open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
बारोक वास्तुकला

**बारोक वास्तुकला** (Baroque architecture) १६-गू शताब्दीया अन्तय् इटाली पाखें सुरु जूगु छगू तसकं भब्य, अलङ्कृत, व नाटकीय वास्तुकला शैली खः। थ्व शैली 'पुनर्जागरण' (Renaissance) वास्तुकलाया सामान्यता व नियमया अःखः भब्यता, गतिशील (motion), व चकित याइगु दृश्यात्मक **प्रभाव** क्यनेगु उद्देश्यं विकसित जूगु खः।

## मू विशेषता

बारोक शैलीयात मेमेगु शैली स्वया पाःगु मू तत्वत थथे दु:

* **कुलिचिंगु ध्वः (Curved Lines):** थ्व शैलीइ तपेंगु ध्वःदूगु ब्वःया थासय् 'ओभल' (oval) व कुलिचिंगु (undulating) आकार अप्व छ्यलातःगु दु, गुकिं भवनयात गतिमान प्रभाव दयेकी।
* **ततःधंगु गुम्बज (Grand Domes):** भवनया च्वय् ततःधंगु व अलङ्कृत गुम्बजत दइ गुकिया दुने 'फ्रेस्को' (fresco) किपात च्वयातःगु दइ।
* **जः व किचःया कासा (Light and Shadow):** चिआरुस्क्युरो (Chiaroscuro) प्रभाव छ्यलाः भवनया छुं भागयात तसकं जः व छुं भागयात ख्युँलि तयाः नाटकीय रूप बीगु याइ।
* **भब्य सजावट:** लुँया लेप (gilding), दुरुल्वहं (marble), व प्लास्टरया शेरब (cherubs) तसकं अप्वः छ्यली।

## ऐतिहासिक व धार्मिक प्रभाव

बारोक वास्तुकलाया उदयय् क्याथोलिक चर्चया तःधंगु **प्रभाव** दु:
# **काउन्टर-रिफर्मेसन (Counter-Reformation):** क्याथोलिक चर्चं प्रोतेस्तेन्त आन्दोलनयात ल्यूने लाकेत व भक्ततय्त आकर्षित यायेत थःगु गिर्जाघरतय्त तसकं भब्य व दिव्य दयेकल।
# **शक्ति प्रदर्शन:** युरोपया जुजुपिं (दसु: फ्रान्सया लुई XIV) नं थःगु शक्ति व ऐश्वर्य क्यनेत थ्व शैलीया लाय्कू दयेकल।

## नांजाःगु दसु
# **सेन्ट पिटर बासिलिका (St. Peter's Basilica) - भ्याटिकन सिटी:** थुकिया 'कोलोनेड' (colonnade) व बाल्दाचिनो (Baldacchino) बारोक शैलीया उत्कृष्ट दसिं खः।
# **प्यालेस अफ भर्साय (Palace of Versailles) - फ्रान्स:** थ्व दरबारया 'हल अफ मिरर्स' (Hall of Mirrors) बारोक ऐश्वर्यया पराकाष्ठा खः।
# **सेन्ट पल्स क्याथेड्रल - लन्दन:** सर क्रिस्टोफर रेननं दयेकादीगु थ्व भवनय् बारोक व शास्त्रीय शैलीया सम्मिश्रण दु।

## विकास व पतन
१८-गू शताब्दीया मध्य पाखें बारोक शैली अझ अप्वः अलङ्कृत जुयाः 'रोकोको' (Rococo) शैलीय् हिलावन। लिपा तसकं थाकूगु तजिलजि जूगु कारणं थुकिया विरुद्ध 'नियोक्लासिकल' (Neoclassical) आन्दोलन सुरु जुल, गुकिं हाकनं पाश्चात्य स्थापत्ययात प्राचीन ग्रीक व रोमन अःपूगु लित हल।

## लिधंसा

* Wittkower, Rudolf (1958). *Art and Architecture in Italy, 1600-1750*.
* Hopkins, Andrew (2002). *Italian Architecture from Michelangelo to Borromini*.
प्राचीन ग्रीक वास्तुकला

