open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
दक्षिण अमेरिकाया इतिहास

दक्षिण अमेरिका, मध्य अमेरिका, मेक्सिको, वेस्ट इण्डिज व क्यारिबियन देशतेत छपं याना ल्याटिन अमेरिका धाइ। ल्याटिन प्राचीन रोमवासीतेगु भाषा ख। अधिकांश भारतीय भाषाया विकास संस्कृत भाषां जूथें यक्व युरोपीय रोमान्स भाषा दसु स्पेनी, पोर्चुगिज, फ्रेञ्च व इटालियन भाषातेगु विकास ल्याटिनं जूगु ख। थ्व भाषा ल्हाइगु थाय्‌तेत ल्याटिन धाइ। १६गु शताब्दीइ पोर्चुगल व स्पेनं ल्याटिन भाषी मनुत थन च्वं वल । लिपा थ्व थाय्‌या मू भाषा थ्व हे भाषा जूवन व थ्व थाय्‌यात ल्याटिन अमेरिका धका म्हसीकल। 

पेरूया केन्द्रीय पहाडय् यक्व लख दँ न्ह्यः मनु वःगु धैगु विश्वास दु। थन यक्व संस्कृतितेगु विकास जुल। दक्षिण अमेरिकाया दक्ले मू सभ्यताय् इङ्का सभ्यता छगू ख गुकिया क्षेत्र पेरू, इक्वेडर, बोलिभिया, अर्जेण्टिना व चिलीया उत्तरी भाग ला। १५गु शताब्दीया अन्तय् थ्व चरमोत्कर्षय् थ्यन। इङ्का सभ्यताय् शासकयात इङ्का धाइ व इमिगु आदर याइगु चलन दयाच्वन। थ्व सभ्यता थःगु यातायात, सञ्चार व डाक व्यवस्थाया निंतिं नांजा। माचु पिचु मू नगर ख गुकिया पुरातात्विक अवशेष थौं नं खनेदु। सूर्द्ययात थनया सर्वोच्च द्यया रुपय् कायेगु व मेमेपिं देवी देवतातेगु नं  पूजा यायेगु चलन दयाच्वन। थनया देगले स्वर्णपत्र अलङ्कृत याना तयेगु चलन दु। शिल्पकला व शल्य चिकित्साय् थ्व सभ्यता थःगु समकालीन सभ्यता स्वया उन्नत जु।

## स्वयादिसँ
*दक्षिण अमेरिका

पुचः:दक्षिण अमेरिका
तजिलजि

**तजिलजि** (Culture) धाःगु छुं नं त्वा:लय् व्याप्त थी-थी गुणतेगु प्रभावया समग्र रूप ख। थुकिलिं छगू समाजया मनन याइगु, विचाः याइगु, ज्या याइगु, नयेगु-त्वनिगु, खँल्हाइगु, प्याखँ, म्ये, साहित्य, कला, वास्तु , धर्म आदियात समाहित याइ। संस्कृतिया वर्तमान रूप छुं समाजया दीर्घ काल तक्क छ्येलातःगु पद्धतितेगु परिणाम ख।

## तजिलजिया तत्त्व
सामान्यरुपं तजिलजि थुइकिगु छुं विषयत थ्व कथं दु-
### नसात्वँसा
छुं नं न्हूगु तजिलजिइ मनू थ्यनिबिलय् दकलय् न्ह्यः खनिगु तजिलजिया मू तत्त्वय् छता नसात्वँसा ख। नसात्वँसायात यक्व चीजं असर याइ, दसु भूगोल, लःया मात्रा, मौसम आदि। अथेजुसां छुं वस्तु दःसां मनूतेसं सांस्कृतिक आधारय् भोग मयायेगु चलन नं दु। थन्यागु उपभोग यायेगु व मयायेगुया आधारय् नसात्वँसायात थ्व कथं बायेछिं-    
* शाकाहारी/मांसाहारी
* कायेगु/मकायेगु त्वँसा
* सांख्यमत कथं: सात्विक, तामसिक व राजस 

### संगीत
* शास्त्रीय संगीत
* लोक संगीत

### प्याखँ
* दबूप्याखँ
* हुलाप्याखँ
* संकिपा

### कला
** काष्ठकला
** शिल्पकला
** चित्रकला
** वास्तुकला
** धातुकला व विज्ञान
### वेश-भूषा व फेसन
** वसः
** तिसा
** ज्वलं
### भाषा
** जनभाषा (मनुतेसं थः दथुइ ल्हाइगु भाय्)
** धार्मिक भाषा (दसु- संस्कृत, पालि, लातिन, अरबी)
### कासा
* ख्यःकासा
* छेँ कासा
* बोर्द कासा

### धर्म
** धार्मिक सहिष्णुता/कट्टरता
** धार्मिक नियम व विधान
** नखः व पर्व
** चुडाकर्म (इहिपा, कय्‌तापुजा, जंक्व, इहि, बाह्रा, बर्मित्जुआ आदि)
### जातीयता
** उत्पत्ति (छगू हे मूलं उत्पत्ति जूगु बाखं)
** स्थानीयता (छगू थासय् च्वनाच्वंगु मनुतेगु मंका, दसु नेवाः)
** संगठन (दसु गुथि)
### इतिहास
### भूगोल
** लःया स्रोत
** स्थानीय नसा व पेपांचू

### राजनीति
### विज्ञानया प्रभाव
### दर्शन, शिक्षा व तालिमया स्थान

## स्वयादिसँ
* नेवाः तजिलजि

पुचः:तजिलजि
संयुक्त अधिराज्य

**संयुक्त अधिराज्य** वा **ग्रेत ब्रितेन व उत्तरी आयरल्यान्दया संयुक्त अधिराज्य** उत्तर युरोपय् अवस्थित छगू सार्वभौम राज्य ख। संयुक्त अधिराज्य छगू संवैधानिक राजतन्त्र व संसदीय लोकतन्त्र ख। थनया राजधानी व दकलय् तःधंगु नगर लन्दन ख। लन्दन छगू वैश्विक नगर व नापं थनया वित्तीय केन्द्र नं ख। मेमेगु मू नगरया धलखय् बर्मिंगम , म्यानचेस्टर , ग्लासगो , लिभरपूल, लीड्स आदि ला। स्कटल्यान्द, वेल्स व उत्तर आयरल्यान्दया थःथःगु अलग सरकार दु।

## लिधंसा

पुचः:युरोप
प्राणी

**प्राणी** धाःगु प्राण दूगु वस्तु ख। प्राणीतयेत थी-थी कथं बायेछिं। 

## वर्गीकरण
प्राणीतेत क्वय् बियतःगु पुचलय् बायेछिं। थ्व पुचलय् दक्वं प्राणी मदु व छुं प्राणीतेगु दसु जक्क बियातःगु दु।
### '''[[पशु]]'''
## आर्थ्रोपोदा
### **[[की]]**
### इमु
### हा
### लापा
## च्यागुतुति (एराकनिदा)
## जंक्वेंदुपिं
## **[[एम्पिबियन]]**
### ब्यांचा
## **[[झंग]]**
### बखुं
### इमा
## **[[न्या]]**
### शार्क
## दुरुपा दूगु
### गुंमनू
#### **[[मनू]]**
### चिकंलापा
### माकःधुँ
### उंथ
### भौ
### चौपाया
### खिचा
### सोंस
### किसी
#### म्यामथ
### सल
### दुगुचा
### सिंह
### फा
### व्हेल
## **[[रेप्टाइल]]**
### डाइनोसौर्
### सर्प

### [[आर्केया]]
### '''[[ब्याक्टेरिया]]'''
### '''[[फुसा]]'''
## किमना (Yeast)
### '''[[वनस्पति]]'''
# स्वांमा
# सिमा
# घाँय्

### [[प्रोटिस्टा]]

## स्वयादिसँ
* विकिपिडिया:विकिज्याझ्वः प्राणी

पुचः:प्राणी
गाजियाबाद जिल्ला

**गाजियाबाद जिल्ला** उत्तर प्रदेशया छगू जिल्ला ख। थ्व जिल्लाया नां थ्व जिल्लाया पलिस्थामि गा़जी़-उद्-दीनया नामं वःगु ख। गा़जी़-उद्-दीनं थ्व नगरया नां थःगु नामं गाजीउद्दीननगर धका तःगु ख। लिपा थ्व नां गाजियाबाद जुवन। थन उन्नत स्तर दूरसंचार प्रशिक्षण केन्द्र (ALTTC) ला। थ्व भारतया उत्तरप्रदेशया छगू तःधंगु औद्योगिक नगरया रुपय् लं व रेलं स्वानातःगु दु। थ्व जिल्लाय् निगु तहसील दु- गाजियाबाद तहसील व मोदीनगर तहसील। थ्व जिल्लाया मू नगर थ्व कथं दु-
* बाबुगढ
* बेगमबाद बुधना
* बेह्ता हाजीपुर
* विशोखर
* दस्ना
* धरोटी खुर्द
* फरिदनगर
* गर्ह्मुक्तेश्वर
* गाजियाबाद
* हपुर
* लोनी
* मोदीनगर
* मुरादनगर
* निवारी

## जनसंख्या
सन् २०११या जनगणना कथं थ्व जिल्लाया तहसीलवर ग्रामीण जनसंख्या थ्व कथं दु-

## स्वयादिसँ
* उत्तरप्रदेश

पुचः:उत्तरप्रदेशया जिल्ला
धुर्चूनयाबाद, पिथौरागढ (सदर) तहसील

**धुर्चूनयाबाद**  भारतया उत्तराखण्ड राज्यया  कुमाँउ मण्डलया  पिथौरागढ जनपदया  पिथौरागढ (सदर) तहसीलया छगु गां ख। सकल भारतया ६३८५९६ गां व उत्तराखण्डया १६८२६ गाम्य थ्व नं छगू ख।  थ्व थासय् कुमाँउ जातिया मनुतेगु उपस्थिति दु। थ्व थासय् भारोपेली भाषा परिवारया पहाडी भाषाया कुमाँउ भाषा आपालं छ्येलिगु या।  

## इतिहास
हिन्दू धर्मया ग्रन्थय् थ्व थाय्‌ दूगु थाय्‌यात न्हापानिसें हे ऋषिमुनितेगु तपोभूमिया रुपय् वर्णन यानातःगु दु। ऐतिहासिक वर्णन कथं थ्व थासय् कुमाँउया स्थानीय कत्युरी वंशया जुजु, चन्द वंशया जुजु व डोटीया रायका पिंसं शासन याःगु खने दु। थ्व धुंका नेपाःया एकिकरण अभियानय् थ्व थाय्‌ नेपाःया अधीनय् लावन व येँ केन्द्रित नेपाःया छगू भूभागया रुपय् थ्व थाय्‌ स्थापित जुल। लिपा ब्रिटिसतेसं डिभाइड एण्ड रुलया नीतिकथं कुमाँउया स्थानीय क्षेत्रीयतेत थःगु पक्षय् कया नेपामि गोर्खा सेनानाप ल्वाकल। थ्व ल्वापूया लिच्वया कथं सुगौली सन्धि जुल व थ्व थाय्‌ नेपाःस्वया पृथक जुल। बिस्तारं ब्रिटिसतेसं थ्व थाय्‌यात थःगु कब्जाय् काल। ब्रिटिसतेसं भारत त्वते धुंका थ्व थाय्‌ उत्तर प्रदेश राज्यय् लाःवन। लिपा नोभेम्बर ९, सन् २०००य् थ्व थाय्‌ उत्तराखण्ड राज्यया कुमाँउ विभागय् लावन।

