।

## मू विषयवस्तु

### समाज व ध्याचू
थ्व सफू तत्कालीन अमेरिकी समाज, धर्म, व परम्पराया विरुद्ध छगू बल्लाःगु ध्याचू (satire) खः। मार्क ट्वेनं समाजया द्वैध चरित्र (hypocrisy) यात बांलाःगु कथं क्यनादीगु दु।

### दासत्व व स्वतन्त्रता
जिम छम्ह दास खः, अले हकयात समाजं जिमयात वयागु थुवायात लित बिइमाः धकाः स्यनातःगु दइ। तर, खुसिइ नापं यात्रा यायेगु झ्वलय् हकं जिमयात छम्ह पासा व बांलाम्ह मनूया रुपय् म्हसीकी। थुकिलिं हकया मनय् तःधंगु नैतिक द्वन्द्व ब्वलंकी, छाय्धाःसा वय्कःया मनं जिमयात ग्वाहालि यायेमाः धाइ धाःसा समाजं अथे यायेगु अपराध खः धाइ।

### थाय्-बाय् हिलाः
हक व जिमया खुसिइ जूगु यात्रा छगू कथंया थाय्-बाय् हिलाः (migration) व स्वतन्त्रताया मालेज्या खः। खुसिया शान्त वातावरण व सिथय् च्वंगु समाजया क्रूरता दथुया भिन्नता सफुतिइ स्पष्ट दु।

## विवाद
थ्व सफू पिदंगु इलय् निसें हे थीथी विवादय् लाःगु दु। सफुतिइ छ्यलातःगु खँग्वःत (विशेष यानाः नश्लीय भाय्) व जिमया चित्रणयात कयाः यक्व आलोचना जूगु दु। थ्व हे कारणं यानाः थ्व सफूयात यक्व ब्वनेकुथिइ (schools) व पुस्तकालयय् प्रतिबन्ध नं तःगु दु। अथे जुसां, साहित्यया ख्यलय् थुकिया महत्त्वयात कयाः विद्वानतय्गु दथुइ तःधंगु समर्थन दु व थुकियात अमेरिकी साहित्यया छगू महत्त्वपूर्ण स्तम्भ धकाः हनिगु या।

## स्वयादिसँ

मार्क ट्वेन

अमेरिकी साहित्य

उपन्यास

## [[लिधंसा]]
अष्ट्रेलिया (महादेश)

**अष्ट्रेलिया** (महादेश) छगू महादेश खः, गुकिलि अष्ट्रेलिया मू-बँ (mainland), न्युगिनी (New Guinea), तास्मानिया (Tasmania), व मेमेगु सतिक च्वंगु न्हसिभु  ला। थ्व हलिमया दकलय् चिधंगु महादेश खः। थुकियात भौगोलिक रुपं साहुल (Sahul), ओशिनिया (Oceania), वा मेगानेसिया (Meganesia) धकाः नं म्हसीकिगु या।

## भूगोल व भूगर्भशास्त्र
थ्व महादेश प्रशान्त महासागर व हिन्द महासागरया दथुइ ला। भौगोलिक कथं थ्व महादेशय् यक्व विषमता खनेदइ।

बँ: थुकिया मू भागय् तःधंगु व सुख्खा मरुभूमि दु। थन यक्व पेचूगु ख्यः व गाःवंगु ताहागाः (canyons) नं दु।

गुं व च्वापुगुं: महादेशया पूर्वय् "ग्रेट डिभाइडिङ रेन्ज" नांयागु ताःहाकःगु च्वापुगुं झ्वः दु।

न्हसिभु पुचः व कापि: थ्व महादेशया जःखः यक्व न्हसिभु पुचः (archipelago) व कापि (bays) दु।

प्लेट टेक्टोनिक्स: भूगर्भशास्त्र कथं, अष्ट्रेलिया महादेश इन्डो-अष्ट्रेलियन प्लेटय् (Indo-Australian Plate) ला। यक्व कोटि दँ न्ह्यः थ्व महादेश "गोन्डवाना" (Gondwana) नांयागु सुपरकन्टिनेन्टया छगू भाग खः। लिपा अन्टार्कटिकां बायाः थ्व उत्तर पाखे वन।

## जीव व वनस्पति
अष्ट्रेलिया महादेश थुकिया अद्वितीय जीवजन्तुया निंतिं हलिमय् नांजाः। थनया जीवजन्तु मेगु महादेश स्वया तसकं पाः, छाय्धाःसा थ्व महादेश यक्व कोटी दँ तक मेगु बँ स्वया तापाकाः च्वन।

दुरुप्वः दुपिं प्राणी  (Mammals): थन यक्व अद्वितीय दुरुप्वः दुपिं प्राणी दु, विशेष यानाः मार्सुपियल (marsupials) दसु: कङ्गारु, कोआला, व वाल्बी। अथेहे, खेँ थ्विइपिं दुरुप्वः दुपिं (monotremes) दसु: प्लाटिपस व एकिड्ना नं थन जक लुइ।

मेमेपिं प्राणी: थन यक्व प्रकारया दुगःक्वँय् दुपिं (vertebrates) प्राणीत दसु: थीथी कथंया न्या, बि (snakes), व झंगः दु।

## मानव इतिहास
थ्व महादेशय् मनूतय्गु न्हापांगु थाय्-बाय् हिलाः (migration) करिब ६५,००० दँ न्ह्यः जूगु खः। समुद्रया सतह क्वहां वःगु इलय् एसिया पाखें मनूत थन वःगु खः।

आदिवासी च्वंमि: अष्ट्रेलियाया आदिवासी (Aboriginal Australians) व न्युगिनीया पपुअन (Papuan) मनूत थ्व महादेशया न्हापांपिं बासिन्दा खः। इमिसं थःगु हे कथंया याकः छेँजः (nuclear family) व छेँखा (household) संरचना दयेकाः समाज न्ह्याकाच्वंगु खः। इमिगु थःगु हे भाय्, कला, व नसापहः (cuisine) दु। इमिगु जीवन प्राकृतिक वातावरण लिसे तसकं स्वानाच्वंगु खः।

युरोपियन उपनिवेश: १७गू व १८गू सदीइ युरोपमि मनूतय्सं थ्व महादेश लुइकल व लिपा बेलायती उपनिवेश पलिस्था यात, गुकिलिं आदिवासी मनूतय्गु ल्याः व जीवनय् तःधंगु लिच्वः लाकल।

## अर्थव्यवस्था व आधुनिक समाज
थौंकन्हय् अष्ट्रेलिया महादेशय् अष्ट्रेलिया देय् दकलय् तःधंगु व तःमिगु देय् खः। थनया मनूतय्सं बुँज्या, खनिज उत्खनन, व देजला (tourism) पाखें तःधंगु आम्दानी याइ। थनया समाज बहुसांस्कृतिक (multicultural) जुयाच्वंगु दु।

## स्वयादिसँ

अष्ट्रेलिया

ओशिनिया

भूगोल

## लिधंसा
देशान्तर

**देशान्तर** (Longitude) धइगु पृथ्वीया मानकिपा वा ग्लोबय् उत्तर ध्रुव (North Pole) निसें दक्षिण ध्रुव (South Pole) पाखे सालातःगु काल्पनिक ध्वःत खः। थुकिलिं पृथ्वीया प्रधान मध्याह्न ध्वः (Prime Meridian) पाखें पूर्व वा पश्चिमय् छुं नं थाय् गुलि तापाः धकाः क्यनी। अक्षांश (Latitude) लिसे छ्यलाः थुकिलिं पृथ्वीया छुं नं थाय्‌या भौगोलिक अवस्थिति सीकेत ग्वाहालि याइ।

## दासुज्या व ल्याः
देशान्तरयात डिग्री (degrees) य् दायेगु (measurement) याइ। थुकिया ल्या ० डिग्री (0°) निसें सुरु जुयाः १८० डिग्री (180°) पूर्व (East) व १८० डिग्री पश्चिम (West) तक दइ। थुपिं ध्वःत ध्रुवय् वनाः छथासय् हे स्वाइ, उकिं थुपिं रेखात अक्षांश थें समानान्तर (parallel) जुइमखु।

## प्रधान मध्याह्न ध्वः व घौ

प्रधान मध्याह्न रेखा (Prime Meridian): ० डिग्री (0°) देशान्तरयात प्रधान मध्याह्न ध्वः धाइ। थ्व ध्वः बेलायतया ग्रीनविच (Greenwich) धाःगु थासं वनी। थनया ईयात ग्रीनविच मीन टाइम (GMT) वा कोअर्डिनेटेड युनिभर्सल टाइम (UTC) धकाः कायेगु याइ।

ई लागा (Time Zones): पृथ्वीं थःगु अक्षय् छकः चाःहिलेत २४ घौ (hours) काइ। थुकिया अर्थ खः कि पृथ्वीं २४ घौ दुने ३६० डिग्री चाःहिली। उकिं १५ डिग्री देशान्तर हिलीबलय् छगू घौ ई पाइ(time difference)।

अन्तर्राष्ट्रिय तिथि ध्वः (International Date Line): १८० डिग्री देशान्तर ध्वःयात अन्तर्राष्ट्रिय तिथि ध्वः धाइ। थ्व ध्वः पार यायेबलय् न्हि (day) व तिथि (date) हिली।