**प्राचीन ग्रीक वास्तुकला** (Ancient Greek Architecture) हलिं वास्तुकलाया इतिहासय् दकलय् प्रभावशाली शैलीमध्ये छगू खः। थ्व शैली थःगु सन्तुलन, अनुपात (proportion), व 'अर्डर' (orders) या निंतिं **नांजाः**। ग्रीक वास्तुकारतय्सं दयेकातःगु देगः, रङ्गशाला, व सार्वजनिक भवनतय्सं लिपाया रोमन वास्तुकला व आधुनिक 'नियोक्लासिकल' शैलीय् तःधंगु **प्रभाव** लाकल।

## शास्त्रीय अर्डरत (The Three Orders)
ग्रीक वास्तुकलाया मू आधार स्वंगू ताजिया थां(columns) व उकिया च्वय्या बुट्टा (entablature) ख:

# **दिरिक (Doric):** थ्व दकलय् पुलां व सादा शैली खः। थुकी थांया आधार (base) दइमखु अले च्वय्या भाग (capital) सरल जुइ। एथेन्सया 'पार्थेनन' थुकिया सर्वोत्कृष्ट दसु खः।
# **आयोनिक (Ionic):** थ्व शैली दिरिक स्वया भचा तःधं व भिंगु जुइ। थुकिया थांया च्वय् 'भोल्युट' (volute) धकाः धाइगु चाकलाःगु बुट्टा दइ।
# **कोरिन्थियन (Corinthian):** थ्व दकलय् जटिल व अलङ्कृत शैली खः। थुकिया च्वय्या भागय् 'अकान्थस' (acanthus) हःया बुट्टा दयेकातःगु दइ।

## मू संरचनात

* **देग: (Temples):** ग्रीक देगःत अक्सर प्यकुंलाःगु (rectangular) जुइ अले उकिया प्यखेँ थांतेसं घेरे यानातःगु दइ। 'पार्थेनन' (Parthenon) थुकिया दकलय् तःधंगु दसु खः।
* **एम्फीथिएटर (Amphitheaters):** पर्वःया पाखाय् दयेकातःगु चाकलाःगु चकं रङ्गशाला, गन नाटक व संगीत क्यनेगु याइ। 'एपीदैरस' (Epidaurus) या रङ्गशाला थःगु उत्कृष्ट सः (acoustics) या निंतिं नांजाः।
* **एगोरा (Agora):** नगरया दथुइ लाःगु चकं थासय् गुगु बजाः, बनेज्या व राजनीतिक बहसया केन्द्र खः।

## वास्तुकलाया सिद्धान्त

ग्रीक वास्तुकारतय्सं गणित व दृश्य भ्रम (optical illusions) या सन्तुलन यायेत 'एन्टासिस' (Entasis) छ्यलीगु खः। इमिगु बिचाः कथं भवन पूर्ण रूपं धस्वाःगु खने दयेत उकिया थाः च्वये भचा बेक्व(curve) यायेमाः। थ्व सूक्ष्म विवरणं ग्रीक वास्तुकलायात अन्य स्वया विशिष्ट याकल।

## हलिंय् प्रभाव
ग्रीक वास्तुकलाया **प्रभाव** आः नं खनेदु:
1. **रोमन वास्तुकला:** रोमनतय्सं ग्रीक अर्डरतय्त ग्रहण यानाः उकिं 'आर्च' (arch) व 'डोम' (dome) तँसा यात।
2. **सरकारी भवन:** अमेरिकाया 'ह्वाइट हाउस' (White House) व 'सुप्रिम कोर्ट' थेंज्याःगु भवनत ग्रीक शास्त्रीय शैलीं प्रेरित दु।

## लिधंसा

* Lawrence, A. W. (1957). *Greek Architecture*.
* Summerson, John (1963). *The Classical Language of Architecture*.
* Boardman, John (1996). *The Art and Architecture of Ancient Greece*.
प्राचीन रोमन वास्तुकला

**प्राचीन रोमन वास्तुकला** (Ancient Roman Architecture) हलिं इतिहासया दकलय् क्रान्तिकारी वास्तुकला शैलीमध्ये छगू खः। थ्व शैलीं प्राचीन ग्रीक वास्तुकलाया शास्त्रीय 'अर्डर' (Orders) यात ग्रहण यासें उकिं न्हूगु प्रविधि व ज्वलं छ्यलाः ततःधंगु संरचनात दयेकल। रोमन वास्तुकारतय्सं 'आर्च' (Arch), 'भल्त' (Vault), व 'कङ्क्रिट' (Concrete) या छ्यलाबुलां वास्तुकलाया इतिहासय् तःधंगु **प्रभाव** लाकल।