## भूगोल व जलवायु
थ्व थाय्‌  भारतया उत्तराखण्ड राज्यया  कुमाँउ मण्डलया  पिथौरागढ जनपदया  पिथौरागढ (सदर) तहसीलय् ला। थ्व छगू पहाडी थाय्‌ ख। थ्व थासय् ग्रीष्म ॠतु ग्रेगोरियन पात्रोया मार्च निसें मध्य जुन तक्क जुइ। वर्षा ॠतु मध्य जुन निसें अगस्ट तक्क जुइ। थ्व ईले बंगालया खाडीं वैगु फसं मनसुन वृष्टि याकी। नोभेम्बर निसें ज्यानुवरी तक्क शीत ॠतु जुइ। नोभेम्बर निसें ज्यानुवरी तक्क तापक्रम म्हो जुया वनि व ज्यानुवरीइ सिक्क चिकुइ। फेब्रुवरी तक्क चिकुला दयाच्वनि व मार्चं निसें तापमान अप्वया वइ।

## अर्थतन्त्र
थ्व थाय्‌या अर्थतन्त्रय् बुंज्याया तःधंगु ल्हा दु। नापं पहाडी लागाय् दूगु थाय्‌ जूगुलिं थ्व थासय् पर्यटन, जडिबुटी आदिया नं सम्भाव्यता मदूगु मखु। भारतया उत्तराखण्ड राज्यया मण्डलवार संकलित सूचं कथं थ्व थाय्‌या विवरण थ्व कथं दु 
* कूल खाता :३७
* कुल राजस्व :३६०.९५
* कुल खातेदार :८९
* कुल गाटे :४२४०
* कुल क्षेत्रफल :४५.०२५

## संस्कृति
थ्व थाय्‌ पौराणिक काल निसें हिन्दू धर्मया ग्रन्थय् च्वयातःगु हिमालय तपोभूमि खण्डय् लाःगु जूगुलिं थन हिन्दू धर्म व थ्व धर्म नाप स्वापू दूगु संस्कृतिया प्रभाव यक्व खने दु। 

### भाषा
भाषिक रुपय् थ्व थासय्‌ भारोपेली भाषा परिवारया इन्डो-इरानीया इन्डो-आर्यनया पहाडी भाषा पुचःया भाषातेगु छ्येला थन यक्व खने दु। थुकिलि मू कथं कुमाँउ भाषाया थी-थी भाषिका छ्येलिगु या। थ्व नापं थन अंग्रेजी, हिन्दी, नेपाली, गढवाली आदि भाय् नं छ्येलिगु खने दु।

## लिधंसा


## पिनेया स्वापू
*उत्तराखण्ड सरकारया वेबथाय्
गुजरातया जिल्लातेगु धलः

भारतीय राज्य गुजरातय् २६गु जिल्ला दु। थ्व राज्यया पलिस्था सन् १९६०इ बोम्बे स्टेटया १७गु उत्तरी जिल्लायात स्वाना जूगु ख। थ्व १७गु जिल्ला अहमदाबाद, अमरेली, बनासकांठा, भरुच, भावनगर, डांग, जामनगर, जुनागढ, खेडा, कच्छ, महेसाणा, पंचमहाल, राजकोट, साबरकांठा, सुरत, सुरेन्द्रनगर, व वडोदरा (वरोडा) ख।

 
सन् १९६४य् अहमदाबाद जिल्ला व महेसणा जिल्लाया भूभाग स्वाना गांधीनगर जिल्लाया पलिस्था जुल। सन् १९६६इ सुरतं वलसाड जिल्ला बाया वन। सन् १९९७या अक्टोबर २खुनु खेडां आणंद, पंचमहालं दाहोड, भरुचं नर्मदा, वलसाडं नवसारी व जुनागढं पोरबंदर जिल्ला बायावल। सन् २०००य् महेसणा व बनासकांठाया भूभागं पाटण जिल्लाया पलिस्था जुल। अक्टोबर २, २००७ खुनु तापी जिल्लाया पलिस्था जुल व थ्व राज्यय् सकलय् २६गु जिल्ला दत। 

thumb|600px|right|गुजरातया जिल्ला

## पिनेया स्वापू
* Districts of Gujarat : At a Glance

पुचः:गुजरात
पुचः:गुजरातया जिल्ला
पुचः:भारतया जिल्ला
मोसाद

**मोसाद** (HaMossad leModi'in uleTafkidim Meyuchadim) (Hebrew: המוסד למודיעין ולתפקידים מיוחדים‎ - गुप्तचरी व विशेष कार्यया विभाग) इजरायलया राष्ट्रिय गुप्तचरी संस्था ख। मोसाद छगू हिब्रु खँग्वः ख गुकिया अर्थ संस्था ख। 

मोसादया ज्या सुचं सङ्कलन, कोभर्ट अपरेसन (अर्धसैनिक ज्या) आदि ख। थ्व इजरायली गुप्तचरी पुचःया छगू मू संस्था ख। थ्व नापं अमन (सैन्य जासुसी) व शिन बेट (आन्तरिक सुरक्षा) नं थ्व देय्‌या मू जासूसी संस्था ख। मोसादया डाइरेक्टरं सीधा प्रधानमन्त्रीयात रिपोर्ट याइ। थुकिया ज्या व भूमिका सिआइए व सिक्रेट इन्टेलिजेन्स सर्भिस (MI6)या थें हे ख।

## लिधंसा

पुचः:मोसाद
भूगोल

**भूगोल** (संस्कृत *भूगोल* - *भू* अर्थात बुँ व गोल) पृथ्वी, पृथ्वीया बुँ, बुँया प्रकार, वासी, व थ्व नापस्वापू दूगु फेनोमेनाया सीकेज्या ख।  भूगोलया प्यंगु मू ऐतिहासिक विधा प्राकृतिक व मानवीय फेनोमेनाया स्प्याशियल एनालाइसिस (spatial analysis), क्षेत्रफल सीकेज्या (थाय्‌ व क्षेत्र), मानव-बुँया स्वापूया सीकेज्या, व पृथ्वी विज्ञानया शोध ख। अथे जुसां, आधुनिक भूगोल छगू समावेशी ख्यः ख गुकिलिं पृथ्वी व थुकिया सकल प्राकृतिक व मानवीय गुणया सीकेज्यायायेत स्वै। थुकिलि वस्तु व संरचना गन-गन दु नापं थन्यागु संरचना छाय् दयावल व लिप छु जुयावनि धैगु नं सीकेज्या जुइ। मनु व भौतिक शास्त्रया दथुया तांया रुपय् विकशित थ्व शास्त्रया निगु मू ख्यः दु —मानवीय भूगोल व भौतिक भूगोल।

## भूगोलया ख्यः
### भौतिक भूगोल

भौतिक भूगोलय् भूगोलयात पृथ्वी विज्ञानया रुपय् कायेगु या। थुकिलि भौतिक लिथोस्फेर, हाइड्रोस्फेर, पृथ्वीया वातावरण, पेदोस्फेर, व पृथ्वीया पशु व वनस्पतितयेगु उपस्थिति (बायोस्फेर)या सीकेज्या जुइ। भौतिक भूगोल क्वे बियातःगु पुचःले बायेछिं:

:

### मानव भूगोल

 भूगोलया छगू ख्यः ख। थ्व ख्यले भूगोल व मनुया अन्तरक्रियाया प्रकृया व पद्धतिया सीकेज्या जुइ। थुकिलि मानवीय, राजनैतिक, सांस्कृतिक, सामाजिक, व आर्थिक ख्यया भूगोलय् प्रभावया सीकेज्या व मालेज्या जुइ। थ्व ख्यःयात क्वे बियातःगु पुचले बायेछिं :

:

## लिधंसा

## स्वयादिसँ
* विज्ञान
* खुसि
* मिगुँ
* महासागर

पुचः:भूगोल
जीवभूगोल

**जीवभूगोल** जीवविविधताया थाय्‌ व समयय् वितरणया सीकेज्या ख। थ्व ख्यले प्राणी गन म्वाइ व गुलि संख्याय् म्वाइ धैगु विषयया सीकेज्या जुइ। 

थ्व विषयं *छु प्राणी?* व *गन?* धका जक मखु *छाय्‌?* व *छाय्‌ मखु?* थें न्याःगु न्ह्यसः नं न्यनि। 

छगू निश्चित थासय् प्रजातितयेगु वितरणया ढांचा ऐतिहासिक तत्त्वत दसु प्रजातिकरण (speciation), लोप (extinction), कन्टिनेन्टल ड्रिफ्ट, ग्लेशियसन (व समुद्र सतहया परिवर्तन, खुसि मार्ग आदि), व खुसि क्याप्चरया छगू क्षेत्रय् प्रभाव व भौगोलिक परिधि व उर्जाया मात्रां आदिं नियन्त्रण याइ।  
 
आधुनिक जीवभूगोलय् आपालं भौगोलिक जानकारी व्यवस्था (GIS) छ्येला प्राणीतयेगु वितरणयात प्रभाव याइगु तत्त्वया मालेज्या यायेगु जुइ। नापं थुकिलि प्राणीतयेगु वितरणया भविष्यया बारेय् नं पूर्वानुमान यायेछिं। 
GIS नापं मेमेगु गणितीय सुत्र छ्येला थाय्‌नाप स्वापू दूगु इकोलोजिकल समस्या समाधान नं याइगु जुयाच्वंगु दु। 

## लिधंसा

## स्वयादिसँ
*भूगोल

पुचः:भूगोल
नेवाः ज्याभः

नेवाः ज्याभः थ्व कथं दु -

## अ वर्ण
*अन्ति
*अम्प
*अमू
*अय्‌लाः काये बाटा
*आरि
*इं
*ई पञ्जः
*उगः

## क वर्ण
*ककिचा 
*क्वकिचा
*कँकी
*कँचा
*कँपाकू
*कःलि
*कसि
*काः
*कुति
*कुसाकथि
*क्वंचा
*कू
*क्वँय्‌लि
*क्वरिं

## ख वर्ण
*खमू
*खातासिँ
*खिपः
*खुँइ
*ख्वताकी
*ख्वर्पा (खुर्पा)
*ख्वला

## ग वर्ण
*गसिकथि
*गुलु
*गाखि
*गुलुभेगः
*ग्वम्प
*गःत

## घ वर्ण
*घाँय्‌म्वः
*घः

## च वर्ण
*चखमू
*चिखि
*चिलं
*चुपि
*चौ

## छ वर्ण
*छ्वसुम्व
*छ्वालि
*छायेके क्वं
*छुसि

## ज वर्ण
*जानयेबाता

## त वर्ण
*तेप
*तःकू
*तिबा
*तुफि
*तेथा

## थ वर्ण
*थ्वँ घः

## द वर्ण
*द्यां
*दाखि
*दाला
*द्वाः
*द्वलाखमू

## ध वर्ण
*धिरः
*धनुसच्वः

## न वर्ण
*नति
*नालु लाका
*नालु
*नू
*न्वः

## प वर्ण
*प्यचाः
*पा
*पाथि
*पाक्वकिचा
*पिचा
*पिरिङ
*पुइँसुकू
*पुवाचा ल्ह्वनेगु ज्यावः
*पुसापाः
*प्वता
*प्वताधलिं
*प्वतासि
*पौ

## फ वर्ण
*फ्वसि

## ब वर्ण
*बल (ज्याभः)
*बागःबः
*बुँख्याःचा
*बः

## भ वर्ण
*भाजं
*भकारि
*भाता
*भालिंचा
*भीत
*भुतू
*भेगः

## म वर्ण
*मकः
*मकःनू
*मचाकथि
*मना
*माला
*मिकूकथि
*म्हे
*म्हेकुन्वः
*मुगः

## य वर्ण
*यंकेदाला

## ल वर्ण
*लप्ते
*लाखि
*लुसि
*लोहंघः
*लःकलः

## व वर्ण
*वःला स्वंमा
*वाकू
*वा सीगु भुतू
*वाः (ज्याभः)
*वाःता

## स वर्ण
*साः
*सिइ
*सिनाज्या कुसा
*सु
*सुकान्वः
*सुकू
*सुध्वः खमू
*स्वँथ्या
*स्वंमा
*सःखि खिपः

## ह वर्ण
*हजारि
*हासा
*हिसाकापः
*हासि 

## लिधंसा

## स्वयादिसँ
*नेवाः

पुचः:नेवाः
भौतिक शास्त्र

**भौतिका शास्त्र** छगू प्राकृतिक विज्ञान ख गुकिलि छुं नं वस्तु व उकिया स्पेस व ईलय् मोसन, व थ्व नाप स्वापू दूगु उर्जा व बल यात सीकेत स्वइ।  अझ वृहद कथं धायेगु खःसा थ्व विज्ञान ब्रह्माण्ड गथे सनाच्वंगु दु धका स्वयेत याइगु प्रकृतिया साधारण एनालाइसिस ख। **भौतिकशास्त्र** छगू आधारभूत प्राकृतिक विज्ञान ख। थ्व विज्ञान प्रकृतिया सिद्धान्त सीकिगु ज्या नाप स्वापू दूगु विज्ञान ख। भौतिकशास्त्रं प्रकृतिया आधारभूत घटक (दसु पदार्थ, उर्जा, अन्तरिक्ष, व ई) व इमिगु आधारभूत अन्तरक्रियाया विश्लेषण याइ। नापं, थ्व विषयय् थन्यागु घटकतेगु ज्ञान कायेगु पद्धतिया विश्लेषण नं जुइ। 