## छ्यला व महत्त्व

थाय् सीकेत (Location): अक्षांश व देशान्तर निगुलिं छ्यलाः पृथ्वीइ छुं नं थाय्‌या निश्चित थाय्(coordinates) सीकेछिं। थ्व जटिल नेभिगेसन (navigation) प्रणालीइ, दसु: जीपीएस (GPS), फय्खः, व लःखः संकेत तसकं माः।

ई सीकेत (Timekeeping): हलिमया थीथी थाय्‌या ई (local time) सीकेत देशान्तरया तःधंगु महत्त्व दु।

## स्वयादिसँ

अक्षांश

भूगोल

ई

## लिधंसा
होक्काइदो

**होक्काइदो** (Hokkaido) जापानया निगूगु दकलय् तःधंगु न्हसिभु (island) व दकलय् उत्तरी प्रान्त खः। जापानय् होन्सु (Honshu) धुंका थ्व हे दकलय् तःधंगु न्हसिभु खः। पुलांगु इलय् थुकियात "एजो" (Ezo) धकाः नं म्हसीकिगु या। थ्व जापानया न्हसिभु पुचः (archipelago) या छगू महत्त्वपूर्ण भाग खः व थुकिया प्राकृतिक सौन्दर्य हलिमय् हे नांजाः।

## भूगोल
होक्काइदोया भूगोल तसकं विविधतां जाःगु दु।

गुँ व च्वापुगुं: थन यक्व गुँ (hills) व च्वापुगुं झ्वः (mountains) दु। दसुया निंतिं 'माउन्ट असाही' थनया दकलय् तःजाःगु च्वका खः।

ख्यः व खुसि: इशिकारी (Ishikari) थनया दकलय् तःधंगु ख्यः (plain) खः, गन यक्व बुँज्या जुइ।

कापि व तटीय क्षेत्र: थ्व न्हसिभु या जःखः प्रशान्त महासागर, ओखोत्स्क सागर, व जापान सागर दु। थन यक्व बांलाःगु कापि (bays) खनेदइ।

## जलवायु व देजला
होक्काइदोया जलवायु तसकं ख्वाउँसे च्वं। चिकुलाय् (winter) थन यक्व च्वापु गाइ।

देजला (Tourism): च्वापु गाइगु कारणं थ्व थाय् देजला या निंतिं तसकं नांजाः। साप्पोरो (Sapporo) स्नो फेस्टिभल हलिमय् हे लोकंह्वाः, गन यक्व मनूत न्ह्यइपुइकेत  वइ। निसेको (Niseko) थें न्याःगु थासय् स्केटिङ व स्कीइङ यायेत मनूत वइ।

उष्ण कुण्ड: थन यक्व प्राकृतिक क्वाःलःया कुण्ड (onsen) दु, गुकिलिं थनया देजला य् तःधंगु ग्वाहालि याइ।

## अर्थव्यवस्था
होक्काइदोया अर्थव्यवस्था मू कथं प्राकृतिक स्रोतय् निर्भर दु।

बुँज्या व दुरु उत्पादन: जापानया दकलय् अप्वः बुँज्या उत्पादन थन हे जुइ। थनया दुरु (dairy), छ्व (wheat), व आलु (potatoes) जापान न्यंकं लोकंह्वाः।

न्या व न्यायेमियेज्या: समुद्रया जःखः जूगुलिं, थन न्या लाइगु व सीफुड (seafood) या तःधंगु बजाः दु।

आधुनिक प्रविधि: थौंकन्हय् थनया सहरी क्षेत्रय् सना ज्वलं (mobile device) व तासि यांसः (smart phone) छ्यलाः फबंजाः ज्या (retail) व व्यवसायया ग्वसाः-ग्वयेज्या (management) य् तःधंगु विकास जूगु दु।

## संस्कृति व नसापहः

आइनु संस्कृति: होक्काइदोया मूल बासिन्दातय्त "आइनु" (Ainu) धाइ। इमिगु थःगु हे भाय्, परम्परा, व प्राकृतिक हलिम लिसे स्वापू दुगु संस्कृति दु। थनया यक्व मुनाछेँ (museum) य् आइनु संस्कृतिया ज्वलं ब्वयातःगु दु।

नसापहः (Cuisine): थनया नसापहः तसकं सवाः दुगु जुइ। सीफुड, 'साप्पोरो रामेन', 'जिङ्गिसखान' (ग्रिल याःगु ला), व दुरुं दयेकागु नसा थनया मू आकर्षण खः।

## जीवजन्तु
थनया प्राकृतिक वातावरणं यानाः यक्व अद्वितीय जीवजन्तुत थन म्वाई। थन यक्व कथंया दुरुप्वः दुपिं (mammals) व मेमेपिं दुगःक्वँय् दुपिं (vertebrates) प्राणीत दु। होक्काइदोया सिगु धुँ (brown bear), ह्याउंगु फक्स (red fox), व सिका चलाचा (Sika deer) थनया मू जनावर खः।

## स्वयादिसँ

जापान

भूगोल

## लिधंसा
माउना लोआ

**माउना लोआ** (Mauna Loa) प्रशान्त महासागरय् अवस्थित हवाई न्हसिभु (Island of Hawaii) य् दुगु न्यागू ज्वालामुखी मध्ये छगू खः। थ्व हलिमया भोलुम (volume) व क्षेत्रफलया आधारय् दकलय् तःधंगु सक्रिय ज्वालामुखी खः। हवाई भाषां "माउना लोआ" या अर्थ "ताःहाकःगु गुँच्वः" (Long Mountain) खः।

## भूगोल व भूगर्भशास्त्र
माउना लोआ छगू "शिल्ड ज्वालामुखी" (shield volcano) खः, गुकिया आकार प्यखें तःब्याःगु व भचा स्लोप (slope) दुगु जुइ। 

आकार व दासुज्या: थुकिया भोलुम करिब १८,००० घन माइल (७५,००० घन किमि) दु। समुद्र सतहं थुकिया जाः ४,१६९ मिटर (१३,६७९ फिट) दु, तर समुद्रया पिंधं निसें दासुज्या (measurement) यायेगु खःसा थ्व सगरमाथा स्वया नं तःजाः।

न्हसिभु व परिदृश्य: थ्व ज्वालामुखीं हवाई न्हसिभु या बछि स्वया अप्वः भागय् दयाच्वंगु दु। थ्व हवाई न्हसिभु पुचः (archipelago) या दकलय् महत्त्वपूर्ण प्राकृतिक सम्पदा खः। थुकिया जःखः थीथी ताहागाः (canyons) व तटीय क्षेत्रय् बांलाःगु कापि (bays) खनेदु।

## इतिहास व ज्वालामुखी विष्फोट
माउना लोआ करिब ७,००,००० दँ निसें सक्रिय दुगु विश्वास याइ। थुकिया लाभा (lava) तसकं तरल (fluid) जुइ, उकिं थ्व विष्फोट जुइबलय् तसकं ग्यानापुगु तःधंगु विष्फोट मजुइकुसें लाभा बिस्तारं बाहा वनीगु या। थुकिया लाभां हवाईया यक्व ख्यः (plains) व बस्तीतय्त ऐतिहासिक रुपं प्रभावित याःगु दु। थ्व ज्वालामुखी नियमित रुपं विष्फोट जुइगु या। दकलय् लिपांगु विष्फोट नोभेम्बर २०२२ य् जूगु खः, गुकिलिं ३८ दँया शान्त ईयात तोडे यात।

## वातावरण व देजला
माउना लोआया च्वकाय् तसकं ख्वाउँइ व चिकुलाय् च्वापु गाइ। थ्व थाय् उष्णकटिबंधीय हवाईइ दुसां, थुकिया उचाइया कारणं थ्व छगू अद्वितीय जलवायु दुगु थाय् खः। थ्व थाय् देजला (tourism) या निंतिं नांजाः। साहसिक मनूत थन पदयात्रा (hiking) यायेत वइ। अथेहे, थुकिया च्वकाय् "माउना लोआ अब्जरभेटरी" (Mauna Loa Observatory) दु, गुकिलिं हलिमया वायुमण्डलय् कार्बन डाइअक्साइडया स्तर निरन्तर रुपं दासुज्या यायेगु तःधंगु ज्या याइ।

## स्वयादिसँ
* हवाई
* माउनालोआ, हवाई
* ज्वालामुखी
* प्रशान्त महासागर
* भूगोल

## लिधंसा
अक्षांश

**अक्षांश** (Latitude) धइगु पृथ्वीया मानकिपा वा ग्लोबय् पूर्वं पश्चिमपाखे सालातःगु काल्पनिक ध्वःत खः। थुकिलिं पृथ्वीया दथु ध्वः (Equator) पाखें उत्तर वा दक्षिणय् छुं नं थाय् गुलि तापाः धकाः क्यनी। छुं नं थाय्‌या भौगोलिक अवस्थिति सीकेगु थ्व छगू महत्त्वपूर्ण माध्यम खः। अक्षांशयात डिग्री (degrees) य् दानिगु (measurement) याइ।

