open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
बुखँ

**बुखँ** (अङ्ग्रेजी भाय्: News) धयागु वर्तमान घटना, विषय, वा समस्याया खँय् जानकारी खः। थ्व जानकारी थीथी माध्यमं, गथेकि बुखँपौ (Newspaper), टेलिभिजन, रेडियो, वा इन्टरनेट मार्फत मनूतय्के थ्यंकी। बुखँयागु मू उद्देश्य समाजस जुयाच्वंगु घटनाया बारेय् जनतायात सुसूचित यायेगु खः।

नेपाल भासय् बुयावंगु खँयात "बुखँ" धाइ। बुखँ व पत्रकारिता (Journalism) लोकतन्त्रया प्यंगूगु अंग (Fourth Estate) खः, छाय्धाःसा थुकिलि सरकार व समाजयात लिधंसे च्वनेगु ज्या याइ।

## इतिहास
बुखँया इतिहास मानव सभ्यता तिबि हे पुलां दु।
* **मौखिक परम्परा:** न्हापा-न्हापा च्वयेगु कला विकास मजुइ न्ह्यः, मनूतय्सं छम्हं मेम्हसित खँ कनाः बुखँ बिय्-काये याइगु खः।
* **ल्हहँ पौ (Acta Diurna):** प्राचीन रोमय् जुलियस सिजरया पालय् सरकारं "एक्टा डिउर्ना" (Acta Diurna) नांयागु ल्वहँ पौ सार्वजनिक थासय् तयेगु यानाहल, गुकिलि सरकारी निर्णय व ल्वापुया बुखँ च्वयातःगु दइगु खः।
* **बुखँपौ (Newspaper):** १५गु शताब्दीइ "छापाखाना" (Printing Press) या आविष्कार जुइवं बुखँपौया युग सुरु जुल। जर्मनीया "रिलेसन" (Relation) हलिमया न्हापांगु बुखँपौ खः, गुगु सन् १६०५ य् पिहाँ वःगु खः।
* **रेडियो व टेलिभिजन:** २०गु शताब्दीइ रेडियो व टेलिभिजनया आविष्कारं बुखँयात अझ याकनं व प्रभावकारी दयेकल।
* **डिजिटल युग:** २१गु शताब्दीइ इन्टरनेट व सामाजिक सञ्जाल (Social Media) या कारणं बुखँ पलभरय् हे हलिम न्यंकं थ्यनीगु जुल।

## बुखँया ताजि
बुखँयात मू कथं निगु भागय् ब्वथले छिं:
# **हार्ड न्युज (Hard News):** थ्व गम्भीर व तत्काल महत्त्वपूर्ण जुइगु बुखँ खः। दसु: राजनीति, हताः, अपराध, व अर्थतन्त्र।
# **सफ्ट न्युज (Soft News):** थ्व मनोरन्जन, कला, जीवनशैली, व मानवीय रुचि नाप स्वाःगु बुखँ खः।

विषयया आधारय् बुखँयात थुकथं ब्वथले छिं:
* **राजनीतिक बुखँ:** सरकार, चुनाव, व नीति नाप स्वाःगु।
* **व्यापारिक बुखँ:** शेयर बजार, कम्पनी, व अर्थतन्त्र नाप स्वाःगु।
* **कासा बुखँ:** फुटबल, क्रिकेट, व मेमेगु कासा नाप स्वाःगु।
* **मौसम बुखँ:** वा वइगु, फय् वइगु, व तापक्रम नाप स्वाःगु।

## बुखँया तत्त्व
छुं नं घटना "बुखँ" जुइत उकिलि क्वय् बियातःगु गुण दये माः:
* **सामयिकता (Timeliness):** घटना आः नाप्ं जूगु जुइ माः। पुलांगु खँ बुखँ जुइ मखु।
* **निकटता (Proximity):** घटना पाठक वा दर्शकया थाय् नाप सतीगु जुइ माः।
* **महत्त्व (Impact):** घटनां गुलि मनूतय्त असर याइ, उलि हे व तःधंगु बुखँ जुइ।
* **द्वन्द्व (Conflict):** ल्वापु, विवाद, वा हताःया खँय् मनूतय्गु रुचि दइ।
* **विचित्रता (Oddity):** "खिचां मनूयात न्यात धाःसा व बुखँ मखु, तर मनूनं खिचायात न्यात धाःसा व बुखँ खः।" आजुचाःगु घटना बुखँ जुइ।

## नेपालय् बुखँया इतिहास
नेपालय् आधुनिक बुखँया इतिहास "गोरखापत्र" (Gorkhapatra) निसें सुरु जुइ।
* **गोरखापत्र:** वि.सं. १९५८ (सन् १९०१) य् राणा प्रधानमन्त्री देव शमशेरया पालय् गोरखापत्रया प्रकाशन सुरु जुल। थ्व नेपालया दकलय् पुलांगु बुखँपौ खः।
* **नेपाल भाषा पत्रकारिता:** नेपाल भासय् पत्रकारिताया इतिहास नं तसकं महत्त्वपूर्ण दु। धर्मादित्य धर्माचार्ययात नेपाल भाषा पत्रकारिताया जनक मानय् याइ। वय्कलं "बुद्ध धर्म" नांयागु पत्रिका पिकयादीगु खः।

## लिधंसा

पुचः:बुखँ
दृश्य कला

**दृश्य कला** (अङ्ग्रेजी: Visual Arts) धयागु कलाया छगू अज्याःगु ख्यः खः गुकियात मू रुपं "खने दुगु" (Visual) माध्यमं प्वंकेगु या। थुकिलि किपा (Painting), मूर्तिकला (Sculpture), वास्तुकला (Architecture), फोटोग्राफी, व थीथी कथंया हस्तकला (Crafts) ला।

दृश्य कलाया विपरीत, "प्रदर्शन कला" (Performing Arts) दइ, गथेकि म्ये, प्याखं, व नाटक, गुकियात "स्वयेगु" स्वया अप्व "अनुभव" यायेगु जुइ। दृश्य कलाया मू उद्देश्य मनूया भावना, बिचाः, व सौन्दर्ययात भौतिक रुप बीगु खः।

## दृश्य कलाया ताजि
दृश्य कलायात थीथी विधाय् ब्वथले छिं:

### १. चित्रकला
**चित्रकला** दृश्य कलाया दकलय् पुलांगु व नांजाःगु रुप खः। थुकिलि रङ्ग, ब्रस, व भ्वं वा क्यानभास छ्यलाः किपा दयेकेगु या।
* **माध्यम:** चिकं किपा (Oil painting), ल रङ्ग (Watercolor), एक्रिलिक (Acrylic) आदि।
* **शैली:** यथार्थवाद (Realism), अमूर्त कला (Abstract Art), व आधुनिक कला।
* नेपालय् "पौभा" वा "थान्का" चित्रकला तसकं नांजाः।

### २. मूर्तिकला
**मूर्तिकला** स्वंगू आयाम (3D) दुगु कला खः। थुकिलि ल्वहँ (Stone), सिँ (Wood), धातु (Metal), वा चा (Clay) छ्यलाः आकृति दयेकेगु या।
* युरोपय् माइकलएन्जेलो (Michelangelo) या मूर्तिकला नांजाः।
* नेपाल मण्डलया नेवाः मूर्तिकला, विशेष यानाः "कँय्" (Bronze) या द्यःया मूर्तित हलिम न्यंकं प्रसिद्ध दु।

### ३. वास्तुकला
**वास्तुकला** धयागु छेँ, देगः, व मेमेगु संरचनाया डिजाइन यायेगु कला खः। थ्व कला सुन्दर जक मखुसें "बलाःगु" व "उपयोगी" नं जुइ माः।
* **दसु:** पिरामिड (इजिप्ट), ताज महल (भारत), व न्यातपोल देगः (नेपाः)।

### ४. फोटोग्राफी
१९गु शताब्दीइ क्यामेराया आविष्कार जुइवं **फोटोग्राफी** छगू न्हुगु दृश्य कलाया रुपय् स्थापित जुल। थुकिलि "जः" (Light) व "लेन्स" (Lens) छ्यलाः क्षणयात मुंकेगु ज्या जुइ।

### ५. हस्तकला (Crafts)
थुकिलि ल्हातं दयेकातःगु वस्तुत ला, गुगु सुन्दर नं दइ व छ्यले नं छिं। दसु: चाया थल (Pottery), थायेज्या (Weaving), व लुँ-वहःया तिसा (Jewelry)।

## कलाया तत्वत
दृश्य कलाया निर्माण यायेत छुं आधारभूत तत्वत माः:
* **ध्वः (Line):** किपाया सिमाना दयेकेत।
* **आकार (Shape):** बस्तुया रुप (गथेकि प्यकुंलाः, चाकः)।
* **रङ्ग (Color):** भावना व मुड (Mood) क्यनेत।
* **टेक्स्चर (Texture):** बस्तुया सतह "पेचूगु" (Smooth) वा "छाःगु" (Rough) दु धकाः क्यनेत।

## नेपालय् दृश्य कला
नेपाल, विशेष यानाः नेपाः स्वनिगः, दृश्य कलाया भण्डार खः।
* **पौभा:** थ्व नेवाः तजिलजिया धार्मिक चित्रकला खः। थुकिलि द्यःतय्गु किपा व मन्दः दयेकेगु या।
* **सिँ ज्या:** नेवाः वास्तुकलाया झ्याः, लुखा, व थां आदिय् तसकं भिंगु सिँ ज्या खनेदु।
* **धातु कला:** यलया थीथी कलाकारतय्गु मूर्ति दयेकेगु कला विश्व प्रसिद्ध दु।

## लिधंसा

पुचः:कला
माइकल फ्याराडे

**माइकल फ्याराडे** (अङ्ग्रेजी: Michael Faraday; २२ सेप्टेम्बर १७९१ – २५ अगस्ट १८६७) छम्ह अङ्ग्रेज वैज्ञानिक खः। वय्कःयात विद्युतचुम्बकत्व (Electromagnetism) व विद्युत-रसायन (Electrochemistry) या ख्यलय् यानादीगु योगदानया निंतिं लुमंकेगु या।

फ्याराडेया औपचारिक शिक्षा तसकं म्हो जक दुगु खःसां, वय्कः इतिहासया दकलय् प्रभावशाली वैज्ञानिक मध्ये छम्ह जुयादिल। वय्कलं "विद्युतचुम्बकीय प्रेरण" (Electromagnetic induction), "डायम्याग्नेटिजम" (Diamagnetism), व "विद्युत विच्छेदन" (Electrolysis) या सिद्धान्तत लुइकादिल। वय्कःया अनुसन्धानं हे "विद्युत मोटर" (Electric motor) व "जेनेरेटर" (Generator) या प्रविधियात सम्भव जुल।

## न्हापांगु जीवन
माइकल फ्याराडेया जन्म लण्डनया "न्युइङ्गटन बट्स" (Newington Butts) य् छगू गरिब परिवारय् जूगु खः। वय्कःया अबु नँ-या ज्यायाइम्ह (Blacksmith) खः। गरिबीया कारणं फ्याराडें प्राथमिक शिक्षा स्वया अप्व ब्वने मखन।

