open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
बह्वृच (उपनिषद्)

**** छगू  काव्य ख। थ्व काव्य मुक्तिक उपनिषद्‌या अन्तर्गतय् उपनिषद् दुने ला । थ्व श्रुति प्रचलनया छगू महत्त्वपूर्ण धार्मिक ग्रन्थ ख। 
## श्लोक
थुकिया श्लोक थ्व कथं दु-

॥ बह्वृच उपनिषत्  ॥

॥ अथ बह्वृचोपनिषत् ॥


ॐ वाङ्मे मनसि प्रतिष्ठिता ।
मनो मे वाचि प्रतिष्ठितम् ।
आविरावीर्म एधि ।
वेदस्य म आणीस्थः ।
श्रुतं मे मा प्रहासीः ।
अनेनाधीतेनाहोरात्रान्सन्दधामि ।
ऋतं वदिष्यामि ।
सत्यं वदिष्यामि ।
तन्मामवतु ।
तद्वक्तारमवतु ।
अवतु माम् ।
अवतु वक्तारम् ।
अवतु वक्तारम् ।
ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः ॥
बह्वृचाख्यब्रह्मविद्यामहाखण्डार्थवैभवम् ।
अखण्डानन्दसाम्राज्यं रामचन्द्रपदं भजे ॥
हरिः ॐ ॥
देवी ह्येकाग्र एवासीत् ।
सैव जगदण्डमसृजत् ।
कामकलेति विज्ञायते ।
श्रृंगारकलेति विज्ञायते ॥ १ ॥

तस्या एव ब्रह्मा अजीजनत् ।
विष्णुरजीजनत् ।
रुद्रोऽजीजनत् ।
सर्वे मरुद्गणा अजीजनत् ।
गन्धर्वाप्सरसः किन्नरा वादित्रवादिनः समन्तादजीजनत् ।
भोग्यमजीजनत् ।
सर्वमजीजनत् ।
सर्वं शाक्तमजीजनत् ।
अण्डजं स्वेदजमुद्भिज्जं जरायुजम् यत्किंचैतत् प्राणि
स्थावरजंगमं मनुष्यमजीजनत् ॥ २ ॥

सैषा परा शक्तिः ।
सैषा शांभवीविद्या
कादिविद्येति वा हादिविद्येति वा सादिविद्येति वा ।
रहस्यमोमों वाचि प्रतिष्ठा ॥ ३ ॥

सैव पुरत्रयं शरीरत्रयं व्याप्य बहिरन्तरवभासयन्ती
देशकालवस्त्वन्तरसंगान्महात्रिपुरसुन्दरी वै प्रत्यक्चितिः ॥ ४ ॥

सैवात्मा ततोऽन्यमसत्यमनात्मा ।
अत एषा
ब्रह्मासंवित्तिर्भावभावकलाविनिर्मुक्ता
चिद्विद्याऽद्वितीयब्रह्मसंवित्तिः सच्चिदानन्दलहरी
महात्रिपुरसुन्दरी बहिरन्तरनुप्रविश्य स्वयमेकैव विभाति ।
यदस्ति सन्मात्रम् ।
यद्विभाति चिन्मात्रम् ।
यत्प्रियमानन्दं तदेतत् पूर्वाकारा महात्रिपुरसुन्दरी ।
त्वं चाहं च सर्वं विश्वं सर्वदेवता इतरत्
सर्वं महात्रिपुरसुन्दरी ।
सत्यमेकं ललिताख्यं वस्तु
तदद्वितीयमखण्डार्थं परं ब्रह्म ॥ ५ ॥

पञ्चरूपपरित्यागा दर्वरूपप्रहाणतः ।
अधिष्ठानं परं तत्त्वमेकं सच्छिष्यते महत् ॥ इति ॥ ६ ॥

प्रज्ञानं ब्रह्मेति वा अहं ब्रह्मास्मीति वा भाष्यते ।
तत्त्वमसीत्येव संभाष्यते ।
अयमात्मा ब्रह्मेति वा ब्रह्मैवाहमस्मीति वा ॥ ७ ॥

योऽहमस्मीति वा सोहमस्मीति वा योऽसौ सोऽहमस्मीति वा
या भाव्यते सैषा षोडशी श्रीविद्या पञ्चदशाक्षरी
श्रीमहात्रिपुरसुन्दरी बालांबिकेति बगलेति वा मातंगीति
स्वयंवरकल्याणीति भुवनेश्वरीति चामुण्डेति चण्डेति
वाराहीति तिरस्करिणीति राजमातंगीति वा शुकश्यामलेति वा
लघुश्यामलेति वा अश्वारूढेति वा प्रत्यंगिरा धूमावती
सावित्री गायत्री सरस्वती ब्रह्मानन्दकलेति ॥ ८ ॥

ऋचो अक्षरे परमे व्योमन् ।
यस्मिन् देवा अधि विश्वे निषेदुः ।
यस्तन्न वेद किं ऋचा करिष्यति|
य इत्तद्विदुस्त इमे समासते ।
इत्युपनिषत्  ॥ ९ ॥

ॐ वाङ्मे मनसि प्रतिष्ठिता ।
मनो मे वाचि प्रतिष्ठितम् ।
आविरावीर्म एधि ।
वेदस्य म आणीस्थः ।
श्रुतं मे मा प्रहासीः ।
अनेनाधीतेनाहोरात्रान् संदधामि ।
ऋतं वदिष्यामि ।
सत्यं वदिष्यामि ।
तन्मामवतु ।
तद्वक्तारमवतु ।
अवतु माम् ।
अवतु वक्तारम् ।
अवतु वक्तारम् ।
ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः ॥

॥ इति  बह्वृचोपनिषत्  ॥


## अधिकाध्ययनाय
* http://sanskritdocuments.org

वर्गः:उपनिषदः

## लिधंसा

## स्वयादिसँ
*हिन्दू धर्म
*उपनिषद्

पुचः:उपनिषद्
धनञ्जय

**धनञ्जय** छम्ह हिन्दू पात्र ख।

## खँग्वःयागु उत्पत्ति व छ्येलेज्या
### उत्पत्ति व विकास
थ्व खँग्वयागु छ्येलेज्या दक्ले न्ह्य संस्कृतय् जुगु ख। लिपा थ्व खँग्वयागु तत्सम खँग्वया रुपे यक्व भासे, यक्व कथं छ्येलेज्या जुल। 
### छ्येलेज्या
थ्व खँग्वयागु छ्येलेज्या संस्कृतय् व संस्कृत नाप स्वापू दुगु व संस्कृत नं बुया वगु भाषे जुगु खने दु। 
## स्वया दिसँ
*हिन्दू धर्म

## शास्त्रय् दसु

**महाभारतम्-01-आदिपर्व-162**

	हा युधिष्ठिर हा भीम हा धनञ्जय हा यमौ।हा पृथे सह पुत्रैस्त्वमेकरात्रेण स्वर्गता।।		1-162-30a1-162-30b	


**महाभारतम्-01-आदिपर्व-198**

	धनञ्जय निबोधेयं यन्मां त्वं परिपृच्छसि।वसिष्ठं प्रति दुर्धर्ष तथा मित्रसहं नृपम्।।		1-198-6a1-198-6b	


**महाभारतम्-01-आदिपर्व-244**

	रथैर्बहुविधाकारैः सदश्वैश्च महाजवैः।किरन्तः शरवर्षाणि परिवव्रुर्धनञ्जयम्।।		1-244-13a1-244-13b	


**महाभारतम्-01-आदिपर्व-260**

	आग्नेयानि च सर्वाणि वायव्यानि च सर्वशः।मदीयानि च सर्वाणि ग्रहीष्यसि धनञ्जय।।		1-260-12a1-260-12b	


## लिधंसा
धनुर्धर

**धनुर्धर** धाम्ह धनुर्विद्याय् पारङ्गत मनु ख। प्राचीन ईले थन्यापिं योद्धातेसं थःगु कौशलं युद्धया परिणाम निर्धारण यायेफुगु जुसां थौं कन्हे थुकियात छगू कासाया कथं जक्क कायेगु या। 
## खँग्वःयागु उत्पत्ति व छ्येलेज्या
### उत्पत्ति व विकास
थ्व खँग्वयागु छ्येलेज्या दक्ले न्ह्य संस्कृतय् जुगु ख। लिपा थ्व खँग्वयागु तत्सम खँग्वया रुपे यक्व भासे, यक्व कथलं छ्येलेज्या जुल। 
### छ्येलेज्या
थ्व खँग्वयागु छ्येलेज्या संस्कृतय् व संस्कृत नाप स्वापू दुगु व संस्कृत नं बुया वगु भाषे जुगु खने दु। 
## नांजापिं धनुर्धर
*अर्जुन
*कर्ण
*एकलब्य
*रबिन हुद
## स्वया दिसँ
*युद्ध

पुचः:सेना
तीमा

**तीमा** वा **धनुष** छगू ल्वाभः ख। थ्व ल्वाभः छ्यला बला प्रहार याइ। धनुष आपालं छगू ब्यःक्वगु कथिइ सुका चिना देकातगु जुइ। थुकिलिं वाण प्रहार यायेत सुकायात ल्युने सालाः वाण तया कथियात व्यक्वःयका कथियागु तेन्साइल व इल्यास्तिक गुण छ्येलिगु ज्या जुइ।  

## खँग्वःयागु उत्पत्ति व छ्येलेज्या
### उत्पत्ति व विकास
धनुष खँग्वयागु छ्येलेज्या दक्ले न्ह्य संस्कृतय् जुगु ख। लिपा थ्व खँग्वयागु तत्सम खँग्वया रुपे यक्व भासे, यक्व कथलं छ्येलेज्या जुल। 
### छ्येलेज्या

थ्व खँग्वयागु छ्येलेज्या संस्कृतय् व संस्कृत नाप स्वापू दुगु व संस्कृत नं बुया वगु भाषे जुगु खने दु। 

## नांजाःगु तीमा
* गाण्डीव, महाभारतय् अर्जुनया तीमा। बाखं कथं छगू ईलय् घनघोर गुंइ कण्व मुनि कठोर तपस्या यानादिल। तपस्या या-यां, समाधिस्थ जूबिलय् म्हय् च्वय् चा लासें चाय् पँ मा बुयावल। वय्‌कःया तपस्या सिधय् धुंका वय्‌कःया म्हय् दूगु चाय् बुयावःगु पँयात चानाः ब्रह्माजीं विश्वकर्मायात बियादिल व विश्वकर्मां थुकिलिं स्वंगु तीमा दयेकादिल– पिनाक, शागर्ङ व गाण्डीव। थ्व स्वतां तीमा ब्रह्माजीं भगवान शंकरयात देछानादिल। थुकियात भगवान शंकरं इन्द्रयात बिल व लिपा वरुणदेव नापं थ्व तीमा अर्जुनया ल्हातय् लाःवन।