## दासुज्या व ल्याः
भूमध्य रेखायात शून्य डिग्री (0°) अक्षांश धकाः कायेगु याइ। थन निसें उत्तर ध्रुव (North Pole) ९० डिग्री उत्तर (90° N) व दक्षिण ध्रुव (South Pole) ९० डिग्री दक्षिण (90° S) तक थुकिया ल्याः दइ। भूमध्य रेखां पृथ्वीयात निगू बराबर ब्वय् बायाबी: उत्तरी गोलार्ध (Northern Hemisphere) व दक्षिणी गोलार्ध (Southern Hemisphere)। थ्व ध्वःत छगुलिं मेगु लिसे समानान्तर (parallel) जुइ, उकिं थुपिं ध्वःतेत "प्यारालल्स" (parallels) नं धाइ।

## मू अक्षांश ध्वःत
पृथ्वीइ छुं मू अक्षांश ध्वःत दु गुकिलिं पृथ्वीया जलवायु क्षेत्र (climate zones) बायेत ग्वाहालि याइ:

दथु ध्वः बाय् भूमध्य रेखा (Equator): 0° अक्षांश।

कर्कट ध्वः (Tropic of Cancer): 23.5° उत्तर। थ्व उगु दकलय् उत्तरी थाय् खः गन सूर्द्यःया जः तप्यंक (directly overhead) लाइ।

मकर ध्वः (Tropic of Capricorn): 23.5° दक्षिण।

आर्कटिक चाकः (Arctic Circle): 66.5° उत्तर।

अन्टार्कटिक चाकः (Antarctic Circle): 66.5° दक्षिण।

## छ्यला व महत्त्व

थाय् सीकेत (Location): अक्षांश व देशान्तर (Longitude) निगुलिं छ्यलाः पृथ्वीइ छुं नं थाय्‌या निश्चित थाय्बाय्(coordinates) सीकेछिं। थ्व जटिल नेभिगेसन (navigation) प्रणालीइ, दसु: जीपीएस (GPS), हवाइजहाज, व पानीजहाज संकेत तसकं माः।

लःफय् (Climate): पृथ्वीया लफय् यात अक्षांशं तःधंगु लिच्वः लाकी। भूमध्य रेखाया सतिक तसकं क्वाइ (tropical zone), धाःसा ध्रुवपाखे (९० डिग्री पाखे) वंसां तसकं ख्वाउँइ (polar zone)।

## स्वयादिसँ

देशान्तर

भूगोल

पृथ्वी

## लिधंसा
बन्दिपुरया नेपालभाषा

**बन्दिपुरया नेपालभाषा** नेपालभाषाया छगू महत्वपूर्णगु उपभाषा खः  । थ्व ख्वप भाय्या पूर्वरूप व मौलिक उपभाषा खः । पृथ्वीनारायण शाहया पाला धुंकाः नेवाःत थन थाय्-बाय् हिलाः वंगु खः । बन्दिपुरया नेवाःत येँ, यल व विशेष ख्वप पाखें वंगु इतिहास दु । थनया भाय् ल्हाइपिं मनूत आः डुम्रे, पोखरा, नारायणघाटय् तकं न्यंगु दु । थ्व उपभाषाय् 'अ' मा आखः 'आ' जुयाः हिलीगु सः-विज्ञानया विशेषता दु । क्रिया पदय् बा आखः देतना वइगु (Gemination) थुकिया थःगु हे पहः खः  ।

खस-नेपाली भाषां यक्व खँग्वः व क्रियात त्यासा कयाः छ्यलाच्वंगु दु । ब्वथला ग्वः (Classifier) सजीवय् 'मा' व निर्जीवय् 'उ' छ्यलिगु चलन दु । खस भाय्या 'वटा' ब्वथला ग्वः नं थनया भाषिकाय् वयेधुंकल । सर्वनामय् बहुवचन क्यनेत '-पुं' स्वायेगु याइ । अधिकरण कारक (Locative case) य् '-खे' व अपादानय् '-लाङ' छ्यलिगु याइ । प्रेरणार्थक क्रिया (Causative) दयेकेत '-क' या नापं '-ग' नं छ्यलि । वाक्यय् कर्ता, कर्म व क्रियाया पदक्रम हिउसां अर्थ मपाइगु नेपालभाषाया हे नियम थन नं लागू जुइ ।

## भाषिक विशेषता
बन्दिपुरया नेपालभाषायात ख्वप नेपालभाषाया छगू पुलांगु व रुढिवादी (Conservative) रुप माने याये फइ। थ्व भाषिकाय् छुं छुं थःगु हे कथंया विशेषता दु। दसुया निंतिं, यें-यल भासय् 'मदु' धाइगु खँग्वःयात बन्दिपुर भासय् 'मरु' धाइ। अथे हे 'लः' यात 'नाः' धाइ धाःसा 'कःनि' यात 'लः' धाइ। थ्व भाषिकाय् सर्वनामया बहुवचन दयेकेत '-पुं' स्वाइगु या (गथेकि: जिपुं, छपुं, वपुं)। क्रियाया रुप हिलाबुला जुइबलय् 'नयेन्न' (नल), 'ग्यात्त' (ग्यात) थेंज्याःगु देतना वइगु (Gemination) अद्भूत विशेषता थ्व भाषिकाय् दु।

## स्वयादिसँ
* नेपालभाषा
* बन्दिपुरया नेपालभाषा (सफू)

## लिधंसा

पुचः:नेपालभाषा
सोफिस्ट

**सोफिस्ट** (Sophist) धइगु प्राचीन ग्रीसय् ५गू व ४गू शताब्दी ईसा पूर्वय् सक्रिय दुपिं व्यावसायिक शिक्षक व दार्शनिकतय्गु छगू पुचः खः। ग्रीक खँग्वः 'सोफिया' (sophia) पाखें वःगु थ्व खँग्वःया अर्थ 'ज्ञान' वा 'बुद्धि' खः। न्हापा थ्व खँग्वःयात बांलाःगु अर्थय् छ्यलिगु खःसां लिपा प्लेटो व सुकरातया आलोचनां यानाः थुकिया अर्थ मखुगु तर्क याइपिं मनूत धकाः स्थापित जुल।

## मू विशेषता व ज्या
सोफिस्टतय्गु मू ज्या मनूतय्त, विशेष यानाः कुलीन व ल्याय्म्ह पुस्तायात, ध्येबा कयाः स्यनेगु खः। इमिगु मू विचाःत थ्व कथं दु:

भाषणकला (Rhetoric): इमिसं मनूतय्त गथे बांलाक्क न्ववायेगु व तर्क यायेगु धइगु स्यन। प्राचीन एथेन्सया लोकतन्त्रय् अदालत व राजनीतिक सभाय् त्यायेत थुकिया तःधंगु महत्त्व दुगु खः।

सापेक्षतावाद (Relativism): इमिगु दर्शन कथं हलिमय् पूर्ण वा निरपेक्ष सत्य (absolute truth) धइगु छुं मदु। छु सत्य खः धइगु खँ मनूया दृष्टिकोण व परिस्थितिइ निर्भर जुइ।

संदेहवाद (Skepticism): इमिसं परम्परागत धर्म, कानुन, व नैतिकताय् शंका यात। इमिसं धाइगु खः कि कानुन धइगु प्राकृतिक मखु, थ्व ला मनूतय्सं थःगु सुविधाया निंतिं दयेकागु नियम जक खः।

## मू सोफिस्ट दार्शनिकत

प्रोटागोरस (Protagoras): वय्कः दकलय् नांजाम्ह सोफिस्ट खः। वय्कःया धापू "मनू हे फुक्क खँया दासु खः" (Man is the measure of all things) तसकं लोकंह्वाः। थुकिया अर्थ खः कि छु पाय्छि व छु मपाय्छि धइगु खँ मनूं हे निर्धारण याइ।

गर्जियास (Gorgias): वय्कः छम्ह तसकं बांलाःम्ह वक्ता खः। वय्कलं छुं नं जटिल खँयात थःगु भाषणकलां पाय्छि खः धकाः क्यनेफुगु क्षमता तयादीगु खः।

हिपियास (Hippias): वय्कः यक्व विषयस ज्ञान दुम्ह व बहुमुखी प्रतिभा दुम्ह शिक्षक खः। वय्कलं इतिहास, गणित, व खगोलशास्त्र थें न्याःगु थीथी ख्यलय् स्यनेगु ज्या यानादिल।

## आलोचना
प्लेटो (Plato) व अरस्तु (Aristotle) नं सोफिस्टतय्गु कडा आलोचना यात। प्लेटोया धापू कथं, सोफिस्टतय्सं सत्य (truth) मालेगु पलेसा तर्क जक त्यायेगु व मनूतय्त थःगु पक्षय् हयेगु खँय् बः बी। अथेहे, इमिसं ज्ञान इनेगु ज्याय् ध्येबा काइगु खँय् नं सुकरात व प्लेटों तःधंगु विरोध यात। थ्व हे कारणं थौंकन्हय् नं 'सोफिस्ट्री' (sophistry) धइगु खँग्वःयात मखुगु तर्क यानाः मनूतय्त झुक्यायेगु ज्याया रुपय् कायेगु याइ।