## मू प्रविधि व ज्वलं
रोमन वास्तुकलायात अन्य प्राचीन शैली स्वया विशिष्ट दयेकीगु मू कारणत थ्व कथं दु:

* **रोमन कङ्क्रिट (Opus Caementicium):** रोमनतय्सं ज्वालामुखीया खरानी (pozzolana), चुन, व ल्वहँ ल्वाकछ्यानाः छगू तसकं क्वातुगु कङ्क्रिट दयेकल। थुकिं यानाः हे इमिगु संरचनात द्वलंद्वः दँ तक नं अथेहे दनाच्वंगु दु।
* **आर्च व भोल्ट (Arch and Vault):** आर्चया प्रयोगं भवनया तौलयात बांलाक बँय् इनेफत, गुकिं यानाः ततःधंगु हल व ताँ (bridges) दयेके अःपुल।
* **गुम्बज (Dome):** 'प्यान्थियन' (Pantheon) या गुम्बज रोमन इन्जिनियरिङया पराकाष्ठा खः।

## मू संरचनात
रोमनतय्सं सार्वजनिक उपयोगया निंतिं थी-थी कथंया भवनत दयेकल:

# **कोलोजियम (Colosseum):** थ्व छगू विशाल 'एम्फीथिएटर' खः गन करिब ५०,००० निसें ८०,००० मनूत च्वनाः 'ग्ल्याडिएटर' कासा स्वये फइ।
# **प्यान्थियन (Pantheon):** फुक्कं द्यःतयगु निंतिं दयेकातःगु थ्व देगः थःगु विशाल कङ्क्रिट गुम्बजया निंतिं हलिं न्यंकं नांजाः।
# **एक्वेदक्त (Aqueducts):** नगरय् लः थ्यंकेत दयेकातःगु ताँ थेंज्याःगु संरचनात, गुकिं रोमन सिभिल इन्जिनियरिङया उच्च स्तर क्यनी।
# **रोमन फोरम (Roman Forum):** नगरया राजनीतिक, धार्मिक, व व्यापारिक केन्द्र।

## वास्तुकलाया अर्डरत (Architectural Orders)
रोमनतय्सं स्वंगू ग्रीक अर्डर (Doric, Ionic, Corinthian) नापं निगू न्हूगु अर्डर दयेकल:
* **तस्कन (Tuscan):** दोरिक स्वया नं सादा व बल्लाःगु अर्डर।
* **कम्पोजिट (Composite):** आयोनिक व कोरिन्थियन अर्डरया मिश्रण जूगु व तसकं सजावटी अर्डर।

## हलिंय् प्रभाव
रोमन वास्तुकलाया प्रभाव आःया आधुनिक युग तक नं स्पष्ट खनेदु:
1. **इन्जिनियरिङ:** आधुनिक कङ्क्रिट प्रविधि व ताँ (bridge) निर्माणया जग रोमनतय्सं हे बिउगु खः।
2. **सरकारी भवन:** युरोप व अमेरिकाया यक्व सरकारी भवन, संसद भवन, व अदालतत रोमन 'नियोक्लासिकल' शैलीं प्रेरित दु।
3. **सहर योजना:** ग्रिड (grid) प्रणालीय् सहर व्यवस्थापन यायेगु अवधारणा रोमनतय्सं हे विकास याःगु खः।

## लिधंसा

* Vitruvius (1st century BC). *De Architectura* (Ten Books on Architecture).
* Ward-Perkins, J. B. (1977). *Roman Imperial Architecture*.
* MacDonald, William L. (1982). *The Architecture of the Roman Empire*.
बिजन्तिन वास्तुकला

**बिजन्तिन वास्तुकला** (Byzantine Architecture) पूर्वी रोमन साम्राज्य (बिजन्तिन साम्राज्य)या आधिकारिक वास्तुकला शैली खः, गुगु ४-गू शताब्दी निसें १५-गू शताब्दी तक विकसित जुल। थ्व शैलीं प्राचीन रोमन वास्तुकलाया इन्जिनियरिङ व पूर्वी (Oriental) कलाया सजावटयात ल्वाकछ्यानाः छगू न्हूगु स्वरूप सिर्जना यात। थ्व शैली विशेष यानाः थःगु ततःधंगु गुम्बज (domes) व जटिल मोज्याक (mosaics) कलाया निंतिं हलिं न्यंकं नांजाः।