## स्वया दिसँ
*अस्त्र
*शस्त्र
* ल्वाभः

पुचः:ल्वाभः
हिन्दी पिथनामितयेगु धलः

इंडिया बुक हाउस लिमिटेड । चौखम्भा सुरभारती प्रकाशन । टिनी टॉट पब्लिकेशन । डायमंड पाकेट बुक । देववाणी प्रकाशन । नेशनल बुक ट्रस्ट,इंडिया । परिमल प्रकाशन । पाप्युलर प्रकाशन । पीताम्बर पब्लिशिंग । पुस्तक महल । प्रभात प्रकाशन । फुल सर्किल पबल्शिंग । ब्लासम बुक्स । भारतीय ज्ञानपीठ । भारतीय साहित्य संग्रह । मनोज पब्लिकेशन । मनोज पॉकेट बुक्स । मोतीलाल बनारसीदास पब्लिशर्स । रजत प्रकाशन । रणधीर प्रकाशन । राजक । राजकमल प्रकाशन । राजपाल एंड सन्ज । राजपाल प्रकाशन । लखनऊ किताबघर । लोकभारती प्रकाशन । वाणी प्रकाशन । वैद्यनाथ प्रकाशन । साहित्य अकादमी । सी.बी.टी. प्रकाशन । सोमैया पब्लिकेशन । हिन्द पॉकेट बुक्स । अ पेन्गुइन बूक । अंतरराष्ट्रीय प्रकाशन । अखण्ड ज्योति संस्थान । अनमोल पब्लिकेशन्स प्रा. लि. । अपोलो प्रकाशन । अमरसत्य प्रकाशन । अविचल पब्लिशिंग कंपनी । आत्माराम एण्ड सन्स । आर्य प्रकाशन मंडल । आशा प्रकाशन गृह । इण्डियन बुक बैंक । इतिहास शोध-संस्थान । उदयांचल । उमेश प्रकाशन । एक्सप्रेस बुक सर्विस । एम. एन. पब्लिशर्स एण्ड डिस्ट्रीब्यूटर । एस.के.इंटरप्राइजेज । ओशियन बुक्स प्रा॰लि॰ । कविता बुक सेन्टर । कामनवेल्थ पब्लिशर्स । किताबघर प्रकाशन । क्रिएटिव बुक कम्पनी । गीताप्रेस गोरखपुर । ग्रंथ अकादमी । ग्लोबल एक्सचेंज पब्लिशर्स । चिल्ड्रन बुक ट्रस्ट । जय भारतीय प्रकाशन । ज्ञान गंगा । ज्ञानभारती प्रकाशन । ज्योति प्रकाशन । तुलसी प्रकाशन । नवप्रभात साहित्य । नालंदा प्रकाशन । नेशनल पब्लिशिंग हाउस । पंचशील प्रकाशन । परमेश्वरी प्रकाशक । पराग प्रकाशन । पर्वतीय पुस्तक सदन । प्रकाशन केन्द्र, लखनऊ । प्रकाशन संस्थान । प्रतिभा प्रतिष्ठान । फ्यूजन बुक्स । बिरला अकादमी आफ आर्ट एण्ड कल्चर । भगवती पॉकेट बुक्स । भारतीय प्रकाशन संस्थान । भुवन वाणी ट्रस्ट । भूमिका प्रकाशन । मानस मंथन । मीमांसा प्रकाशन । युग निर्माण योजना गायत्री तपोभूमि । यूटिलिटी बुक्स, दिल्ली । राधाकृष्ण प्रकाशन । रामायणम् ट्रस्ट । लवकुश प्रकाशन । लिट्रेसी हाऊस । लोकभारती प्रकाशन । लोकहित प्रकाशन । वाई.डी. पब्लिकेशन्स । विद्या विहार । शारदा प्रकाशन । श्रीवेदमाता गायत्री ट्रस्ट, शान्तिकुज । संगीत कला मंदिर ट्रस्ट । सत्साहित्य प्रकाशन । सहयोग प्रकाशन । सावित्री प्रकाशन । साहित्य सदन । साहित्यागार । सुन्दर साहित्य सदन । सुमित्र प्रकाशन । सुयोग्य प्रकाशन । सेन्ट्रल चिन्मय मिशन ट्रस्ट । स्वास्तिक प्रकाशन । हिन्दी प्रचारिणी समिति, कानपुर । हिन्दी बुक सेन्टर । हिन्दी साहित्य सदन
धर्ताऽसि

**धर्ताऽसि** छगु संस्कृत भाषायागु खँग्वः  खः। थ्व खँग्वःयागु  छ्येलेज्या येक्व सफू व स्तोत्रय् जुगु दु।

## खँग्वःयागु उत्पत्ति व छ्येलेज्या
### उत्पत्ति व विकास
थ्व खँग्वयागु छ्येलेज्या दक्ले न्ह्य संस्कृतय् जुगु ख। लिपा थ्व खँग्वयागु तत्सम खँग्वया रुपे यक्व भासे, यक्व कथलं छ्येलेज्या जुल। 
### छ्येलेज्या

थ्व खँग्वयागु छ्येलेज्या संस्कृतय् व संस्कृत नाप स्वापू दुगु व संस्कृत नं बुया वगु भाषे जुगु खने दु।
* दसु — इयं ते राण्मित्राय यन्त्रासि यमनो **धर्ताऽसि** धरुणः कृष्यै क्षेमाय रय्यै पोषायेति प्रत्यवरोहति। 
* दसु — पृथिव्यां यन्ता राड् यन्ताऽसि यमनो **धर्ताऽसि** धरुणः। 
* दसु — पृथिव्यां यन्ता राड् यन्ताऽसि यमनो **धर्ताऽसि** धरुणः। 
* दसु — त्वमेव केवलं **धर्ताऽसि**। 
* दसु — अभिधा असि भुवनम् असि यन्तासि धर्तासि सो ऽग्निं वैश्वानरꣳ सप्रथसं गच्छ स्वाहाकृतः पृथिव्यां यन्ता राड् यन्ताऽसि यमनो **धर्ताऽसि** धरुणः कृष्यै त्वा क्षेमाय त्वा रय्यै त्वा पोषाय त्वा पृथिव्यै त्वाऽन्तरिक्षाय त्वा दिवे त्वा सते त्वाऽसते त्वाऽद्भ्यस् त्वौषधीभ्यस् त्वा विश्वेभ्यस् त्वा भूतेभ्यः। 

## मेमेगु भाषे छ्येलिगु रुप
मेमेगु भाषे थ्व खँग्वयात छ्येलिगु रुप थ्व कथलं दु 
*नेपाल भाषा : 
*पालि : 
*हिन्दी : 
*खेँ भाषा : 
*बांग्ला भाषा : 
*मराठी भाषा : 
*भोजपुरी भाषा : 
*उडिया भाषा : 
*गुजराती भाषा : 
*मणिपुरी भाषा : 
*रोमानी भाषा : 
*पञ्जाबी भाषा : 
*आसामी भाषा : 
*मैथिली भाषा : 
*द्रविड भाषात : 
*मेमेगु भाषा: 

## स्वया दिसँ
*संस्कृत

## पिनेयागु स्वापू
संस्कृत खँग्वसफू

## लिधंसा
धर्म निरपेक्षता

**धर्मनिरपेक्षता** धागु छगू राजनैतिक अवस्था ख। थ्व अवस्थाय् छगू देय्, पुचः आदिं धर्मया आधारय् थःगु पुचःयात परिभाषित याइमखु। धर्मनिरपेक्षताय् सकल धर्मयात समान अवसर बीगु कुतः जुइ। अतः, थ्व नास्तिक वा धर्म महनिगु स्वया पा। 
## धर्म निरपेक्ष देय्‌तेगु धलः
* नेपाः
* भारत
* संयुक्त राज्य अमेरिका
## स्वया दिसँ
* धर्म
* राजनीति
* धार्मिक राजनीति

पुचः:राजनीति
पुचः:धर्म
इंडिया बुक हाउस लिमिटेड

**** छगू प्रकाशन पुचः ख। थ्व प्रकाशन पुचलं थी-थी कथंया सफूत ध्वायावया च्वंगु दु।
## भाषा
थ्व प्रकाशन पुचलं हिन्दी भाषाया सफूत ध्वायेगु या।
## ध्वागु सफूत
थ्व पुचलं ध्वागु सफूत थ्व कथं दु-

## ज्याकुथि
थ्व पुचःया ज्याकुथि भारतय् दु।
## स्वयादिसँ
*साहित्य

## लिधंसा

पुचः:सफू ध्वायेज्या
साहित्य सदन

**** छगू प्रकाशन पुचः ख। थ्व प्रकाशन पुचलं थी-थी कथंया सफूत ध्वानावया च्वंगु दु ।
## भाषा
थ्व प्रकाशन पुचलं हिन्दी भाषाया सफूत ध्वायेगु या ।
## ध्वा:गु सफूत
थ्व पुचलं ध्वा:गु सफूत थुकथं दु-
## ज्याकुथि
थ्व पुचःया ज्याकुथि भारतय् दु ।
## स्वयादिसँ
*साहित्य

पुचः:सफू ध्वायेज्या
धाम

**धाम** धागु हिन्दू धर्म कथं धर्म यायेगु थाय् ख। 

## खँग्वःयागु उत्पत्ति व छ्येलेज्या
### उत्पत्ति व विकास
थ्व खँग्वयागु छ्येलेज्या दक्ले न्ह्य संस्कृतय् जुगु ख। लिपा थ्व खँग्वयागु तत्सम खँग्वया रुपे यक्व भासे, यक्व कथं छ्येलेज्या जुल। 
### छ्येलेज्या
थ्व खँग्वयागु छ्येलेज्या संस्कृतय् व संस्कृत नाप स्वापू दुगु व संस्कृत नं बुया वगु भाषे जुगु खने दु। 
## नांजागु धाम
*जनकपुरधाम
## स्वया दिसँ
*हिन्दू धर्म

## शास्त्रय् दसु

**अग्निपुराणम् — अध्यायः १०२**
प्रतिष्ठा च यथोद्दिष्टा(५) तथा स्कन्द वदामि ते(६)  ॥१०२.००१
तडागार्धप्रवेशाद्वा यद्वा सवार्धवेशनात् ।१०२.००२
ऐष्टके दारुजः(७) शूलः शैलजे धाम्नि शैलजः(८)  ॥१०२.००२
वैष्णवादौ च चक्राढ्यः कुम्भः स्यान्मूर्तिमानतः  ।१०२.००३
स च त्रिशूलयुक्तस्तु अग्रचूलाभिधो मतः(९)  ॥१०२.००३

**अग्निपुराणम् — अध्यायः १७२**
यत्स्वल्पमपि यत्स्थूलं कुयोनिनरकाबहं  ।१७२.०१६
तद्यातु प्रशमं सर्वं वासुदेवानुकीर्तनात् ॥१७२.०१६
परं ब्रह्म परं धाम पवित्रं परमञ्च यत् ।१७२.०१७
तस्मिन्(२) प्रकीर्तिते विष्णौ यत्पापं तत्प्रणश्यतु  ॥१७२.०१७
यत्प्राप्य न निवर्तन्ते गन्धस्पर्शदिवर्जितं  ।१७२.०१८

**अग्निपुराणम् — अध्यायः ३८**
अग्निरुवाच
वासुदेवाद्यालयस्य कृतौ वक्ष्ये फलादिकम्।
चिकीर्षोर्द्देवधामादि सहस्नजनिपापनुत् ।। १ ।।
मनसा सद्मकर्त़णां शतजन्माघनाशनम्।

**अग्निपुराणम् — अध्यायः ७८**
शरेण चर्मणा देयं पूर्वतो दन्तधावनं  ।७८.०३९
तस्माद्घोरशिखाभ्यां वा दक्षिणे पश्चिमे मृदं  ॥७८.०३९
साद्योजातेन च हृदा चोत्तरे वामनीकृतं  ।७८.०४०
जलं वामेन शिरसा ईशे गन्धान्वितं जलं  ॥७८.०४०
पञ्चगव्यं पलाशादिपुटकं वै समन्ततः  ।७८.०४१

## लिधंसा
धृतराष्ट्र

**धृतराष्ट्र** महाभारतया छम्ह पात्र ख। थ्व पात्र कां जुगुलिं जुजु जुइ मखनि। लिपा थगु किजा सीधुंका वय्‌कः जुजु जुइ। 

## स्वया दिसँ
*महाभारत
माइक्रोफोन

**माइक्रोफोन** धागु छगू यन्त्र ख। थ्व यन्त्रयात सःयात इन्पुतया कथं कया थी-थी कथंया म्यानिपुलेसन यायेत छ्येलि।

पुचः:सः प्रविधि
नकुल

*नकुल*' महाभारतया छम्ह पात्र ख। वय्‌कः पाण्डुया ४म्हम काय् व माद्रीया दक्ले तधंम्ह काय् ख।
## स्वया दिसँ
*हिन्दू धर्म