भौतिक शास्त्र धाःगु प्रकृतिया व्यवस्थित, आनुभविक सीकेज्या व थन्यागु सीकेज्यां लुयावःगु ज्ञान निता हे ख। भौतिक शास्त्रीया दकलय् महत्त्वपूर्ण ज्या धाःगु प्राकृतिक हलिंइ दयाच्वंगु प्यातर्नत (patterns) लुइकिगु व अन्यागु प्यातर्नतेगु आधारय् हलिं संकिगु आधारभूत नियम लुइकिगु ख।

## भौतिक विज्ञानया ख्य:त

भौतिक शास्त्रया ख्यः थ्व कथं दु-
### शास्त्रीय यान्त्रिकी
शास्त्रीय यान्त्रिकि वा क्लासिकल मेक्यानिक्स धाःगु भौतिक शास्त्रया छगू ख्यः ख। थ्व ख्यः व क्वान्तम मेक्यानिक्स जाना मेक्यानिक्स ख्यः दयेकि। मेक्यानिक्स धाःगु छुं नं वस्तुइ तिबःया प्रभाव सीकिगु दुसिका ख। थ्व ख्यःया छुं आधारभूत सिद्धान्त थ्व कथं दु-

# **[[वेग]]**
# प्रवेग
# संवेग
# **[[तौल]]** (मात्राय् गुरुत्वाकर्षणया प्रभाव)
# **[[मात्रा]]**
# **[[तिबः]]** 
# गुरुवात्कर्षण (प्रकृतिइ दयाच्वनिगु ४गु मू तिबःय् छगू)

### विद्युतचुम्बकत्त्व
# विद्युतचुम्बकिय विकिरण
# विद्युतचुम्बकत्व

### जःसीका (Optics) व तरङ्ग वर्णक्रम (Spectrum)
# ज:
## इन्फ्रारेड
## खनिगु स्पेक्ट्रम
## हाकु
## **[[रङ्ग]]**
## वचु
## वांगु
## ह्यांगु
## म्हासुगु
## तुयु
## अल्त्राभायोलेट
## गामा रे

### '''[[स:]]'''
##दप्लर प्रभाव

### [[थर्मोदाइनामिक्स]]
# एन्थल्पि
# एन्त्रोपि
# गिब्स फ्रि इनर्जी
# **[[उर्जा]]**

### क्वान्तम मेक्यानिक्स
#क्वान्टम मेकानिक्स्

### आणविक भौतिकि
# **[[एटम]]**
# एलेक्ट्रोन
# न्युट्रोन
# प्रोटोन
# **[[मोलेक्युल]]**
# न्युक्लियर बल
# आइसोटोप

### [[सापेक्षतावादया विचा:]]
# **[[ई]]**

## लिधंसा

पुचः:भौतिक शास्त्र
१०४६

*सन् १०४६
*ने सं १०४६
*वि सं १०४६
*बु सं १०४६
श्रीलङ्काया भूगोल

thumb|left|200px|श्रीलङ्काया भूआकृतिक मानकिपा।

श्रीलङ्काया द्वीप हिंद महासागरय् ला। थ्व टापू बंगालया खाडीया दक्षिण पश्चिमय् व अरब सागरया दक्षिणय् ला। थ्व टापू मन्नारया खाडी व पाक जलसन्धि (स्ट्रेट)द्वारा भारतीय उपमहाद्वीप नाप बायाच्वंगु दु। हिन्दू पौराणिक बाखंकथं भारतीय मुख्य भूमिं श्रीलङ्का तक्क रामसेतु नांया छगू तां वानर वास्तुकार नालं निर्माण याःगु ख। एडम ब्रिजया नामं म्हस्युगू थ्व संरचना आ वयाः चूनालोंहया छुं पुचःले जक्क सीमित दु। औपनिवेशिक ब्रिटिश रिपोर्टतेगु अनुसार थ्व छगू प्राकृतिक संरचना ख व थ्व संरचनां सन् १४८० तक्क भारत व श्रीलङ्कायात स्वानातःगु जुसां लिपा वना छगू हिंसक आंधीं थुकियात स्येंकाबिल। थ्व टापूइ प्रायः मैदानी तटीय भूभाग दू व गुं आपालं दक्षिण मध्य भागय् दु। थ्व गुंइ दक्ले तःज्जाःगु च्वका पिदुरुतलागाला ख। थ्व च्वका समुद्र सतह स्वया २५२४ मिटर (८,२८० फिट) च्वे ला।  

श्रीलंकाया जलवायु उष्णकटिबंधीय वा ताहा न्वैगु प्रकारया दु। ५ व १० उत्तरी अक्षांशय् स्थित जूगुलिं थ्व थाय्‌य् सिक्क हे ताहान्वइगु या, तर सामुद्रिक फे व भारी आद्रतां धाःसा उष्णतायात क्वकायेत ग्वहालि या। औसत तापक्रम मध्य हाइल्याण्डया १६ डिग्री सेल्सियस (६१ फ) निसें कया म्हो उचाइ जूगु थासय् ३३ डिग्री सेल्सियस (९१ डिग्री एफ) तक्क थ्यं। औसत वार्षिक तापक्रम २८ डिग्री सेल्सियस (८२फ) निसें करिब ३१ डिग्री सेल्सियस (८८फ) तक्क थ्यं। दिं व बहनिया तापक्रम ४ डिग्री सेल्सियस (७ फ) निसें ७ डिग्री सेल्सियस (१३फ) तक्क पायेफु। दक्ले ताहान्वइगु ला मे ख व मे धुंका मनसुन वर्खा न्हथनि। वा वैगु प्रकारयात हिंद महासागर व बंगालया खाडीया मनसून फसं प्रभावित याइ। टापूया मध्य पहाडी लागाय् मनसूनया फे थ्यना पहाडी स्लोपय् मनसूनया तःच्वःगु वा वइ। गुंया छुं थासय्‌ ला दछिइ २५०० मिमि  (९८ इञ्च) तक्क वा वइ। मनसून पश्चिम-दखिनं वैगु जुगुलिं पूर्व व उत्तरपूर्वय् धाःसा म्हो जक्क वा वइ। आवधिक आंधीं व उष्णकटिबंधीय साइक्लोनं धाःसा गब्लें गब्लें बदली व दक्षिण पश्चिम, उत्तरपूर्व व पूर्वी लागाय् नं वा हइगु या। डिसेम्बर निसें मार्चया दथुइ मनसून फसं पूर्वोत्तरया बंगालया  खाडीं आद्रता हइ। आर्द्रता आपालं दक्षिण पश्चिम व पहाडी लागाय् उच्च जुइ व वर्खाया मौसमया वाया मिजासय् निर्भर जु, कोलम्बो थें न्याःगु थासय् सकल लाय् न्हिनेया आद्रता ७०% स्वया अप्व जु व जुनया मनसूनय् करिब ९०% थ्यं। अनुराधापुराय् मार्चया मनसून बिले न्हिनेया आद्रता ६०% व नोभेम्बर व डिसेम्बरय् ७९% तक्क थ्यं। पहाडी लागाय् क्याण्डीया न्हिनेया आद्रता प्रायः ७० निसें ७९% थ्यं। है

## लिधंसा

## स्वयादिसँ
*श्रीलङ्का

पुचः:श्रीलङ्का
बृनाड-बास्तील, त्यूनी तहसील

**बृनाड-बास्तील**  भारतया उत्तराखण्ड राज्यया  गढवाल मण्डलया  देहरादून जनपदया  त्यूनी तहसीलया छगु गां ख। सकल भारतया ६३८५९६ गां व उत्तराखण्डया १६८२६ गाम्य थ्व नं छगू ख।  थ्व थासय् गढवाली मनुतेगु उपस्थिति दु। थ्व थासय् भारोपेली भाषा परिवारया पहाडी भाषाया गढवाली भाषा आपालं छ्येलिगु या।  

## इतिहास
हिन्दू धर्मया ग्रन्थय् थ्व थाय्‌ दूगु थाय्‌यात न्हापानिसें हे ऋषिमुनितेगु तपोभूमिया रुपय् वर्णन यानातःगु दु। ऐतिहासिक वर्णन कथं थ्व थाय् रजौटातेगु अधीनय दूगु ५२गढय् छगूलि ला। लिपा अजय पालया नेतृत्वय् पलिस्था जूगु गढवाल अधिराज्यय् थ्व थाय्‌ लावन। थ्व धुंका नेपाःया एकिकरण अभियानय् थ्व थाय्‌ नेपाःया अधीनय् लावन व येँ केन्द्रित नेपाःया छगू भूभागया रुपय् थ्व थाय्‌ स्थापित जुल। लिपा ब्रिटिसतेसं डिभाइड एण्ड रुलया नीतिकथं गढवालया स्थानीय क्षेत्रीयतेत थःगु पक्षय् कया नेपामि गोर्खा सेनानाप ल्वाकल। थ्व ल्वापूया लिच्वया कथं सुगौली सन्धि जुल व थ्व थाय्‌ नेपाःस्वया पृथक जुल। बिस्तारं ब्रिटिसतेसं थ्व थाय्‌यात थःगु प्रभावय् काल। ब्रिटिसतेसं भारत त्वते धुंका थ्व थाय्‌ उत्तर प्रदेश राज्यय् लाःवन। लिपा नोभेम्बर ९, सन् २०००य् थ्व थाय्‌ उत्तराखण्ड राज्यया कुमाँउ विभागय् लावन।

## भूगोल व जलवायु
थ्व थाय्‌  भारतया उत्तराखण्ड राज्यया  गढवाल मण्डलया  देहरादून जनपदया  त्यूनी तहसीलय् ला। थ्व छगू पहाडी थाय्‌ ख। थ्व थासय् ग्रीष्म ॠतु ग्रेगोरियन पात्रोया मार्च निसें मध्य जुन तक्क जुइ। वर्षा ॠतु मध्य जुन निसें अगस्ट तक्क जुइ। थ्व ईले बंगालया खाडीं वैगु फसं मनसुन वृष्टि याकी। नोभेम्बर निसें ज्यानुवरी तक्क शीत ॠतु जुइ। नोभेम्बर निसें ज्यानुवरी तक्क तापक्रम म्हो जुया वनि व ज्यानुवरीइ सिक्क चिकुइ। फेब्रुवरी तक्क चिकुला दयाच्वनि व मार्चं निसें तापमान अप्वया वइ।

## अर्थतन्त्र
थ्व थाय्‌या अर्थतन्त्रय् बुंज्याया तःधंगु ल्हा दु। नापं पहाडी लागाय् दूगु थाय्‌ जूगुलिं थ्व थासय् पर्यटन, जडिबुटी आदिया नं सम्भाव्यता मदूगु मखु। भारतया उत्तराखण्ड राज्यया मण्डलवार संकलित सूचं कथं थ्व थाय्‌या विवरण थ्व कथं दु 
* कूल खाता :३०५
* कुल राजस्व :१०७३.३
* कुल खातेदार :७०८
* कुल गाटे :२५९३
* कुल क्षेत्रफल :७३६.८९४