## मू विशेषता

बिजन्तिन वास्तुकलायात अन्य शैली स्वया बायेत क्वय् बियाकथंया मू तत्वत स्वये फइ:
* **पेन्डेन्टिभ (Pendentives):** थ्व बिजन्तिन वास्तुकलाया दकलय् तःधंगु आविष्कार खः। थुकिं प्यकुलाःगु (square) आधारया च्वय् चाकलाःगु (circular) गुम्बजयात स्थिरतापूर्वक दिकेगु ज्या याइ।
* **केन्द्रीय योजना (Centralized Plan):** रोमन 'बासिलिका' (ताःहाकःगु भवन) स्वया पाःगु, बिजन्तिन देगःत आपालं 'ग्रीक क्रस' (Greek Cross) आकारय् दयेकातःगु दइ, गन केन्द्रय् तःधंगु गुम्बज दइ।
* **मोजायक व लुँया सजावट:** भवनया दुनेया अंगलय् व गुम्बजय् लुँ, दुरुल्वहँ (मार्बल), व रङ्गीन खाःया कुचा छ्येला धार्मिक किपा (mosaics) दयेकातःगु दइ, गुकिलि जःया प्रभाव अद्भुत जुइ।

## मू संरचनात
बिजन्तिन शैलीया सर्वोत्कृष्ट दसु थ्व कथं दु:
# **[[हागिया सोफिया]] (Hagia Sophia) - [[इस्तानबुल]]:** सम्राट जस्टिनियनया पालय् दयेकातःगु थ्व भवन थःगु विशाल गुम्बज व वास्तुकलाया निंतिं नांजाः। थ्व करिब १,००० दँ तक हलिंया दकलय् तःधंगु क्याथेड्रल खतः।
# **बासिलिका अफ सान भिटाले (Basilica of San Vitale) - राभेन्ना:** थ्व भवन थःगु उत्कृष्ट बिजन्तिन मोजायक कलाया निंतिं **नांजाः**।
# **सेन्ट मार्क्स बासिलिका (St. Mark's Basilica) - भेनिस:** थ्व भवनय् बिजन्तिन व पश्चिमी शैलीया सम्मिश्रण खनेदु, गुकियात "लुँया चर्च" (Church of Gold) नं धाइ।

## दयेका ज्वलं
बिजन्तिन वास्तुकारतय्सं ल्वहँया थासय् अप्पा (bricks) या प्रयोग अप्वः याःगु खनेदु। अप्पाया भः दथुइ 'मोर्टार' (mortar) या क्वातुगु लेप तयाः भवनयात भूकम्प प्रतिरोधी दयेकेगु कुतः याःगु खनेदु।

## हलिंय् प्रभाव

बिजन्तिन वास्तुकलाया **प्रभाव** आः नं थी-थी थासय् खनेदु:
1. **इस्लामिक वास्तुकला:** अटोम्यान साम्राज्यया मस्जिदत (दसु: 'ब्लु मस्क') हागिया सोफियाया गुम्बज शैलीं तसकं प्रभावित दु।
2. **पूर्वी अर्थोडक्स चर्च:** रूस, ग्रीस, व सर्बियाया चर्चतय्सं आः नं बिजन्तिन 'डोम' व 'आइकन' परम्परायात निरन्तरता बियाच्वंगु दु।

## लिधंसा

* Mango, Cyril (1976). *Byzantine Architecture*.
* Krautheimer, Richard (1965). *Early Christian and Byzantine Architecture*.
* Ousterhout, Robert G. (2019). *Eastern Medieval Architecture: The Byzantine World and Beyond*.
𑐚𑐶𑐩 𑐧𑐬𑑂𑐣𑐬𑑂𑐳-𑐮𑐷