१४ दँया उमेरय् वय्कः छगू सफू पसलय् "सफू ताइम्ह" (Bookbinder) या रुपय् ज्या यानादिल। थ्व ७ दँया ईलय् वय्कलं यक्व विज्ञानया सफूत ब्वनेखन, गुकिं वय्कःया मनय् विज्ञान प्रति रुचि ब्वलन। विशेष यानाः विद्युत (Electricity) या बारेय् ब्वनेगु वय्कःयात यःगु खः।

## वैज्ञानिक जीवन
सन् १८१२ य्, फ्याराडें उगु इलय् नांजाःम्ह रसायनशास्त्री **[[हम्फ्री डेभी]]** (Humphry Davy) यागु प्रवचन (Lecture) न्येनेखन। फ्याराडें उगु प्रवचनया आधारय् ३०० पौयागु नोट तयार यानाः डेभीयात छ्वयाबिल। डेभी थ्व ज्या खनाः प्रभावित जुयादिल व फ्याराडेयात "रोयल इन्स्टिच्युसन" (Royal Institution) य् थः सहायकया रुपय् ज्या बियादिल।

थुकथं फ्याराडेया वैज्ञानिक यात्रा सुरु जुल।

## मू लुइकेज्यात
फ्याराडेया योगदानतयात मू कथं निगु ख्यलय् ब्वथले छिं:

### विद्युत व चुम्बकत्व (Electricity and Magnetism)
* **विद्युत मोटर (Electric Motor):** सन् १८२१ य् फ्याराडें "विद्युत चुम्बकीय रोटेसन" (Electromagnetic rotation) या आविष्कार यानादिल। थ्व हे लिपा वनाः विद्युत मोटरया आधार जुल।
* **विद्युतचुम्बकीय प्रेरण (Electromagnetic Induction):** सन् १८३१ य् फ्याराडें छगू तःधंगु लुइकेज्या यानादिल। वय्कलं क्यनादिल कि यदि चुम्बकीय क्षेत्र (Magnetic field) य् हिउपाः वल धाःसा उकिं विद्युत उत्पादन याये फइ। थ्व सिद्धान्तयात "फ्याराडेया नियम" (Faraday's Law) धाइ। थ्व हे सिद्धान्तया आधारय् "ट्रान्सफर्मर" (Transformer) व "जेनेरेटर" दयेकेगु या।
* **फ्याराडे केज (Faraday Cage):** वय्कलं लुइकादिल कि छगू चालक (Conductor) या दुने विद्युत क्षेत्र (Electric field) शून्य दइ। थ्व सिद्धान्तयात छ्यलाः आः संवेदनशील उपकरणतय्त सुरक्षित तयेगु या।

### रसायनशास्त्र (Chemistry)
* **बेन्जिन (Benzene):** फ्याराडें सन् १८२५ य् "बेन्जिन" नांयागु रसायन लुइकादिल।
* **विद्युत विच्छेदन (Electrolysis):** वय्कलं विद्युत विच्छेदनया नियमत (Laws of Electrolysis) प्रतिपादन यानादिल। वय्कलं हे "एनोड" (Anode), "क्याथोड" (Cathode), "इलेक्ट्रोड" (Electrode), व "आयन" (Ion) थें न्याःगु खँग्वःत प्रचलनय् हलादिल।

## लुमन्ति
विद्युतया ख्यलय् वय्कःया योगदानया सम्मानय्, "क्यापासिटेन्स" (Capacitance) या युनिटयात **"फ्याराड"** (Farad, symbol: F) नां बियातःगु दु। अल्बर्ट आइन्स्टाइन (Albert Einstein) नं थःगु कार्यकक्षया अंगलय् आइज्याक न्युटन व जेम्स क्लर्क म्याक्सवेल नापं फ्याराडेया किपा नं तयातःगु खः।

वय्कः तसकं धार्मिक व विनयी स्वभावयाम्ह खः। बेलायती सरकारं वय्कःयात "सर" (Knighthood) या उपाधि बिइत्यंबलय् वय्कलं अस्वीकार यानादिल। वय्कःया मृत्यु २५ अगस्ट १८६७ य् जुल।

## लिधंसा

पुचः:जीवनी
फोतोन

**फोटोन बाय् फोतोन** (अङ्ग्रेजी: Photon; ग्रीक भाषाया "फोस" *phôs* अर्थात "जः" खँग्वः नं वःगु) जः (Light) व मेमेगु विद्युतचुम्बकीय विकिरण (Electromagnetic radiation) या दकलय् चिधंगु कण वा "क्वान्टम" (Quantum) खः।

भौतिकशास्त्रय्, फोटोनयात "आधारभूत कण" (Elementary particle)या कथं काइ। थुकिया "मास" (Mass) शून्य जुइ व थ्व न्ह्याबिलें "जःया गति" (Speed of light, c) य् जुयाच्वनि। फोटोनं उर्जा (Energy) व मोमेन्टम (Momentum) ज्वनाः वनी, तर थुकिया विद्युत चार्ज (Charge) शून्य दइ।

## इतिहास
फोटोनया अवधारणा भौतिकशास्त्रय् तसकं महत्त्वपूर्ण दु।
* **न्युटनया बिचाः:** १७गु शताब्दीइ आइज्याक न्युटन (Isaac Newton) नं जः धयागु चि-चिधंगु कणतय्गु (Corpuscles) प्रवाह खः धकाः धयादीगु खः।
* **तरङ्ग सिद्धान्त:** लिपा, १९गु शताब्दीइ प्रयोगतय्सं क्यन कि जः धयागु कण मखुसें "तरङ्ग" (Wave) खः।
* **आइन्स्टाइनया क्रान्ति:** सन् १९०५ य् अल्बर्ट आइन्स्टाइन (Albert Einstein) नं "जः-विद्युत प्रभाव" (Photoelectric effect) या ब्याख्या यानादिल। वय्कलं धयादिल कि जः केवल तरङ्ग जक मखु, थ्व उर्जाया चि-चिधंगु प्वः (Packets) कथं नं व्यवहार याइ। थ्व उर्जाया प्वःयात हे लिपा "फोटोन" धकाः नां बिल। थ्व ज्याया निंतिं आइन्स्टाइनयात नोबेल सिरपा (Nobel Prize) लःल्हाःगु खः।

## मू गुणत (Properties)
फोटोनया मू विशेषता थुकथं दु:
# **मास (Mass):** फोटोनया "रेस्ट मास" (Rest mass) शून्य (0) जुइ। थ्व हे कारणं थ्व अल्याख हाकः तक वने फु।
# **गति (Speed):** निर्वात (Vacuum) य् फोटोनया गति 299,792,458 मिटर प्रति सेकेन्ड जुइ, गुकियात c धाइ।
# **चार्ज (Charge):** फोटोनया विद्युत चार्ज शून्य जुइ, उकिं थ्व विद्युत क्षेत्र वा चुम्बकीय क्षेत्रं प्रभावित जुइ मखु।
# **स्पिन (Spin):** फोटोन छगू "बोसोन" (Boson) कण खः व थुकिया स्पिन १ दइ।

## उर्जा व मोमेन्टम
फोटोनया उर्जा (E) व उकिया आवृत्ति (Frequency, f) दथुइ तप्यंक स्वापू दइ। म्याक्स प्लाङ्क (Max Planck) या सुत्र कथं:

:E = hf

थन h धयागु "प्लाङ्कया कन्स्ट्यान्ट" (Planck's constant) खः।
थुकिया अर्थ खः कि, जःया रङ्ग (Color) वा आवृत्ति गुलि अप्व दइ (गथेकि वाउँगु वा बैजनी), फोटोनया उर्जा उलि हे अप्व दइ। ह्याउँगु (Red) जःया फोटोनया उर्जा म्हो दइ।

## तरङ्ग-कण द्वैतवाद (Wave-Particle Duality)
फोटोनया दकलय् आजुचाःगु गुण धयागु "तरङ्ग-कण द्वैतवाद" खः। थुकिया अर्थ खः कि फोटोनं गबलें "तरङ्ग" (Wave) थें व्यवहार याइ (दसु: इन्टरफेरेन्स, डिफ्याक्सन), अले गबलें "कण" (Particle) थें व्यवहार याइ (दसु: फोटोइलेक्ट्रिक इफेक्ट)।

## उत्पत्ति
फोटोनत थीथी प्राकृतिक प्रक्रिया पाखें दयावइ:
* **एटोमिक ट्रान्जिसन:** छगू इलेक्ट्रोन (Electron) थःगु तःजाःगु उर्जा तलं (High energy level) क्वय्‌या उर्जा तलय् (Low energy level) कुहाँ वइ, उबलय् उकिं उर्जाया रुपय् फोटोन पिकाइ।
* **नाभिकीय प्रतिक्रिया:** सूर्यया दुने जुइगु फ्युजन (Fusion) प्रक्रियाय् त-तःधंगु मात्रामा फोटोनत (गामा किरण) उत्पन्न जुइ, गुगु लिपा जःया रुपय् पृथ्वीइ थ्यनी।

## छ्येलेज्या
* **लेजर (Laser):** लेजर प्रविधिइ छगू हे आवृत्ति (Frequency) दुगु फोटोनतय्गु बाहाः छ्यली।
* **दृष्टि (Vision):** झीगु मिखाया रेटिनाय् फोटोन थ्यनेवं हे झीसं खने फइ। मिखां फोटोनया उर्जायात विद्युत सङ्केतय् हिलाः न्हेपूइ छ्वइ।
* **सञ्चार:** अप्टिकल फाइबर (Optical Fiber) य् फोटोनया माध्यमं डाटा (Data) छ्वयेगु या।
* **सौर्य उर्जा (Solar Energy):** सोलार प्यानलय् फोटोनं हे इलेक्ट्रोनयात "धक्का" बियाः विद्युत उत्पादन याइ।

## लिधंसा

पुचः:अप्तिक्स
पुचः:भौतिकशास्त्र
एद्रियातिक सागर

**एद्रियातिक सागर बाय् समुद्र** (अङ्ग्रेजी: Adriatic Sea) भूमध्यसागर (Mediterranean Sea) यागु छगू ब्व खः। थ्व समुद्रं इटालियन प्रायद्वीप (Italian Peninsula) यात बाल्कन प्रायद्वीप (Balkan Peninsula) नाप ब्यागलं याइ। थ्व समुद्रया नां इटालियन नगर "एड्रिया" (Adria) या नामं तःगु खः।

एड्रियाटिक समुद्रया सिमानाय् इटाली, स्लोभेनिया, क्रोएसिया, बोस्निया व हर्जगोभिना, मोन्टेनेग्रो, व अल्बानिया ला। थ्व समुद्र व्यापार, यातायात, व पर्यटनया निंतिं तसकं महत्त्वपूर्ण दु।

## भूगोल
एड्रियाटिक समुद्र उत्तर-पश्चिम निसें दक्षिण-पूर्व तक करिब ८०० किलोमिटर (५०० माइल) ताःहाकः दु। थुकिया औसत ब्या  १६० किलोमिटर दु।

* **[[ओत्राण्टो जलसन्धि|ओत्रान्तो]] धः बाय् जलसन्धि (Strait of Otranto):** थ्व समुद्रया दक्षिणी भागय् ला, गुकिं एड्रियाटिक समुद्रयात "आयोनियन समुद्र" (Ionian Sea) नाप स्वाइ।
* **गहिराई:** थ्व समुद्रया उत्तरी भाग चिजाः (Shallow) दु, धाःसा दक्षिणी भाग तसकं गाः (Deep) दु। दकलय् गाःगु थाय् १,२३३ मिटर दु।