## संस्कृति
थ्व थाय्‌ पौराणिक काल निसें हिन्दू धर्मया ग्रन्थय् च्वयातःगु हिमालय तपोभूमि खण्डय् लाःगु जूगुलिं थन हिन्दू धर्म व थ्व धर्म नाप स्वापू दूगु संस्कृतिया प्रभाव यक्व खने दु। 

### भाषा
भाषिक रुपय् थ्व थासय्‌ भारोपेली भाषा परिवारया इन्डो-इरानीया इन्डो-आर्यनया पहाडी भाषा पुचःया भाषातेगु छ्येला थन यक्व खने दु। थुकिलि मू कथं गढवाली भाषाया थी-थी भाषिका छ्येलिगु या। थ्व नापं थन अंग्रेजी, हिन्दी, नेपाली, कुमाँउ आदि भाय् नं छ्येलिगु खने दु।

## लिधंसा


## पिनेया स्वापू
*उत्तराखण्ड सरकारया वेबथाय्
श्रीलङ्काया इतिहास

भारतीय पौराणिक काव्यय् लङ्काया वर्णन यानातःगु दु। इतिहासकारतेगु विचाः अनुसार श्रीलंकाया आदिवासी व दक्षिण भारतया आदिवासी छगू हे कुलया मनुत ख। 

प्राचीन काल निसें श्रीलंकाय् शाही सिंहलवंशया शासन दयाच्वन। ई-ईले दक्षिण भारतीय राजवंशतेसं नं थ्व थासय् आक्रमण याःगु इतिहास दु। ई पू स्वंगु शताब्दीइ मौर्य सम्राट अशोकया काय्‌ महेन्द्रं थन बौद्ध धर्म हःगु ख।

१६गु शताब्दीइ यूरोपीय शक्तितेसं श्रीलंकाय् थःगु व्यापार पलिस्था यात। थ्व देशं च्या, रबर, चिनी, कफी, दालचीनी आदि यक्व सामान निर्यातक यात। न्हापाले पोर्चुगलं कोलम्बोनापं थःगु दुर्ग दयेकल। शनै-शनै पोर्चिगिजतेसं थःगु आसपासया लागाय् दयेकल। सन् १६३०इ डचतेसं पोर्चुगिजतेत हमला याना थन थःगु उपनिवेष दयेकल। १६६० तक्क अंग्रेजतेगु ध्यान थ्व टापूइ लात।  १८०० ईस्वी तक्क थ्यंबिले तटीय लागाय् अंग्रेजतेगु अधिकार जूवन व १८१८ तक्क अन्तिम राज्य केण्डीया जुजुं नं आत्मसमर्पण याना सम्पूर्ण श्रीलंकाय् अंग्रेजतेगु अधिकार जूवन। द्वितीय विश्वयुद्ध धुंका फेब्रुवरी ४ सन् १९४८खुनु देय्‌यात संयुक्त अधिराज्यं पूर्ण स्वतन्त्रता दत।

## लिधंसा

## स्वयादिसँ
*श्रीलङ्का

पुचः:श्रीलङ्का
श्रीलङ्काया प्रशासनिक विभाजन

thumb|200px|श्रीलङ्काया प्रान्त
प्रशासकीय रूपय् श्रीलंका ९ प्रन्तय् विभक्त दु। थ्व ९ प्रान्तय् सकल २५ जिल्ला दु। थ्व जिल्लाया तहत मण्डलीय सचिवालय दु व इमिगु घटक इकाईयात *ग्राम सेवक* खण्ड धाइ।

## जिल्ला
सन् २००१स जनगणना कथं श्रीलङ्काया जिल्लातेगु जनसंख्या थ्व कथं दु





## लिधंसा

## स्वयादिसँ
*श्रीलङ्का

पुचः:श्रीलङ्का
केरलया जिल्ला

भारतया दक्षिणी राज्य केरलय् १४गु जिल्ला दु। थ्व राज्यया जिल्ला थ्व कथं दु-

## तालुका

### जिल्लाकथं साक्षरता सूचं

## स्वयादिसँ
* केरल

## लिधंसा

पुचः:केरलया जिल्ला
पुचः:भारतया जिल्ला
तिरहुत विभाग

**तिरहुत विभाग** भारतया बिहार राज्यया छगू विभाग ख। थ्व विभाग बिहारया गंडक खुसि व गंगा खुसिया दथुया उत्तरी मैदानी क्षेत्रय् ला। थ्व विभाग अन्तर्गत पश्चिमी चम्पारन जिल्ला, पूर्वी चम्पारन जिल्ला, मुजफ्फरपुर जिल्ला, सीतामढी जिल्ला, शिवहर जिल्ला व वैशाली जिल्ला ला। 

## नामाकरण
थ्व जिल्लाया नां तिरहुत खँग्वलं वःगु ख। थ्व खँग्वः संस्कृत खँग्वः *तीरभुक्ति* वा खुसिया सिथय्‌ नं व्युत्पन्न जूगु ख। खुसितयेगु दथुइ लाःगु थाय्‌ जूगुलिं थ्व थाय्‌या नां तीरभुक्ति जूवंगु धइगु विश्वास दु।

## इतिहास
### प्राचीन
हिन्दू धार्मिक ग्रन्थ कथं थ्व थाय्‌ राजर्षि जनकद्वारा शासित विदेह प्रदेश (गुकिलि हिमालयया क्वे तराईय् पूर्वी नेपाः निसें कया गंगाया उत्तरया सकल मैदानी भाग ला)या भाग जुयाच्वन। बुद्धकालीन युगय् थ्व थासय् वैशाली महाजनपद थ्व थासय् दयाच्वन। थ्व ईले थ्व विभाग दूगु थासय् जैन धर्मया तीर्थङ्कर भगवान महावीर व बौद्ध धर्मया संस्थापक बुद्ध थ्व थासय् वःगु धया थी-थी ग्रन्थय् च्वयातःगु दु। 
### ब्रिटिस राज
गंगा, गंडक व कोशी खुसिं घेरेयानातःगु थ्व थाय्‌ सन् १८५८ तक्क बंगाल प्रान्तया भागलपुर प्रमण्डलया अङ्ग जुयाच्वन। संथाल विद्रोह धुंका तिरहुतयात पटना प्रमण्डलय् स्वानाबिल। सन् १८७५य् दरभङ्गायात तिरहुतं बाया स्वतन्त्र जिल्ला दयेकाबिल। १९गु शताव्दीया उत्तरार्द्धय् थ्व लागाय् अकाल जुल। थ्व धुंका बङ्गालया लेफ्टिनेण्ट गभरनर सर एण्ड्रू फ्रेजरं तिरहुतयात अलग प्रशासनिक इकाई दयेकेमाःगु आवश्यकता खन। सन् १९०८या ज्यानुवरीइ भारतया तत्कालीन गभर्नर जेनरलया मन्जूरी धुंका तिरहुत प्रमण्डल पलिस्था जुल गुकिलि सारण, चम्पारन, मुजफ्फरपुर व दरभङ्गा जिल्ला सम्मिलित व मुजफ्फरपुर मुख्यालय जूवन।

### स्वाधीन गणतन्त्र भारत
आया ईले तिरहुत प्रमण्डल भारतया दक्ले अप्व जनघनत्व दूगु क्षेत्र ख। 

## भूगोल
थ्व प्रमण्डलया लगभग समथल ख्यले हिमालयं उत्पत्ति जूगु खुसि तयेगु सञ्जाल दू व बुँ उपजाऊ दु। थ्व थासय् शीतोष्ण कटिबंधय् बुइगु लगभग सकल बाली बू। 

## अर्थतन्त्र
अं, लिचि, केरा व कस्ति तिरहुतया मू उत्पादन ख। उद्योगया म्हो जक्क विकाश व ज्याया सीमित अवसर दूगुलिं थ्व थाय्‌या आपा मनु भारतया मेमेगु थासय् पलायन जू।

## लिधंसा

## स्वयादिसँ
*बिहार राज्य, भारत

पुचः:बिहार राज्य
नेपाल सम्बत ४९४

**नेपाल सम्बत ४९४** नेपाल सम्बतया छगू दँ ख। थ्व दँया मू झाका थ्व कथं दु-

## झाका
* नेपालभाषाया आःतक्कया दक्ले पुलांगु ग्रन्थ सफू हरमेखला सफू च्वःगु। थ्व सफू तन्त्रमन्त्र व चिकित्सानाप स्वापू तइगु सफू ख।

## स्वयादिसँ
*नेपाल सम्बत

पुचः:४गु सदि
नेपाल सम्बत ५००

**ने॰सं॰ ५००** नेपाल सम्बतया छगू दँ ख। थ्व दँय् जूगु झाका थ्व कथं दु-

## झाका
* नेपालभाषाया न्यायशास्त्रया आःतक्क लूगुया दक्ले न्हापांगु सफू नारदस्मृति च्वःगु। 

## लिधंसा

## स्वयादिसँ
*नेपाल सम्बत

पुचः:५गु सदि
नेपाल सम्बत ५०१

**ने॰सं॰ ५०१** नेपाल सम्बतया छगू दँ ख। थ्व दँय् जूगु झाकात थ्व कथं दु-

## झाका
*नेपालभाषाया न्हापांगु शब्दकोश सफू अमरकोश च्वःगु।

## स्वयादिसँ
*नेपाल सम्बत

पुचः:५गु सदि
अकासिया जान्थोफ्लोइया

***अकासिया ज्यान्थोफ्लोइया*** वा **फिभर ट्री (ज्वर सिमा)** अकासिया जेनसया सिमाया छगू प्रजाति ख। थ्व प्रजाति दक्षिण-पूर्वी अफ्रिकाय् बुइ। थ्व सिमा बोत्स्वाना, केन्या, मलावी, मोजाम्बिक, सोमालिया, दक्षिण अफ्रिका, स्वाजिल्याण्ड, ताञ्जानिया, जाम्बिया व जिम्बावेय् बुइगु या।  थ्व सिमा ताःहा न्वःगु थाय्‌या सिमाया रुपय् नांजा। 

थ्व सिमा १५-२५ मिटर हाकःया जुइ। थ्व सिमाया हः सिक्क चिधं। थ्व सिमाया सिं हे प्रशस्त मात्राय् फोटोसिन्थेसिस यायेगु या। थ्व सिमाया बार्क स्मुथ व वांगु-म्हासुगु रंगया जुइ। थ्व सिमाया नां *जान्थोफ्लोइया*या नां यवन भाषाया खँग्वलं वःगु ख। यवन भाषाय् थुकिया अर्थ "म्हासूगु बार्क" ख।

थ्व सिमा झ्वास्याय् बुइगु जूगुलिं थुकिया नां नां *फिभर ट्रि (ज्वर सिमा)* जूगु ख। झ्वास्या लागाय् अउल अप्व जुइगुलिं न्हापाया मनुतयेसं थ्व सिमानापं च्वनिबिले ज्वर वइ धइगु विश्वास याना थ्व सिमाया नां ज्वर सिमा तःगु ख।  न्हापाया विचाःया उल्थाकथं आःया वैज्ञानिक मालेज्यां धाःसा थ्व सिमायात "उसाँय्‌युक्त क्षेत्र" इंगीत यायेत छ्येलि। 

थ्व सिमाया बारेय् रुडयार्ड किप्लिङ्गजुं थःगु सफू जस्ट् सो स्टोरिजय् च्वयादिगु दु। 

## लिधंसा

## स्वयादिसँ
*सिमा

पुचः:सिमा
झ्वास्या

thumb|फ्लोरिदाया झ्वास्या
thumb|बेलारुसय् झ्वास्या बँ
**झ्वास्या** (वा झ्वास्या बं) छगू झु ख गुकिलि बँयात चिजाःगु लखं क्वबानातइ। थथे चिजाःगु लःया क्वसं बुं दयाच्वनिगु थासय् निश्चित प्रकारया मा, पशु, की आदि दयाच्वनि। झ्वास्याय् आपालं निश्चित मात्राय् ह्यामक दयाच्वनि वा सुक्खा बुंया प्रोट्रुजन जुयाच्वनि गुकियात जल वनस्पतिं भुनातइ।  