पुचः:महाभारतया पात्र

## शास्त्रय् दसु

**ऋग्वेदः सूक्तं १.१९१**
ततः । विषम् । प्र । ववृते । पराचीः । अनु । सम्ऽवतः ॥ १५ ॥
“इयत्तकः कुत्सितेयत्तः अल्पप्रमाण इत्यर्थः । “कुषुम्भकः कुं पृथ्वीं सुम्भति विलिखतीति सर्पाणां कुत्सितं सुम्भयिता निग्रहीता' कुषुम्भको नकुलः । स ते विषं हरत्विति शेषः । यदि न तथा स करोति “तकं कुत्सितं तं नकुलम् “अश्मना “भिनद्मि विदारयामि । विषनिर्हरणप्रयोगे यावद्विषापगमं तं पाषाणानुघातमनुतिष्ठन्ति तद्विदः । तदिदमत्रोक्तम् । “ततः एवं प्रयोगे सति “विषं “प्र “वावृते विषावृताद्देहात् विषं प्रवर्तते निर्गच्छतु । काः प्रति । उच्यते । “पराचीः परागञ्चनवतीः अतिदूरगाः “संवतः संविभागवतो दिशः “अनु लक्षीकृत्य दिगन्तं प्रति गच्छतु न मां प्रति गच्छत्वित्यर्थः ॥
अध्यायोपाकरणोत्सर्गयोः ‘कुषुम्भकस्तत्' इत्यन्त्या विनियुक्ता। ' दधिसक्तूञ्जुहोति' इत्युपक्रम्य ' कुषुम्भकस्तदब्रवीत् ' ( आश्व. गृ. ३. ५, ७ ) इति सूत्रितत्वात् ॥

**ऋग्वेदः सूक्तं १०.१५**
स्कन्द पुराणे ५.१.२७.११८ शंखिणे विष्णवे गोर्दक्षिणायाः निर्देशमस्ति। सूर्यतः प्राप्तानां रश्मीनां श्रेष्ठतमं उपयोगं, तेषां जीवनोपयोगे रूपान्तरणं गोः कृत्यमस्ति। कथासरित्सागरे १२.७.७७ अश्वश्रेष्ठस्य उल्लेखमस्ति यस्य ह्रेषः शङ्खतुल्यमस्ति। पुराणेषु सार्वत्रिकरूपेण शङ्खतीर्थेषु कुष्ठदोषतः मुक्त्योः उल्लेखाः सन्ति। डा. फतहसिंहानुसारेण कुष्ठस्यार्थं गुणस्य दूरस्थितितः, दुर्गमस्थितितः अस्ति (अथर्ववेदः १९.३९)। यदा गुणस्य उपयोगं सार्वजनिके क्षेत्रे  अथवा स्वव्यवहारे भवति, तदा कुष्ठतः मुक्तिः भवति। अयं अश्वस्य स्थितिरस्ति।  शिवपुराणे ५.२६.४० नवप्रकाराणां नादानां कथनमस्ति(घोषं १ कांस्यं २ तथा शृंगं ३ घण्टां ४ वीणा ५ दिवंशजान् ६ ।। दुन्दुभिं ७ शंखशब्दं ८ तु नवमं मेघगर्जितम् ९) ।। तेषां मध्ये शङ्खनादः अष्टम…

**काशिकावृत्तिः — षष्टोध्यायः**
वज्रो रक्प्रत्ययान्तः   ।
महाराजश्टच्प्रत्ययान्तः   ।
नास्य खमस्तीति बहुव्रीहौ नकुलनखेति नखशब्दो निपातितः   ।
तेन नञ्सुभ्यां (*६,२.१७२) इत्यन्तोदात्तः   ।
दात्रशब्दो दाम्नीशस इति ष्ट्रन्प्रत्ययान्तः   ।

**गणेशपुराणम् — खण्डः २(क्रीडाखण्डम्) — अध्यायाः ०२६-०३०**
तत एको विषधरोऽपरोऽभूद् वृश्चिकोऽपि च । 
तत्रापि कुर्वतः पापं नानालोकान्विदंशतः ।।३२।। 
श्वमार्जारयोर्योनौ जातौ नकुल सूकरौ । 
वृकजम्बूकयोर्योनौ जातौ घोटकगर्दभौ ।।३३।। 
तत उष्ट्र गजौ जातौ ततो नक्र महाझषौ ।

## लिधंसा
तेलुगु संकिपा, १९३१

तेलुगु भाषाया दक्ले न्हापांगु संकिपा सन् १९३१य् देकुगु ख। थ्व दंय् थ्व भाषे छगू जक संकिपा देकेज्या जुल। 
## संकिपातेगु धलः
*भक्तप्रह्लाद 
## स्वयादिसँ
*तेलुगु संकिपा

पुचः:तेलुगु संकिपा
नपुंसक

**नपुंसकं** छगु संस्कृत भाषायागु खँग्वः  खः। थ्व खँग्वःयागु  छ्येलेज्या येक्व सफू व स्तोत्रय् जुगु दु।

## खँग्वःयागु उत्पत्ति व छ्येलेज्या
### उत्पत्ति व विकास
थ्व खँग्वयागु छ्येलेज्या दक्ले न्ह्य संस्कृतय् जुगु ख। लिपा थ्व खँग्वयागु तत्सम खँग्वया रुपे यक्व भासे, यक्व कथलं छ्येलेज्या जुल। 
### छ्येलेज्या

थ्व खँग्वयागु छ्येलेज्या संस्कृतय् व संस्कृत नाप स्वापू दुगु व संस्कृत नं बुया वगु भाषे जुगु खने दु।
* दसु — नियोग करने में ऐसा नियम है कि जिस स्त्री का पुरुष वा किसी पुरुष की स्त्री मर जाय, अथवा उन में किसी प्रकार का स्थिर रोग हो जाय वा **नपुंसक** वन्ध्यादोष पड़ जाय, और उन की युवावस्था हो तथा सन्तानोत्पत्ति की इच्छा हो तो उस अवस्था में उन का नियोग होना अवश्य चाहिए। 
* दसु — (देवृकामा) जो तू देवर की कामना करनेवाली है तो जब तेरा विवाहित पति न रहे वा रोगी तथा **नपुंसक** हो जाय, तब दूसरे पुरुष से नियोग करके सन्तानोत्पत्ति कर। 
* दसु — स **नपुंसक**ं (*२,४। 
* दसु — १७) इति **नपुंसक**त्वं। 
* दसु — ह्रस्वो **नपुंसक**े प्रातिपदिकस्य (*१,२। 

## मेमेगु भाषे छ्येलिगु रुप
मेमेगु भाषे थ्व खँग्वयात छ्येलिगु रुप थ्व कथलं दु 
*नेपाल भाषा : 
*पालि : 
*हिन्दी : 
*खेँ भाषा : 
*बांग्ला भाषा : 
*मराठी भाषा : 
*भोजपुरी भाषा : 
*उडिया भाषा : 
*गुजराती भाषा : 
*मणिपुरी भाषा : 
*रोमानी भाषा : 
*पञ्जाबी भाषा : 
*आसामी भाषा : 
*मैथिली भाषा : 
*द्रविड भाषात : 
*मेमेगु भाषा: 

## स्वया दिसँ
*संस्कृत

## पिनेयागु स्वापू
संस्कृत खँग्वसफू

## लिधंसा
नमति

**नमति** छगु संस्कृत भाषायागु खँग्वः  खः। थ्व खँग्वःयागु  छ्येलेज्या येक्व सफू व स्तोत्रय् जुगु दु।

## खँग्वःयागु उत्पत्ति व छ्येलेज्या
### उत्पत्ति व विकास
थ्व खँग्वयागु छ्येलेज्या दक्ले न्ह्य संस्कृतय् जुगु ख। लिपा थ्व खँग्वयागु तत्सम खँग्वया रुपे यक्व भासे, यक्व कथलं छ्येलेज्या जुल। 
### छ्येलेज्या

थ्व खँग्वयागु छ्येलेज्या संस्कृतय् व संस्कृत नाप स्वापू दुगु व संस्कृत नं बुया वगु भाषे जुगु खने दु।
* दसु — इन्द्रस्य हि स प्रणमति यो बलीयसो **नमति**" इति भारद्वाजः। 
* दसु — प्रतिप्रस्थात्रेणोत्तरम् इन्द्र मरुत्व इह पाहि सोमम् इति १ द्रो णकलशे राजा**नमति**पावयति यावन्तं माध्यंदिनाय सवनायाप्तं मन्यते २ समानमा पवमानात् ३ प्रत्यञ्चः प्रह्वा माध्यंदिनं पवमानँ सर्पन्ति त्रैष्टुभः पन्था रुद्रा देवता वृकेणापरिपरेण पथा स्वस्ति रुद्रा नशीय इति। 
* दसु — प्रतिप्रस्थातर्दधिघर्मेणानूदेहि इति संप्रैषान्तं **नमति** ९ समानमा सवनीयानां निर्वपणात् १० सवनीयान्निर्वप्स्यन्नाग्नेयं पशुपुरोडाशं निर्वपत्यग्निष्टोमे। 
* दसु — वागग्रेगा अग्र एतु इति च ६ तस्य माध्यंदिनेन पवमानेन संचरो व्याख्यातः ७ स्तूयमाने यजमानोऽन्वारोहं जपति सघासि जगती-छन्दाः इति ८ समानमा संप्रैषात् ९ प्रतिप्रस्थातः पशौ संवदस्व इति संप्रैषान्तं **नमति** १० समानमा धिष्ण्यानां विहरणात् ११ शलाकाभिर्ज्वलतो धिष्णियान् विहरति १२ १४। 
* दसु — आददते नाराशँ सान् १३ अत्याक्रम्याश्राव्याह उक्थशा यज सोमस्य इति १४ वषट्कृते जुहोति १५ व्याख्यातमनुप्रकम्पनम् १६ सावित्रवैश्वदेवैः पीतस्य इति ग्रहस्य भक्षमन्त्रं **नमति** १७ व्याख्यातो नाराशँ सानाम् १८ सर्वान् भक्षयन्ति १९ नाप्याययन्ति। 

## मेमेगु भाषे छ्येलिगु रुप
मेमेगु भाषे थ्व खँग्वयात छ्येलिगु रुप थ्व कथलं दु 
*नेपाल भाषा : 
*पालि : 
*हिन्दी : 
*खेँ भाषा : 
*बांग्ला भाषा : 
*मराठी भाषा : 
*भोजपुरी भाषा : 
*उडिया भाषा : 
*गुजराती भाषा : 
*मणिपुरी भाषा : 
*रोमानी भाषा : 
*पञ्जाबी भाषा : 
*आसामी भाषा : 
*मैथिली भाषा : 
*द्रविड भाषात : 
*मेमेगु भाषा: 

## स्वया दिसँ
*संस्कृत

## पिनेयागु स्वापू
संस्कृत खँग्वसफू

## लिधंसा
नरसिंह

**नरसिंह** भगवान विष्णुया १०गु अवतारय् छगू ख। थ्व अवतारय् भगवान विष्णुं बच्छि मनु व बच्छि सिंहया अवतार कया बिज्याइ। 
## स्वया दिसँ
*हिन्दू धर्म

पुचः:हिन्दू धर्म

## शास्त्रय् दसु

**अग्निपुराणम् — अध्यायः ३१**
त्रिविक्रमाय रामाय वैकुण्ठाय नराय च  ।३१.००५
नमस्कृत्य प्रवक्ष्यामि यत्तत्सिध्यतु मे वचः  ॥३१.००५
वराह नरसिंहेश वामनेश त्रिविक्रम  ।३१.००६
हरग्रीवेश सर्वेश हृषीकेश हराशुभम्  ॥३१.००६
अपराजितचक्राद्यैश्चतुर्भिः परमायुधैः  ।३१.००७

**अग्निपुराणम् — अध्यायः ६३**
च्छिन्द छिन्द भिन्द भिन्द विदारय विदारय परमन्त्रान् ग्रस ग्रस भक्षय भक्षय भूतान् त्रायस त्रायस हूं फट्सुदर्शनाय नमः ॥
अभ्यर्च्य चक्रं चानेन रणे दारयेते रिपून्  ॥६३.००२
ओं क्षौं नरसिंह उग्ररूप ज्वल ज्वल प्रज्वल प्रज्वल स्वाहा ॥
नरसिंहस्य मन्त्रोयं पातालाख्यस्य वच्मि ते(२)  ।६३.००३
ओं क्षौं नमो भगवते नरसिंहाय प्रदीप्तसूर्यकोटिसहस्रसमतेजसे वज्रनखदंष्ट्रायुधायं स्फुटविकटविकीर्णकेसरसटाप्रक्षुभितमहार्णवाम्भोददुन्दुभिनिर्घोषाय सर्वमन्त्रोत्तारणाय एह्येहि भगवन्नरसिंह पुरुषपरापरब्रह्मसत्येन स्फुर स्फुर विजृम्भ विजृम्भ आक्रम गर्ज गर्ज मुञ्च मुञ्च सिंहनादान् विदारय विदारय विद्रावय विद्रावय आविश