**𑐳𑐬 **𑐟𑐶𑐩𑑀𑐠𑐷**  𑐖𑐣 "𑐚𑐶𑐩" 𑐧𑐬𑑂𑐣𑐬𑑂𑐳-𑐮𑐷**  𑐌 𑐊𑐩, 𑐎𑐾𑐧𑐶𑐂, FRS, FREng, FRSA (𑐧𑐹𑐐𑐸 8 𑐖𑐹𑐣 1955 𑐮𑐣𑑂𑐡𑐣, 𑐂𑑄𑐐𑐮𑑂𑐫𑐵𑐞𑑂𑐜𑐫𑑂‌) 𑐰𑐬𑑂𑐮𑑂𑐜 𑐰𑐵𑐂𑐜𑑂 𑐰𑐾𑐧𑐫𑐵 𑐁𑐰𑐶𑐲𑑂𑐎𑐵𑐬𑐎 𑐏𑑅। 𑐰𑐬𑑂𑐮𑑂𑐜 𑐰𑐵𑐂𑐜𑑂 𑐰𑐾𑐧𑑄 𑐂𑑄𑐚𑐬𑑂𑐣𑐾𑐚𑐫𑑂‌ 𑐰𑐾𑐧𑐥𑐾𑐖 𑐰𑐶𑐟𑐬𑐞 𑐫𑐵𑐂। 𑐰𑐫𑑂‌𑐎𑐮𑑄 𑐊𑐔𑐚𑐶𑐊𑐩𑐊𑐮 𑐢𑐵𑑅𑐐𑐸 𑐕𑐐𑐸 𑐣𑑂𑐴𑐸𑐐𑐸 𑐎𑐩𑑂𑐥𑑂𑐫𑐸𑐚𑐬 𑐨𑐵𑐫𑑂‌ 𑐡𑐫𑐾𑐎𑐵𑐡𑐶𑐮 𑐐𑐸𑐎𑐶𑐮𑐶 𑐁𑐥𑐵𑐮𑑄 𑐰𑐾𑐧𑐥𑐾𑐖 𑐔𑑂𑐰𑐫𑐵𑐟𑑅𑐐𑐸 𑐡𑐂। 𑐡𑐎𑐮𑐾 𑐣𑑂𑐴𑐵𑐥𑐵𑑄𑐐𑐸 𑐰𑐾𑐧𑐥𑐾𑐖 6 𑐀𑐐𑐳𑑂𑐟, 𑐳𑐣𑑂 1991 𑐏𑐸𑐣𑐸 𑐡𑐫𑐾𑐎𑐹𑐐𑐸 𑐏𑑅।  