## तटीय देय्‌त
एड्रियाटिक समुद्रया सिमानाय् लाःगु देय्‌त थुकथं दु:
# **[[इटाली]] :** थ्व समुद्रया पश्चिमी तट इटालीइ ला। थन भेनिस, ट्रिएस्टे, व बारी थें न्याःगु मू बन्दरगाह शहरत दु।
# **[[क्रोएसिया]] :** थ्व समुद्रया पूर्वी तटया दकलय् तःधंगु भाग क्रोएसियाय् ला। थनया तट तसकं बांलाः व यक्व न्हसिभु (Islands) दु।
# **[[अल्बानिया]] :** दक्षिणी भागय् ला।
# **[[स्लोभेनिया]] **, **[[बोस्निया व हर्जगोभिना]]**, **[[मोन्टेनेग्रो]] :** थ्व देय्‌तय्गु नं चिधंगु तटीय क्षेत्र एड्रियाटिक नाप स्वाः।

## न्हसिभुत

एड्रियाटिक समुद्रय् १,३०० स्वया अप्व न्हसिभुत दु। थ्व मध्ये अप्वः धया थें न्हसिभुत क्रोएसियाया तटीय क्षेत्रय् ला।
* **क्रेक (Krk), क्रेस (Cres), व ब्राक (Brac):** थनया छुं त-तःधंगु न्हसिभुत खः।
* **ह्वार (Hvar) व कोरचुला (Korcula):** पर्यटनया निंतिं नांजाःगु न्हसिभुत खः।

## अर्थतन्त्र व पर्यटन
एड्रियाटिक समुद्रया अर्थतन्त्रय् चाहिला (देजलाः) व न्या लायेगु ज्यायागु मू भूमिका दु।
* **देजलाः:** थ्व क्षेत्र हलिम न्यंकंया चाहिलामितय्गु निंतिं लोकप्रिय गन्तव्य खः। भेनिसया नहर, डुब्रोभनिकया पुलांगु शहर, व क्रोएसियाया समुद्री तट (Dalmatian Coast) तसकं नांजाः।
* **व्यापार:** ऐतिहासिक रुपं थ्व समुद्र "रेशम लपू" (Silk Road) यागु अन्त्य बिन्दु व युरोप दुहाँ वनीगु मू ध्वाखा जुयाच्वंगु खः। आः नं थन त-तःधंगु बन्दरगाह मार्फत व्यापार जुइ।

## प्रदूषण व वातावरण
आःया इलय् एड्रियाटिक समुद्रय् प्रदूषणया समस्या ब्वलाच्वंगु दु। जहाजयागु आवतजावत, शहरयागु फोहोर, व प्लाष्टिकया कारणं थनयागु इकोसिस्तम (Ecosystem) य् मभिंगु लिच्वः लाःगु दु। विशेष यानाः भेनिस शहरय् "क्वबाइगु" (Flooding) समस्या तःधंगु चुनौती जुयाच्वंगु दु।

## लिधंसा

पुचः:समुद्र
पुचः:सागर
अभाज्य ल्याः

**अभाज्य ल्याः बाय् ब्वथले मछिंगु ल्या** (अङ्ग्रेजी: Prime Number) धयागु १ स्वया तःधंगु अज्याःगु प्राकृतिक ल्याः (Natural Number) खः, गुकियात १ व थः (Self) त्वताः मेगु छुं नं ल्याखं पूर्ण रुपं भाग वनी मखु बाय् ब्वथले फैमखु।

दसुया निंतिं: ५ छगू अभाज्य ल्याः खः, छाय्धाःसा ५ यात १ व ५ त्वताः मेगु ल्याखं भाग वनी मखु। तर ६ अभाज्य ल्याः मखु, छाय्धाःसा ६ यात २ व ३ नं ब्वथलेफु।

अज्याःगु १ स्वया तःधंगु ल्याःत, गुगु अभाज्य मखु, उकियात **भाज्य ल्याः** (Composite Number) धाइ। १ (One) अभाज्य नं मखु व भाज्य नं मखु।

## अभाज्य ल्याःतय्गु धलः
दकलय् चिधंगु २५ गू अभाज्य ल्याःत थुकथं दु:
२, ३, ५, ७, ११, १३, १७, १९, २३, २९, ३१, ३७, ४१, ४३, ४७, ५३, ५९, ६१, ६७, ७१, ७३, ७९, ८३, ८९, ९७।

## इतिहास
अभाज्य ल्याःयागु अध्ययन प्राचीन ग्रीस निसें जुया वयाच्वंगु दु।
* **युक्लिड (Euclid):** ई.पू. ३०० पाखे युक्लिडं थःगु सफू "एलिमेन्ट्स" (Elements) य् प्रमाणित यानादिल कि अभाज्य ल्याःत अनन्त (Infinite) दु। थुकिया अर्थ खः कि, झीसं गुलि हे तःधंगु अभाज्य ल्याः लुइकुसां, उगु स्वया तःधंगु अभाज्य ल्याः सधं दइ।
* **इराटोस्थिनिज (Eratosthenes):** ग्रीक गणितज्ञ इराटोस्थिनिजं अभाज्य ल्याःत लुइकेगु छगू सरल विधि लुइकादिल, गुकियात "इराटोस्थिनिजया जा" (Sieve of Eratosthenes) धाइ।

## मू गुणत
१. **आधारभूत साध्य (Fundamental Theorem of Arithmetic):**
सकल १ स्वया तःधंगु भाज्य ल्याःयात अभाज्य ल्याःतय्गु गुणनफलया (Product) रुपय् जक च्वये छिं। थ्व गुणनफल अद्वितीय (Unique) जुइ।
दसु: 12 = 2 \times 2 \times 3

२. **२ (Two):**
२ जक अज्याःगु अभाज्य ल्याः खः गुगु "ज्वरा ल्या" (Even) खः। मेमेगु सकल अभाज्य ल्याःत "बिजोर" (Odd) जुइ।

## अभाज्य ल्याः लुइकेगु विधि
अभाज्य ल्याः लुइकेगु वा परीक्षण यायेगु थीथी विधि दु:
* **इराटोस्थिनिजया जा (Sieve of Eratosthenes):** थ्व विधिइ, १ निसें १०० (वा उगु स्वया अप्व) तकया ल्याःत च्वइ, अले २, ३, ५, ७ आदि अभाज्य ल्याःया गुणन (Multiples) यायां यानाः वनी। ल्यंगु ल्याःत अभाज्य जुइ।
* **ट्रायल डिभिजन (Trial Division):** छुं ल्याः n अभाज्य खः ला मखु धकाः सीकेत, \sqrt{n} तकया अभाज्य ल्याःतय्सं भाग वं ला मवं धकाः स्वइ।

## छ्येलेज्या
न्हापा न्हापा अभाज्य ल्याःयात गणितीय कौतूहल (Curiosity) जक कथं म्हसीकातःगु खः, तर कम्प्युटर युगय् थुकिया तःधंगु महत्त्व दु।
* **कूटलेखन (Cryptography):** विशेष यानाः "RSA इन्क्रिप्सन" (RSA Encryption) य् त-तःधंगु अभाज्य ल्याःत छ्यली। झीगु क्रेडिट कार्ड, बैंक खाता, व इमेलया सुरक्षा अभाज्य ल्याःयागु गुणीय गुण (Factorization) य् निर्भर दु। त-तःधंगु निगु अभाज्य ल्याः गुणा याये अःपु, तर उमिगु गुणनफलयात हाकनः अभाज्य ल्याखय् ब्वथलेगु (Factorize) तसकं थाकु।

## दकलय् तःधंगु अभाज्य ल्याः
आःतक लुयावःगु दकलय् तःधंगु अभाज्य ल्याः "मेर्सेन अभाज्य" (Mersenne Prime) खः। कम्प्युटरया ग्वाहालिं गणितज्ञतय्सं कोटी ल्याः आखः दुगु अभाज्य ल्याः लुइके धुंकूगु दु।

## लिधंसा

पुचः:ल्याः ज्या
पुचः:गणित
अरबी लिपि

**अरबी लिपि** (अङ्ग्रेजी: Arabic script) एसिया व अफ्रिकाया यक्व भाय्‌त च्वयेत छ्यलीगु लिपि खः। ल्याटिन लिपि (Latin script) धुंकाः थ्व हलिमय् दकलय् अप्व छ्यलीगु निगूगु लिपि खः।

मू कथं थ्व लिपि अरबी भाय् च्वयेत विकास जूगु खः, तर लिपा इस्लाम धर्मया विस्तार नापं थ्व लिपि मेमेगु भाय्‌तय्सं नं नालाकाल। थ्व लिपि **जव निसें खव** (Right to left) पाखे च्वइ।

## विशेषता
अरबी लिपिया मू विशेषता थुकथं दु:

* **बहाव (Cursive):** अरबी लिपि "कर्सिभ" (Cursive) जुइ, अर्थात् आखःत थः-थः दथुइ स्वानाः च्वनि। कम्प्युटरय् टाइप यासां वा ल्हातं च्वसां आखःत स्वानाः हे च्वयेगु या।
* **आखःया रुप:** छगू हे आखःया रुप आखःया थाय् कथं पाः। आखः खँग्वःया सुरुइ, दथुइ, वा अन्त्यय् लाःसा उकिया आकार हिली।
* **अबजाद (Abjad):** थ्व लिपि "अबजाद" (Abjad) खः, गुकिलि मू कथं ब्यञ्जन वर्ण (Consonants) जक च्वइ। "अ", "इ", "उ" थें न्याःगु स्वर वर्ण (Vowels) क्यनेत आखःया च्वय् वा क्वय् चिधंगु चिं (Diacritics/Harakat) तयेगु या। न्हिथंया च्वसुइ थ्व चिं मतसें च्वयेगु चलन दु।

## इतिहास
अरबी लिपिया विकास ४गु शताब्दीइ "नाबातियन" (Nabataean) लिपिं जूगु खः, गुगु "अरामिक" (Aramaic) लिपिया छगू कचा खः। ७गु शताब्दीइ इस्लाम धर्मया उदय जुइवं, कुरान च्वयेत व धर्म प्रचार यायेत थ्व लिपि हलिम न्यंकं थ्यन।

## अरबी लिपि छ्यलीगु भाय्‌त
अरबी भाय् नापं थ्व लिपि क्वय् बियातःगु भाय्‌तय् नं छ्यली (गबलें गबलें छुं आखः थप यानाः):
* **[[फारसी]] :** इरान, अफगानिस्तान।
* **[[उर्दु]]:** पाकिस्तान व भारत।
* **[[पश्तो]]:** अफगानिस्तान व पाकिस्तान।
* **[[कुर्दिश भाय्]]:** इराक व इरान।
* **[[सिन्धी भाय्]]:** पाकिस्तान।
* **[[उइगुर भाय्]]:** चीनया सिनजियांग क्षेत्र।
* **जावी:** मलेसिया व ब्रुनाइ (मलय भाय्‌या निंतिं)।

## क्यालिग्राफी (सुलेखन)
इस्लामिक तजिलजिइ "क्यालिग्राफी" (Calligraphy) वा "बांलाक च्वयेगु कला" या तःधंगु महत्त्व दु। इस्लामय् मूर्तिया पलेसा द्यःया खँ (कुरानया आयत) यात हे कलात्मक रुपं च्वयाः मसजिद व लाय्कूलि सजावट यायेगु या। "कुफिक" (Kufic) व "नस्क" (Naskh) थुकिया नांजाःगु शैली खः।