**अग्निपुराणम् — अध्यायः ७३**
अभ्यर्च्य चक्रं चानेन रणे दारयते रिपून् ।। २ ।।
ओं क्षों नरसिंह उग्ररूप ज्वल ज्वल प्रज्वल प्रज्वल स्वाहा ।।
नरसिंहस्य मन्त्रोयं पातालाख्यस्य वच्‌मि ते ।।

**दुर्गा चालीसा**
रूप सरस्वती को तुम धारा। दे सुबुद्धि ऋषि मुनिन उबारा॥९॥
धरयो रूप नरसिंह को अम्बा। परगट भई फाड़कर खम्बा॥१०॥
रक्षा करि प्रह्लाद बचायो। हिरण्याक्ष को स्वर्ग पठायो॥११॥

## लिधंसा
नर्क

thumb
नर्क छगू धार्मिक विचाः कथंया थाय् ख। धार्मिक विचाः कथं म्वाइबिले बांमलागु ज्या यातकि सी धुंका थ्यनिगु सिक्क हे दुःख दैगु थाय् नर्क ख।

पुचः:धर्म
नवद्वारे

**नवद्वारे** छगु संस्कृत भाषायागु खँग्वः  खः। थ्व खँग्वःयागु  छ्येलेज्या येक्व सफू व स्तोत्रय् जुगु दु।

## खँग्वःयागु उत्पत्ति व छ्येलेज्या
### उत्पत्ति व विकास
थ्व खँग्वयागु छ्येलेज्या दक्ले न्ह्य संस्कृतय् जुगु ख। लिपा थ्व खँग्वयागु तत्सम खँग्वया रुपे यक्व भासे, यक्व कथलं छ्येलेज्या जुल। 

थ्व खँग्वः "नव" (गुं वा ९) व "द्वार" (ध्वाखा) स्वाना दयावःगु खँग्वः ख। संस्कृत भासय् व हिन्दू धर्मय् पुरुष (मिजं)यात गुंगु द्वार दूम्ह प्राणी धकाः वर्णन यानातःगु दु। थ्व गुंगु द्वार थथे दु:
* निपा न्हाय्पं
* न्ह्याय्या निप्वाः
* निग्वः मिखा
* म्हुतु 
* मलमूत्रका त्यागया निप्वाः

### छ्येलेज्या
थ्व खँग्वयागु छ्येलेज्या संस्कृतय् व संस्कृत नाप स्वापू दुगु व संस्कृत नं बुया वगु भाषे जुगु खने दु। महाभारतया गीता(।।५.१३)य् थ्व खँग्वःयात थथे छ्येलातःगु दु:

:सर्वकर्माणि मनसा संन्यस्यास्ते सुखं वशी।

:**नवद्वारे** पुरे देही नैव कुर्वन्न कारयन्।।

अर्थ: थःगु इन्द्रिय व नुगःयात वशय् तयेफूम्ह मिजं गुंगु ध्वाखा दूगु म्हया नगरय् सम्पूर्ण कर्मया विवेकपूर्वक त्याग यासें सुखपूर्वक दयाच्वनि।
* दसु — चतुश्चक्रे **नवद्वारे** देहे देवगृहे पुरे। 
* दसु — शिरशतसमाकीर्णे **नवद्वारे** पुरेऽथ वै। 
* दसु — **नवद्वारे** पुरे देही नैव कुर्वन्न कारयन्। 
* दसु — **नवद्वारे** पुरे देही नैव कुर्वन्न कारयन्। 
* दसु — आत्मनः प्राचीनकर्ममूलदेहसंबन्धप्रयुक्तमिदं कर्मणां कर्तृत्वम्॑ न स्वरूपप्रयुक्तमिति विवेकविषयेण मनसा सर्वाणि कर्माणि **नवद्वारे** पुरे संन्यस्य देही स्वयं वशी देहाधिष्ठानप्रयत्नमकुर्वन् देहं च नैव कारयन् सुखमास्ते। 

## स्वया दिसँ
*संस्कृत

## पिनेयागु स्वापू
संस्कृत खँग्वसफू

## लिधंसा

पुचः:महाभारत

## लिधंसा
नःमि

**नःमि** धाःगु नेपाल सम्बत व हिन्दू चन्द्रमास तिथि व्यवस्था कथं पक्षया छगू तिथि ख।   

## नेपाल सम्बतया नःमित
* कछलाथ्व नःमि 
* कछलागा नःमि 
* थिंलाथ्व नःमि
* थिंलागा नःमि
* प्वँहेलाथ्व नःमि
* प्वँहेलागा नःमि
* सिल्लाथ्व नःमि 
* सिल्लागा नःमि
* चिल्लाथ्व नःमि
* चिल्लागा नःमि
* चौलाथ्व नःमि
* चौलागा नःमि
* बछलाथ्व नःमि
* बछलागा नःमि
* तछलाथ्व नःमि
* तछलागा नःमि 
* दिल्लाथ्व नःमि
* दिल्लागा नःमि
* गुंलाथ्व नःमि
* गुंलागा नःमि 
* यंलाथ्व नःमि
* यंलागा नःमि 
* कौलाथ्व नःमि 
* कौलागा नःमि

## स्वयादिसँ
* नेपाल सम्बत

पुचः:नःमि
पुचः:तिथि
नक्षत्र

**नक्षत्र** सर्गया नगुतेगु पुचःयागु मंका नां ख। ऋग्वेदय् छगू थासय् सूर्द्ययात नक्षत्र धागु दु। मेमेगु नक्षत्र सप्तर्षि व अगस्त्य ख।

नक्षत्रतेगु धलः अथर्ववेद, तैत्तिरीय संहिता, शतपथ ब्राह्मण व लगध या वेदाङ्ग ज्योतिषय् बियातगु दु।

### २८गु नक्षत्रया नां
२८गु नक्षत्रया नां अभिजित (Abhijit)(α, ε व ζ Lyrae - Vega - उत्तराषाढा व श्रवण दथुइ)
पुचः:ज्योतिष
नाडी

**नाडी** मनुया ल्हाया छगू भाग ख। थ्व भागय् निगु तहया छगू जोर्नी दै। 
## खँग्वःयागु उत्पत्ति व छ्येलेज्या
### उत्पत्ति व विकास
थ्व खँग्वयागु छ्येलेज्या दक्ले न्ह्य संस्कृतय् जुगु ख। लिपा थ्व खँग्वयागु तत्सम खँग्वया रुपे यक्व भासे, यक्व कथलं छ्येलेज्या जुल। 
### छ्येलेज्या
थ्व खँग्वयागु छ्येलेज्या संस्कृतय् व संस्कृत नाप स्वापू दुगु व संस्कृत नं बुया वगु भाषे जुगु खने दु। 
## जोर्नीया क्वेंत
थ्व जोर्नीया क्वेंत थ्व कथं दु 
*स्क्याफोइद 
*ल्युनेत 
*त्राइक्वित्रल 
*पिसिफर्म 
*त्रापेजोइद 
*त्रापेजियम 
*क्यापितेत 
*ल्युनेत 
## महत्त्व
थ्व थासय् दैगु रेदियल आर्तरीइ पल्स कायेत दक्ले अपुगु थाय्‌य् छगू थाय्‌ ख। 
## स्वया दिसँ
*एनाटोमी

पुचः:एनाटोमी
नाडीशोधन

**नाडीशोधन** धाःगु योगय् छता तसकं महत्त्वपूर्ण प्राणायाम (सासःया अभ्यास) खः । थुकियात 'अनुलोम-विलोम' धकाः नं म्हसीकेगु या ।

## यायेगु पहः
दकलय् न्हापां सुखासन वा मेगु छुं आरामदायी आसनय् फ्यतुने माः। अले, जव ल्हाःया पतिं छ्यलाः, छपाः न्ह्याय् प्वाः(Nostril) तिनाः मेपाः न्ह्याय् प्वालं सासः बुलुहुं दुकायेगु।  अनंलि सासः दुकाःगु न्ह्याय् प्वाः तिनाः, मेगु न्ह्याय् प्वालं सासः पिकायेगु जुइ। थथे हे जव व खव न्ह्याय् प्वाः हिलाः-हिलाः सासः दुकायेगु व पिकायेगु यानाः थ्व अभ्यास याइ ।

थुकियात मनयात शान्त यायेगु, तनाव (Stress) म्हो यायेगु, एकाग्रता (Concentration) शक्ति अप्वःकीगु आदिया निंतिं छ्यलीगु या।

## खँग्वःयागु उत्पत्ति व छ्येलेज्या
**नाडीशोधन** छगु संस्कृत भाषायागु खँग्वः  खः। थ्व खँग्वःयागु  छ्येलेज्या येक्व सफू व स्तोत्रय् जुगु दु।
### उत्पत्ति व विकास
थ्व खँग्वयागु छ्येलेज्या दक्ले न्ह्य संस्कृतय् जुगु ख। लिपा थ्व खँग्वयागु तत्सम खँग्वया रुपे यक्व भासे, यक्व कथलं छ्येलेज्या जुल। 
### छ्येलेज्या

थ्व खँग्वयागु छ्येलेज्या संस्कृतय् व संस्कृत नाप स्वापू दुगु व संस्कृत नं बुया वगु भाषे जुगु खने दु।
* दसु — प्राणायामः समभत् **नाडीशोधन** मुच्यते। 

## स्वया दिसँ
* संस्कृत
* योग

## लिधंसा


पुचः:योग
निकृष्ट

दक्ले बांमलागु वा ज्यामबीगु वस्तु या विचाःयात निकृष्ट धाइ।
## खँग्वःयागु उत्पत्ति व छ्येलेज्या
### उत्पत्ति व विकास
थ्व खँग्वयागु छ्येलेज्या दक्ले न्ह्य संस्कृतय् जुगु ख। लिपा थ्व खँग्वयागु तत्सम खँग्वया रुपे यक्व भासे, यक्व कथलं छ्येलेज्या जुल। 
### छ्येलेज्या
थ्व खँग्वयागु छ्येलेज्या संस्कृतय् व संस्कृत नाप स्वापू दुगु व संस्कृत नं बुया वगु भाषे जुगु खने दु।
* दसु — उसी जल की वृष्टि से ओषधि&lt;/span&gt;, &lt;span&gt;अन्न&lt;/span&gt;, &lt;span&gt;वीर्य और शरीरादि भी मध्यम गुण वाले हो जाते हैं और उनके योग से बुद्धि&lt;/span&gt;, &lt;span&gt;बल&lt;/span&gt;, &lt;span&gt;पराक्रम&lt;/span&gt;, &lt;span&gt;धैर्य और शूरवीरतादि गुण भी **निकृष्ट** ही होते हैं&lt;/span&gt;, &lt;span&gt;क्योंकि जिसका जैसा कारण होता है&lt;/span&gt;, &lt;span&gt;उसका वैसा ही कार्य होता है। 
* दसु — &lt;p style="text-align: justify;"&gt;[प्रजाओं के पालक परमात्मा ने जो परम, &lt;span&gt;सबसे उत्कृष्ट सात्त्विक या द्युलोक&lt;/span&gt;, &lt;span&gt;सबसे **निकृष्ट** तामस या भूलोक और जो मध्यम या राजस अन्तरिक्षलोक विश्वरूप समस्त ब्रह्माण्ड बनाया है&lt;/span&gt;, &lt;span&gt;उसमें वह परम आश्रय स्तम्भरूप &lsquo;स्कम्भ&rsquo; ज्येष्ठ ब्रह्म कितने अंश से प्रविष्ट और जो भाग उसमें प्रविष्ट नहीं है&lt;/span&gt;, &lt;span&gt;वह कितना शेष है। 
* दसु — **निकृष्ट**पुरुषार्थझ्र्पर्वटत्वज्ञापनायेति सूचितम्। 
* दसु — स्मारितम् प्र् जगदुपकृतिमत्र्यत्वेऽप्युत्कृष्टचरितं परित्यज्य **निकृष्ट** सारथ्यादिकृत्यं किमर्थं कुरुते इत्यत्रोक्तम्---। 
* दसु — स्वयमेवस्थाप्य आ(स्वा)त्मानमुत्कृष्टं **निकृष्ट**कृत्ये चकारेति भाव:। 