झ्वास्याया निता मू प्रकार दु- "निश्चित" झ्वास्या वा फरेस्ट स्वाम्प व "ट्रान्जिसनल" वा श्रब स्वाम्प। झ्वास्याया ल फ्रेश वाटर, ब्राकिश वाटर वा सिवाटर जुइफु। 

## हलिंया मू झ्वास्या

हलिंया दकलय् तःधंगु प्याःबं(wetlands) दूगु थासय् तःधंगु झ्वास्यात खनेदु, दसुया निंतिं अमेजन व कङ्गो खुसिया ख्यलय् दयाच्वंगु झ्वास्यात कायेछिं। 

### अफ्रिका

* बाङ्गवेउलु तलाउया झ्वास्या, जाम्बिया
* ओकावाङ्गो झ्वास्या, बोत्स्वाना
* सुद (Sudd), सुडान
* नाइजर देल्ता, नाइजेरिया
* मारे औ सोङ्गेस् (Mare aux Songes), मरिसियस

### एसिया

* अस्मात झ्वास्या, इन्दोनेसिया
* कान्दाबा झ्वास्या, फिलिपिन्स 
* म्यान्ग्रोव झ्वास्या, कराची, पाकिस्तान 
* मिरिस्तिका झ्वास्या, पश्चिम घाट, भारत 
* सुन्दरबन, भारत व बंगलादेशय् 

### युरोप
* पिन्स्क् झ्वास्या, बेलारुस 
* वास्युगान झ्वास्या, रुस
* वाल्मायोर (Valmayor), स्पेन

### उत्तर अमेरिका

* एत्चाफालाया राष्ट्रिय वन्यजन्तु आरक्ष (Atchafalaya National Wildlife Refuge), लुइजियाना, संयुक्त राज्य अमेरिका
* बिग साइप्रेस राष्ट्रिय संरक्षण (Big Cypress National Preserve), फ्लोरिदा, संयुक्त राज्य अमेरिका 
* बार्ले बार्बर झ्वास्या, फ्लोरिदा, संयुक्त राज्य अमेरिका
* एभरग्लेद्स्, फ्लोरिदा, संयुक्त राज्य अमेरिका
* ग्रेत ब्ल्याक स्वाम्प् (Great Black Swamp), इन्दियाना/ओहायो, संयुक्त राज्य अमेरिका
* ग्रेत साइप्रेस स्वाम्प्, देलावेर व मेरिल्यान्द, संयुक्त राज्य अमेरिका
* ग्रेत दिस्मल स्वाम्प्, नर्द क्यारोलाइना/भर्जिनिया, संयुक्त राज्य अमेरिका
* ग्रेत स्वाम्प राष्ट्रिय वन्यजन्तु आरक्ष, न्यु जर्सी, संयुक्त राज्य अमेरिका
* Green Swamp, फ्लोरिदा, संयुक्त राज्य अमेरिका
* Green Swamp, नर्थ क्यारोलाइना, संयुक्त राज्य अमेरिका
* Honey Island Swamp, लुइजियाना, संयुक्त राज्य अमेरिका
* Hudson Bay Lowlands, ओन्तारियो, क्यानादा
* Limberlost, इन्दियाना, संयुक्त राज्य अमेरिका
* लुइजियाना स्वाम्प्ल्यान्द्‌स्, लुइजियाना, संयुक्त राज्य अमेरिका
* मिङ्गो राष्ट्रिय वन्यजन्तु आरक्ष, Puxico, मिजौरी, संयुक्त राज्य अमेरिका
* ओकेफेनोकी स्वाम्प्, जर्जिया/फ्लोरिदा, संयुक्त राज्य अमेरिका
* रिलफुत तलाउ(Reelfoot Lake)या झ्वास्या, तेनिसि/केन्चकि, संयुक्त राज्य अमेरिका
* कोङ्गारी राष्ट्रिय उद्यानया झ्वास्या (Congaree National Park), साउद क्यारोलाइना, संयुक्त राज्य अमेरिका

### दक्षिण अमेरिका

* लाहुएन् न्यादि (Lahuen Ñadi), चिली
* पान्तानाल् (Pantanal), ब्राजिल
* पराना देल्ता (Paraná Delta), अर्जेन्तिना
* एस्तेरोस् देल् आइबेरा (Esteros del Iberá), अर्जेन्तिना

## लिधंसा

पुचः:झ्वास्या
लवाड पल्ला-म०ब०-३, सतपुली तहसील

**लवाड पल्ला-म०ब०-३**  भारतया उत्तराखण्ड राज्यया  गढवाल मण्डलया  पौड़ी जनपदया  सतपुली तहसीलया छगु गां ख। सकल भारतया ६३८५९६ गां व उत्तराखण्डया १६८२६ गाम्य थ्व नं छगू ख।  थ्व थासय् गढवाली मनुतेगु उपस्थिति दु। थ्व थासय् भारोपेली भाषा परिवारया पहाडी भाषाया गढवाली भाषा आपालं छ्येलिगु या।  

## इतिहास
हिन्दू धर्मया ग्रन्थय् थ्व थाय्‌ दूगु थाय्‌यात न्हापानिसें हे ऋषिमुनितेगु तपोभूमिया रुपय् वर्णन यानातःगु दु। ऐतिहासिक वर्णन कथं थ्व थाय् रजौटातेगु अधीनय दूगु ५२गढय् छगूलि ला। लिपा अजय पालया नेतृत्वय् पलिस्था जूगु गढवाल अधिराज्यय् थ्व थाय्‌ लावन। थ्व धुंका नेपाःया एकिकरण अभियानय् थ्व थाय्‌ नेपाःया अधीनय् लावन व येँ केन्द्रित नेपाःया छगू भूभागया रुपय् थ्व थाय्‌ स्थापित जुल। लिपा ब्रिटिसतेसं डिभाइड एण्ड रुलया नीतिकथं गढवालया स्थानीय क्षेत्रीयतेत थःगु पक्षय् कया नेपामि गोर्खा सेनानाप ल्वाकल। थ्व ल्वापूया लिच्वया कथं सुगौली सन्धि जुल व थ्व थाय्‌ नेपाःस्वया पृथक जुल। बिस्तारं ब्रिटिसतेसं थ्व थाय्‌यात थःगु प्रभावय् काल। ब्रिटिसतेसं भारत त्वते धुंका थ्व थाय्‌ उत्तर प्रदेश राज्यय् लाःवन। लिपा नोभेम्बर ९, सन् २०००य् थ्व थाय्‌ उत्तराखण्ड राज्यया कुमाँउ विभागय् लावन।

## भूगोल व जलवायु
थ्व थाय्‌  भारतया उत्तराखण्ड राज्यया  गढवाल मण्डलया  पौड़ी जनपदया  सतपुली तहसीलय् ला। थ्व छगू पहाडी थाय्‌ ख। थ्व थासय् ग्रीष्म ॠतु ग्रेगोरियन पात्रोया मार्च निसें मध्य जुन तक्क जुइ। वर्षा ॠतु मध्य जुन निसें अगस्ट तक्क जुइ। थ्व ईले बंगालया खाडीं वैगु फसं मनसुन वृष्टि याकी। नोभेम्बर निसें ज्यानुवरी तक्क शीत ॠतु जुइ। नोभेम्बर निसें ज्यानुवरी तक्क तापक्रम म्हो जुया वनि व ज्यानुवरीइ सिक्क चिकुइ। फेब्रुवरी तक्क चिकुला दयाच्वनि व मार्चं निसें तापमान अप्वया वइ।

## अर्थतन्त्र
थ्व थाय्‌या अर्थतन्त्रय् बुंज्याया तःधंगु ल्हा दु। नापं पहाडी लागाय् दूगु थाय्‌ जूगुलिं थ्व थासय् पर्यटन, जडिबुटी आदिया नं सम्भाव्यता मदूगु मखु। भारतया उत्तराखण्ड राज्यया मण्डलवार संकलित सूचं कथं थ्व थाय्‌या विवरण थ्व कथं दु 
* कूल खाता :१३
* कुल राजस्व :८७.४
* कुल खातेदार :१३०
* कुल गाटे :७५६
* कुल क्षेत्रफल :१७.०६४

## संस्कृति
थ्व थाय्‌ पौराणिक काल निसें हिन्दू धर्मया ग्रन्थय् च्वयातःगु हिमालय तपोभूमि खण्डय् लाःगु जूगुलिं थन हिन्दू धर्म व थ्व धर्म नाप स्वापू दूगु संस्कृतिया प्रभाव यक्व खने दु। 

### भाषा
भाषिक रुपय् थ्व थासय्‌ भारोपेली भाषा परिवारया इन्डो-इरानीया इन्डो-आर्यनया पहाडी भाषा पुचःया भाषातेगु छ्येला थन यक्व खने दु। थुकिलि मू कथं गढवाली भाषाया थी-थी भाषिका छ्येलिगु या। थ्व नापं थन अंग्रेजी, हिन्दी, नेपाली, कुमाँउ आदि भाय् नं छ्येलिगु खने दु।

## लिधंसा


## पिनेया स्वापू
*उत्तराखण्ड सरकारया वेबथाय्
लेदरहेड्स

***लेदरहेड्स*** छगू सन् २००८य् पिथंगु अमेरिकन कासा ख्यालिकुं संकिपा ख। थ्व संकिपा युनिभर्सल पिक्चर्सया डिस्ट्रिब्युसनय् जर्ज क्लुनीया निर्देशन व कलाकारिताय् पिथंगु ख। थ्व संकिपाय् रेने जेल्वेगर, जोनाथन प्राइस व जन क्रासिन्स्कीया नं मू पात्र दु। थ्व संकिपा व्यवसायिक अमेरिकन फुटबलया पूर्वार्धकालय् आधारित दु।

## स्वयादिसँ
* हलिवुड
* संकिपा

पुचः:सन् २००८या संकिपा
कार्न

**कार्न** केल्टिक लिगया आधिकारिक पत्रिका कह्। थ्व पत्रिकाया नां कार्न धाःगु खँग्वलं तःगु ख। थ्व खँग्वः सकल म्वानाच्वंगु केल्टिक भाषाय् दूगुलिं थ्व पत्रिकाया नां कार्न तःगु ख। थ्व पत्रिकाया उपशिर्षक 'A Link Between the Celtic nations' (केल्टिक राष्ट्रतयेगु दथुया स्वापू) ख।

## स्वयादिसँ
*आयरल्याण्ड
*स्कटल्याण्ड

पुचः:पत्रिका
पुचः:केल्ट
केल्टिक राष्ट्र

{{legend|black|Brittany

right|thumb|200px|केल्टिक लिगं म्हसीकूगु खुगु केल्टिक देय्‌ :
**केल्टिक राष्ट्र** वा केल्टिक राष्ट्रत उत्तर पश्चिमी युरोपय् केल्टिक संस्कृति व भाषा ल्यनाच्वंगु भूभाग ख। थ्व खँग्वलय् राष्ट्रयात मनुतयेगु समान पहिचान, भाषा व संस्कृतिया पुचःया कथं वर्णन जु व सार्वभौमसत्ता सम्पन्न स्वतन्त्र राष्ट्रया रुपय् वर्णन मजु। 

केल्टिक राष्ट्रया रुपय् खुगु भूभागयात वर्णित याइ। थुकिलि ब्रिटानी (*Breizh*), कर्नवाल (*Kernow*), आयरल्याण्ड (*Éire*), आइल अफ म्यान (*Mannin*), स्कटल्याण्ड (*Alba*), व वेल्स (*Cymru*) ला। थ्व खुगु देय्‌ नापं अष्ट्रिया व स्पेनया ग्यालिसियाया छुं भूभागयअ वासिन्दातयेसं नं थःयात केल्ट धाइगु या।  रोमन गणराज्य व जर्मनिक जनजातितयेगु बसोबास स्वया न्ह्य युरोपया आपालं थासय् केल्टिक बसोबास दयाच्वन। 