## स्वयादिसँ

प्राचीन ग्रीक दर्शन

सुकरात

प्लेटो

तर्कशास्त्र

## लिधंसा
चिनियाँ लोक धर्म

**चिनियाँ लोक धर्म** (Chinese folk religion) वा **चिनियाँ परम्परागत धर्म** धइगु चीनया मू परम्परागत धार्मिक विश्वास व प्रथाय् आधारित छगू धार्मिक प्रणाली खः। थ्व धर्मय् ताओवाद (Daoism), कन्फ्युसियसवाद (Confucianism), व बुद्ध धर्म (Buddhism) या थीथी तत्त्वत ल्वाकज्यानाच्वंगु दु। थुकिलि विशेष यानाः पुर्खातय्त पुज्यायेगु, थीथी द्यः व प्रकृतिया शक्तिइ विश्वास यायेगु, व हलिमया सन्तुलन कायम यायेगु परम्परा दु।

## मू मान्यता व विचाः
चिनियाँ लोक धर्मय् छुं आधारभूत दार्शनिक मान्यता दु, गुकिलिं चिनियाँ समाज व म्वायेगु शैलीयात असीमित प्रभाव लाकूगु दु:

तियन (Tian): 'तियन' या अर्थ 'स्वर्ग' वा 'आकाश' खः। थुकियात सर्वोच्च शक्ति, प्रकृतिया नियम, व नैतिक व्यवस्थाया स्रोतया रुपय् कायेगु याइ।

यिन व याङ (Yin and Yang): थ्व विचाः कथं, हलिमया फुक्कं खँय् निगू विपरीत तर पूरक शक्ति दु (दसु: जः व ख्युं, मिसा व मिजं)। थ्व निगू शक्तिया सन्तुलन हे जीवनया मू आधार खः।

पुर्खा पुजा (Ancestor Veneration): चिनियाँ छेँजः दुने थःपिं पुर्खातय्त लुमंकेगु व इमित पुजा यायेगु तसकं महत्त्वपूर्ण जु। सीधुंकूपिं पुर्खातय्सं स्वर्गं थःगु छेँखा (household) यात रक्षा याइ व आशिर्वाद बी धइगु विश्वास दु।

ची (Qi): 'ची' धइगु जीवन-शक्ति वा उर्जा खः, गुगु फुक्कं सजीव व निर्जीव वस्तुइ बाहा वनाच्वनी।

## द्यः व आत्मात
चिनियाँ लोक धर्मय् यक्व द्यः (Shen) दु। इपिं प्रकृतिया शक्ति, ऐतिहासिक व्यक्ति, वा थीथी ज्याया रक्षक जुइफु। थुकिलि छुं मू द्यःत थ्व कथं दु:

जेड सम्राट बाय् युदि (Jade Emperor): वय्कःयात स्वर्गया जुजु वा फुक्कं द्यःतय्गु प्रमुखया रुपय् माने याइ। हलिमया फुक्कं खँ वय्कःया हे नियन्त्रणय् दइ धइगु मान्यता दु।

तुदिगोङ (Tudigong): थ्व स्थानीय बँ वा गांया रक्षक द्यः खः। मनूतय्सं थःगु बुँइ बांलाःगु बाली वयेमा व गां शान्त जुयेमा धकाः थ्व द्यःयात पुजा याइ।

गुआन यु (Guan Yu): वय्कः छम्ह ऐतिहासिक सेनापति खः, सुयात लिपा वफादारी, बहादुरी, व न्यायया द्यःया रुपय् पुजा यायेगु सुरु जुल। वय्कःयात थीथी फबंजाः ज्या (retail) व व्यापारीतय्सं नं रक्षक द्यःया रुपय् पुजा याइ।

## ज्याझ्वः व परम्परा
चिनियाँ लोक धर्म जिवनया थीथी पक्षय् न्यनाच्वंगु दु। थुकिया मू अभ्यास थ्व कथं दु:

नखःचखः (Festivals): चिनियाँ न्हूगु दँ (Lunar New Year), छिङमिङ नखः (Qingming Festival - गन पुर्खातय्गु समाधिइ वनाः पुजा याइ), व मध्य-शरद नखः (Mid-Autumn Festival) थ्व धर्मया मू नखः खः।

फेङ शुई (Feng Shui): थ्व छगू परम्परागत विद्या खः, गुकिलिं छेँ, ज्याकुथि, वा समाधिइ प्रकृतिया उर्जा (Qi) यात सन्तुलनय् तयेगु कुतः याइ। थुकिलिं जीवनय् सुख व शान्ति हइ धइगु विश्वास दु।

भविष्यवाणी (Divination): 'आई चिंग' (I Ching) थें न्याःगु सफू व मेमेगु प्रविधि छ्यलाः भविष्य सीकेगु व लिसः मालेगु कुतः यायेगु परम्परा थन तसकं लोकंह्वाः।

## स्वयादिसँ

ताओवाद

कन्फ्युसियसवाद

बुद्ध धर्म

दर्शनशास्त्र

## लिधंसा
हेल्गो बुद्ध

**हेल्गो बुद्ध** ६गु शताब्दीया गुप्त साम्राज्य ईया छगू चिधंगु बुद्धया मूर्ति ख।  थ्व मूर्ति स्विदेनया  हेल्गोय् थ्यं-मथ्यं ३गु शताब्दी व ८गु शताब्दीया दथुइ दूगु छगू व्यापारिक चौकीया उत्खननया झ्वलय् लुयावःगु ख। थ्व ई अनया आप्रवासन काल व भाइकिङ युगया दथुइ ला।  

## हेल्गो बुद्ध
बुद्धयात हाउस ग्रुप २ धाःगु थासय्, जुलाई १९५४य् उत्खननया झ्वलय्,  उत्खननया स्वंगुगु कालय् लुइकूगु ख। 

थ्व थाय् नापं मेमेगु असामान्य वस्तुत लुयावःगु दु। थन्याःगु वस्तुत प्रारम्भिक नं युगया स्वीडिश थासय् लुइकूगु वस्तुइ म्हो जक लुयावःगु दु, गुकिलि आइरिश क्रुक व आइरिश सफूया बाइन्डिङ, कप्टिक वाइनया बाल्टिन, रोमन लुँया सिक्का, दुर्लभ फ्रिजियन सिएटा सिक्का व पूर्वी बाल्टिक तिसा ला।  तर बुद्धया आकृति नोर्डिक नं युगया सन्दर्भय् थ्व अद्वितीय जूगुलिं दकलय् उल्लेखनीय लुइकूगु आकृतिया रुपय् कायेगु या। 

## रुप व उत्पत्ति
बुद्धया मूर्ति कँय् छ्यलाः दयेकूगु खःसा थुकिया जाः ८.४ सेन्टिमिटर दु । थुकी बुद्ध थःगु पलेस्वाँया आसनय् बिज्यानादीगु चित्रण यानातःगु दु । कपातय् लुँया उर्ण दु, व कपाः, मिखाभौ व म्हुतुइ खिउँगु धातु (सम्भवतः वहः वा निएलो ) तयातःगु दु। 

थुकी छज्वः रिभेट प्वाः दु, गुकिं थुकियात मूल रुपं छुं वस्तुनाप स्वानातःगु संकेत बी । लुयावःबलय् गःपतय् व जव ल्हाःतय् छ्यंगुया बाला दुगु खः, उकिं थुकियात जन्तर वा क्वखाया रुपय् क्वखानातःगु जुइफुगु खँ क्यं। 

बुद्धया मूर्ति ६गु शताब्दीयाम्ह खःसा बुद्ध रेशम मार्ग जुयाः नोर्डिक देसय् वःगु विश्वास दु ।  थुकिया थन सम्भवतः छुं नं धार्मिक महत्व मदूगु जुइफु छाय् धाःसा थ्व तसकं स्यनेधुंकूगु अवस्थाय् दूगु खः ।  थ्व भाइकिङ युगय् हेल्गोय् वःगु विश्वास दु। थ्व उत्तर भारतीय कला ख,  तर थुकिया निर्माणया थाय् अनिश्चित दु, व सम्भवतः कश्मीर स्वनिगः  वा थौंकन्हय् या पाकिस्तानया स्वात स्वनिगलय् जुइफु। 

## थौंया ईलय् बुद्धया प्रतिमा
हेल्गो बुद्ध थौं स्टकहोमया राज्य ऐतिहासिक संग्रहालयय् प्रदर्शनय् तयातःगु दु ।

## थ्व नं स्वयादिसँ

* बेरेनिके बुद्ध, इजिप्टय् लुयावःम्ह न्हापायाम्ह बुद्ध ।

## लिधंसा

पुचः:Coordinates on Wikidata
पुचः:स्विदेन
पुचः:स्विदेनय् बुद्ध धर्म
पुचः:१९५४
अनुवांशिकता

**अनुवांशिकता** (Heredity) धइगु मांअबु (parents) पाखें इमिपिं मचातय्के गुण, लक्षण, व विशेषता पुना वनिगु प्राकृतिक प्रक्रिया खः। जीवविज्ञानय् थ्व प्रक्रियाया सीकेगु ज्यायात "जेनेटिक्स" (Genetics) वा अनुवांशिक विज्ञान धाइ। थ्व हे प्रक्रियाया कारणं हे मचात थःगु छेँजः (family) व मांअबु थें खनेदइगु खः।