## ल्याः (Numerals)
अरबी लिपिइ निगू प्रकारया ल्याः छ्यली:
# **पूर्वी अरबी ल्याः:** (٠ ١ ٢ ٣ ٤ ٥ ٦ ٧ ٨ ٩) - मध्य पूर्व व अरब देय्‌तय् छ्यली।
# **पश्चिमी अरबी ल्याः:** (0, 1, 2, 3...) - थ्व हे ल्याः लिपा युरोप थ्यन व आः हलिम न्यंकं छ्यली।

## लिधंसा

पुचः:लिपि
शास्त्रीय यान्त्रिकी

**शास्त्रीय यान्त्रिकी** (अङ्ग्रेजी: Classical Mechanics) भौतिकशास्त्रया छगू कचा खः गुकिलि वस्तुतय्गु गति (Motion) व उकी बल (Force) या प्रभावया बारेय् अध्ययन जुइ। थुकियात "न्युटोनियन मेकानिक्स" (Newtonian Mechanics) नं धाइ, छाय्धाःसा थुकिया मू जग आइज्याक न्युटनया नियमय् आधारित दु।

थ्व विज्ञानं त-तःधंगु वस्तुत (Macroscopic objects), गथेकि नगु, ग्रहया गति बांलाक वर्णन याये फु। तर, तसकं चिधंगु कण (गथेकि इलेक्ट्रोन) वा तसकं तच्वःगु गतिय् (जःया गति) थ्व सिद्धान्तं ज्या मयाः।

## इतिहास
शास्त्रीय यान्त्रिकीया विकासया श्रेय मू कथं १७गु शताब्दी नापंया वैज्ञानिकतय्त वनी।
* **[[ग्यालिलियो ग्यालिली]] (Galileo):** वय्कलं वस्तुत गथे कुहाँ वइ (Falling bodies) व प्रोजेक्टाइल (Projectile) या गतिया अध्ययन यानादिल।
* **[[जोहानेस केप्लर]] (Johannes Kepler):** वय्कलं ग्रहया गतिया नियमत (Laws of Planetary Motion) लुइकादिल।
* **[[आइज्याक न्युटन]] (Isaac Newton):** सन् १६८७ य् न्युटनं थःगु सफू *Philosophiæ Naturalis Principia Mathematica* पिथनादिल। थुकिलि वय्कलं गतिया स्वंगू नियम (Laws of Motion) व गुरुत्वाकर्षण (Gravitation) या नियम प्रतिपादन यानादिल, गुगु शास्त्रीय यान्त्रिकीया आधार जुल।

## न्युटनया गतिया नियमत
शास्त्रीय यान्त्रिकीया मू आधार न्युटनया स्वंगू नियम खः:

# **न्हापांगु नियम (जडत्वया नियम - Law of Inertia):**
:छुं नं वस्तु स्थिर दुसा स्थिर हे जुया च्वनी, व गतिशील दुसा समान गतिं न्ह्याना हे च्वनी, गबले तक उकी पिनेया बल (External Force) प्रयोग जुइ मखु।
# **निगूगु नियम (बलया नियम - Law of Force):**
:छुं नं वस्तुया प्रवेग (Acceleration) उकी तःगु बल (Force) नाप समानुपातिक जुइ। गणितीय रुपय्:
:F = ma
:(थन F = बल, m = पिण्ड/Mass, a = प्रवेग)
# **स्वंगूगु नियम (क्रिया व प्रतिक्रिया - Action and Reaction):**
:सकल क्रिया/ज्याया (Action) बराबर व अःखः (Opposite) प्रतिक्रिया (Reaction) दइ।

## मू कचात
शास्त्रीय यान्त्रिकीयात मू कथं स्वंगू ब्वय् ब्वथले छिं:
# **स्थैतिकी (Statics):** स्थिर अवस्थाय् (Rest) च्वंगु वस्तु व उकी लाःगु बलया अध्ययन।
# **गतिविज्ञान (Dynamics):** बलया कारणं जुइगु गतिया अध्ययन।
# **शुद्ध गतिविज्ञान (Kinematics):** बलयात ध्यानय् मतसें, केवल गतिया (गथेकि वेग, प्रवेग, ई) अध्ययन।

## उर्जा व संवेग (Energy and Momentum)
न्युटनया नियम त्वताः शास्त्रीय यान्त्रिकीइ संरक्षणया नियमत (Conservation Laws) तसकं महत्त्वपूर्ण दु:
* **उर्जा संरक्षण (Conservation of Energy):** उर्जा (Energy) नष्ट याये फइ मखु व दयेके नं फइ मखु, थ्व केवल छगू रुपं मेगु रुपय् हिला वनी। (दसु: काइनेटिक उर्जा पोटेन्सियल उर्जा जुइगु)।
* **संवेग संरक्षण (Conservation of Momentum):** यदि पिनेया बल मदुसा, छुं नं प्रणालीया कुल संवेग (Momentum) स्थिर जुइ।

## सीमा (Limitations)
शास्त्रीय यान्त्रिकीं झीगु न्हिथंया जीवनया अप्व समस्या हल याये फु, तर थुकिया छुं सीमा दु:
* **तसकं चिधंगु वस्तु:** परमाणु (Atom) व उकिया दुनेया कणतय्गु अध्ययन यायेत थ्व सिद्धान्तं मगाः। उकिया निंतिं **[[क्वान्टम मेकानिक्स]]** (Quantum Mechanics) माः।
* **तसकं तच्वःगु गति:** छुं वस्तु जः (Light) या गतिया जःखः थ्यनेबिले न्युटनया नियमं ज्या मयाः। उकिया निंतिं आइन्स्टाइनया **[[सापेक्षतावाद]]** (Relativity) माः।

## लिधंसा

पुचः:विज्ञान
एनाबासिस

**एनाबासिस** (अङ्ग्रेजी: Anabasis; ग्रीक: Ἀνάβασις) प्राचीन ग्रीक इतिहासकार व सैनिक जेनोफोन (Xenophon) द्वारा च्वयातःगु छगू नांजाःगु ऐतिहासिक सफू खः। थ्व सफूया नांया अर्थ "च्वय् वनेगु" (The March Up Country) वा "दुहाँ वनेगु" खः। थुकिलि फारसया राजकुमार "सायरस यंगर" (Cyrus the Younger) नं थः दाजु जुजु "आर्टाजेर्क्सेस द्वितीय" (Artaxerxes II) या विरुद्ध याःगु असफल विद्रोहया वर्णन दु। जेनोफोन थः हे थ्व अभियानय् दुथ्याःगु "१०,००० ग्रीक भाडाया सैनिकत" (Ten Thousand) मध्ये छम्ह खः, गुकिं यानाः थ्व सफू प्रत्यक्षदर्शीया विवरणय् आधारित दु।

थ्व सफुतिइ ग्रीक सैनिकतय्सं फारसया दुने तक गथे यात्रा यात व सायरसया मृत्यु लिपा इपिं गथे लिहाँ वल धयागु खँ बर्णन यानातःगु दु। कुनाक्साया ल्वापुइ (Battle of Cunaxa) सायरस सी धुंकाः ग्रीक सेना थःगु हे देय्‌पाखे लिहाँ वनेगु कुतः याइ। थ्व लिहाँ वनीगु लँपु तसकं ताःहाकःगु व कष्टकर जुइ, गन इमिगु नेतापिं स्याइ व इपिं नेतृत्वविहीन जुइ। जेनोफोनं न्हुगु नेतृत्व कायेगु व सैनिकतय्त उत्साह बियाः "हाकु सागर" (Black Sea) तक थ्यंकेगु ज्या याइ। समुद्र खनेवं सैनिकतय्सं "Thalatta! Thalatta!" (समुद्र! समुद्र!) धकाः हालाः लसता प्वंकूगु घटना इतिहासय् तसकं नांजाः। थ्व सफूयात ग्रीक भाषाया दकलय् स्पष्ट व बांलाःगु गद्य (Prose) मानय् याइ। अलेक्जेन्डर द ग्रेट (Alexander the Great) नं फारस साम्राज्य कब्जा यायेगु निंतिं थ्व हे सफूपाखें प्रेरणा काःगु धाइ। थ्व सफू न्हापांगु पुरुष (First-person) शैलीया पलेसा तृतीय पुरुष (Third-person) शैलीइ च्वयातःगु दु, गन जेनोफोनं थःत "जेनोफोन" धकाः हे सम्बोधन यानातःगु दु।

## लिधंसा

पुचः:प्राचीन सफू
एपोलोजी

**एपोलोजी** (अङ्ग्रेजी: Apology; ग्रीक: Ἀπολογία) नांजाःम्ह ग्रीक दार्शनिक **[[प्लेतो]]** द्वारा च्वयातःगु सुकरातया बचाउ भाषण (Defense speech) खः। ई.पू. ३९९ य् एथेन्सया अदालतय् सुकरातयात "युवापिन्त स्यंकिगु" व "नगरया द्यःतय्त माने मयाःगु" (Impiety) अभियोगय् मृत्युदण्डया सजाय ब्युगु खः। "एपोलोजी" खँग्वःया अर्थ "माफी फ्वनेगु" मखु, बरु थुकिया ग्रीक अर्थ "बचाउ" वा "स्पष्टीकरण" खः। थ्व सफुतिइ सुकरातं थःगु जीवन दर्शन व सत्यया मालेज्याया बारेय् तर्क बियादीगु दु।

प्लाटों थ्व सफू सुकरातया मृत्यु लिपा च्वयादीगु खः व थ्व सुकरातया सुनुवाइया दकलय् विश्वसनीय विवरण मानय् याइ। सुकरातं थःगु भाषणय् धयादीगु दु कि वय्कः हलिमया दकलय् बुद्धिमान मनू खः छाय्धाःसा वय्कःयात "जिं छुं नं मस्यु" धयागु खँ स्यु। वय्कलं धयादीगु नांजाःगु खँ "जांच मयाःगु जीवन म्वायेगु योग्य जुइ मखु" (The unexamined life is not worth living) थ्व हे सफुतिइ दु। सुकरातं मृत्युदण्डया सजाययात स्वीकार यानादिल तर थःगु सिद्धान्तयात त्वःतमदी। वय्कलं न्यायाधीश व एथेन्सया जनतायात सत्य व न्यायया महत्त्व बारे न्ववानादिल। थ्व ग्रन्थ दर्शनशास्त्रया इतिहासय् तसकं महत्त्वपूर्ण दु छाय्धाःसा थुकिलि "दार्शनिकया कर्तव्य" क्यनातःगु दु। थ्व सफू संवाद (Dialogue) शैलीइ मजुसें भाषण शैलीइ च्वयातःगु दु।

## लिधंसा

पुचः:प्राचीन ग्रीस
पुचः:प्राचीन सफू
अर्थशास्त्र (सफू)