## स्वया दिसँ
*संस्कृत

## पिनेयागु स्वापू
संस्कृत खँग्वसफू

## लिधंसा
निगच्छति

**निगच्छति** छगु संस्कृत भाषायागु खँग्वः  खः। थ्व खँग्वःयागु  छ्येलेज्या येक्व सफू व स्तोत्रय् जुगु दु।

## खँग्वःयागु उत्पत्ति व छ्येलेज्या
### उत्पत्ति व विकास
थ्व खँग्वयागु छ्येलेज्या दक्ले न्ह्य संस्कृतय् जुगु ख। लिपा थ्व खँग्वयागु तत्सम खँग्वया रुपे यक्व भासे, यक्व कथलं छ्येलेज्या जुल। 
### छ्येलेज्या

थ्व खँग्वयागु छ्येलेज्या संस्कृतय् व संस्कृत नाप स्वापू दुगु व संस्कृत नं बुया वगु भाषे जुगु खने दु।
* दसु — यथा पञ्चसु भूतेषु संश्रितत्वं **निगच्छति**। 
* दसु — अक्षरत्वं **निगच्छति** त्यक्त्वा क्षरमनामयम्। 
* दसु — अनया पूजयन् मन्त्री मन्त्रसिद्धिं **निगच्छति**। 
* दसु — तस्माद्दीर्घेण कालेन भूमिमिल्पां **निगच्छति**। 
* दसु — तेषां कुरुक्षेत्रं देवयजनमास तस्मादाहुः कुरुक्षेत्रं देवानां देवयजनमिति तस्माद्यत्र क्व च कुरुक्षेत्रस्य **निगच्छति** तदेव मन्यत इदं देवयजनमिति तद्धि देवानां देवयजनम्- १४। 

## मेमेगु भाषे छ्येलिगु रुप
मेमेगु भाषे थ्व खँग्वयात छ्येलिगु रुप थ्व कथलं दु 
*नेपाल भाषा : 
*पालि : 
*हिन्दी : 
*खेँ भाषा : 
*बांग्ला भाषा : 
*मराठी भाषा : 
*भोजपुरी भाषा : 
*उडिया भाषा : 
*गुजराती भाषा : 
*मणिपुरी भाषा : 
*रोमानी भाषा : 
*पञ्जाबी भाषा : 
*आसामी भाषा : 
*मैथिली भाषा : 
*द्रविड भाषात : 
*मेमेगु भाषा: 

## स्वया दिसँ
*संस्कृत

## पिनेयागु स्वापू
संस्कृत खँग्वसफू

## लिधंसा
निगम

निगम धागु सरकार वा व्यवस्थापन निकायं छगू निश्चित ज्याया निंतिं ताहा ईयात देकातगु सस्थान ख। 
## निगमतेगु दसु
*नेपाः आयल निगम
*नेपाः वायुसेवा निगम
पुचः:सरकार
अल्माजान

**अल्माजान** सोरिया प्रान्त, क्यास्तिल व लियों, स्पेनया छगू नगरपालिका ख। २००४या जनगणना कथं थ्व थाय्‌या जनसंख्या ५,७५५ दु। 

पुचः:सोरियाया नगरपालिका
निरङ्कुशता

**निरङ्कुशता** वा **तानाशाह** छगू निरंकुश शासन अवस्था ख गुकिलि शासक वर्ग कानूनं अनियंत्रित जुइ वा इमिसं छुं नं वैध शासकया सम्प्रभुतायात थःगु ल्हातय् लाकूगु अवस्था जुइ। आपालं क्रूरया कथं चित्रित तानाशाह दमनकारी साधनतेगु तिबः कयाः थःगु स्थितियात बल्लाकेगु ज्या याइ। 

## खँग्वःयागु उत्पत्ति व छ्येलेज्या
### उत्पत्ति व विकास
थ्व खँग्वयागु छ्येलेज्या दक्ले न्ह्य संस्कृतय् जुगु ख। लिपा थ्व खँग्वयागु तत्सम खँग्वया रुपे यक्व भासे, यक्व कथलं छ्येलेज्या जुल। 
### छ्येलेज्या

थ्व खँग्वयागु छ्येलेज्या संस्कृतय् व संस्कृत नाप स्वापू दुगु व संस्कृत नं बुया वगु भाषे जुगु खने दु। 
## परिभाषा
दार्शनिक प्लेटो व एरिस्टोटलं निरङ्कुशतावादी शासकयात थःगु हे मनु व मेमेपिं निगुलिं विरुद्ध चरम व क्रूर विधि छ्यला कानून मदयेक शासन याइम्ह मनु धकाः परिभाषित याःगु दु। Encyclopédie विश्वकोशं थ्व खँग्वःयात सार्वभौम शक्तिया हडपेयाइम्हया रुपय् परिभाषित याःगु दु गुम्हेस्यां "थःगु प्रजायात थःगु राग व अन्यायपूर्ण इच्छाया शिकार दयेकी, गुकियात शासकं कानूनया थासय् प्रतिस्थापन याइ"।

## स्वया दिसँ
*संस्कृत

## पिनेयागु स्वापू
संस्कृत खँग्वसफू
निर्मूल

**निर्मूल** धागु चिकित्सा शास्त्रया छगू प्रक्रिया ख। थ्व प्रक्रियाय् ल्वेयात न्ह्याबिलेंया निंतिं क्वचाइकेगु ज्या जुइ। थौं तक्क स्मलपक्स नांयागु ल्वे निर्मुल जुइधुंकल धाःसा पोलियो निर्मुल यायेगु प्रक्रियाय् दु।

## निर्मुल यायेत आवश्यकता
छुं नं ल्वे निर्मुल यायेत व ल्वेया प्राकृतिक चक्र सीकेमा, व ल्वेयागु चक्रयात स्यंकेगु छगू थाय् लुइकेमा। 
## स्वया दिसँ
*चिकित्सा
निर्वाचन

निर्वाचन छगू प्रजातान्त्रिक राजनैतिक प्रकृया ख। थ्व प्रकृयाय् नागरिकतेसं मतदान याना थयात यगु उम्मेदवारयात पदय् आसीन याइ।

पुचः:राजनीति
नां

**नां** भाय्‌लचंया छगू ब्वः ख। सकल वस्तुतेत स्वरण यायेत व सःतेत बियातगु छगू खँग्वःयात नां धाइ।

## ब्वथला
नेपालभासय् नांयात थीथी कथं ब्वथलेछिं। नेपालभाषा व्याकरणय् तुयुबहादुर महर्जनजुं नांयात वस्तुथुइका व भावथुइकाय् ब्वथलादीगु दु। भावथुइकायात हानं गुण थुइकिगु, अवस्था थुइकिगु व यासुं ज्यानातःगु दुने ब्वथलातःगु दु। परम्परागत कथं नांयात जातिवाचक, व्यक्तिवाचक, समुहवाचक, द्रव्यवाचक, व भाववाचकय् ब्वथलिगु चलन नं दु। 

## स्वयादिसँ
* भाय्‌लचं

पुचः:भाषा
नारांद्यः

**नारांद्यः** हिन्दू धर्म कथं छम्ह भगवान ख। थ्व द्यया वर्णन विष्णुपुराण व मेमेगु शास्त्रय् यानातगु दु। 

## अवतार
थ्व भगवानया १०गु अवतार दु।
*मत्स्य
*कुर्म
*बराह
*नरसिंह
*बामन
*परशुराम
*राम
*कृष्ण
*बुद्ध
*कल्की

## स्वयादिसँ
* विष्णु

पुचः:हिन्दू धर्म
सः

सः छगू कथंया उर्जा ख। सः छगू कथंया कम्पन खः, गुगुं छगू माध्यम (medium) दसु फय्, लः वा ठोस वस्तु जुयाः तरङ्ग (waves)या रुपय् न्ह्याना वनी। थ्व तरङ्ग झीगु न्ह्याय्पं (ear) तक थ्यनीबलय् झीसं सः न्येनेगु ज्या जुइ।

सः न्ह्याबलें नं छगू कम्पन जुयाच्वंगु वस्तु (vibrating object) पाखें पिहां वइ। दसु: 
* मनूया भोकल कर्द (vocal cords) कम्पन जुइबलय्
* गिटारया तार (strings) म्हितेबलय्।
* धिमेया भः (membrane) थाइबिलय्।

थ्व कम्पनं थःगु नापंया माध्यमया कण (particles) यात घ्वाइगु याइ, गुकिं यानाः चाप (pressure) म्हो वा अप्वः जुइ। थ्व चापय् वइगु हिउपाः (pressure variations)यात हे सः तरङ्ग (sound waves) धाइ।

सः तरङ्गयात यात्रा यायेत छगू भौतिक माध्यम (medium) माः। सः भ्याक्युम (vacuum) (दसु: अन्तरिक्ष)य् यात्रा यायेफु मखु।

## स्वयादिसँ
* संगीत

पुचः:उर्जा
खुसि

[right|thumb|मिसिसिपि खुसि [न्यु अर्लिन्सय्]]

**खुसि** धागु प्राकृतिक कथं बुंया द्यनं बाहा वना च्वंगु लः ख। थुकिया स्रोत आपालं पुखु, च्वापुखुसि, झरना वा वा वइबिलय्‌या लः आदि जुइ। खुसि निगु प्रकारया जुइफु - न्ह्याबिलय् हे दइगु व वा वइबिलय् जक्क दइगु। न्ह्याबिलय् हे दइगु खुसिया स्रोत पुखु, च्वापुखुसि आदि जुइ व थन्याःगु खुसिइ न्ह्याबिलय् हे लः दयाच्वनि। वाः वइ बिलय् जक्क बाहा वइगु खुसि धाःसा वाया लखय् निर्भर जुइ। मनु म्वायेत लः मदयेकं मगागुलिं यक्व लहना खुसिया सिथय् दयाच्वं। अथे जूगुलिं खुसियात लहनाया आधारया रुपय् नं कायेगु या। चिधंगु खुसियात खुसिचा धाइ। च्वापुया खुसियात च्वापुखु (Glacier) धाइ। 

## हलिंया मू खुसि
हलिंया छुं मू खुसि थ्व कथं दु-
* नाइल खुसि
* अमेजन खुसि
* याङ्जे खुसि
* मिसिसिपी खुसि
* मिजौरी खुसि
* ह्वाङ्ग हो खुसि
* कङ्गो खुसि
* सिन्धु खुसि
* गंगा खुसि
* द्यान्युब खुसि
* भोल्गा खुसि

## स्वयादिसँ
*भूगोल

पुचः:भूगोल
ध्वांय्

ध्वांय् धागु छगू देय् वा संस्थानयात म्हसीकेयात देकातगु छगू कथंया छाप ख। थ्व छाप कापते वा भोंतय् देकिगु जुइ।

पुचः:संस्था
निष्कोषयति

**निष्कोषयति** छगु संस्कृत भाषायागु खँग्वः  खः। थ्व खँग्वःयागु  छ्येलेज्या येक्व सफू व स्तोत्रय् जुगु दु।

## खँग्वःयागु उत्पत्ति व छ्येलेज्या
### उत्पत्ति व विकास
थ्व खँग्वयागु छ्येलेज्या दक्ले न्ह्य संस्कृतय् जुगु ख। लिपा थ्व खँग्वयागु तत्सम खँग्वया रुपे यक्व भासे, यक्व कथलं छ्येलेज्या जुल। 
### छ्येलेज्या