## प्रक्रिया व आधार
अनुवांशिकताया मू आधार कोष (cell) दुने दुगु थीथी जटिल संरचना खः:

डीएनए (DNA): डीओक्सीराइबोन्युक्लिक एसिड (Deoxyribonucleic acid) छगू तःहाकःगु मोलेक्युल खः, गुकिलि जीवया फुक्कं आनुवंशिक सुचं (genetic information) मुनाच्वनी।

जीन (Gene): जीन धइगु डीएनएया छगू निश्चित खण्ड खः। थुकिलिं जीवया छगू निश्चित गुण (दसु: मिखाया रंग, सँया प्रकार) यात नियन्त्रण याइ।

क्रोमोजोम (Chromosome): कोषया न्युक्लियस दुने डीएनए व प्रोटिन जानाः क्रोमोजोम दयेकी। मनूया म्हय् सामान्यतया ४६ पू (२३ ज्वः) क्रोमोजोम दइ, गुकी दथुइ बछि मां पाखें व बछि अबु पाखें वइ।

## ग्रेगोर मेन्डल व सिद्धान्त
अस्ट्रियन भिक्षु ग्रेगोर मेन्डल (Gregor Mendel) यात "अनुवांशिकताया अबु" (Father of Genetics) धकाः म्हसीकिगु या। १९गू सदीइ वय्कलं केगु (pea) या माय् थीथी प्रयोग यानाः अनुवांशिकताया आधारभूत सिद्धान्तत न्ह्यब्वयादिल। वय्कलं दकलय् न्हापां गुणत गथे छगू पुस्तां मेगु पुस्ताय् वनी धइगु खँयात गणितीय ल्याः (number) व सम्भावना (probability) या आधारय् प्रमाणित यानादिल।

## महत्त्व व छ्यला

विकासक्रम (Evolution): जीवतय्गु विकास व अनुकूलनय् अनुवांशिकताया मू भूमिका दु। प्राकृतिक ल्यया (Natural selection) थुकिलि हे निर्भर जुइ।

चिकित्सा विज्ञान: यक्व ल्वय् (दसु: हेमोफिलिया, कलर ब्लाइन्डनेस) वंशानुगत जुइ। थ्व सीकाः ल्वय्‌या उपचार व निदान यायेत तःधंगु ग्वाहालि जूगु दु।

बुंज्या: बांलाःगु गुण दुगु पुवा (crops) व पशुपन्छी विकास यायेत बुंज्याय् जेनेटिक्स छ्यलिगु या।

## स्वयादिसँ

जीवविज्ञान

डीएनए

विकास

## लिधंसा
रेतोरिक

**रेतोरिक** बाय् **भाषणकला** (Rhetoric) धइगु भाषायात तसकं प्रभावशाली कथं छ्यलाः मेपिन्त थःगु खँय् सहमत याकेगु (persuasion) व प्रभावित यायेगु कला खः। थ्व छगू तसकं जटिल विधा खः, गुकिलिं च्वयेगु व न्ववायेगु निगुलिं ख्यलय् मनूतय्गु मति (mind) व भावनायात हिलेगु कुतः याइ। प्राचीन कालय् थुकियात छगू महत्त्वपूर्ण शिक्षाया रुपय् कायेगु याः।

## इतिहास व विकासक्रम

### प्राचीन ग्रीस
हलिमय् भाषणया चलन यक्व थासय् दःसां रेतोरिक छगू विधाया कथं पलिस्था प्राचीन ग्रीसय् जूगु खः। एथेन्सया लोकतन्त्रय् अदालत व राजनीतिक सभाय् त्यायेत बांलाक्क न्ववाये सयेकेगु तसकं माःगु खः। सोफिस्टतय्सं ल्याय्म्ह पुस्तायात ध्येबा कयाः थ्व कला स्यनेगु ज्या यात। लिपा, प्लेटो नं थुकिया आलोचना यात, तर वय्कःया शिष्य अरस्तु (Aristotle) नं भाषणकलायात छगू व्यवस्थित विज्ञान व कलाया रुपय् पलिस्था यानादिल।

### रोमन युग
रोमन साम्राज्यय् भाषणकला अझ तःधंगु स्तरय् थ्यन। रोमन वक्ता सिसेरो (Cicero) व शिक्षक क्विन्टिलियन (Quintilian) नं थुकियात छगू परिष्कृत विद्याया रुपय् स्यनेगु ज्या यात। इमिसं छम्ह बांलाःम्ह वक्ता धइगु "बांलाःगु न्ववायेसःम्ह बांलाःम्ह मनू" (a good man speaking well) खः धकाः स्यनादिल।

## अरस्तुया स्वंगू प्रमाण (Aristotle's Three Appeals)
अरस्तुया सफू "रेतोरिक" (Rhetoric) कथं, सुयां नं मनूयात थःगु खँय् सहमत याकेत स्वंगू मू पहः (appeals) छ्यलिगु याइ:

इथोस (Ethos): थ्व वक्ताया विश्वसनीयता व चरित्र खः। न्यनीपिं मनूतय्सं वक्तायात गुलि पत्याः याइ धइगु खँ थुकिलि निर्भर जुइ।

प्याथोस (Pathos): थ्व न्यनीपिं मनूतय्गु भावना (दसु: मतिना, तं, ग्यासा)य् प्रभाव लाकेगु खः।

लोगोस (Logos): थ्व तर्क, तथ्य, व ल्याः (number) छ्यलाः थःगु खँ प्रमाणित यायेगु खः।

## भाषणकलाया न्यागू सिद्धान्त (Five Canons of Rhetoric)
रोमन विद्वानतय्सं प्रभावशाली भाषण दयेकेगु निंतिं न्यागू मू पलाःत (canons) दयाच्वन धकाः धयातःगु दु:

इन्भेन्सन (Invention): न्ववायेगु विषयस पाय्छिगु विचाः व तर्क मालेगु।

एरेन्जमेन्ट (Arrangement): खँयात झ्वःलाक तयेगु वा थःगु विचाःयात बांलाक ग्वसाः-ग्वयेगु (management)।

स्टाइल (Style): न्यनीपिन्त ययेक बांलाःगु खँग्वः व अलंकार छ्यलेगु।

मेमोरी (Memory): थःगु भाषण व तर्कयात लुमंकेगु।

डेलिभरी (Delivery): सःया आरोह-अवरोह व म्हया पहः (body language) भिंकः न्ह्यब्वयेगु।

## आधुनिक छ्यला
थौंकन्हय् भाषणकला प्राचीन अदालतय् जक सीमित मदु। राजनीतिज्ञतय्सं भोट फ्वनेत, व्यापारीतय्सं विज्ञापनय् थःगु सामान मीत, व च्वमितय्सं ध्याचू (satire) वा चिनाखँ च्वयेत थुकियात छ्यलि। थुकिलिं समाज, संस्कृति, व सञ्चारयात असीमित प्रभाव लाकाच्वंगु दु।

## स्वयादिसँ

दर्शनशास्त्र

अरस्तु

सोफिस्ट

तर्कशास्त्र

## लिधंसा
कमन सेन्स

**व्यवहारिक ज्ञान** **कमन सेन्स** बाय् **साधारण चेतना**(Common sense) धइगु न्हिथंया जीवनय् माःगु साधारण व पाय्छिगु निर्णय यायेफुगु प्राकृतिक क्षमता खः। थ्व छुं नं विशेष सफू ब्वनाः वा औपचारिक शिक्षा कयाः जक वइगु ज्ञान मखु; थ्व ला जीवनया अनुभव, समाजस म्वायेगु शैली, व प्राकृतिक हलिमयात थुइकाः विकास जुइगु ज्ञान खः। दर्शनशास्त्रय् थुकियात मनूतय्गु मति (mind) व तर्कया छगू आधारभूत ब्वया रुपय् कायेगु याइ।

## इतिहास व दार्शनिक विचाः

### प्राचीन दर्शन
प्राचीन ग्रीक दर्शनय् अरस्तु (Aristotle) नं 'कमन सेन्स' (sensus communis) यात छगू आन्तरिक क्षमता धकाः धयादीगु दु, गुकिलिं झीगु न्यागू इन्द्रियत (मिखा, न्ह्याय्पं, न्हाय्, म्ये, छेंगु) पाखें वइगु जानकारीयात छगू हे थासय् मुंकाः थुइकेत ग्वाहालि याइ।

### आधुनिक दर्शन
१७गू व १८गू सदीइ आधुनिक दर्शनया इलय् थ्व विषयय् यक्व बहस जुल।

रेने डेस्कार्टेस (René Descartes): वय्कलं 'गुड सेन्स' (good sense) वा तर्क यायेफुगु क्षमता फुक्कं मनूतय्के बराबर दइ धकाः धयादीगु खः।

स्कटिश कमन सेन्स रियालिज्म (Scottish Common Sense Realism): थोमस रीड (Thomas Reid) थें न्याःपिं दार्शनिकतय्सं थ्व विचाःयात तःधंगु महत्त्व बिल। वय्कःपिनिगु धापू कथं, झीसं प्राकृतिक रुपं हे हलिमया यथार्थयात विश्वास यायेमाः, छाय्धाःसा थ्व हे झीगु व्यवहारिक ज्ञान खः।