**अर्थशास्त्र (सफू)** प्राचीन भारतया राजनीति, राज्य सञ्चालन (Statecraft), आर्थिक नीति, व सैन्य रणनीति सम्बन्धी नांजाःगु संस्कृत ग्रन्थ खः। थ्व ग्रन्थया च्वमि **[[कौटिल्य]]** (गुम्हेसित चाणक्य वा विष्णुगुप्त नं धाइ) खः। वय्कः मौर्य साम्राज्यया पलिस्था याःम्ह जुजु चन्द्रगुप्त मौर्यया गुरु व मन्त्री खः। "अर्थशास्त्र" खँग्वःया शाब्दिक अर्थ "सम्पत्तिया विज्ञान" खःसां, थ्व सफुतिइ राज्यया समग्र व्यवस्थापनया खँ दु। थ्व ग्रन्थ ई.पू. ३गु निसें २गु शताब्दीया दथुइ च्वयातःगु अनुमान याः। थ्व सफू १२गु शताब्दी लिपा तना वंगु खः, तर सन् १९०५ य् आर. शमाशास्त्रीं  थुकिया पाण्डुलिपि हानं लुइकादिल।

थ्व ग्रन्थ १५ गू अधिकरण व १५० गू अध्यायय् ब्वथलातःगु दु। थुकिलि जुजुया कर्तव्य, मन्त्रीतय्गु ल्यज्या, जासुसी (Espionage), कर (Taxation), कानून, व परराष्ट्र नीतिया बारेय् विस्तृत वर्णन दु। कौटिल्यं "मण्डल सिद्धान्त" (Mandala theory) या ब्याख्या यानादीगु दु, गुकिलि जःलाखःला देय्‌त नाप गथे स्वापू तयेगु धयागु खँ स्यनातःगु दु। थ्व सफुतिइ "साम, दाम, दण्ड, भेद" या नीति गथे छ्यलेगु धयागु खँ नं दु। अर्थशास्त्रयात "यथार्थवादी" (Realist) राजनीतिको उत्कृष्ट नमूना मानय् याइ, गुगु म्याकियाभेलीया "द प्रिन्स" स्वया यक्व न्ह्यः च्वयातःगु खः। थुकिलि समाजया आर्थिक संरचना व भ्रष्टाचार नियन्त्रणया उपाय नं बियातःगु दु। प्राचीन भारतीय राजनीति व प्रशासन सीकेत थ्व दकलय् मू स्रोत खः।

## लिधंसा

पुचः:प्राचीन भारत
पुचः:प्राचीन सफू
युद्धया कला

**युद्धया कला** (अङ्ग्रेजी: The Art of War; चिनियाँ: 孫子兵法 - Sunzi Bingfa) प्राचीन चीनया नांजाःम्ह सैन्य रणनीतिकार **[[सन त्जु]]** (Sun Tzu) द्वारा च्वयातःगु हताः व रणनीतिया सफू खः। थ्व सफू करिब ५गु शताब्दी ई.पू. पाखे च्वयातःगु खः। थ्व हताः सम्बन्धी हलिमया दकलय् पुलांगु व प्रभावशाली सफू मध्ये छगू खः। थुकिलि हताःया थीथी पक्षयय् च्वयातःगु १३ गू अध्याय दु। थ्व सफूया मू सन्देश खः कि "दकलय् बांलाःगु हताः व हे खः गुगु ल्वापु मयासें त्याके फइ"।

सन त्जुं हताःयात केवल ल्वापुया रुपय् मखुसें, छगू मानसिक व रणनीतिक कासाया रुपय् ब्याख्या यानादीगु दु। वय्कलं जासुसी (Spying), पंगः (Deception), व वातावरणया ज्ञान (Terrain) या महत्त्वयात बः बियादीगु दु। थ्व सफू पूर्वी एसियाली हताः रणनीतिइ द्वलंद्वः दँ तक लिच्वः लाकल। नेपोलियन, माओ त्से तुंग, व डगलस म्याकआर्थर थें न्याःपिं आधुनिक नेतापिसं नं थ्व सफूपाखें प्रेरणा काःगु दु। आःया ईलय् थ्व सफू केवल सेनाया निंतिं जक मखुसें व्यापार, खेलकुद, व व्यवस्थापन (Management) य् नं रणनीति दयेकेत छ्यली। थ्व सफूया "शत्रुयात म्हसीकि व थःत म्हसीकि, सच्छिगु ल्वापुइ नं छंगु हार जुइ मखु" (Know the enemy and know yourself) धयागु लाइन हलिम न्यंकं नांजाः। थ्व सफूयात थीथी भाषाय् अनुवाद यानातःगु दु।

## लिधंसा

पुचः:चीन
पुचः:प्राचीन सफू
किताब अल-शिफा

**किताब अल-शिफा** (अङ्ग्रेजी: The Book of Healing; अरबी: کتاب الشفاء - Kitab al-Shifa) ११गु शताब्दीया महान पर्सियन बहुज्ञ **[[इब्न सिना]]** (Avicenna) द्वारा च्वयातःगु विज्ञान व दर्शनया विशाल विश्वकोश खः। थ्व सफूया नां "हिलिङ" (लंकेगु) जुसां, थ्व चिकित्साशास्त्रया सफू मखु। थुकिया अर्थ "अज्ञानतापाखें आत्माया उपचार" (Healing of the soul from ignorance) खः। इब्न सिनां थ्व सफू सन् १०१४ निसें १०२० या दथुइ च्वयादीगु खः। थ्व सफूयात अरबी दार्शनिक साहित्यया दकलय् तःधंगु व विस्तृत कृति मानय् याइ।

थ्व सफू प्यंगू मू भागय् ब्वथलातःगु दु: तर्कशास्त्र (Logic), प्राकृतिक विज्ञान (Natural Sciences), गणित (Mathematics), व मेटाफिजिक्स (Metaphysics)। थुकिलि इब्न सिनां एरिस्टोटल (Aristotle) या दर्शनयात इस्लामिक बिचाः व नियो-प्लाटोनिजम (Neoplatonism) नाप स्वानादीगु दु। विज्ञानया खण्डय् वय्कलं खगोलशास्त्र, मौसम विज्ञान, भूगर्भशास्त्र (Geology), व मनोविज्ञानया बारेय् च्वयादीगु दु। विशेष यानाः भूगर्भशास्त्रय् वय्कलं "ल्वहँ गथे दयावइ" व "गुं गथे दयावइ" धयागु बारे आधुनिक विज्ञान नाप सतीगु सिद्धान्त बियादीगु दु। तर्कशास्त्रय् वय्कलं "एभिसेन्नियन लोजिक" (Avicennian Logic) या पलिस्था यानादिल। थ्व सफू ल्याटिन भाषाय् अनुवाद जुयाः मध्यकालीन युरोपया विश्वविद्यालयतय्गु पाठ्यक्रमय् दुथ्याःगु खः। थ्व सफुतिइ "आत्मा" (Soul) व "अस्तित्व" (Existence) या बारेय् गहन विश्लेषण दु।

## लिधंसा

पुचः:अरब सफू
पुचः:सफू
अन द कन्सोलेसन अफ फिलोसोफी

**अन द कन्सोलेसन अफ फिलोसोफी** (अङ्ग्रेजी: On the Consolation of Philosophy; ल्याटिन: De consolatione philosophiae) ६गु शताब्दीया रोमन राजनेता व दार्शनिक **बोथियस** (Boethius) द्वारा च्वयातःगु नांजाःगु सफू खः। वय्कलं थ्व सफू सन् ५२४ पाखे जेलय् च्वनाः मृत्युदण्ड पियाच्वंगु ईलय् च्वयादीगु खः। थ्व सफूयात "मध्यकालया दकलय् प्रभावशाली दार्शनिक कृति" मानय् याइ। थुकिलि बोथियस व "लेडी फिलोसोफी" (Lady Philosophy) दथुइ जूगु संवादयात क्यनातःगु दु।

थ्व सफुतिइ बोथियसं न्ह्यसः तइ कि "ईश्वर दयालु खःसां हलिमय् बांलाःपिं मनूतय्त छाय् दुःख जुइ व बांमलाःपिं मनूत छाय् सुखी जुइ?" लेडी फिलोसोफीं वय्कःयात सान्त्वना बिइ कि "भाग्य" (Fortune) चञ्चल जुइ, व धाथेंया सुख भौतिक सम्पत्तिइ मखुसें दुनेया शान्ति व ईश्वरय् दइ। थ्व सफुतिइ इसाई धर्मया स्पष्ट उल्लेख मदुसां, थ्व सफू इसाई धर्म व ग्रीक दर्शन (विशेष यानाः प्लाटो व एरिस्टोटल) दथुइ तां (Bridge) जुयाबिल। थ्व सफू गद्य (Prose) व पद्य (Verse) निगुलिं शैलीइ च्वयातःगु दु। मध्यकालय् थ्व सफूयात किङ अल्फ्रेड, व महारानी एलिजाबेथ प्रथम नं अनुवाद यानादीगु दु। थ्व सफूया मू सन्देश खः कि ज्ञान व विवेकं हे मनूयात दुःखपाखें मुक्त याये फु। जेलया दुःखद अवस्थाय् नं अज्याःगु तःजाःगु दार्शनिक चिन्तन याःगु कारणं थ्व सफू हलिम न्यंकं नांजाः।

## लिधंसा

पुचः:सफू
डेड सी स्क्रोल

**डेड सी स्क्रोल** (Dead Sea Scrolls) वा "मृत सागरया पाण्डुलिपि" धयागु प्राचीन यहुदी धार्मिक हस्तलिखित ग्रन्थतय्गु (Manuscripts) पुचः खः। थ्व पाण्डुलिपित सन् १९४६ निसें १९५६ या दथुइ "वेस्ट बैंक" (West Bank) या "कुमरान गुफा" (Qumran Caves) य् मृत सागरया सिथय् लुयावःगु खः। थ्व ग्रन्थत करिब ३गु शताब्दी ई.पू. निसें १गु शताब्दी ई.सं. या दथुइ च्वयातःगु खः। थ्व पुरातत्वशास्त्रया इतिहासय् २०गु शताब्दीया दकलय् तःधंगु लुइकेज्या मानय् याइ। थुकिलि ९८१ गू थीथी ग्रन्थतय्गु अंश लुयावःगु दु।

थ्व स्क्रोलत अप्व धया थें हिब्रू भाषाय् च्वयातःगु दु, अले छुं छुं अरामिक व ग्रीक भाषाय् नं दु। थ्व ग्रन्थत च्वयेगु ज्या "एसेन्स" (Essenes) नांयागु यहुदी सम्प्रदायं याःगु विश्वास याइ। थुकिलि "हिब्रू बाइबल" (Hebrew Bible) या दकलय् पुलांगु संस्करण दु, गुकिं बाइबलया इतिहास सीकेत तःधंगु ग्वाहालि याःगु दु। बाइबलया सफूत त्वताः  थुकिलि नियम, भजन, व भविष्यवाणी सम्बन्धी मेमेगु धार्मिक ग्रन्थत नं दु। थ्व ग्रन्थत "पर्चमेन्ट" (Parchment) व "प्यापिरस" (Papyrus) य् च्वयातःगु खः। थ्व स्क्रोलत लुइके धुंकाः यहुदी धर्म व न्हापांगु इसाई धर्मया विकासक्रमयात थुइकेत न्हुगु लँपु चायेकल। थ्व ग्रन्थत आः जेरुसलेमया "श्राइन अफ द बुक" (Shrine of the Book) संग्रहालयस सुरक्षित तयात:गु दु।