थ्व खँग्वयागु छ्येलेज्या संस्कृतय् व संस्कृत नाप स्वापू दुगु व संस्कृत नं बुया वगु भाषे जुगु खने दु। 
## मेमेगु भाषे छ्येलिगु रुप
मेमेगु भाषे थ्व खँग्वयात छ्येलिगु रुप थ्व कथलं दु 
*नेपाल भाषा : 
*पालि : 
*हिन्दी : 
*खेँ भाषा : 
*बांग्ला भाषा : 
*मराठी भाषा : 
*भोजपुरी भाषा : 
*उडिया भाषा : 
*गुजराती भाषा : 
*मणिपुरी भाषा : 
*रोमानी भाषा : 
*पञ्जाबी भाषा : 
*आसामी भाषा : 
*मैथिली भाषा : 
*द्रविड भाषात : 
*मेमेगु भाषा: 

## स्वया दिसँ
*संस्कृत

## पिनेयागु स्वापू
संस्कृत खँग्वसफू
हिति

हिति छगू ति नियन्त्रण याइगु यन्त्र ख। पाइप तया लः वइगु हितियात *कलहिति* धाःसां थौं कन्हे थुकियात हिति जक्क धाइगु नं या। 

## नांजाःगु हिति
* थंहिति
* क्वंहिति
* मरुहिति
* भोताहिति
* नारांहिति
* लुंहिति (येँ व यल)
* येँगा हिति
* आल्को हिति
* कोन्ति हिति
* च्यासः हिति
* तंगः हिति
* पुच्वः हिति
* जावलाख्यः हिति
* लगंख्यः हिति
* गईतः हिति
* मंगः हिति

पुचः:लः
कलाः

thumb|कलाः
सुं मनूंनं इहिपाया:म्ह् मिसायात व मिजंम्ह् मनुया कलाः (पुलां भासं म्व्हच) धाइ ।

## स्वयादिसँ
*परिवार
पुचः:परिवार
निर्यात

अन्तर्राष्ट्रिय व्यापारय् **निर्यात** धयागु छगू देशय् उत्पादित वस्तुयात मेगु देशय् मीगु वा छगू देशय् मेगु देशया नागरिक वा निवासीया निंतिं बीगु सेवा खः। थुज्वःगु सामान मीम्ह वा सेवा बीम्ह निर्यातक खः ; विदेशी न्याइपिं आयातकर्ता खः। अन्तर्राष्ट्रिय व्यापारय् हिलेगु सेवाय् वित्तीय, लेखा व मेमेगु व्यावसायिक सेवा, पर्यटन, शिक्षाया नापं बौद्धिक सम्पदा नं ला।

सामान निर्यात यायेत अप्वः धया थें भन्सार अधिकारीतय्गु संलग्नता माः।

पुचः:अर्थशास्त्र
ध्वखा

नगरया लागाय् देकातगु तधंगु लुखायात ध्वखा धाइ। प्राचीन व मध्यकालय् थन्यागु ध्वखातेत नगरया रक्षाया निंतिं देकातैगु या।

पुचः:नगर
आर्चरी

धनुष व वाण छ्येलिगु विद्यायात धनुर्विद्या धाइ। प्राचीन ईले थुकिगु यक्व महत्त्व दुसां थौंकन्हे थ्व छगू कासाया कथं जक्क छ्येलिगु या।

पुचः:विद्या
पुचः:कासा
बीर श्रेष्ठो

**बीर श्रेष्ठो** बंगलादेशया सेनाया दक्ले सर्वोच्च पदक ख। थ्व पदक आतक्क न्हेम्ह बंगलादेशी स्वतन्त्रता युद्धया शहीदतेत ब्युगु दु। थ्व पदक सन् १९७१ निसें न्ह्यथंगु ख। 

बीरश्रेष्ठो पदकधारी तेगु तालिका क्वे बियातगु दु-

पुचः:बंगलादेश
पुचः:बंगलादेश स्वतन्त्रता संग्राम
पुचः:बीर श्रेष्ठो
पुचः:सन् १९७१य् पलिस्था
ख्युं

जः मदुगु अवस्थायात ख्युं धाइ। वैज्ञानिक तवलं धायेगु खःसा, आपालं ख्युं धाःगु म्हो जः दूगु अवस्था ख। 

## वैज्ञानिक
छगू ख्युंगु वस्तुं मेमेगु वस्तु स्वया म्हो फोतोन जक्क रिफ्लेक्ट याइ। अथे जुगुलिं व वस्तु मेमेगु वस्तु स्वया डिम खने दै। दसुया निंतिं छगू matte black पेन्टं खनिगु जः रिफ्लेक्ट याइ मखु अतः, थ्व ख्युंसे खने दै धाःसा छगू तुइसे च्वंगु पेन्टं यक्व खनिगु जः रिफ्लेक्ट याइ व झः-झः खने दै।

## लिधंसा

पुचः:भौतिक शास्त्र
पञ्चम राग

**पञ्चम राग** (Panchama Raga) हिन्दुस्तानी शास्त्रीय सङ्गीतया छगू राग ख। थ्व राग मारवा थाट गणया राग ख। थ्व ओडव व षाडवजाति सहित राग ख। थ्व छगू शृङ्गाररस प्रतिपादक राग ख। 

## दसु श्लोक
**मयूरबर्हीः दृढवीणिबद्धा  पिकशुकच्युतलताङ्कुरेण।**
**सौन्दर्यलावण्यमनोज्ञमूर्तिः सा पञ्चमी प्रातसमेवदन्ती॥**

*आरोह - स म म ग म ध नि ध स 
*अवरोह - स नि ध प म म ग म ग रे स

## समय
बहनिया अन्तिम प्रहर थ्व रागया प्रशस्त काल ख।

## थाट्
*मारवा

## पिनेया स्वापू
*SRA on Samay and Ragas
*SRA on Ragas and Thaats
*Rajan Parrikar on Ragas
*Listen to Raga 

पुचः: हिन्दुस्थानी राग
पट

**पट** छगु संस्कृत भाषायागु खँग्वः  खः। थ्व खँग्वःयागु  छ्येलेज्या येक्व सफू व स्तोत्रय् जुगु दु।

## खँग्वःयागु उत्पत्ति व छ्येलेज्या
### उत्पत्ति व विकास
थ्व खँग्वयागु छ्येलेज्या दक्ले न्ह्य संस्कृतय् जुगु ख। लिपा थ्व खँग्वयागु तत्सम खँग्वया रुपे यक्व भासे, यक्व कथलं छ्येलेज्या जुल। 
### छ्येलेज्या

थ्व खँग्वयागु छ्येलेज्या संस्कृतय् व संस्कृत नाप स्वापू दुगु व संस्कृत नं बुया वगु भाषे जुगु खने दु।
* दसु — आकट्ट तोटय मोटय दह **पट** एवं सिद्धिरुद्रो ज्ञापयति यदि। 
* दसु — काल-आयस-काष्ठ-रज्जु-द्रव्य-क्षुद्र-पशु-**पट**-आदीनां स्थूलक-द्रव्याणां चतुर्विंशति-पण-अवरोअष्ट-चत्वारिंशत्-पण-परो दण्डः। 
* दसु — **पट** न रपरसृपि (सू। 
* दसु — **पट** परश्च (सू। 
* दसु — **पट** इजादेश्च (सू। 

## मेमेगु भाषे छ्येलिगु रुप
मेमेगु भाषे थ्व खँग्वयात छ्येलिगु रुप थ्व कथलं दु 
*नेपाल भाषा : 
*पालि : 
*हिन्दी : 
*खेँ भाषा : 
*बांग्ला भाषा : 
*मराठी भाषा : 
*भोजपुरी भाषा : 
*उडिया भाषा : 
*गुजराती भाषा : 
*मणिपुरी भाषा : 
*रोमानी भाषा : 
*पञ्जाबी भाषा : 
*आसामी भाषा : 
*मैथिली भाषा : 
*द्रविड भाषात : 
*मेमेगु भाषा: 

## स्वया दिसँ
*संस्कृत

## पिनेयागु स्वापू
संस्कृत खँग्वसफू

## लिधंसा
पन्थ

**पन्थ** छगु संस्कृत भाषायागु खँग्वः खः। थ्व खँग्वलं छगू सामाजिक-सांस्कृतिक परम्परा यात म्हसीकि गुकिलि छुं खास व्यवहार व प्रथा, नैतिकता, मान्यता, हलिं म्हसीकिगु दृष्टिकोण, ग्रन्थ, पवित्र थाय्, भविष्यवाणि, आचार-विचार व संगठन दयाच्वनि। थन्याःगु मनूतेगु पुचलं आपालं थःगु दुजःतेत अलौकिक, दिव्य व आध्यात्मिक तत्व नाप स्वापू तयेत ग्वहालि याइ।

## खँग्वःयागु उत्पत्ति व छ्येलेज्या
### उत्पत्ति व विकास
थ्व खँग्वयागु छ्येलेज्या दक्ले न्ह्य संस्कृतय् जुगु ख। लिपा थ्व खँग्वयागु तत्सम खँग्वया रुपे यक्व भासे, यक्व कथलं छ्येलेज्या जुल। 
### छ्येलेज्या
थ्व खँग्वयागु छ्येलेज्या संस्कृतय् व संस्कृत नाप स्वापू दुगु व संस्कृत नं बुया वगु भाषे जुगु खने दु। नेपालभासय् थ्व खँग्वःयात पाहां खँग्वःया कथं छ्यलीगु या। 

## दसु
हलिमय् दयाच्वंगु छुं पन्थतेगु दसु थथे दु:
# सिख धर्मया खालसा पन्थ
# बुद्ध व हिन्दू धर्मया सहज पन्थ
# कबीर पन्थ
# जैन धर्मया तेरा पन्थ 
##दीगाम्बर तेरापन्थ
##श्वेताम्बर तेरापन्थ
# हिन्दू धर्मया नाथ पन्थ

## स्वयादिसँ
* सम्प्रदाय

पुचः:समाज
धुस्वाँ साय्‌मि

**धुस्वाँ साय्‌मि** (ने॰सं॰ १०५०-ने॰सं॰ ११२८) (गोविन्दबहादुर मानन्धर) नेपालभाषा, खेँ भाषा व हिन्दी भाषाय् च्वयादिम्ह छम्ह नांजाम्ह च्वमि ख। वय्‌कलं ने॰सं॰ १०७४य् मिसा नांयागु नेपालभाषाया उपन्यास च्वयादिल। थ्व नेपालभाषाया दक्ले न्हापांगु उपन्यास ख। वय्‌कःया दक्ले नांजागु सफू गंकी ख। 
## जीवनी
वय्‌कः विक्रम संवत् १९८७, जेठ १०गते झोछेँ, येँय्  नेपाःयाम्ह न्हापाम्ह पीएचडी डाक्टर नारायणबाबु मानन्धर व दानमाया मानन्धरया काय्‌या रुपय् बुयादिगु ख। वय्‌कलं वसुन्धरा मानन्धर नाप इहिपा यानादिल। वय्‌कःया ४म्ह काय् (डा. अरुण सायमी, डा. प्रकाश सायमी, दीपक सायमी, अनिल सायमी) व छम्ह म्ह्याय् दु। नेपाल सम्बत ११२८या थिंलाथ्व अष्टमी खुनु ७७ दंय् जंकोयागु ११ न्हु धुंका वय्‌कः हृदयघात जुया मदिया दिल।  

२००८ सालय् वय्‌कलं 'हिमाली क्रन्दन' एकाङ्की प्रकाशित यानादिल। वय्‌कलं ने सं १०७४य् नेपालभाषाया न्हापांगु उपन्यास 'मिसा' प्रकाशित यानदिल। २०५१ साल निसें २०५५ साल तक्क वय्‌कः नेपाल प्रज्ञाप्रतिष्ठानया प्राज्ञया रुपय् ज्या यानादिल। वय्‌कलं भारतय् आमन्त्रित प्राध्यापकया रूपय् नं ज्या यानादिल। वय्‌कलं थःगु नांजागु उपन्यास गंकी व थःगु कला वसुन्धराया नामं उपन्यासकमितेगु निंतिं 'गंकी-वसुन्धरा' सिरपा पलिस्था यानादिल। वय्‌कलं 'जनमत-दीपा सिरपा' नम् पलिस्था यानादिल। 