## महत्त्व व छ्यला

न्हिथंया जीवन: थःगु छेँखा (household) न्ह्याकेत, न्हिथंया ग्वसाः-ग्वयेत, व थःगु सुरक्षाया निंतिं थुकिया तःधंगु छ्यला दइ।

समाज व कानुन: समाजय् म्वायेत व मेपिं लिसे बांलाःगु स्वापू तयेत थ्व ज्ञान माः। कानुन व न्याय प्रणालीइ नं "साधारण मनूया विचाः" (reasonable person standard) यात आधार कयाः फैसला यायेगु याइ।

विज्ञान व जटिल खँ: विज्ञानं यक्व खँय् थ्व ज्ञानयात न्ह्यसः थनी (दसु: क्वान्टम मेकानिक्स), तर साधारण जीवनय् थुकिलिं झीत अःपुक व याकनं निर्णय यायेत ग्वाहालि याइ।

## स्वयादिसँ

दर्शनशास्त्र

तर्कशास्त्र

अरस्तु

थोमस रीड

## लिधंसा
एलाम

**एलाम** (Elam) धइगु थौंकन्हय् या इरानया दक्षिण-पश्चिम व इराकया छुं भागय् अवस्थित छगू प्राचीन सभ्यता खः। थ्व हलिमया दकलय् पुलांगु अभिलेखित लहना दथुइ छगू खः, गुगु ईसा पूर्व ३२०० निसें ईसा पूर्व ५३९ तक दयाच्वन। थुकिया राजधानी सुसा (Susa) खः। थ्व सभ्यतां सुमेरियन व ब्याबिलोनियन थें न्याःगु मेसोपोटामियाया मेमेगु तःधंगु सभ्यता लिसे नापं विकास याःगु खः।

## इतिहास व विकासक्रम
एलामया इतिहासयात मू कथं प्यंगू खण्डय् बायेछिं:

प्रारम्भिक एलामाइट युग (Proto-Elamite): थ्व इलय् सुसा नांयागु सहर विकास जुल। थनया मनूतय्सं थःगु हे कथंया च्वयेगु प्रणाली दयेकल। एलाम व मेसोपोटामियाया दथुया स्वापू थ्व इलय् निसें हे तसकं महत्त्वपूर्ण जुयाच्वन।

पुलांगु एलामाइट युग (Old Elamite): थ्व इलय् एलाम छगू शक्तिशाली राज्यया रुपय् पलिस्था जुल। इमिसं मेसोपोटामियाया उर (Ur) राजवंशयात बुकल व थःगु साम्राज्य विस्तार यात।

मध्य एलामाइट युग (Middle Elamite): थ्व एलामया स्वर्ण युग खः। थ्व इलय् चोघा जान्बिल (Chogha Zanbil) थें न्याःगु तःधंगु जिगुरात (Ziggurat - देगः) दयेकेगु ज्या जुल। कला व वास्तुकलाय् तःधंगु विकास खनेदत।

लिपांगु एलामाइट युग (Neo-Elamite): लिपा अस्सेरियन (Assyrian) साम्राज्यया आक्रमण व उकिया धुंका पर्शियन (Persian) साम्राज्यया उदय जुइवं थ्व सभ्यताया पतन जुल। एलाम लिपा अकिमेनिड (Achaemenid) साम्राज्यया छगू प्रान्त जक जुयावन।

## भाषा व संस्कृति

भाषा: एलामाइट भाषा (Elamite language) मेमेगु भाय् लिसे मस्वाःगु छगू स्वतन्त्र भाय् (Language isolate) खः। थ्व इन्डो-युरोपियन वा सेमिटिक भाय् मखु। लिपा थ्व भाय् क्यूनिफर्म (Cuneiform) लिपिइ च्वयेगु याः।

समाज: थ्व सभ्यताय् मिसातय्त तःधंगु सम्मान बियातःगु दु व इमित सम्पत्तिया अधिकार नं दुगु खनेदु। समाजय् पुर्खातय्त पुजा यायेगु परम्परा दुगु खः।

## अर्थव्यवस्था
एलामया अर्थव्यवस्था मू कथं बुंज्या व न्यायेमिइगु (trade) ज्याय् निर्भर दुगु खः। इरानया गुँ व ख्यः (plain) या दथुइ लाःगुलिं थन थीथी कथंया खनिज (दसु: कँय्, टिन) व सिँया व्यापार तसकं बांलाःगु खः। इमिसं मेसोपोटामियाय् थुपिं प्राकृतिक स्रोतत छ्वयाः अनं अन्न व वसः हयेगु याइगु खः।

## स्वयादिसँ

इरान

मेसोपोटामिया

प्राचीन सभ्यता

इतिहास

## लिधंसा
𑐊𑐮𑐵𑐩

**𑐊𑐮𑐵𑐩** (Elam) 𑐢𑐂𑐐𑐸 𑐠𑑁𑑄𑐎𑐣𑑂𑐴𑐫𑑂 𑐫𑐵 𑐂𑐬𑐵𑐣𑐫𑐵 𑐡𑐎𑑂𑐲𑐶𑐞-𑐥𑐱𑑂𑐔𑐶𑐩 𑐰 𑐂𑐬𑐵𑐎𑐫𑐵 𑐕𑐸𑑄 𑐨𑐵𑐐𑐫𑑂 𑐀𑐰𑐳𑑂𑐠𑐶𑐟 𑐕𑐐𑐹 𑐥𑑂𑐬𑐵𑐔𑐷𑐣 𑐳𑐨𑑂𑐫𑐟𑐵 𑐏𑑅। 𑐠𑑂𑐰 𑐴𑐮𑐶𑐩𑐫𑐵 𑐡𑐎𑐮𑐫𑑂 𑐥𑐸𑐮𑐵𑑄𑐐𑐸 𑐀𑐨𑐶𑐮𑐾𑐏𑐶𑐟 𑐮𑐴𑐣𑐵 𑐡𑐠𑐸𑐂 𑐕𑐐𑐹 𑐏𑑅, 𑐐𑐸𑐐𑐸 𑐃𑐳𑐵 𑐥𑐹𑐬𑑂𑐰 𑑓𑑒𑑐𑑐 𑐣𑐶𑐳𑐾𑑄 𑐃𑐳𑐵 𑐥𑐹𑐬𑑂𑐰 𑑕𑑓𑑙 𑐟𑐎 𑐡𑐫𑐵𑐔𑑂𑐰𑐣। 𑐠𑐸𑐎𑐶𑐫𑐵 𑐬𑐵𑐖𑐢𑐵𑐣𑐷 𑐳𑐸𑐳𑐵 (Susa) 𑐏𑑅। 𑐠𑑂𑐰 𑐳𑐨𑑂𑐫𑐟𑐵𑑄 𑐳𑐸𑐩𑐾𑐬𑐶𑐫𑐣 𑐰 𑐧𑑂𑐫𑐵𑐧𑐶𑐮𑑀𑐣𑐶𑐫𑐣 𑐠𑐾𑑄 𑐣𑑂𑐫𑐵𑑅𑐐𑐸 𑐩𑐾𑐳𑑀𑐥𑑀𑐚𑐵𑐩𑐶𑐫𑐵𑐫𑐵 𑐩𑐾𑐩𑐾𑐐𑐸 𑐟𑑅𑐢𑑄𑐐𑐸 𑐳𑐨𑑂𑐫𑐟𑐵 𑐮𑐶𑐳𑐾 𑐣𑐵𑐥𑑄 𑐰𑐶𑐎𑐵𑐳 𑐫𑐵𑑅𑐐𑐸 𑐏𑑅।

## 𑐂𑐟𑐶𑐴𑐵𑐳 𑐰 𑐰𑐶𑐎𑐵𑐳𑐎𑑂𑐬𑐩
𑐊𑐮𑐵𑐩𑐫𑐵 𑐂𑐟𑐶𑐴𑐵𑐳𑐫𑐵𑐟 𑐩𑐹 𑐎𑐠𑑄 𑐥𑑂𑐫𑑄𑐐𑐹 𑐏𑐞𑑂𑐜𑐫𑑂 𑐧𑐵𑐫𑐾𑐕𑐶𑑄:

𑐥𑑂𑐬𑐵𑐬𑐩𑑂𑐨𑐶𑐎 𑐊𑐮𑐵𑐩𑐵𑐂𑐚 𑐫𑐸𑐐 (Proto-Elamite): 𑐠𑑂𑐰 𑐂𑐮𑐫𑑂 𑐳𑐸𑐳𑐵 𑐣𑐵𑑄𑐫𑐵𑐐𑐸 𑐳𑐴𑐬 𑐰𑐶𑐎𑐵𑐳 𑐖𑐸𑐮। 𑐠𑐣𑐫𑐵 𑐩𑐣𑐹𑐟𑐫𑑂𑐳𑑄 𑐠𑑅𑐐𑐸 𑐴𑐾 𑐎𑐠𑑄𑐫𑐵 𑐔𑑂𑐰𑐫𑐾𑐐𑐸 𑐥𑑂𑐬𑐞𑐵𑐮𑐷 𑐡𑐫𑐾𑐎𑐮। 𑐊𑐮𑐵𑐩 𑐰 𑐩𑐾𑐳𑑀𑐥𑑀𑐚𑐵𑐩𑐶𑐫𑐵𑐫𑐵 𑐡𑐠𑐸𑐫𑐵 𑐳𑑂𑐰𑐵𑐥𑐹 𑐠𑑂𑐰 𑐂𑐮𑐫𑑂 𑐣𑐶𑐳𑐾𑑄 𑐴𑐾 𑐟𑐳𑐎𑑄 𑐩𑐴𑐟𑑂𑐟𑑂𑐰𑐥𑐹𑐬𑑂𑐞 𑐖𑐸𑐫𑐵𑐔𑑂𑐰𑐣।