## लिधंसा

पुचः:प्राचीन सफू
पुचः:यहुदी धर्म
एलिमेन्ट्स

**युक्लिडया एलिमेन्ट्स** (अङ्ग्रेजी: Euclid's Elements; ग्रीक: Στοιχεῖα - Stoicheia) प्राचीन ग्रीक गणितज्ञ **[[युक्लिड]]** (Euclid) द्वारा करिब ३०० ई.पू. पाखे च्वयातःगु गणितीय व ज्यामितीय सफू खः। थ्व सफू १३ गू खण्ड (Books) य् ब्वथलातःगु दु। थ्व सफूयात गणितया इतिहासय् दकलय् प्रभावशाली व सफल पाठ्यपुस्तक मानय् याइ। १९गु शताब्दीया अन्त तक थ्व सफू हलिम न्यंकं ज्यामिति (Geometry) स्येनेगु मू सफू जुयाच्वन। थुकिलि युक्लिडं समतल ज्यामिति (Plane geometry) व अङ्कगणित (Arithmetic) या सिद्धान्तत मुंकाः व्यवस्थित रुपं प्रस्तुत यानादीगु दु।

"एलिमेन्ट्स" या दकलय् तःधंगु विशेषता धयागु थुकिया "तार्किक संरचना" खः। युक्लिडं न्हापां छुं आधारभूत सत्य वा "एक्जियोम" (Axioms) परिभाषित यानादिल, अले उकिया आधारय् मेमेगु जटिल साध्य (Theorems) प्रमाणित यानादिल। थ्व विधि थौं नं गणितय् छ्यली। थ्व सफुतिइ "युक्लिडियन अल्गोरिदम" (Euclidean algorithm) व "अभाज्य ल्याःत अनन्त दु" (Infinitude of primes) धयागु प्रमाण नं दु। थ्व सफू बाइबल धुंकाः दकलय् अप्व भाषाय् अनुवाद जूगु व पिथंगु सफू खः। अब्राहम लिङ्कन व अल्बर्ट आइन्स्टाइन थें न्याःपिं व्यक्तित्वतय्सं थ्व सफूया तार्किक शक्तिपाखें प्रेरणा काःगु खः। थ्व सफू केवल गणितया निंतिं जक मखुसें तर्कशास्त्र (Logic) व दर्शनया निंतिं नं महत्त्वपूर्ण दु।

## लिधंसा

पुचः:गणित
पुचः:ल्याः ज्या
पुचः: प्राचीन सफू
एनालेक्ट्स

**एनालेक्ट्स** (अङ्ग्रेजी: The Analects; चिनियाँ: 論語 - Lunyu) प्राचीन चिनियाँ दार्शनिक **[[कन्फ्युसियस]]** व वय्कःया शिष्यतय्गु बिचाः, संवाद, व शिक्षाया मुँज्या खः। थ्व सफू कन्फ्युसियसवाद (Confucianism) या दकलय् महत्त्वपूर्ण ग्रन्थ खः। थुकियात "वारिङ स्टेट्स पिरियड" (Warring States period) या ईलय् (करिब ४७५ ई.पू. – २२१ ई.पू.) च्वयेगु व मुंका तयेगु ज्या जूगु खः। थ्व सफू कन्फ्युसियस थःम्हेस्यां च्वयादीगु मखु, बरु वय्कःया मृत्यु लिपा वय्कःया शिष्यतय्सं वय्कःया वचनत लुमंकाः च्वयातःगु खः।

एनालेक्ट्सय् नैतिकता, पारिवारिक कर्तव्य (Filial Piety), सामाजिक व्यवस्था, व बांलाःगु शासनया बारेय् चर्चा यानातःगु दु। कन्फ्युसियसया मू शिक्षा "रेन" (Ren - दया/मानवता) व "लि" (Li - संस्कार) खः, गुकियात थ्व सफुतिइ बः बियातःगु दु। चीनया इतिहासय् थ्व सफूया प्रभाव तसकं तःधं, व द्वलंद्वः दँ तक चिनियाँ सरकारी सेवाया परीक्षा थ्व हे सफुतिइ आधारित जुयाच्वन। थुकिलि चि-चिहाकःगु खँ (Aphorisms) व कन्फ्युसियसया जीवनया घटनात दु। थ्व सफूया माध्यमं कन्फ्युसियसं "सभ्य मनू" (Junzi) गथे जुइगु व समाजयात गथे व्यवस्थित यायेगु धयागु खँ स्यनादीगु दु। थ्व सफू २० गू अध्यायय् ब्वथलातःगु दु। पूर्व एसियाली देशत (जापान, कोरिया, भियतनाम) या तजिलजि व दर्शनय् थ्व सफूया तःधंगु लिच्वः लाःगु दु। आजु नं थ्व सफूया वचनत हलिम न्यंकं अध्ययन यायेगु या।

## स्वयादिसँ
* चीन

## लिधंसा

पुचः:प्राचीन सफू
पुचः:चीन
हिस्टोरिज

**हिस्टोरिज** (अङ्ग्रेजी: Histories; ग्रीक: Ἱστορίαι) ई.पू. ५गु शताब्दीया ग्रीक इतिहासकार **[[हेरोडोटस]]** (Herodotus) द्वारा च्वयातःगु ऐतिहासिक ग्रन्थ खः। हेरोडोटसयात "इतिहासया अबु" (Father of History) धाइ। थ्व सफूयात पाश्चात्य साहित्यया "न्हापांगु इतिहास सफू" मानय् याइ। "हिस्टोरिया" खँग्वःया अर्थ ग्रीक भाषाय् "अनुसन्धान" वा "मालेज्या" (Inquiry) खः।

थ्व सफूया मू विषय "ग्रीको-पर्सियन हताः" (Greco-Persian Wars) खः, गन ग्रीक नगर-राज्यतय्सं फारस साम्राज्यया आक्रमणयात प्रतिवाद यात। तर, हेरोडोटस तसकं बाखं कने यःम्ह (Storyteller) जूगुलिं, वय्कलं हताःया खँ जक मखुसें उगु ईलय्‌या भूगोल, तजिलजि, व सामाजिक चलनया बारेय् नं विस्तृत वर्णन यानादीगु दु। वय्कलं इजिप्ट, बेबिलोन, व सिथिया (Scythia) थें न्याःगु थासय् थः वनाः खंगु व न्यंगु खँ च्वयादीगु दु। इजिप्टया पिरामिड व नाइल खुसि बारे वय्कःया वर्णन तसकं नांजाः। थ्व सफू ९ गू खण्डय् ब्वथलातःगु दु, व हरेक खण्डयात छम्ह "म्युज" (Muse - कलाया देवी) या नां बियातःगु दु। गबलें गबलें वय्कलं पत्याः याये मफइगु बाखं नं दुथ्याकादीगु दु, उकिं वय्कःयात "फसँ खँया अबु" (Father of Lies) नं धायेगु या। अय्सां, थ्व सफू प्राचीन हलिमयात थुइकेत अमूल्य स्रोत खः।

## लिधंसा

पुचः:प्राचीन सफू
पुचः:इतिहास
पेलोपोनेसियन हताःया इतिहास

**पेलोपोनेसियन हताःया इतिहास** (अङ्ग्रेजी: History of the Peloponnesian War) प्राचीन ग्रीक इतिहासकार व एथेन्सया जनरल **[[थ्युसिडाइड्स]]** (Thucydides) द्वारा च्वयातःगु ऐतिहासिक सफू खः। थ्व सफुतिइ एथेन्स (Athens) व स्पार्टा (Sparta) दथुइ जूगु "पेलोपोनेसियन हताः" (४३१–४०४ ई.पू.) या वर्णन दु। थ्युसिडाइड्सयात "वैज्ञानिक इतिहास" (Scientific History) या अबु मानय् याइ, छाय्धाःसा वय्कलं हेरोडोटस थें द्यः व बाखंया खँ मथ्याकसें तथ्य व प्रमाणय् आधारित जुयाः इतिहास च्वयादिल।

थ्व सफूयात "राजनीतिक यथार्थवाद" (Political Realism) या उत्कृष्ट नमूना मानय् याइ। थ्युसिडाइड्सं हताःया कारण "एथेन्सया शक्ति अप्वःगु व उकिं स्पार्टा ग्यानाच्वंगु" (Fear) खः धकाः विश्लेषण यानादिल। थ्व सफुतिइ "पेरिकल्सया अन्त्येष्टि भाषण" (Pericles' Funeral Oration) व "मेलियन संवाद" (Melian Dialogue) तसकं नांजाः। मेलियन संवादय् "शक्तिशालीं थःत यःगु याइ व कमजोरं सह याये हे माः" (The strong do what they can and the weak suffer what they must) धयागु कठोर सत्य बियातःगु दु। थ्युसिडाइड्सं हताःया ईलय् जुइगु मानवीय स्वभाव, क्रूरता, व राजनीतियात गहिराइ तक विश्लेषण यानादीगु दु। थ्व सफू हताः क्वचाये न्ह्यः हे थ्युसिडाइड्सया मृत्यु जूगुलिं पूमवंगु जुयाच्वन (ई.पू. ४११ तकया घटना जक दु)।

## स्वयादिसँ
* पेलोपोनेसियन हताः

## लिधंसा

पुचः:प्राचीन ग्रीस
पुचः:पेलोपोनेसियन हताः
पुचः:प्राचीन सफू
यि जिङ

**यि जिङ** (चिनिया भासय् 易經, I Ching) वा "हिउपाःया सफू" (Book of Changes) चीनया दकलय् पुलांगु शास्त्रीय ग्रन्थ खः। थ्व सफूया मूल भाग करिब १००० ई.पू. पाखे "पश्चिमी झोउ" (Western Zhou) कालखण्डय् दयावःगु खः। थ्व सफू मू कथं "भविष्यवाणी" (Divination) या निंतिं छ्यलीगु ग्रन्थ खः। थुकिलि ६४ गू "हेक्जाग्राम" (Hexagrams) दु, गुगु ६ गू चिं (Lines) मिले जुयाः दयावइ।

थ्व सफूया दर्शन कथं, हलिमय् हरेक चीज "यिन" (Yin - मिसा/शून्य) व "यांग" (Yang - मिजं/पूर्ण) या शक्तिया दथुइ जुइगु सन्तुलन व हिउपाः खः। यि जिङं कन्फ्युसियसवाद व ताओवाद (Taoism) निगुलिं दर्शनयात प्रभावित याःगु दु। मनूतय्सं थःगु समस्याया समाधान मालेत व भविष्य सीकेत "य्यारो सिमा" (Yarrow stalks) वा म्वहः (Coins) छ्यलाः हेक्जाग्राम लिकाइ व उकिया अर्थ सफुतिइ स्वइ। थ्व सफू भविष्यवाणीया निंतिं जक मखुसें ब्रह्माण्डया नियम थुइकेगु दार्शनिक सफूया रुपय् नं काइ। कार्ल जंग (Carl Jung) व गोटफ्रिड लाइबनिज (Gottfried Leibniz) थें न्याःपिं पाश्चात्य विद्वानत नं थ्व सफूपाखें प्रभावित जूगु खः। थ्व सफुतिइ "हिउपाः" (Change) हे हलिमया जक छगू सत्य खः धयागु सन्देश दु।