## लिधंसा

## स्वयादिसँ
* केल्ट

पुचः:केल्ट
जोधपुर

**जोधपुर** क्वे बियातःगु थाय्‌य् छगू जुइफु-


Jodhpur-02-von Mehrangarh Fort-blaue Stadt-2018-gje.jpg|View from Mehrangarh Fort
Jodhpur-32-blauer Tempel-2018-gje.jpg|Blue temple
Jodhpur-Mehrangarh Fort-12-2018-gje.jpg|Mehrangarh Fort
Jodhpur-Mehrangarh Fort-38-2018-gje.jpg|Mehrangarh Fort
Jodhpur-Jaswant Thada-18-2018-gje.jpg|Jaswant Thada
Jodhpur-Jaswant Thada-38-2018-gje.jpg|Jaswant Thada
Jodhpur, India, Mehrangarh Fort, Windows.jpg
Jodhpur, India, Umaid Bhawan Palace.jpg
Jodhpur, India, Mehrangarh Fort, Guards 2.jpg
Jodhpur, India, Mehrangarh Fort, Cannons.jpg
Jodhpur, India, Mehrangarh Fort, Walls.jpg


* जोधपुर, अहमदाबाद जिल्ला
* जोधपुर, जोधपुर जिल्ला
मधेपुरा जिल्ला

**मधेपुरा जिल्ला** भारतया बिहार राज्यया छगू जिल्ला ख। थ्व जिल्लाया मुख्यालय मधेपुरा नगर ख। सहरसा जिल्लाया छगू अनुमण्डलया रूपय् दयाच्वंगु थ्व जिल्ला मे ९ सन् १९८१ खुनु जिल्लाया रुपय् पलिस्था जुल। थुकिया पलिस्था बिले उदाकिशुनगञ्जया अनुमण्डल नं थुकिलि स्वाना यंकल। अतः, आ थ्व जिल्लाय् निगु अनुमण्डल व ११ प्रखण्ड दु। थ्व जिल्ला धार्मिक व ऐतिहासिक कथं नांजा। चण्डीस्थान, सिंघेश्‍वर स्थान, श्रीनगर, रामनगर, बसन्तपुर, बिराटपुर व बाबा करु खिरहर आदि थनया मू  दर्शनीय थाय्‌ ख। मधेपुराया इतिहास कुषाण वंशया शासनकाल नाप स्वा। प्राचीन कालय् भांत समुदायया मनु शंकरपुर खण्ड स्थित बसन्तपुर व रायभीर गांय् च्वनिगु या। मधेपुरा मौर्य वंशया छगू भाग जुयाच्वन। थ्व खंया प्रमाण उद-किशनगञ्ज स्थित मौर्य स्तम्भय् लु। अकबरया ईले दयेकूगु मस्जिद वर्तमान समयय् सारसंदी गांय् ला। थ्व नापं सिंकदर शाह थ्व थासय् चाहिवःगु इतिहास दु। भौगोलिक कथं थ्व जिल्ला अररिया व सुपौल जिल्लाया उत्तर, खगरिया व भागलपुर जिल्लाया दक्षिण, पूर्णिया जिल्लाया पूर्व व सहरसा जिल्लाया पश्चिमय् ला।

## जनसंख्या

## स्वयादिसँ
*बिहार

पुचः:बिहारया जिल्ला
जेस्से हेर्नन्दे।

जेस्से हेर्नन्दे। इस् अ बोय् फोर् एल्पसो तेक्षस् ऊ.श्.आ हे इस् इन् च्लस्स् रिघ्त् नोव् अल्ल् बोरेद् सो हे इस् तमकिन्ग् थिस् तथिन्ग् थिओस् च्लस्स् सुच्क्स् जेस्से सय्स्!!!
कोदौरा, राजपुर मण्डल

**कोदौरा, राजपुर मण्डल** भारतया छत्तीसगढ राज्यया सरगुजा जिल्लाया राजपुर मण्डलया छगू गां ख।
## इतिहास
थ्व गां दूगु थाय्‌ थी-थी कालय् विभिन्न जुजुतयेगु अधीनय् लाःगु खने दु। विभिन्न बौद्ध-हिन्दू राज्यतयेगु प्रभाव धुंका थ्व थासय्‌ मुगल व ब्रिटिशतयेग प्रभाव जू्गु खने द। भारतया स्वतन्त्रता धुंका सन् १९५६इ पलिस्था जूगु मध्यप्रदेशय् थ्व थाय्‌ लाःवन। सन २००० नोभेम्बर १ खुनु छत्तीसगढ राज्य पलिस्था जुइ धुंका थ्व थाय्‌ छत्तीसगढ राज्यय्‌ लातः।
## भूगोल
थ्व थाय्‌ मध्य भारतया उब्जाउ भूमिइ ला।
## अर्थतन्त्र
थ्व थाय्‌या अर्थतन्त्रय्‌ बुंज्याया तःधंगु ल्हा दु। थनया अर्थतन्त्रय्‌ जाकी उत्पादनया प्रभाव दु।
## संस्कृति
थ्व थाय्‌या मू भाय्‌ छत्तीसगढी ख। थुकियात हिन्दीया छगू भाषिकाया रुपय्‌ नं कायेगु या। थ्व थासय् सनातन धर्मया प्रभाव दु।
## लिधंसा
*छत्तीसगढ सरकारया जाःथाय्‌
## स्वयादिसं
*भारत।भारत
पुचः:राजपुर मण्डल, सरगुजा जिल्ला
तॆनालि रामकृष्ण (सन् १९५६या संकिपा)

**तॆनालि रामकृष्ण ** (तेलुगु भाषा:తెనాలి రామకృష్ణ) छगु तेलेगु भाषाया नांजागु संकिपा खः। थ्व संकिपा सन् १९५६य् पिहांवगु खः। थ्व संकिपां १९५६या भारतया न्यासनल फिल्म एवार्दय् दकलय् बांलागु तेलुगु संकिपाया विधा त्यागु खः।

## बाखँ
## मू पात्र

नंदमूरि तारक रामारावु (कृष्णदेवरायलु),अक्किनेनि नागेश्वररावु (तॆनालि रामकृष्ण), पि.भानुमति (रंगसानि),जमुन, संध्य, चित्तूरु नागय्य (तिम्मरुसु), संध्य, मिक्किलिनेनि (कनकराजु), राजनाल, वंगर, सुरभि बालसरस्वति, लक्ष्मीकांतं, 
रामकोटि (चाकलि) |

* अक्किनैनि नागैश्वररावु_तेनालि रामकृष्ण 
* नंदमूरि तारक रामारावु_ श्रीकृष्णदैवराय 
* वि.नागय्य_ तिम्मरुसु 
* पालुवायि भानुमति_कृष्णसानि 
* जूलूरि जमुन_ कमल, तेनालि रामकृष्ण भार्य 
* रावु बालसरस्वति दैवि _ राध 
* मुक्कामल कृष्णमूर्ति_ ताताचार्य 
* वंगर वेंकट सुब्बय्य_ अप्पन्न, ताताचार्य सहायकुडु 
* मास्टर् वेंकटैश्वर्_ माधव,रामकृष्ण कोडुकु 
* मिक्किलिनैनि राधाकृष्णमूर्ति_ कनकराजु 
* संध्य_तिरुमलदैवि 
* लक्ष्मीकांतं _ ड्यान्सर्
* रामकौटि_चाकलि 
* राजनाल काळैश्वररावु 
* सुरभि बालसरस्वति दैवि 
* वेंकुमांब_ तेनालि रामकृष्ण तल्लि 
* कामराजु_ बाबर्.
## म्ये
01. आकतायि पिल्लमूक अंदाल चिलका नाकेसि सूत्तारु नव्वुतारु - रामकोटि

02. इच्चकालु नाकु नीकु इंक एलरा नी लक्षपु कोरिकनातो आनतीयरा - पि.लील

03. ई कांतलु ई तनयुलु ई कांचनरासुलॆल्ल (पद्यं) - घंटसाल

04. कन्नुलु निंडॆ कन्नॆल विन्ना मन्नननी राराजा - पि. भानुमति

05. कलनन् तावक खड्गखंडित रिपुक्ष्मुभर्त मार्तांड (पद्यं) - घंटसाल

06. गंजायि तागि तुरकल संजातमु चेत कल्लु चविकॊन्नावा (पद्यं) - घंटसाल

07. गंगा संगममे इच्चगिंचुने मदिन् कावेरि देवेरिगा (पद्यं) - घंटसाल

08. गंडुपिल्लि मेनु मरचि बंडनिदुर पोयॆरा कॊंड ऎलुकनिचट रॆंडु - घंटसाल,नागय्य

09. चंदन चर्चित नीलकळेबर पीतवसन वनमाली केळीचलन्मणि - सुशील (जयदेवुनि अष्टपदि)

10. चेसेदि एमिटो चेसेयि सूटिगा वेसेयि पागा ई कोटलो - घंटसाल(रचन: समुद्राल)

11. जगमुला दयनेले जननि सदाशिवुनि मनोहरिणि पदमुले (विषादं) - पि. लील

12. जगमुला दयनेले जननि सदाशिवुनि मनोहरिणि पदमुले (संतोषं) - पि. लील

13. तीरनि ना कोरकले तीरॆनु ई रोजु कुरिमि ना चॆलिमि कोरॆनुरा राजु - पि. भानुमति

14. तुरुपु जूपुन जालिन कॊरत नुरुपु (पद्यं) -

15. तृव्वट बाबा तलपै पुव्वटजाबिल्लि वल्व (पद्यं) - घंटसाल

16. तॆलियनिवन्नि तप्पुलनि धिक्कनान सभांतरंबुनन् (पद्यं) - घंटसाल

17. तरुण शशांक शखरमराळमुनकु ... ओ लाल ओ लाल कंचॆल चॆरचे - घंटसाल, ऎ.पि. कोमल

18. नरसिंह कृष्णरायल करमरुदगु कीर्ति (पद्यं) - घंटसाल

19. नरसिंह कृष्णरायल करमरुदगु कीर्ति वॆलयु करि भिक्किरि (पद्यं) - घंटसाल

20. नीवॆगा राराजीवॆगा नयविजयशालीनीराय नीकु सरि नीवॆगा - पि. भानुमति

21. मरुधृतातटस्त शतृमंडलीगळांतर (श्लोकं) 

22. मा कॊलदि जानपदुलकु नी कवनपु ठीवि अब्बुने (पद्यं) - घंटसाल

23. मेकतोककु मेकतोक मेककु तोक मेकतोक (पद्यं) - घंटसाल

24. रंजन चॆडि पांडवुलरिभंजनलै विरटुकॊल्वुपालै रकटा (पद्यं) - घंटसाल

25. राजनंदन राज राजस्ततुल साटि तलप नन्नयवेम धरिणि (पद्यं) 

26. स्तुतमति यैन आंध्रकवि धूर्जटि पल्कुलकेल कल्गॆनो अतुलित माधुरी (पद्यं) - घंटसाल

27. शरसंधान बलक्षमादि ऐश्वर्यंबुलन् कल्गि (श्लोकं) 

## सिरपा
थ्व संकिपां १९५६या भारतया न्यासनल फिल्म एवार्दय् दकलय् बांलागु तेलुगु संकिपाया विधा त्यागु खः। 
## स्वया दिसँ
*तेलेगु संकिपातेगु धलः

## पिनेयागु स्वापू
तेलेगु विकिपिडिया

पुचः:तेलुगु संकिपा
०

**०** (शून्य) छगू ल्याआखः ख। गुगुं नं ल्याखय् ० तनाबिल धाःसा व ल्याखं हिली मखु । गणितीय शब्दावलीइ ० पूर्णाङ्क , तर्कसंगत ल्याः , वास्तविक ल्याः , व जटिल ल्याः नापं मेमेगु बीजगणितीय संरचनाया योगात्मक पहिचां ख। छुं नं ल्याःयात ० गुणन यायेबलय् लिच्वः ० जुइ, अले लिच्वःकथं, शून्यं भाग यायेगुया अंकगणितय् छुं अर्थ मदु ।