𑐥𑐸𑐮𑐵𑑄𑐐𑐸 𑐊𑐮𑐵𑐩𑐵𑐂𑐚 𑐫𑐸𑐐 (Old Elamite): 𑐠𑑂𑐰 𑐂𑐮𑐫𑑂 𑐊𑐮𑐵𑐩 𑐕𑐐𑐹 𑐱𑐎𑑂𑐟𑐶𑐱𑐵𑐮𑐷 𑐬𑐵𑐖𑑂𑐫𑐫𑐵 𑐬𑐸𑐥𑐫𑑂 𑐥𑐮𑐶𑐳𑑂𑐠𑐵 𑐖𑐸𑐮। 𑐂𑐩𑐶𑐳𑑄 𑐩𑐾𑐳𑑀𑐥𑑀𑐚𑐵𑐩𑐶𑐫𑐵𑐫𑐵 𑐄𑐬 (Ur) 𑐬𑐵𑐖𑐰𑑄𑐱𑐫𑐵𑐟 𑐧𑐸𑐎𑐮 𑐰 𑐠𑑅𑐐𑐸 𑐳𑐵𑐩𑑂𑐬𑐵𑐖𑑂𑐫 𑐰𑐶𑐳𑑂𑐟𑐵𑐬 𑐫𑐵𑐟।

𑐩𑐢𑑂𑐫 𑐊𑐮𑐵𑐩𑐵𑐂𑐚 𑐫𑐸𑐐 (Middle Elamite): 𑐠𑑂𑐰 𑐊𑐮𑐵𑐩𑐫𑐵 𑐳𑑂𑐰𑐬𑑂𑐞 𑐫𑐸𑐐 𑐏𑑅। 𑐠𑑂𑐰 𑐂𑐮𑐫𑑂 𑐔𑑀𑐑𑐵 𑐖𑐵𑐣𑑂𑐧𑐶𑐮 (Chogha Zanbil) 𑐠𑐾𑑄 𑐣𑑂𑐫𑐵𑑅𑐐𑐸 𑐟𑑅𑐢𑑄𑐐𑐸 𑐖𑐶𑐐𑐸𑐬𑐵𑐟 (Ziggurat - 𑐡𑐾𑐐𑑅) 𑐡𑐫𑐾𑐎𑐾𑐐𑐸 𑐖𑑂𑐫𑐵 𑐖𑐸𑐮। 𑐎𑐮𑐵 𑐰 𑐰𑐵𑐳𑑂𑐟𑐸𑐎𑐮𑐵𑐫𑑂 𑐟𑑅𑐢𑑄𑐐𑐸 𑐰𑐶𑐎𑐵𑐳 𑐏𑐣𑐾𑐡𑐟।

𑐮𑐶𑐥𑐵𑑄𑐐𑐸 𑐊𑐮𑐵𑐩𑐵𑐂𑐚 𑐫𑐸𑐐 (Neo-Elamite): 𑐮𑐶𑐥𑐵 𑐀𑐳𑑂𑐳𑐾𑐬𑐶𑐫𑐣 (Assyrian) 𑐳𑐵𑐩𑑂𑐬𑐵𑐖𑑂𑐫𑐫𑐵 𑐁𑐎𑑂𑐬𑐩𑐞 𑐰 𑐄𑐎𑐶𑐫𑐵 𑐢𑐸𑑄𑐎𑐵 𑐥𑐬𑑂𑐱𑐶𑐫𑐣 (Persian) 𑐳𑐵𑐩𑑂𑐬𑐵𑐖𑑂𑐫𑐫𑐵 𑐄𑐡𑐫 𑐖𑐸𑐂𑐰𑑄 𑐠𑑂𑐰 𑐳𑐨𑑂𑐫𑐟𑐵𑐫𑐵 𑐥𑐟𑐣 𑐖𑐸𑐮। 𑐊𑐮𑐵𑐩 𑐮𑐶𑐥𑐵 𑐀𑐎𑐶𑐩𑐾𑐣𑐶𑐜 (Achaemenid) 𑐳𑐵𑐩𑑂𑐬𑐵𑐖𑑂𑐫𑐫𑐵 𑐕𑐐𑐹 𑐥𑑂𑐬𑐵𑐣𑑂𑐟 𑐖𑐎 𑐖𑐸𑐫𑐵𑐰𑐣।

## 𑐨𑐵𑐲𑐵 𑐰 𑐳𑑄𑐳𑑂𑐎𑐺𑐟𑐶

𑐨𑐵𑐲𑐵: 𑐊𑐮𑐵𑐩𑐵𑐂𑐚 𑐨𑐵𑐲𑐵 (Elamite language) 𑐩𑐾𑐩𑐾𑐐𑐸 𑐨𑐵𑐫𑑂 𑐮𑐶𑐳𑐾 𑐩𑐳𑑂𑐰𑐵𑑅𑐐𑐸 𑐕𑐐𑐹 𑐳𑑂𑐰𑐟𑐣𑑂𑐟𑑂𑐬 𑐨𑐵𑐫𑑂 (Language isolate) 𑐏𑑅। 𑐠𑑂𑐰 𑐂𑐣𑑂𑐜𑑀-𑐫𑐸𑐬𑑀𑐥𑐶𑐫𑐣 𑐰𑐵 𑐳𑐾𑐩𑐶𑐚𑐶𑐎 𑐨𑐵𑐫𑑂 𑐩𑐏𑐸। 𑐮𑐶𑐥𑐵 𑐠𑑂𑐰 𑐨𑐵𑐫𑑂 𑐎𑑂𑐫𑐹𑐣𑐶𑐦𑐬𑑂𑐩 (Cuneiform) 𑐮𑐶𑐥𑐶𑐂 𑐔𑑂𑐰𑐫𑐾𑐐𑐸 𑐫𑐵𑑅।

𑐳𑐩𑐵𑐖: 𑐠𑑂𑐰 𑐳𑐨𑑂𑐫𑐟𑐵𑐫𑑂 𑐩𑐶𑐳𑐵𑐟𑐫𑑂𑐟 𑐟𑑅𑐢𑑄𑐐𑐸 𑐳𑐩𑑂𑐩𑐵𑐣 𑐧𑐶𑐫𑐵𑐟𑑅𑐐𑐸 𑐡𑐸 𑐰 𑐂𑐩𑐶𑐟 𑐳𑐩𑑂𑐥𑐟𑑂𑐟𑐶𑐫𑐵 𑐀𑐢𑐶𑐎𑐵𑐬 𑐣𑑄 𑐡𑐸𑐐𑐸 𑐏𑐣𑐾𑐡𑐸। 𑐳𑐩𑐵𑐖𑐫𑑂 𑐥𑐸𑐬𑑂𑐏𑐵𑐟𑐫𑑂𑐟 𑐥𑐸𑐖𑐵 𑐫𑐵𑐫𑐾𑐐𑐸 𑐥𑐬𑐩𑑂𑐥𑐬𑐵 𑐡𑐸𑐐𑐸 𑐏𑑅।

## 𑐀𑐬𑑂𑐠𑐰𑑂𑐫𑐰𑐳𑑂𑐠𑐵
𑐊𑐮𑐵𑐩𑐫𑐵 𑐀𑐬𑑂𑐠𑐰𑑂𑐫𑐰𑐳𑑂𑐠𑐵 𑐩𑐹 𑐎𑐠𑑄 𑐧𑐸𑑄𑐖𑑂𑐫𑐵 𑐰 𑐣𑑂𑐫𑐵𑐫𑐾𑐩𑐶𑐂𑐐𑐸 (trade) 𑐖𑑂𑐫𑐵𑐫𑑂 𑐣𑐶𑐬𑑂𑐨𑐬 𑐡𑐸𑐐𑐸 𑐏𑑅। 𑐂𑐬𑐵𑐣𑐫𑐵 𑐐𑐸𑑃 𑐰 𑐏𑑂𑐫𑑅 (plain) 𑐫𑐵 𑐡𑐠𑐸𑐂 𑐮𑐵𑑅𑐐𑐸𑐮𑐶𑑄 𑐠𑐣 𑐠𑐷𑐠𑐷 𑐎𑐠𑑄𑐫𑐵 𑐏𑐣𑐶𑐖 (𑐡𑐳𑐸: 𑐎𑑃𑐫𑑂, 𑐚𑐶𑐣) 𑐰 𑐳𑐶𑑃𑐫𑐵 𑐰𑑂𑐫𑐵𑐥𑐵𑐬 𑐟𑐳𑐎𑑄 𑐧𑐵𑑄𑐮𑐵𑑅𑐐𑐸 𑐏𑑅। 𑐂𑐩𑐶𑐳𑑄 𑐩𑐾𑐳𑑀𑐥𑑀𑐚𑐵𑐩𑐶𑐫𑐵𑐫𑑂 𑐠𑐸𑐥𑐶𑑄 𑐥𑑂𑐬𑐵𑐎𑐺𑐟𑐶𑐎 𑐳𑑂𑐬𑑀𑐟𑐟 𑐕𑑂𑐰𑐫𑐵𑑅 𑐀𑐣𑑄 𑐀𑐣𑑂𑐣 𑐰 𑐰𑐳𑑅 𑐴𑐫𑐾𑐐𑐸 𑐫𑐵𑐂𑐐𑐸 𑐏𑑅।