## लिधंसा

पुचः:सफू
पुचः:प्राचीन सफू
पुचः:चीनया इतिहास
द इन्कोहेरेन्स अफ द फिलोसोफर्स

**द इन्कोहेरेन्स अफ द फिलोसोफर्स** (अङ्ग्रेजी: The Incoherence of the Philosophers; अरबी: تهافت الفلاسفة - Tahafut al-Falasifa) ११गु शताब्दीया नांजाःम्ह इस्लामिक धर्मशास्त्री **[[अल-गजाली]]** (Al-Ghazali) द्वारा च्वयातःगु प्रभावशाली सफू खः। थ्व सफुतिइ वय्कलं इब्न सिना (Avicenna) व अल-फाराबी (Al-Farabi) थें न्याःपिं इस्लामिक दार्शनिकतय्गु आलोचना यानादीगु दु। अल-गजालीं तर्क बियादिल कि ग्रीक दर्शन (विशेष यानाः एरिस्टोटल) व इस्लामिक विश्वास दथुइ मेल मदु।

वय्कलं दार्शनिकतय्त २० गू थासय् गल्ती क्यनादिल। दसुया निंतिं, दार्शनिकतय्सं "हलिम अनादि (Eternal) खः" धकाः धाइगु खँयात वय्कलं खण्डन यानादिल व "ईश्वरं हे हलिम सृष्टि याःगु खः" धकाः तर्क बियादिल। अथे हे, "ईश्वरयात केवल सामान्य (Universals) खँ जक स्यु, विशेष (Particulars) खँ मस्यु" धयागु दार्शनिकतय्गु धापूयात नं वय्कलं गलत धयादिल। थ्व सफूया कारणं इस्लामिक हलिमय् दर्शनशास्त्रया पलेसा रहस्यवाद (Sufism) व धर्मशास्त्र (Theology) बल्लानावन। थ्व सफूया लिसः बिइत १२गु शताब्दीइ इब्न रश्द (Averroes) नं "द इन्कोहेरेन्स अफ द इन्कोहेरेन्स" (The Incoherence of the Incoherence) नांयागु सफू च्वयादीगु खः। अल-गजालीया थ्व कृतिं इस्लामिक बौद्धिक इतिहासया लँपु हे हिलाबिल।

## लिधंसा

पुचः:प्राचीन सफू
पुचः:इस्लाम
मेताफिजिक्स (सफू)

**मेटाफिजिक्स** (अङ्ग्रेजी: Metaphysics) प्राचीन ग्रीक दार्शनिक **[[एरिस्टोटल]]** (Aristotle) या मू कृति मध्ये छगू खः। "मेटाफिजिक्स" खँग्वःया अर्थ "फिजिक्स (भौतिकशास्त्र) स्वया लिपा" वा "फिजिक्स स्वया पिने" खः। थ्व सफुतिइ एरिस्टोटलं "अस्तित्व" (Existence), "कारण" (Causality), व "ईश्वर" या बारेय् गहन अध्ययन यानादीगु दु। वय्कलं थुकियात "न्हापांगु दर्शन" (First Philosophy) धकाः नां बियादीगु खः।

थ्व सफू १४ गू खण्डय् (Books) ब्वथलातःगु दु। थुकिलि एरिस्टोटलं प्लाटोया "रुपया सिद्धान्त" (Theory of Forms) यात आलोचना यानादीगु दु। वय्कलं "सब्स्टान्स" (Substance) वा "पदार्थ" हे हलिमया मू आधार खः धकाः तर्क बियादिल। वय्कलं "प्यंगू कारण" (Four Causes) - भौतिक, औपचारिक, प्रभावकारी, व अन्तिम कारणया सिद्धान्त ब्याख्या यानादिल। थ्व सफुतिइ वय्कलं "अनमुभ्ड मुभर" (Unmoved Mover) वा "ईश्वर" या अवधारणा हलादिल, गुम्हेस्यां हलिमयात गति बी तर थः स्थिर च्वनी। मध्यकालीन इस्लामिक व इसाई दार्शनिकतय्सं थ्व सफूयात तसकं महत्त्व बियाः अध्ययन यात। दर्शनशास्त्रया इतिहासय् थ्व सफूया स्थान तसकं तःजाः।

## लिधंसा

पुचः:दर्शन
पुचः:प्राचीन सफू
पुचः:प्राचीन ग्रीस
मुकद्दिमा

**मुकद्दिमा** (अङ्ग्रेजी: Muqaddimah) १४गु शताब्दीया उत्तर अफ्रिकी इतिहासकार **इब्न खल्दुन** (Ibn Khaldun) द्वारा च्वयातःगु ऐतिहासिक ग्रन्थ खः। थुकियात "इतिहासया परिचय" (Introduction to History) नं धाइ। थ्व सफू इब्न खल्दुनया तःधंगु इतिहास सफू "किताब अल-इबार" (Kitab al-Ibar) या प्रस्तावना (Introduction) खः। तर थ्व प्रस्तावना थः हे छगू तःधंगु व स्वतन्त्र ग्रन्थया रुपय् स्थापित जुल।

थ्व सफूयात समाजशास्त्र (Sociology), अर्थशास्त्र, व इतिहास दर्शनया (Philosophy of History) जग मानय् याइ। इब्न खल्दुनं थुकिलि "आसाबिया" (Asabiyyah) वा "सामाजिक एकता" (Social cohesion) या सिद्धान्त बियादीगु दु। वय्कःया कथं, चाहिलिपिं (Nomadic) मनूतय्के "आसाबिया" बल्लाः जुइ, गुकिं इमिगु साम्राज्य दयेके फु, तर शहरय् च्वने धुंकाः थ्व एकता कमजोर जुइ व साम्राज्य पतन जुइ। वय्कलं साम्राज्यतय्गु उदय व पतनया चक्रयात वैज्ञानिक ढंगं विश्लेषण यानादीगु दु। थ्व सफुतिइ जलवायु, भूगोल, व अर्थतन्त्रं समाजयात गथे असर याइ धयागु खँ नं दु। २०गु शताब्दीया इतिहासकार आर्नोल्ड टोयनबीं थ्व सफूयात "छुं नं ईलय्, छुं नं थासय्, सुनां नं च्वःगु दकलय् महान कृति" धकाः तारिफ यानादीगु दु।

## लिधंसा

पुचः:सफू
पुचः:प्राचीन सफू
पुचः:इतिहास
मान्सा मुसा

**मान्सा मुसा** (शासनकाल: १३१२–१३३७) पश्चिम अफ्रिकाया माली साम्राज्य (Mali Empire) या झिम्हम जुजु खः। "मान्सा" धयागु उपाधि खः गुकिया अर्थ "जुजु" वा "सम्राट" जुइ। छुं स्रोत कथं वय्कःयात इतिहासया दकलय् धनीम्ह मनूया कथं म्हसीकातःगु दु।

मान्सा मुसाया पालय् माली साम्राज्य क्षेत्रफलय् तसकं तःधं जुल व थ्व लुँ व चि  या व्यापारया केन्द्र जुल। वय्कःया मक्का (Mecca) या तीर्थयात्रा इतिहासय् नांजाः।

## न्हापांगु जीवन
मान्सा मुसाया जन्म १३गु शताब्दीया अन्त्यपाखे जूगु खः। वय्कः सुन्दियाता कीता (Sundiata Keita), गुम्हेस्यां माली साम्राज्य पलिस्था यानादीगु खः, वय्कःया काय्चा खः। मुसा जुजु जुइ न्ह्यःया जुजु अबुबकरी द्वितीय (Abu Bakr II) आन्ध्र महासागर (Atlantic Ocean) पार यायेगु अभियानय् वनाः लिहाँ मवयेवं, सन् १३१२ य् मुसा मालीया जुजु जुयादिल।

## मक्काया तीर्थयात्रा (हज)
सन् १३२४ य् मान्सा मुसां मक्का (Mecca) या तीर्थयात्रा (हज) यानादिल, गुकिं वय्कःयात हलिम न्यंकं नांजाकल। थ्व यात्राया वर्णन इतिहासय् "अभूतपूर्व" धकाः यानातःगु दु।

* **लवाजम:** वयकः नाप ६०,००० मनूतय्गु लवाजम दुगु खः। थुकिलि १२,००० दास दुगु खः, व हरेक दासयाके ४ पाउण्ड (१.८ केजी) लुँया कथि दुगु खः।
* **लुँ:** वय्कः नाप ८० उंथ (Camels) दुगु खः, व हरेक उंथयाके ३०० पाउण्ड (१३६ केजी) लुँ दुगु खः।

**कायरोय् लुँया भाः:**
वय्कःया लवाजम इजिप्टया कायरो (Cairo) थ्यंबलय्, मान्सा मुसां अनया गरिब जनतायात व अधिकारीतय्त उलि लुँ दान बियादिल कि, कायरोय् लुँया भाः हे कुहाँ वल। इतिहासकारतय्गु कथं, लुँया भाः सामान्य अवस्थाय् थ्यनेत १२ दँ माल। थ्व इतिहासया छगू जक अज्याःगु घटना खः गन "दान" या कारणं अर्थतन्त्रय् मुद्रास्फीति (Inflation) जुल।

## माली साम्राज्यया स्वर्ण युग
मान्सा मुसाया शासनकालय् माली साम्राज्यया सिमाना आन्ध्र महासागर निसें आधुनिक नाइजर (Niger) खुसि तक थ्यन। थ्व साम्राज्यय् आःया माली, सेनेगल, गाम्बिया, गिनी, नाइजर, नाइजेरिया, चाड, व मौरिटानियाया भूभाग लाः।

* **तिम्बक्तु (Timbuktu):** मान्सा मुसां मक्का लिहाँ वयेगु झ्वलय् नांजाःपिं वास्तुकार व विद्वानतय्त माली ब्वना हयादिल। वय्कलं "तिम्बक्तु" शहरयात ज्ञान व व्यापारया केन्द्र दयेकादिल।
* **जिङगुएरेबर मसजिद (Djinguereber Mosque):**  सन् १३२७ य् वय्कलं तिम्बक्तुइ थ्व नांजाःगु मसजिद दयेकादिल, गुगु आः नं अन दु।
* **सान्कोर विश्वविद्यालय (Sankore University):** वय्कःया पालय् तिम्बक्तुइ सान्कोर मदरसा (विश्वविद्यालय) पलिस्था जुल, गन हलिम न्यंकंया विद्यार्थी ब्वँ वइगु खः। थन २५,००० विद्यार्थी दुगु व हलिमया दकलय् तःधंगु पुस्तकालय मध्ये छगू दुगु खः।

## सम्पत्ति
आधुनिक अर्थशास्त्रीतय्सं मान्सा मुसाया सम्पत्तियात "अकल्पनीय" (Indescribable) धकाः वर्णन याःगु दु। छुं स्रोतकथं वय्कःया सम्पत्ति आःया ४०० अर्ब डलर (400 Billion USD) स्वया अप्व खः। उगु ईलय् हलिमया बच्छि लुँ (Gold) माली साम्राज्यं उत्पादन जुइगु खः।

## लिच्वः (Legacy)
मान्सा मुसाया कारणं मध्यकालीन मानचित्रय् माली साम्राज्ययात लुँ ज्वनाच्वंम्ह जुजुया किपा सहित क्यनेगु यानाहल (दसु: Catalan Atlas)। वय्कःया शासनं पश्चिम अफ्रिकायात इस्लामिक शिक्षा व व्यापारया हब दयेकल। सन् १३३७ य् वय्कःया मृत्यु जुल व वय्कःया काय् माघन प्रथम (Maghan I) जुजु जुल।