### सिरपा
वय्‌कलं महेन्द्रविद्याभूषण, प्रबल गोरखा दक्षिणबाहु, श्रेष्ठ सिरपा (निकः), मधुपर्क सम्मान-०६४  आदि सिरपा त्यानादिल। नेपालभाषा साहित्यय्  वय्‌कःयात 'साहित्य सुता'या नामं हनिगु या। वय्‌कः नेपालभाषा साहित्यय् उपन्यास सम्राट उपाधिं नं विभूषित जुयादीगु दु।

## साहित्य
वय्‌कलं नेपालभाषा, खेँ भाषा व हिन्दी भाषाय् च्वयादिल। वय्‌कःया च्वसुत अंग्रेजी व हिन्दीइ अनुवाद जुगु दु। 
### नेपालभाषाय्
वय्‌कलं नेपाल भाषाय् १३ स्वया अप्व उपन्यास,  स्वंगु चिनाखँ-मंका व निगु नाटक (त्रिवेणी व हृयाउँ मिखा) प्रकाशित यानादिल। वय्‌कःया गंकी उपन्यास दक्ले नांजागु उपन्यास जुवन। गंकी उपन्यास खेँ भाषा, हिन्दी व अङ्ग्रेजी भाषाय् अनुवाद जुल। वय्‌कःया नेपालभाषाय् खिलँ, मतिना, हृयाउँ स्वाँ, मैजु, गंकी, पासा, दीपा, पल्पसा, फिसया लिस, माखा, अगति, निभा, दिशा, न्ह्यानाच्वंगु लः खुसि जुइ, न्याफो स्वाँ, मुँ स्वाँ, ब्वाला आदि कृति प्रकाशित जुगु दु।

### खय् भाय्
वय्‌कःया खय् भासय् न्हेगु उपन्यास व स्वंगु चिनाखँ मंका प्रकाशित जुगु दु। खय् भासय् खरानीको बस्ती, मंगा, दीपा आदि सफूत वय्‌कलं च्वयादिल।

### हिन्दी भाषा
वय्‌कलं वाराणासी नं प्रकाशित जुइगु युगवाणी नं थःगु हिन्दी साहित्य यात्रा न्ह्यथनादिल। वय्‌कलं हिन्दीइ प्रकाशित यानादिगु उपन्यास 'मैं दासी मैं सराय' (सन् १९७४), 'रेत की दरार' (सन् १९७५) व 'जलजला' (सन् १९७६) ख। 'कविता का जंगल' व 'शब्दों का आकाश' वय्‌कःया नांजागु  हिन्दी चिनाखँ-मंका ख। वय्‌कलं नेपालभाषाय् च्वयादिगु 'गंकी' हिन्दीइ अनुवाद जुइ धुंकल।
### अंग्रेजी भाषा
वय्‌कःया गंकी अङ्ग्रेजीइ द इक्लिप्सया नामे अनुवाद जुगु दु।

## सफू धलः
*मिसा
*गंकी
*मतिना
*ह्याउँ स्वाँ
*मैजु
*पासा
*दीपा
*पल्पसा
*फिसःया लिसः
*माखा
*अगति
*निभाः
*न्ह्यानाच्वंगु लः खुसि जुइ
*न्याफो स्वाँ
*मूस्वाँ
*ब्वाला
*धुस्वांया कविता
*सर्ग्तय कुनातःम्ह न्या

## मेमेगु
वय्‌कलं भारतया निंतिं नेपाःया सांस्कृतिक सहचारीया रूपय् नं ज्या यानादिल। भारतीय च्वमि अम्रिता प्रितमं वय्‌कःयात नायः याना छगू 'अदालत' नांयागु उपन्यास च्वयादिगु दु।

## स्वयादिसँ
*नेपालभाषा साहित्य

## पिनेया स्वापूत
*वय्‌कः मदुबिलेया गोरखापत्रया बुखँ
*मेरेकविमित्र
*महानगर

पुचः:च्वमि व चिनाखँमि
पुचः:ने॰सं॰ ११२८य् मदुगु
पुचः:थिंलाथ्व ८य् मदुगु
नेपाल सम्बत ११२८

नेपाल सम्बत ११२८ नेपाल सम्बत कथं छगू दँ ख। थ्व दँय् जुगु झाकात थ्व कथं दु-
## मदुगु
### पोहेंलाथ्व
*पोहेंलाथ्व तृतीया:भाजु एदमन्द हिलारी, सगरमाथा दक्ले न्ह्यः गयादिम्ह।
### थिंलाथ्व
*थिंलाथ्व अष्टमी:धुस्वाँ साय्‌मि, नेपालभाषाया प्रथम उपन्यासकार व नांजाम्ह च्वमि।
### थिंलागा
*थिंलागा चतुर्थी:बेनजीर भुट्टो, पाकिस्तानयाम्ह न्हापायाम्ह प्रधानमन्त्री व प्रजातन्त्रवादी नेता।

पुचः:१२गु सदि
थिंलाथ्व अस्तमि

**थिंलाथ्व अष्टमी** नेपाल सम्बत कथं छगू तिथि ख। थ्व तिथिइ जुगु झाकात थ्व कथं दु-
## मदुगु
*नेपाल सम्बत ११२८: धुस्वाँ साय्‌मी

पुचः:अस्तमि
परशुराम

**परशुराम** हिन्दू धर्म कथं भगवान विष्णुया छम्ह अवतार ख। 

## खँग्वःयागु उत्पत्ति व छ्येलेज्या
### उत्पत्ति व विकास
थ्व खँग्वयागु छ्येलेज्या दक्ले न्ह्य संस्कृतय् जुगु ख। लिपा थ्व खँग्वयागु तत्सम खँग्वया रुपे यक्व भासे, यक्व कथं छ्येलेज्या जुल। थ्व खँग्वयागु छ्येलेज्या संस्कृतय् व संस्कृत नाप स्वापू दुगु व संस्कृत नं बुया वगु भाषे जुगु खने दु। 

## स्वया दिसँ
*हिन्दू धर्म

पुचः:हिन्दू धर्म

## शास्त्रय् दसु

**ऋग्वेदः सूक्तं १०.११०**
{{सायणभाष्यम्|
'समिद्धः' इत्येकादशर्चमेकादशं सूक्तं त्रैष्टुभम् । भार्गवो जमदग्निर्ऋषिः । तस्य पुत्रो रामो वा यः परशुराम इति प्रख्यातः । आप्रीसूक्तमिदम् । अतः समिदाद्याः सतनूनपातो नराशंसवर्जिताः प्रत्यृचं  देवताः । तथा चानुक्रान्तं--- समिद्ध एकादश जमदग्निस्तत्सुतो वा राम आप्रियः' इति । पशौ जामदग्न्यानामिदमाप्रीसूक्तं यद्वाविशेषण सर्वेषाम् । सूत्रितं च -- समिद्धो अद्येति सर्वेषां यथर्षि वा ' ( आश्व. श्रौ. ३. २ ) इति । अग्निचयनाङ्गभूते प्राजापत्ये पशौं सर्वेषां नित्यमिदमाप्रीसूक्तम् । सूत्रितं च - प्राजापत्ये तु जामदग्न्यः सर्वेषाम् ' ( आश्व. श्रौ. ३. २ ) इति ॥
समि॑द्धो अ॒द्य मनु॑षो दुरो॒णे दे॒वो दे॒वान्य॑जसि जातवेदः ।

**क्रियाधिकारः — एकादशोऽध्यायः**
स्थापनादीनि सर्वाणि विष्णुसूक्तेन कारयेत् ।। 11.80 ।।
(1)वामनो न पृथक् स्थाप्यस्सर्वमन्यत्खिलोक्तवत्।
परशुराम: 
महाबलक्षत्रवधाद्भूभारस्य निरासक: (1.) वामनाकृतिं क. ।। 11.81 ।।
जमदग्निसुतो रामो बभूवात्यन्तदारुण:।

**गर्गसंहिता — खण्डः ७ (विश्वजित्खण्डः) — अध्यायः १४**
सर्वेषां हरिभक्तानां प्रियो भक्तस्तु को हरेः ॥
एतन्मे ब्रूहि विप्रेंद्र त्वं परावरवित्तमः ॥३२॥
परशुराम उवाच -
त्वं प्रभो किं न जानासि लोकवत्पृच्छसेऽथ माम् ॥
लोकसंग्रहमेवारात्कुर्वन् विचरसि क्षितौ ॥३३॥

**चतुर्विंशतिनामप्रतिपादकचूर्णिका**
समर्पित सीता विवाहोत्सवानन्दं श्री गोविन्दम् ।
परशुराम भुजगर्व दर्प
निर्वापण तानुगतरण विजय वर्धिष्णुं।, श्री विष्णुम् ।

## लिधंसा
परा

**परा** संस्कृत, प्राकृत व संस्कृत भासं प्रभावित भासय् छ्येलिगु छगू उपसर्ग ख। संस्कृतय् छ्येलिगु २२पु मू उपसर्गय् थ्व छपु ख। थ्व उपसर्गया श्लोक थ्व कथं दु-

:**परा भृशेऽनाभिमुख्ये त्वराभिभवविक्रमे ।**
:**प्रशान्तावप्रसहने धर्षणे विद्रवे ऋषौ ॥**

## छ्येला
: १ भृशे – पराहन्ति ।   पराजितः ।  
: २ अनाभिमुख्ये – परागच्छति ।   पराह्ल् मुखः ।  
: ३ त्वरायाम् – परापतति ।  
: ४ अभिभवे – पराभवति । 
: ५ विक्रमे – पराक्रमति ।  
: ६ प्रशान्तौ – परैति ।  
: ७ अप्रसहने – अध्ययनात् पराजयते ।  सोढुं न शक्नोति इत्यर्थः ।  
: ८ धर्षणे – प्रसभं परादृशः ।  
: ९ ॠषौ – पराशरः । 

## स्वयादिसँ
* उपसर्ग

पुचः:उपसर्ग
परिग्रह

**परिग्रह** छगु संस्कृत भाषायागु खँग्वः  खः। थ्व खँग्वःयात आपालं जैन धर्मया ग्रन्थय् छ्यलातःगु खनेदु। छुं नं वस्तुयात लोभया कथं थःगु धाइगु विचाःयात परिग्रह धाइ। 

## खँग्वःयागु उत्पत्ति व छ्येलेज्या
### उत्पत्ति व विकास
थ्व खँग्वयागु छ्येलेज्या दक्ले न्ह्य संस्कृतय् जुगु ख। लिपा थ्व खँग्वयागु तत्सम खँग्वया रुपे यक्व भासे, यक्व कथलं छ्येलेज्या जुल। 
### छ्येलेज्या
जैन धर्मय् निता परिग्रहया खँ कनातःगु दु: अन्तरंग व बाह्य। थ्व खँग्वःयात तत्त्वार्थसूत्र, सर्वार्थसिद्धि, राजवार्तिक, समयसार आदि ग्रन्थय् परिभाषित यानातःगु दु। तत्त्वार्थसूत्रय् थुकियात मूर्छानाप तुलना यानातःगु दु धाःसा सर्वार्थसिद्धिइ लोभं छुं वस्तुयात थःगु धका काइगुयात परिग्रहया गुण धयातःगु दु। 

## स्वया दिसँ
* जैन धर्म
* अपरिग्रह

## पिनेयागु स्वापू
* जैनकोष
* जैनेन्द्र सिद्धान्त कोष
* राजवर्तिकम्

पुचः:जैन धर्म
परोपकार

**परोपकार** नेपाःया समाजसेवी दयावीरसिंह कंसाकारं स्थापना यानादीगु छगू समाज सेवा संस्था ख। थ्व संस्थां ब्वंकुथि, एम्बुलेन्स, अनाथालय आदि सेवा बीगु या। थ्व संस्थाया नां संस्कृत खँग्वः परोपकारं वःगु खः गुकिया अर्थ थः स्वया मेपिनिगु भिंगु यायेगु ज्या ख। 