## 𑐳𑑂𑐰𑐫𑐵𑐡𑐶𑐳𑑃

𑐂𑐬𑐵𑐣

𑐩𑐾𑐳𑑀𑐥𑑀𑐚𑐵𑐩𑐶𑐫𑐵

𑐥𑑂𑐬𑐵𑐔𑐷𑐣 𑐳𑐨𑑂𑐫𑐟𑐵

𑐂𑐟𑐶𑐴𑐵𑐳

## 𑐮𑐶𑐢𑑄𑐳𑐵
मेडिसी छेँजः

**मेडिसी छेँजः** (House of Medici) इटालीया छगू शक्तिशाली राजनीतिक वंश, ध्येबा कुथि (bank) न्ह्याकीपिं छेँजः, व जुजुखलः खः। १५गू सदीइ फ्लोरेन्स गणतन्त्रय् (Republic of Florence) थ्व परिवारया तःधंगु प्रभाव खनेदत। युरोपेली इतिहासय् इमित दकलय् महत्त्वपूर्ण छेँजः मध्ये छगू कथं कायेगु याइ, छाय्धाःसा इटालीया पुनर्जागरण (Italian Renaissance) न्ह्याकेत व विकास यायेत इमिगु तःधंगु योगदान दु।

## उदय व शक्ति
थ्व छेँजःया तःधंगु प्रभावया जग मेडिसी ध्येबा कुथि खः। सन् १३९७ य् पलिस्था जूगु थ्व संस्था युरोपया दकलय् तःधंगु व सम्मानित आर्थिक संस्था जुल। थ्व हे तःधंगु सम्पत्तिया कारणं मेडिसीत व्यापारीं राजनीतिक शक्तिइ परिणत जुल। सदिऔं तक इमिसं फ्लोरेन्सय् शासन यात, सुरुइ छम्ह तःमि नागरिकया कथं धकिं ल्युने च्वनाः व लिपा टस्कनीया ग्रान्ड ड्युक (Grand Dukes of Tuscany) या रुपय् तप्यंक शासन यात।

## पुनर्जागरणया संरक्षण
थ्व छेँजः या दकलय् तःधंगु योगदान कला, वास्तुकला, व प्रारम्भिक आधुनिक विज्ञानया संरक्षण खः। इमिसं सार्वजनिक कला व बौद्धिक ख्यलय् ध्येबा लगानीयात छगू सामाजिक दायित्व (व थःगु प्रतिष्ठा बढे यायेगु माध्यम) भाःपीगु खः।

कला व वास्तुकला: मेडिसीतय्सं इतिहासया नांजाम्ह कलाकारत दसु: माइकल एन्जेलो (Michelangelo), लियोनार्डो दा भिन्ची (Leonardo da Vinci), सान्ड्रो बोटिचेली (Sandro Botticelli), व राफेल (Raphael) यात आर्थिक ग्वाहालि यात।

विज्ञान: थ्व छेँजः नं ग्यालिलियो ग्यालिली (Galileo Galilei) यात आर्थिक ग्वाहालि व संरक्षण बिल। ग्यालिलियो नं थुकिया हे सम्मानय् बृहस्पति (Jupiter) या प्यंगू तःधंगु तिमिलातय्त "मेडिसी नगु" (Medicean Stars) धकाः नां बियादिल।

## मू व्यक्तित्वत

कोसिमो द एल्डर (Cosimo the Elder): छम्ह चतुर ब्याङ्कर (banker) खः, गुम्हेस्यां फ्लोरेन्सय् थःगु राजनीतिक नियन्त्रण स्थापित यात व कला संरक्षणया परम्परा न्ह्याकल।

लोरेन्जो द म्याग्निफिसेन्ट (Lorenzo the Magnificent): छम्ह कूटनीतिज्ञ व चिनाखँ (poem) च्वमि, गुम्हेस्यां फ्लोरेन्सया स्वर्ण युगय् नेतृत्व यात।

पपत (The Popes): थ्व छेँजः नं रोमय् नं थःगु प्रभाव विस्तार यात व प्यम्ह क्याथोलिक पप बिल: लियो झिम्ह, क्लेमेन्ट न्हेम्ह, पियस प्यम्ह, व लियो झिंछम्ह।

फ्रान्सेली रानीत (The French Queens): क्याथरिन डे मेडिसी व मारी डे मेडिसी फ्रान्सया रानी जुल व युरोपेली राजनीतिइ तःधंगु भूमिका म्हितल।

## पतन
सदिऔंया दबदबा धुंका, अयोग्य शासकत, भूमध्यसागरं मेखे जूगु आर्थिक हिउपाः, व उत्तराधिकारी मदुगुलिं थ्व वंश बिस्तारं पतन जुल। सन् १७३७ य् जियान ग्यास्टोन डे मेडिसीया मृत्यु लिपा थ्व वंशया अन्त्य जुल। थ्व छेँजः या दकलय् लिपांगु म्ह अन्ना मारिया लुइसा डे मेडिसीं फ्लोरेन्स सहरयात सम्पूर्ण मेडिसी कला मुना (art collection) हस्तान्तरण यानादिल, गुकिया कारणं उगु कला गबिलें मेगु थासय् यंके मफयेका बिल।

## स्वयादिसँ

पुनर्जागरण दर्शन

लियोनार्डो दा भिन्ची

इतिहास

## लिधंसा
मुलर पार्क

thumb|मे २०२५ स मुलर पार्क
**मुलर पार्क** पश्चिमी अष्ट्रेलियाया सुबियाकोय् पर्थ मोर्डन स्कूल व सुबियाको ओभलया दथुइ बब हक कलेजया लिक्क लाःगु छगू पार्क ख।

थुकिलि मूल रुपं सुबियाको ओभल दुथ्याःगु भूभाग दुथ्याःगु ख व सन् १९००या दशकया सुरुइ टेनिस, क्रोकेट, बाउल, क्रिकेट व फुटबल क्लब दयाच्वंगु ख।

## स्वयादिसँ

पुचः:पार्क
पुचः:पश्चिमी अष्ट्रेलियाया पार्क
आरिया

**आरिया** (Aria) छगू सांगीतिक खँग्वः खः। थ्व विशेष यानाः ओपेरा (Opera), ओराटोरियो (Oratorio) वा कान्ताता (Cantata) य् याकः म्येहालिम्हं (Soloist) हालीगु ताःहाकःगु व कलात्मक म्ये खः। थ्व म्ये हालीबलय् प्रायः अर्केस्ट्रा (Orchestra) वा मेगु सांगीतिक बाजंया ग्वाहालि दइ।

## इतिहास व विकास
आरियाया विकास इटालीइ १६गु शताब्दीइ जूगु खः। सुरुया इलय् थ्व छगू साधारण म्ये जक खः, तर लिपा १७गु व १८गु शताब्दीइ थ्व तसकं जटिल व प्राविधिक रुपं थाकुगु म्ये जुया वल। थ्व इलय् म्येहालिपिंसं थःगु सःया क्षमता क्यनेत आरियायात छ्यलेगु यात।

## आरियाया मू विशेषता
* **याकः हालाः:** थुकिलि छम्ह हे म्येहालिम्हं मू भूमिका म्हिती।
* **भावनाया प्वंकेज्या:** ओपेराय् बाखं न्ह्याकेगु स्वया नं पात्रया नुगःया भावना, दुःख, मतिना, वा लसतायात क्यनेगु आरियाया मू ज्या खः।
* **सांगीतिक स्वतन्त्रता:** थुकिलि म्येहालिम्हयात थःगु सः बांलाक क्यनेत यक्व ई व सांगीतिक स्वतन्त्रता दइ।

## ओपेराय् आरियाया भूमिका
ओपेराय् म्ये मू कथं निगु प्रकारया दइ: 'रेजिटेटिभ' (Recitative) व 'आरिया'। रेजिटेटिभं खँल्हाबल्हाया रुपय् बाखंयात न्ह्यःने यंकीसा, छुं महत्वपूर्ण घटना वा भावुक इलय् पात्रं आरिया हाली। थुकिं दर्शकपिन्त पात्रया नुगःया दुनेया खँ थुइकेत ग्वाहालि याइ।

## नांजाःगु दसु
हलिमय् यक्व नांजाःगु आरियात दु, गथेकि:
* जियाकोमो पुचिनीया ओपेरा 'टुरान्डोट' पाखें *"Nessun dorma"* (नेस्सुन दोर्मा)।
* मोजार्टया ओपेरा 'द म्याजिक फ्लुट' पाखें *"Der Hölle Rache"* (क्वीन अफ द नाइट आरिया)।

## लिधंसा


पुचः:पाश्चात्य संगीत
पुचः:म्ये