ल्याखातेगु ल्याःया कथं, शुन्यं दशमलव पद्धतिइ महत्वपूर्ण भूमिका म्हिती। 

## स्वयादिसँ
* ल्याआखः

पुचः:ल्याआखः
खगोलशास्त्र

**खगोलशास्त्र** प्राकृतिक विज्ञानय् भौतिक शास्त्रया छता कचा ख। थ्व विज्ञानय् ब्रह्माण्डया सकल पिण्ड आदिया सीकेज्या याइ। खगोलशास्त्र छगू प्राकृतिक विज्ञान ख। थ्व विज्ञान भौतिकशास्त्र, रसायन, गणित आदि आधारभूत वैज्ञानिक कचाया आधारय् सीकिगु या। 

## स्वयादिसँ
* ब्रह्माण्ड
* सूर्द्य
* ग्रह
* नगु

पुचः:खगोलशास्त्र
सञ्चार

**सञ्चार** वा **संचार**यात सामान्यतया सुचं छ थासं मेथासय् छ्वयेगु, ह्वलेगु वा इनेगु व्यवस्था धकाः परिभाषित याइ। संचारयात सामान्य कथं थथे वर्गीकृत यायेछिं: मनु, मेमेगु प्रजातिया दुजःत वा कम्प्युटर थें न्याःगु निर्जीव प्राणी दथुइ सुचंया आदानप्रदान। मानव संचारया निंतिं, मौखिक (म्हुतुं याइगु सञ्चार) व गैर-मौखिक संचारया दथुइ छगू केन्द्रीय विपरीतता दु। मौखिक संचारय् भाषिक रुपय् सन्देशया आदानप्रदान जुइ, गुकिलि न्ववायेगु व च्वयेगु सन्देश नापं सांकेतिक भाषा नं ला। गैर-मौखिक संचार छगू भाषिक प्रणालीया छ्येलेज्या मयासे जुइ, दसुया निंतिं, म्ह भाय् छ्येला, थीया (स्पर्श), व ख्वाःया भावं। मेगु कथं सञ्चारयात अन्तरव्यक्ति संचार, गुगु थीथी मनु दथुइ जुइ, व अन्तरमन संचार, गुगु थःलिसे संचारया कथं यायेछिं। संचारात्मक क्षमता धयागु बांलाक खँल्हाबल्हा यायेगु क्षमता खः गुकिलि सन्देश दयेकेगु व थुइकेगु सीप दुथ्याः।

गैर-मानव संचारया रुपय् पशु व वनस्पति संचार दुथ्याः। पशुतेसं थःगु संचार क्षमता छ्येला प्रेमालाप व संभोग, मांअबु–सत्ता सम्बन्ध, नेभिगेसन, व आत्मरक्षा थें न्याःगु ज्या याः। अपेक्षाकृत मसनिगु स्वांमातेसं रसायनया माध्यमं संचार याइ, दसु मेपलया सिमां मेमेगु वनस्पतियात शाकाहारी आक्रमणया चेतावनी बीत तथाकथित वाष्पशील कार्बनिक यौगिक वायुमण्डलय् पिकाइ। सञ्चारय् अप्वः धयाथें खँल्हाबल्हा छगू हे प्रजातिया दुजःतय् दथुइ जुइ। छगू हे प्रजातितेगु उद्देश्यय् सामान्यतया छुं कथंया सहकार्य जुइगुलिं थथे जुइगु ख। अन्तरप्रजाति संचार खास यानाः साहचर्य सम्बन्धया अवस्थाय् जुइ। दसुया निंतिं, यक्व स्वांतेसं थीथी आकार व विशिष्ट रंग छ्यला कीतेत संकेत बी। लहिनातपिं पशुत व ज्या याइपिं पशुतलिसे अन्तरक्रिया यायेबलय् मनूतसें अन्तरप्रजाति संचारय् संलग्न जुइ।

## स्वयादिसँ
* विकिपिडिया:विकिज्याझ्वः सञ्चार

पुचः:सञ्चार
संगीत

**संगीत** धाःगु कलाया छगू विधा ख। थ्व विधाय् सः व शान्त (मौन) अवस्था छ्यला कलाकृति दयेकिगु याइ। संगीतय् प्यता मू तत्त्व दु-
* पिच (pitch) वा स्वरमान; गुकिलिं मेलोदि (melody) व हार्मोनी (harmony) निर्धारण याइ, 
* रिदम (rhythm) वा लय; व थ्व नाप स्वापू दूगु विषय दसु तीव्रता (tempo), मितर (meter), व आर्तिकुलेसन (articulation), 
* दाइनामिक्स (dynamics), व
* सःया भौतिक गुण, गुकिलि तिम्बर (timbre) वा लयात्मकता व बनावट (texture)

हलिमया थी-थी संस्कृतिइ थी-थी कथंया संगीत दु। नापं, संगीतया परिभाषा व सिद्धान्त नं थाय्‌ व तजिलजि कथं पा। संगीतयात शास्त्रीय संगीत व लोक संगीतय् बायेछिं। शास्त्रकथं सीका-ब्वना सीकिगु संगीत शास्त्रीय संगीत खः धाःसा न्ह्याइपुइकेत पिकाइगु संगीत लोक संगीत ख।  

## आधारभूत तत्त्व व परिभाषा
संगीतया आधारभूत इकाइ नोत ख। नोत धाःगु छपू सः ख। संगीतय् नोत धाःगु भाषाय् उच्चारण इकाइ (syllable)थे ख। थन्याःगु सःया फ्रिक्वेन्सी (आवृत्ति) गुलि "क्वय्" वा "च्वय्" दु धका दाय्‌गु दासुयात पिच(Pitch) वा स्वरमान धाइ। पिच छगू अवधाराणात्मक गुण ख। पिचया दाकू दःसां आपालं मनूतेसं सःया पिच मेगु सःनाप दानास्वया तिनि क्वय् वा च्वय् धायेफइ। थीथी सः जाना गथे खँग्वः दयावइ, अथे हे थीथी नोत जाना मेलोदि दयेकि। अतः, मेलोदि धाःगु छझ्वलय् थाइगु थीथी पिचया नोत ख। थुकियात पिच व रिदमया मिस्रन नं धायेछिं। थीथी नोत, झ्वलय् मखुसें, छकलं थाःसा थुकियात हार्मोनि धाइ। गितारया कर्द हार्मोनिया छगू दसु ख। थी-थी झ्वलय् थाइगु थी-थी मेलोदि जानाः छगू धुन(tune) दयेकि। छुं नं म्येय् छगू स्वया अप्व मेलोदि छकलं थाइगु वा हालिगु जुसा उकियात पोलिफोनिक धाइ। राउन्द (Round) व फ्युग (Fugue) पोलिफोनिक संगीतया दसु ख।

संगीतय् समय अन्तरालया यक्व महत्त्व दु। छगू हे नोत थी-थी अन्तरालय् थाइबिलय् उकिया रञ्जनात्मक प्रभाव पाइ। अतः, संगीतय् समय अन्तरालया नं निश्चित शब्दावली व सिद्धान्त दु। संगीतय् समयया आधारभूत इकाइ बित (Beat) ख। छगू बितय् निश्चित नोत थाइगु जुइ। बित स्त्रेस्द वा अन-स्त्रेस्द जुइफु। मू बित (major "beat")तेगु दथुया समय अन्तरालयात रिदम (Rhythm) धाइ। छगू रिदमय् छझ्वः सः व मौनता दइ। बिततेगु झ्वःयात पल्स(Pulse) धाइ। नोततेगु गतियात तेम्पो (Tempo) धाइ। नोतया गति बितं निर्धारण याइगु जुलिं तेम्पोयात बित्स् प्रति मिनत(BPM)य् दाय्‌गु याइ।

सःया मात्रा वा तःसः/चीसः धका सीकिगु गुणयात दाइनामिक्स(Dynamics) धाइ। पाश्चात्य संगीतय् दाइनामिक्सया स्तर दाय्‌त इतालियन खँग्वः छ्यलिगु या। थथे छ्यलिगु पि-या-नो(“pi-AH-no”)दाकू क्वसं बियातःगु दु-




''

तिम्बर (Timbre) सःया छगू भौतिक गुण ख। सः धाःगु छुं वस्तुया कम्पनं पिहां वइगु उर्जा ख। थी-थी वस्तुया कम्पनं पिहां वःगु सः छता हे जुइमखु। दसु- गितार व सितारं छगू हे म्ये छकथं हे थाःसां गितार व सितारया सः पाइ। थी-थी वस्तुया कम्पनं सःय् वइगु भिन्नताया थ्व हे गुणयात तिम्बर धाइ। 

तेक्स्चर (Texture) छुं नं धुनया सघनताया मापक ख। थुकिलिं छगू धुनय् गुलि तहःया बाजं थानातःगु दु धका लना स्वइ। छुं साधारण तेक्स्चर थ्व कथं दु-

## विधा
* शास्त्रीय
** भारतीय शास्त्रीय संगीत
*** राग
*** कर्नाटक संगीत
*** हिन्दुस्थानी संगीत
** युरोपेली शास्त्रीय संगीत
*** ओपेरा
*** सिम्फोनी
* लोक संगीत
** गेमेलान
** ज्याज्
** पप संगीत
** रेगे
** रीदम एन्ड ब्लुज्
** सोल संगीत
** रक एन्ड रोल
** हेभी मेटल संगीत

## स्वयादिसँ
* सः

पुचः:संगीत
राजनीति

**राजनीति** धाःगु राज्य वा सरकार संकिगु विज्ञान ख। 

राजनीतिया छुं मू व्यवस्था व विचाः थ्व कथं दु-
* लोकतन्त्र वा प्रजातन्त्र
* जहांनियावाद
** राजतन्त्र
* अराजकता
** गृहयुद्ध
* सामन्तवाद
* साम्यवाद
* उपनिवेशवाद

## स्वयादिसँ
* विज्ञान

पुचः:राजनीति
एनाटोमी

**एनाटोमी **  जीवित प्राणितयेगु  (मनु, पशु, वनस्पति ) म्हया अध्ययन ख। थुकिलि म्ह चायेका म्हया भाग (अंग, ला व क्वंय् ) स्वेगु थें जुइ।  *एनाटोमी*  अध्ययन याइपिं मनुतयेसं अले छगु निश्चित अंग (वा क्वंय् वा ला) गन दयेमा व सामान्य रूपं गन दु धका स्वइ। 

एनाटोमीया इतिहास 1600 BCEया तिथिँ न्ह्यथं गबले मिस्रमितयेसं मनुया म्ह संरचनाया अध्ययन न्ह्यथन। इमिसं सें, अम्पि, जालासें, नुगः आदि यक्व अंगया ज्या म्हसीकल व  लसीका प्रणालीया संरचना व ज्या दकले न्हापा सीकिपिं मनुत ख।

शैक्षणिक मानव एनाटोमिस्टत साधारणतया विश्वविद्यालय, चिकित्सा विद्यालय वा शिक्षण चिकित्सालयय् ज्या याइ।  वय्कःपिं आपालं एनाटोमीया ब्वंकेज्या, वा निश्चित प्रणाली, अंग, तन्तु व कोशिकातयेगु अनुसंधानय्  संलग्न जुइ।

## म्ह प्रणाली

मनुया म्हय् कार्डियोभास्कुलर प्रणाली (म्हया थी-थी थासय् हि इनिगु प्रणाली), ला प्रणाली (लाग्वारा व पुचः दैगु प्रणाली), नर्भस तंत्र (नर्भतयेत नियंत्रित याइगु प्रणाली),  कवं (क्वें) आदि थी-थी प्रणाली दु। 
मनु एनाटोमी, फिजियोलोजी व बायोकेमिस्ट्री आधारभूत चिकित्सा विज्ञान ख गुकियात साधारण रुपं मेडिकल स्कूलया न्हापांगु दंय् स्यनिगु जुइ। 