## स्वया दिसँ
*समाज सेवा
परोपदेशे

**परोपदेशे** छगु संस्कृत भाषायागु खँग्वः  खः। थ्व खँग्वःयागु  छ्येलेज्या येक्व सफू व स्तोत्रय् जुगु दु।

## खँग्वःयागु उत्पत्ति व छ्येलेज्या
### उत्पत्ति व विकास
थ्व खँग्वयागु छ्येलेज्या दक्ले न्ह्य संस्कृतय् जुगु ख। लिपा थ्व खँग्वयागु तत्सम खँग्वया रुपे यक्व भासे, यक्व कथलं छ्येलेज्या जुल। 
### छ्येलेज्या

थ्व खँग्वयागु छ्येलेज्या संस्कृतय् व संस्कृत नाप स्वापू दुगु व संस्कृत नं बुया वगु भाषे जुगु खने दु।
* दसु — ननु च क्रियमाणेऽपि रस्य यकारात् **परोपदेशे** प्राप्नोत्येव। 
* दसु — **परोपदेशे** कुशला भवन्ति बहवो जनाः। 
* दसु — **परोपदेशे** विस्पष्टं शिष्टाः सर्वे भवन्ति च। 
* दसु — **परोपदेशे** कुशला प्रभवन्ति नराः किल। 
* दसु — 2-20 Ro_I,93-94 {5/30} ** हकारस्य **परोपदेशे** अड्ग्रहणेषु हग्रहणम् **। 

## मेमेगु भाषे छ्येलिगु रुप
मेमेगु भाषे थ्व खँग्वयात छ्येलिगु रुप थ्व कथलं दु 
*नेपाल भाषा : 
*पालि : 
*हिन्दी : 
*खेँ भाषा : 
*बांग्ला भाषा : 
*मराठी भाषा : 
*भोजपुरी भाषा : 
*उडिया भाषा : 
*गुजराती भाषा : 
*मणिपुरी भाषा : 
*रोमानी भाषा : 
*पञ्जाबी भाषा : 
*आसामी भाषा : 
*मैथिली भाषा : 
*द्रविड भाषात : 
*मेमेगु भाषा: 

## स्वया दिसँ
*संस्कृत

## पिनेयागु स्वापू
संस्कृत खँग्वसफू

## लिधंसा
खाता

**खाता** धाःगु मनु द्यनित दयेकातःगु छगू वस्तु ख। 

## स्वया दिसँ
*छेँ

पुचः:छेँ
पशु

पशु धयागु छ्गू जीव ख: सुनां थःगु नसा थःथम्हं देकीमखु। आःराया नितिं पशुत मेमेगु जीवयातः नै। पशुया द्वलन्द्वः खालत दु। मनुतेसं छुं पशुतेत गृहस्थीकरण याना लहिनातयेगु या। थन्यागु पशुतयेत चौपाया धाइ। थथे पशु लहिनिगु ज्यायात जवाःज्या धाइ। 

## प्रकार
पशुतेत थीथी कथं बायेछिं। छुं पशु थ्व कथंया पुचलय् ला-
* बमू
** सिंह
** धुँ 
** ख्वाँयधुं 
** चिताधुँ वा तिँधुँ (Leopard)
** माकःधुँ (Bear)
** वँसिप्वलधुँ वा गुंखिचा (Wolf) 
** धों (Jackal)
* लहिनातःगु पेपांचू
** सा
** मेय्
** द्वहँ
** सल
** किसि
** खिचा
** भौ
** उंथ
** भुखाचा
** दुगुचा
** फइ
** संफइ (Tibetan sheep) (दुम्बा: छजाति संफइ)
** च्वलय्
** च्वाम्वःसा (Yak)
** थेमासल (Mule)
* घाँय् नइपिं गुं पशु
** बंमेय्
** धिर्मेय्
** कस्तूसा (Musk deer)
** चलाचा (Deer)
** तेन्हुसा (Antelope)
** खराः/ खराचा
* चुसा (Porcupine)
* छुँ
** क्वपिछुँ
** घ्वंछुँ
** तिछुँ
** धुकूछुँ
** बुँछुँ
** ब्वछुँ
** नवःछुँ/नवःचा (Mongoose)

## स्वयादिसँ
* प्राणी

पुचः:प्राणी
यौता

**यौता** प्यता खेय् छता ख। थ्व खे यन्ता व इताया दथुया निखेय् छखे व वन्ताया अःखः खे ख। बँग्वाराय् थ्व खेसं सूर्द्यः सनिलय् क्वबाइ।

## स्वयादिसँ
*खे

पुचः:खे
पञ्चतन्त्र

**पञ्चतन्त्र बाय् पञ्चतन्त्रम्** छगु संस्कृत भाषाया नैतिक चेतनाया सफू ख। 

## खँग्वःयागु उत्पत्ति व छ्येलेज्या
### उत्पत्ति व विकास
थ्व खँग्वयागु छ्येलेज्या दक्ले न्ह्य संस्कृतय् जुगु ख। लिपा थ्व खँग्वयागु तत्सम खँग्वया रुपे यक्व भासे, यक्व कथलं छ्येलेज्या जुल। थ्व खँग्वः निपु संस्कृत खँग्वः पञ्च व तन्त्रम् स्वाना दयावःगु ख। थ्व खँग्वयागु छ्येलेज्या संस्कृतय् व संस्कृत नाप स्वापू दुगु व संस्कृत नं बुया वगु भाषे जुगु खने दु। नेपालभासय् पाहाँ खँग्वःया कथं पञ्चतन्त्र खँग्वः छ्यलीगु या। 

## ब्वथला
पञ्चतन्त्रयात न्याःगु तन्त्र (भाग)य् ब्वथलातःगु दु। 

# **मित्रभेद** (मित्रतेगु दथुइ मनमुटाव व बायावनिगु।)
# **मित्रलाभ** बाय् **मित्रसम्प्राप्ति** (मित्र प्राप्ति व उकिया लाभ।)
# **काकोलुकीय** (शत्रु नाप परिस्थितिवश मैत्री सम्बन्ध स्थापित जुसां वनाप सावधान च्वनिगु व गुप्तचरतेगु भूमिकाया महत्त्व।)
# **लब्धप्रणाश** (शत्रुया विजययात सिधेकेगु खँ।)
# **अपरीक्षित कारक** (न्हापा हे परख मजूगु बाय् मस्यूगु खँयात याये न्ह्यः सावधान जुइमाःगु व हथाय् चाःसें पलाः मछिनिगु खँ।)

## स्वया दिसँ
*संस्कृत
पाताल

हिन्दू धर्मय् पाताल धाःगु पृथ्वी स्वया क्वे लाःगु ७गु सतह ख। 

 
पातालय् ७गु थाय् वा लोक दै। 

 
थ्व लोकय् दकले क्वे नागलोक दै। दानव, दैत्य, यक्ष व नाग पातालय् बास याइ। 
 

## खँग्वःयागु उत्पत्ति व छ्येलेज्या
### उत्पत्ति व विकास
थ्व खँग्वयागु छ्येलेज्या दक्ले न्ह्य संस्कृतय् जुगु ख। लिपा थ्व खँग्वयागु तत्सम खँग्वया रुपे यक्व भासे, यक्व कथलं छ्येलेज्या जुल। 
### छ्येलेज्या

थ्व खँग्वयागु छ्येलेज्या संस्कृतय् व संस्कृत नाप स्वापू दुगु व संस्कृत नं बुया वगु भाषे जुगु खने दु। 
## मेमेगु भाषे छ्येलिगु रुप

## स्वया दिसँ
*हिन्दू धर्म

## लिधंसा

## शास्त्रय् दसु

**गणेशपुराणम् — खण्डः २(क्रीडाखण्डम्) — अध्यायाः ०६६-०७०**
प्रवर्तिता असृङ्नद्यो भग्ना सेना तु काश्यपी । 
तत एका महाकृत्या दरीवक्त्रा नभःस्पृशी ॥६॥ 
करालकेशी पाताल चरणा पर्वतस्तना। 
आगता देवसेनाया रक्षणार्थं ममान्तिकम् ॥७॥ 
खड्गेन निहता सा तु विव्यथे नैव किंचन ।

**गरुडपुराणम् — आचारकाण्डः — अध्यायः १५**
कारणं च समुद्राणां वृक्षाणां कारणं तथा ॥ 15.59 ॥
कारणं वीरुधां चैव लोकानां कारणं तथा ॥
पाताल कारणं चैव देवानां कारणं तथा ॥ 15.60 ॥
सर्पाणां कारणं चैव श्रेयसां कारणं तथा ॥
पशूनां कारणं चैव सर्वेषां कारणं तथा ॥ 15.61 ॥

**तत्त्ववैशारद्यां विभूतिपादः**
भुवनज्ञानं सूर्ये संयमात्॥3.26॥

भुवनज्ञानं सूर्ये संयमात्। आ ध्रुवादितो मेरुपृष्ठात्। तद् एवम् अनेन संग्रहश्लोकान्तेन संक्षेपतः सप्त लोकान् उपन्यस्य विस्तरेणाह --- तत्रावीचेर् इति। घनशब्देन पृथिव्य् उच्यते। भूमिः स्थानम् इत्य् अर्थः। एते महानरका अनेकोपनरकपरिवारा बोद्धव्याः। एतान् एव नामान्तरेणोपसंहरति --- महेति। तस्य सूर्यप्रचाराद् रात्रिंदिवं लग्नम् इव वर्तते। यम् एवास्य भागं सूर्यस् त्यजति तत्र रात्रिः। यम् एव भागम् अलंकरोति तत्र दिनम् इति। सकलजम्बूद्वीपपरिमाणम् आह --- तद् एतद् योजनशतसाहस्रम्। किंभूतं योजनानां शतसाहस्रम् इत्य् आह --- सुमेरोर् दिशि दिशि तदर्धेन पञ्चाशद्योजनसहस्रेण व्यूढं संक्षिप्तम्। यतोऽस्य मध्यस्थः सुमेरुः समुद्राश् च सर्षपराशिकल्पा इति द्विगुणा द्विगुणा इति संबन्धः। यथा सर्षपराशिर् न व्रीहिराशिर् इवोच्छ्रितो नापि भूमिसमस् तथा समुद्रा अपीत्य् अर्थः। विचित्रैः शैलैर् अवतंसैर् इव सह वर्तन्त इति सविचित्रशैलावतंसा द्वीपाः। तद् एतत् सर्वं सद्वीपविपिननगनगरनीरधिमाला…

**पञ्चतन्त्रम् ०४क**
कस्मिंश्चिद् वने चतुर्दंतो नाम महा-गजो यूथाधिपः प्रतिवसति स्म। तत्र कदाचिन् महत्य् अनावृष्टिः सञ्जाता प्रभूत-वर्षाणि यावत्। तया तडाग-ह्रद-पल्वल-सरांसि शोषम् उपगतानि। अथ तैः समस्त-गजैः स गजराजः प्रोक्तः-देव! पिपासाकुला गज-कलभा मृत-प्राया अपरे मृताश् च। तद् अन्विष्यता कश्चिज् जलाशयो यत्र जल-पानेन स्वस्थता व्रजंति।
ततश् चिरं ध्यात्वा तेनाभिहितम्-अस्ति महा-ह्रदो विविक्ते प्रदेशे स्थल-मध्य-गतः पाताल-गंगा-जलेन सदैव पूर्णः। तत् तत्र गम्यता इति।
तथानुष्ठिते पञ्चरात्रम् उपसर्पद्भिः समासादितस् तैः स ह्रदः। तत्र स्वेच्छया जलम् अवगाह्यास् तम् अनवेलायां निष्क्रांताः। तस्य च ह्रदस्य समंताच् छशक-बिलानि असंख्यानि सुकोमल-भूमौ तिष्ठंति। तान्य् अपि समस्तैर् अपि तैर् गजैर् इतस् ततो भ्रमद्भिः परिभग्नानि। बहवः शशकाः भग्न-पाद-शिरो-ग्रीवा विहिताः। केचिन् मृताः केचिज् जीव-शेषा जाताः।

## लिधंसा