## लिधंसा

पुचः:जीवनी
निकोमाकियन एथिक्स

**निकोमाकियन एथिक्स** (अङ्ग्रेजी: Nicomachean Ethics) एरिस्टोटल (Aristotle) या नैतिकता (Ethics) सम्बन्धी दकलय् नांजाःगु सफू खः। थ्व सफूया नां वय्कःया काय् (वा अबु) "निकोमाकस" (Nicomachus) या नामं तःगु खः। थ्व सफुतिइ एरिस्टोटलं न्ह्यसः तइ कि "मनूया जीवनया दकलय् तःधंगु बांलाःगु खँ (Good) छु खः?" वय्कःया लिसः खः - "युडिमोनिया" (Eudaimonia), गुकिया अर्थ "खुसी" वा "फलिफाप" (Flourishing) खः।

थ्व सफुतिइ वय्कलं "भर्चु" (Virtue) वा "सद्गुण" या सिद्धान्त बियादीगु दु। वय्कःया कथं, सद्गुण धयागु "अति" (Excess) व "अभाव" (Deficiency) या दथुइ च्वनिगु "मध्यम लँपु" (Golden Mean) खः। दसुया निंतिं: "कायरता" (Cowardice) व "दुस्साहस" (Rashness) या दथुइ "साहस" (Courage) दइ। एरिस्टोटलं "बौद्धिक सद्गुण" व "नैतिक सद्गुण" या बारेय् ब्याख्या यानादीगु दु। वय्कःया कथं, नैतिकता धयागु केवल ज्ञान मखु, बरु बानी (Habit) व अभ्यास खः। थ्व सफुतिइ मित्रता (Friendship) या बारेय् नं विस्तृत चर्चा दु। पाश्चात्य नैतिकताया इतिहासय् थ्व सफूया प्रभाव तसकं तःधं।

## लिधंसा

पुचः:प्राचीन ग्रीस
पुचः:प्राचीन सफू
अर्गानन

**अर्गानन** (अङ्ग्रेजी: Organon) एरिस्टोटल (Aristotle) या तर्कशास्त्र (Logic) सम्बन्धी ६ गू सफूतय्गु मुँज्या खः। "अर्गानन" खँग्वःया अर्थ ग्रीक भाषाय् "उपकरण" वा "साधन" (Instrument) खः। एरिस्टोटलया अनुयायीतय्सं तर्कशास्त्रयात मेमेगु विज्ञान (गथेकि भौतिकशास्त्र, मेटाफिजिक्स) सीकेगु "उपकरण" माने याःगुलिं थ्व नां तःगु खः। थ्व मुँज्याय् "क्याटागोरिज" (Categories), "अन इन्टरप्रिटेसन" (On Interpretation), "प्रायर एनालिटिक्स" (Prior Analytics) आदि सफूत ला।

थ्व सफुतिइ एरिस्टोटलं "सिलोजिज्म" (Syllogism) या आविष्कार यानादिल, गुगु तार्किक निष्कर्ष लिकायेगु विधि खः (दसु: सकल मनूत मरणशील खः; सुकरात मनू खः; उकिं सुकरात मरणशील खः)। वय्कलं तर्क, परिभाषा, व प्रस्तावना (Proposition) या नियमत दयेकादिल। द्वलंद्वः दँ तक, युरोप व मध्यपूर्वय् तर्कशास्त्र स्येनेगु निंतिं "अर्गानन" हे मू सफू जुयाच्वन। मध्यकालय् कान्ट (Kant) नं धयादीगु खः कि एरिस्टोटल धुंकाः तर्कशास्त्रय् छुं न्हुगु खँ थपे यायेगु आवश्यकता मदु। आधुनिक गणितीय तर्कशास्त्र विकास मजुइ तक एरिस्टोटलया "अर्गानन" हे तर्कया अन्तिम शब्द मानय् याइगु खः।

## लिधंसा

पुचः:प्राचीन सफू
पुचः:प्राचीन ग्रीस
पुचः:तर्क
पुचः:दर्शन
पोएटिक एड्डा

**पोएटिक एड्डा** (अङ्ग्रेजी: Poetic Edda) पुलांगु "नोर्स" (Old Norse) चिनाखँ न्ह्यथना तःगु पाण्डुलिपि खः, गुकिं स्कान्डिनेभियाया पौराणिक बाखं (Norse Mythology) सीकेत ग्वाहालि याइ। थ्व सफू १३गु शताब्दीइ आइसल्याण्डय् च्वयातःगु "कोडेक्स रेजियस" (Codex Regius) पाण्डुलिपिइ आधारित दु। थ्व "प्रोज एड्डा" (Prose Edda) स्वया ब्यागलं खः, गुगु स्नोरी स्टर्लसनं च्वयादीगु खः। पोएटिक एड्डाया चिनाखँमिपिं अज्ञात दु।

थ्व सफुतिइ थीथी द्यःत (गथेकि ओडिन, थोर, लोकी) व वीरतय्गु (गथेकि सिगर्ड) बाखं दु। थुकिया दकलय् नांजाःगु चिनाखँ "भोलुस्पा" (Völuspá) खः, गुकिलि हलिमया सृष्टि निसें विनाश (Ragnarök) तकया भविष्यवाणी दु। मेगु चिनाखँ "हाभामल" (Hávamál) य् ओडिनया बुद्धिमानी पूर्ण वचनत दु। थ्व सफूया भाषाय् जादू, रहस्य, व दुःखद (Tragic) भाव दु। जे.आर.आर. टोल्किन (J.R.R. Tolkien) या "द लर्ड अफ द रिङ्स" (The Lord of the Rings) य् थ्व सफूया तःधंगु प्रभाव खनेदु। युरोपेली साहित्य व तजिलजिइ जर्मनिक व नोर्स परम्परा सीकेत थ्व मू स्रोत खः।

## लिधंसा

पुचः:प्राचीन सफू
पुचः:नोर्स तजिलजि
पोपोल भुह

**पोपोल भुह** (अङ्ग्रेजी: Popol Vuh) माया सभ्यता (Maya Civilization) या "किचे" (Kʼicheʼ) मनूतय्गु पवित्र ग्रन्थ खः। थ्व सफूया नांया अर्थ "परिषदया सफू" (Book of the Council) वा "लासाया सफू" (Book of the Mat) खः। थुकिलि हलिमया सृष्टि, माया द्यःत, व किचे मनूतय्गु इतिहासया वर्णन दु। थ्व सफू आधुनिक ग्वाटेमालाया उच्च पहाडी क्षेत्रय् विकास जूगु खः।

पोपोल भुहय् हलिमया सृष्टिया बाखं दु, गन द्यःतय्सं मनू दयेकेत थीथी कुतः याइ। दकलय् न्हापां चा (Mud) या मनू दयेकल, व स्यन; अनंलि सिँ (Wood) या मनू दयेकल, व नं स्यन। अन्तय्, द्यःतय्सं "कःनि" (Maize/Corn) छ्यलाः आःया मनू दयेकल। थ्व बाखं माया तजिलजिइ कःनिया महत्त्व क्यनी। थुकिलि "हिरो ट्विन्स" (Hero Twins) - हुनाहपु व शबालांकेया साहसिक बाखं दु, गुमिसां "पाताल लोक" (Xibalba) या द्यःतय्त "बल कासा" (Ballgame) य् बुकल। स्पेनिश उपनिवेशकालया ईलय् १८गु शताब्दीइ फ्रान्सिस्को जिमेनेजं थ्व बाखंयात सुरक्षित यानादिल। थ्व ग्रन्थ कोलम्बस पूर्वया अमेरिकाया साहित्यया दकलय् महत्त्वपूर्ण कृति खः।

## स्वयादिसँ
* माया लहना

## लिधंसा

पुचः:माया लहना
पुचः:प्राचीन सफू
सेप्टुआजिन्ट

**सेप्टुआजिन्ट** (अङ्ग्रेजी: Septuagint; ल्याटिन: LXX) हिब्रू बाइबल (Hebrew Bible) या दकलय् पुलांगु ग्रीक भाषाया अनुवाद खः। थ्व अनुवाद ई.पू. ३गु निसें २गु शताब्दीया दथुइ इजिप्टया अलेक्जेन्ड्रिया (Alexandria) य् जूगु खः। "सेप्टुआजिन्ट" खँग्वःया अर्थ ल्याटिन भाषाय् "७०" (Seventy) खः। बाखं कथं, ७० (वा ७२) म्ह यहुदी विद्वानतय्सं ७२ न्हुइ थ्व अनुवाद तयार याःगु खः, उकिं थुकिया नां "LXX" (७०) जुवन।

उगु ईलय् हलिम न्यंकं च्वंपिं (Diaspora) यक्व यहुदीतय्सं हिब्रू भाय् ल्हाये सयेके त्वःते धुंकूगु खः व इमिगु मू भाय् ग्रीक जूगु खः। उकिं धर्मग्रन्थ ब्वनेत थ्व अनुवादया आवश्यकता जुल। थ्व बाइबल न्हापांगु इसाईतय्सं (Early Christians) छ्यःगु मू बाइबल खः। न्हूगु तेस्तामेन्त (New Testament) य् दुगु पुलांगु तेस्तामेन्तया उद्धरणत अप्व धया थें सेप्टुआजिन्ट पाखें कायातःगु दु। थुकिलि हिब्रू बाइबलय् मदुगु छुं सफूत (Apocrypha) नं दुथ्याः। बाइबल अनुवादया इतिहासय् व इसाई धर्मया विकासय् सेप्टुआजिन्टया भूमिका तसकं महत्त्वपूर्ण दु।

## लिधंसा

पुचः:इसाई धर्म
पुचः:प्राचीन सफू
सुम्मा थियोलोजिका

**सुम्मा थियोलोजिका** (अङ्ग्रेजी: Summa Theologica) १३गु शताब्दीया इसाई धर्मशास्त्री व सन्त **[[थोमस एक्विनास]]** (Thomas Aquinas) द्वारा च्वयातःगु विशाल ग्रन्थ खः। थ्व सफूयात मध्यकालीन धर्मशास्त्र (Theology) या दकलय् तःधंगु कृति मानय् याइ। थ्व सफू १२६५ निसें १२७४ या दथुइ च्वयातःगु खः, तर थोमसया मृत्युया कारणं थ्व पूर्ण जुइ मफुत। थ्व सफूया उद्देश्य इसाई धर्मया शिक्षायात तर्क व दर्शनया आधारय् ब्याख्या यायेगु खः।

थ्व सफुतिइ थोमस एक्विनासंस इसाई विश्वास व एरिस्टोटल (Aristotle) या दर्शनयात स्वायेगु कुतः यानादीगु दु। थ्व सफू न्ह्यसः-लिसःया शैलीइ च्वयातःगु दु। थुकिलि "ईश्वरया अस्तित्व" सिद्ध यायेत "न्यागू लँपु" (Five Ways) या तर्क तसकं नांजाः। वय्कलं ईश्वर, मनू, नैतिकता, व येशू ख्रीष्टया बारेय् द्वलंद्वः न्ह्यसःतय्गु लिसः बियादीगु दु। "सुम्मा" खँग्वःया अर्थ "सारांश" वा "समग्र ज्ञान" खः। क्याथोलिक चर्चय् थ्व सफूयात धर्मशास्त्रया मू आधार मानय् याइ। थ्व सफू ल्याटिन भाषाय् च्वयातःगु खः।

## लिधंसा

पुचः:प्राचीन सफू
पुचः:ख्रिस्ति धर्म