## मेमेगु पौ
* चिकित्सा
* जीव विज्ञान
* पशु विज्ञान
** तुलनात्मक एनाटोमी
** अंग (एनाटोमी)

पुचः:एनाटोमी
नयेगु

नसाःयात म्हुतुइ तया वां न्यया घुर्किगु ज्यायात नयेगु धाइ। 

## स्वयादिसँ
* नसाः

पुचः:नसाः
सिंगारपुर छुईखदान मण्डल

**सिंगारपुर छुईखदान मण्डल** भारतया छत्तीसगढ राज्यया राजनांदगांव जिल्लाया छुईखदान मण्डलया छगू गां ख।
## इतिहास
थ्व गां दूगु थाय्‌ थी-थी कालय् विभिन्न जुजुतयेगु अधीनय् लाःगु खने दु। विभिन्न बौद्ध-हिन्दू राज्यतयेगु प्रभाव धुंका थ्व थासय्‌ मुगल व ब्रिटिशतयेग प्रभाव जू्गु खने द। भारतया स्वतन्त्रता धुंका सन् १९५६इ पलिस्था जूगु मध्यप्रदेशय् थ्व थाय्‌ लाःवन। सन २००० नोभेम्बर १ खुनु छत्तीसगढ राज्य पलिस्था जुइ धुंका थ्व थाय्‌ छत्तीसगढ राज्यय्‌ लातः।
## भूगोल
थ्व थाय्‌ मध्य भारतया उब्जाउ भूमिइ ला।
## अर्थतन्त्र
थ्व थाय्‌या अर्थतन्त्रय्‌ बुंज्याया तःधंगु ल्हा दु। थनया अर्थतन्त्रय्‌ जाकी उत्पादनया प्रभाव दु।
## संस्कृति
थ्व थाय्‌या मू भाय्‌ छत्तीसगढी ख। थुकियात हिन्दीया छगू भाषिकाया रुपय्‌ नं कायेगु या। थ्व थासय् सनातन धर्मया प्रभाव दु।
## लिधंसा
*छत्तीसगढ सरकारया जाःथाय्‌
## स्वयादिसं
*भारत।भारत
पुचः:छुईखदान मण्डल, राजनांदगांव जिल्ला
अण्णि (सन् १९५१या संकिपा)

**अण्णि** सन् १९५१या छगू तमिल संकिपा ख। थ्व संकिपाया निर्देशक के. ऎस्. पिरकाष् राव् ख धाःसा थ्व संकिपाया मू कलाकार मास्टर् चेतु, मास्टर् चुताकर् आदि ख।

## स्वयादिसँ
*तमिल संकिपा

पुचः:सन् १९५१या तमिल संकिपा
पुचः:तमिल संकिपा
प्रविधि

**प्रविधि** धाःगु बिज्ञानयात व्यवहारय् छ्यलिगु ख्यः ख।  थ्व ख्यलय् न्हुगु आविष्कार, ज्या यायेगु न्हुगु व अःपूगु पह आदिया मालेज्या व उकियात न्हि-न्हिया जीवनय् छ्यलिगु ज्या जुइ।

## स्वयादिसँ
* विज्ञान

पुचः:प्रविधि
इलेक्त्रोनिक्स

**इलेक्त्रोनिक्स** बाय् **इलेक्ट्रोनिक्स** छगू वैज्ञानिक व इन्जिनियरिङया छगू ख्यः ख। थ्व ख्यलय् भौतिक शास्त्रया सिद्धान्तयात छ्यला इलेक्ट्रोन व मेमेगु विद्युतीय चार्ज दूगु कणतेत छ्यला थीथी इलेक्त्रोनिक ज्याभःया डिजाइन, दयेकेज्या व संकिगु ज्या सयेकेगु जुइ। थ्व भौतिक शास्त्र व विद्युत इन्जिनियरिङया छगू ख्यः ख गुकिलिं विद्युत प्रवाहयात नियन्त्रण व प्रवर्धन यायेत व छगू रुपं मेगु रुपय् हिलेत त्रान्जिस्तर, डायोड, व इन्तेग्रेतेद सर्कित थें न्याःगु सक्रिय उपकरण छ्येलि। नापं, अल्तरनेतिङ्ग करेन्त (AC) निसें दाइरेक्त करेन्त (DC)य् वा एनालग सिग्नलं डिजिटल सिग्नलय् हिलेगु आदि ज्या जुइ।

## दुथ्याःगु ख्यःत

* एनालग इलेक्त्रोनिक्स
* अदियो इलेक्त्रोनिक्स
* एभियोनिक्स
* बायोइलेक्त्रोनिक्स
* सर्कित दिजाइन
* दिजितल इलेक्त्रोनिक्स
* इलेक्त्रोनिक कम्पोनेन्त
* एम्बेदेद सिस्तम
* इन्तेग्रेतेद सर्कित
* माइक्रोइलेक्त्रोनिक्स
* न्यानोइलेक्त्रोनिक्स
* अप्तोइलेक्त्रोनिक्स
* पावर इलेक्त्रोनिक्स
* प्रिन्तेद सर्कित बोर्द
* सेमिकन्दक्तर दिभाइस
* सेन्सर
* तेलेकम्युनिकेसन

## स्वयादिसँ
* रेजिस्तर
* क्यापासितर
* दायोद
* त्रान्जिस्तर

पुचः:इलेक्त्रोनिक्स
मिपुचः

**समाज** धाःगु मनुया छगू कथंया पुचः ख।

## स्वयादिसँ
* मनु
* लहना

पुचः:समाज
धर्म

**धर्म** धाःगु जीवन हनेत मनुतेसं दयेकातःगु छुं विश्वास व्यवस्था ख। हलिमय् यक्व कथंया धर्म दु। छुं धर्म थ्व कथं दु-
* पूर्वीय धर्म
** धार्मिक धर्म
*** हिन्दू धर्म
*** बुद्ध धर्म
*** किरात धर्म
*** जैन धर्म
*** सिख धर्म
** मेमेगु पूर्वीय
*** शिन्तो धर्म
*** कन्फुसियस धर्म
*** ताओ धर्म
* मध्यपूर्वीय धर्म
** अब्राहमीय धर्म
*** यहुद धर्म
*** ख्रिस्ति धर्म
*** इस्लाम
*** बहाइ धर्म
* पाश्चात्य धर्म
** पेगन धर्म
*** विशिया
*** ग्रीक धर्म
*** काओ दाई धर्म
पुचः:धर्म
दर्शन

**दर्शन** धाःगु विचाःया पहः ख। दर्शन सीकेगु ख्यःयात दर्शनशास्त्र धाइ। हलिमय् दूगु वा मदूगु छुं नं चीज थुइकेत ब्वयेगु विचाः पहःया बाहा दर्शन ख। थी-थी मनूतेगु थीथी दर्शन दयाच्वनि। थन्यागु दर्शनया पहः मनू, थाय्‌, समाज आदि थी-थी आधारय् पाइ। छुं दर्शनत थ्व कथं दु-

## थाय् कथंया दर्शन
### दक्षिण एसियामि दर्शन
#### '''आस्तिक वा वैदिक दर्शन'''
वैदिक परम्पराय् खुगु दर्शन दु :
#मीमांसा
#न्याय
#वैशेषिक
#सांख्य
#योग
#वेदान्त

#### '''नास्तिक दर्शन'''
#चार्वाक
#बौद्ध
#जैन

#### समकालीन पूर्वीय दर्शन
#श्री अरविन्द 
#राधाकृष्णन 
#ओशो रजनीश

### पाश्चात्य दर्शन
#प्राचीन पाश्चात्य दर्शन 
* सुकरात
* अरस्तु
* प्लेतो

#आधुनिक पाश्चात्य दर्शन
*देकार्त
*स्पिनोजा
*केन्ट
*ह्यूम

#### समकालीन पाश्चात्य दर्शन
*सार्त्र
*ए जे एयर
*विट्गेंस्टाइन

### चिनिया दर्शन
#### प्राचीन
* कन्फ्युसियस
* ताओवाद

## दर्शनया ख्यः
दर्शनया थीथी ख्यः दु-
* सौन्दर्य दर्शन (Aesthetics)
* नैतिकता (Ethics)
* तर्क (Logic)
* ज्ञान दर्शन(Epistemology)

## स्वयादिसँ
* विज्ञान
* दर्शनशास्त्र

पुचः:दर्शन
ल्वहं ई

**ल्वहं युग** धाःगु प्रागितिहासया व कालखण्ड ख गुबिलय् ल्वहंयात वृहद रुपय् धाः दूगु, चूलाःगु वा थाय्‌ ज्युगु भःया रुपय् छ्यलातल। थ्व काल करिब ३४लखः दँ तक्क दयाच्वन व करिब ४५००ईपू निसें २०००ईपूया दुने धातुया भः दयेकिगु ज्ञान दयेधुंका क्वचाल।  ल्वहं युगया ज्याभःत होमो जिनसया व स्वया न्ह्यःया *अस्त्रेलोपिथेकस* व *पारान्थ्रोपिथेकस* मनुतसें छ्यलातःगु लूगु दु। क्वँय् भःत नं थ्व युगय् छ्यलातःगु खनेदु। थन्यागु भःत पुरातात्त्विक रुपय् धाःसा म्होति जक्क लुयावःगु दु। ल्वहं युगयात हानं ल्वहं भःया प्रकार कथं थी-थी युगय् बायेछिं। 

पुरातत्त्वय् छ्यलिगु त्रि-काल व्यवस्थाय् मानव प्राविधिक प्रागितिहासयात स्वंगु भागय् बायातःगु दु- 
* **ल्वहं युग**
* कँय् युग
* न युग

## विभाजन
ल्वहं युगयात दकलय् वृहद रुपं निगु युगय् बायेछिं 
* प्राचीन पाषाण ई (पुलां ल्वहं ई)
* नवीन पाषाण ई (न्हु ल्वहं ई)

### पुलां ल्वहं ई
थ्व मनुया प्राविधिक इतिहासया दकलय् न्हापांगु ई ख। थ्व ईया लूगु ल्वाभलय् ल्हातिं वायेगु पा, छखे जक्क धाः दुगु च्वामुगु व निखेपाखें धाः दुगु छाःगु ल्वहंया दयेकातःगु भः आदि ला।  थुकी ल्वहंया पिनेय ब्वय् जक ज्या छ्यलाः दयेकातःगु ल्वाभःया नापं बुलुहुँ दुनेया ब्वयान नं तछ्यानाः चुलाः, तिकाः नं दयेकातःगु दु।  धनुर्वाण, ल्वहँया पा, सिँया भाला व मुगः उबलय् ल्वाभःया कथं छ्यलेगु याः। 

### [[न्हू ल्वहं ई]]
थ्व ई ल्वहं ईया लिपांगु ई ख। थ्व ईलय् जूगु विकास थ्व कथं दु 
* न्हापाया ज्याभः स्वया अप्व चिल्लोगु ल्वहँतं ज्याभः दयेकातःगु
* बुँज्या यायेगु व वाउँचा ब्वीकेगु ज्याःगु खँया उन्नति याना थःगु आवश्यकता पोवंकेगु यानाहल
* नसातयेत चाया थलबल छ्यलेगु यात
* पशुत लहिना हल
* सुइगु, थायेगु, ज्या स्यनाकाल

## लिधंसा

## स्वयादिसँ
* कँय्‌ युग
* न युग

पुचः:ल्वहं युग
ख्रीष्टडेल्फियन्स

thumb|200px|ख्रीष्टडेल्फियन्स, Christadelphian Hall, Bath, England
**ख्रीष्टडेल्फियन्स** (Christadelphians) १८४८ य् पलिस्था जूगु छगू जक स्वतन्त्र गिर्जाघर।
राजस्थानया जिल्ला

राजस्थानया ७गु मण्डलय् ३३ जिल्ला दु। थ्व जिल्लात थ्व कथं दु-

## स्वयादिसँ
*राजस्थान

पुचः:राजस्थान