𑐧𑐬𑑂𑐣𑐬𑑂𑐳-𑐮𑐷𑑄 𑐁 𑐰𑐬𑑂𑐮𑑂𑐜 𑐰𑐵𑐂𑐜𑑂 𑐰𑐾𑐧𑑂 𑐎𑑄𑐳𑑀𑐬𑑂𑐚𑐶𑐫𑐩𑑂 𑐣𑐾𑐟𑐺𑐟𑑂𑐟𑑂𑐰 𑐫𑐵𑐣𑐵𑐡𑐶𑐫𑐵 𑐔𑑂𑐰𑑄𑐐𑐸𑐡𑐸। 𑐠𑑂𑐰 𑐕𑐐𑐸 𑐐𑐸𑐠𑐶 𑐏𑑅 𑐐𑐸𑐎𑐶𑐮𑐶𑑄 𑐰𑐬𑑂𑐮𑑂𑐜 𑐰𑐵𑐂𑐜𑑂 𑐰𑐾𑐧𑐫𑐵𑐐𑐸 𑐬𑐾𑐏𑐡𑐾𑐏 𑐫𑐵𑐂।
𑐰𑐫𑑂‌𑐎𑑅  *𑐰𑐶𑐨𑐶𑑄𑐐 𑐡 𑐰𑐾𑐧*  𑐳𑐦𑐹𑐫𑐵 𑐔𑑂𑐰𑐩𑐶 𑐣𑑄 𑐏𑑅। 𑐰𑐫𑑂‌𑐎𑑅 𑐰𑐾𑐧 𑐰𑐶𑐖𑑂𑐘𑐵𑐣 𑐀𑐣𑐸𑐳𑑄𑐢𑐵𑐣 𑐎𑐸𑐟𑑅 (WSRI)𑐫𑐵 𑐣𑐶𑐡𑐾𑐱𑐎 𑐰 𑐊𑐩𑐁𑐃𑐚𑐷 𑐳𑐾𑑄𑐚𑐬 𑐦𑐬 𑐎𑐮𑐾𑐎𑑂𑐚𑐶𑐨 𑐂𑐣𑑂𑐚𑐾𑐮𑐶𑐖𑐾𑐣𑑂𑐳𑐫𑐵 𑐳𑐮𑐵𑐴𑐎𑐵𑐬 𑐧𑑀𑐬𑑂𑐜𑐫𑐵 𑐕𑐩𑑂𑐴 𑐖𑑅 (𑐳𑐡𑐳𑑂𑐫) 𑐣𑑄 𑐏। 𑐊𑐥𑑂𑐬𑐶𑐮 2009𑐳 𑐰𑐫𑑂‌𑐎𑑅 𑐰𑐵𑐱𑐶𑑄𑐐𑐚𑐣, 𑐜𑐷𑐳𑐷𑐂 𑐁𑐢𑐵𑐬𑐶𑐟 𑐳𑑄𑐫𑐸𑐎𑑂𑐟 𑐬𑐵𑐖𑑂𑐫 𑐀𑐩𑐾𑐬𑐶𑐎𑐵𑐫𑐵 𑐣𑐾𑐱𑐣𑐮 𑐊𑐎𑐾𑐜𑐩𑐷 𑐀𑐦 𑐳𑐵𑐂𑑄𑐳𑐾𑐖𑐫𑐵 𑐕𑐩𑑂𑐴 𑐖𑑅 𑐎𑐠𑑃 (𑐳𑐡𑐳𑑂𑐫𑐫𑐵 𑐬𑐹𑐥𑐫𑑂‌) 𑐣𑐶𑐬𑑂𑐰𑐵𑐔𑐶𑐟 𑐖𑐸𑐫𑐵𑐡𑐶𑐮।  
𑐳𑐣𑑂 1999𑐳 𑐚𑐵𑐂𑐩 𑐥𑐟𑑂𑐬𑐶𑐎𑐵𑐣𑑄 𑐧𑐬𑑂𑐣𑐬𑑂𑐳 𑐮𑐷𑐫𑐵𑐟 20𑐐𑐸 𑐱𑐟𑐵𑐧𑑂𑐡𑐷𑐫𑐵 100𑐡𑐎𑐮𑐾 𑐩𑐴𑐟𑑂𑐰𑐥𑐹𑐬𑑂𑐞 𑐩𑐣𑐸𑐂 𑐕𑐩𑑂𑐴 𑐣𑐵𑐩𑐵𑑄𑐎𑐺𑐟 𑐫𑐵𑐟।
𑐩𑐵𑐬𑑂𑐔 2000𑐳 𑐌𑐥𑐣 𑐰𑐶𑐱𑑂𑐰𑐰𑐶𑐡𑑂𑐫𑐵𑐮𑐫𑑄 𑐰𑐫𑑂‌𑐎𑑅𑐫𑐵𑐟 𑐜𑐎𑑂𑐚𑐬 𑐀𑐦 𑐡 𑐫𑐸𑐣𑐶𑐨𑐬𑑂𑐳𑐶𑐚𑐷𑐫𑐵 𑐩𑐵𑐣𑐵𑐬𑑂𑐠 𑐄𑐥𑐵𑐢𑐶 𑐧𑐶𑐮।

## 𑐥𑑂𑐬𑐵𑐬𑑄𑐨𑐶𑐎 𑐖𑐷𑐰𑐣
𑐚𑐶𑐩 𑐧𑐬𑑂𑐣𑐬𑑂𑐳-𑐮𑐷 𑐮𑐣𑑂𑐡𑐣, 𑐂𑑄𑐐𑐮𑑂𑐫𑐵𑐞𑑂𑐜𑐫𑑂‌ 8 𑐖𑐸𑐣 𑐳𑐣𑑂 1955 𑐏𑐸𑐣𑐸 𑐧𑐹𑐐𑐸 (𑐧𑐸𑐫𑐵𑐡𑐶𑐐𑐸) 𑐏𑑅। 𑐰𑐫𑑂‌𑐎𑑅  𑐎𑑀𑐣𑐰𑐾  𑐧𑐬𑑂𑐣𑐬𑑂𑐳-𑐮𑐷 𑐰 𑐩𑐾𑐬𑐷 𑐮𑐷 𑐰𑐸𑐜𑑂𑐳𑐫𑐵 𑐎𑐵𑐫𑑂‌ 𑐏𑑅। 𑐡𑐎𑐮𑐾 𑐣𑑂𑐴𑑂𑐫𑑅 𑐰𑐫𑑂‌𑐎𑐮𑑄 𑐱𑐷𑐣 𑐩𑐵𑐄𑑄𑐚 𑐥𑑂𑐬𑐵𑐠𑐩𑐶𑐎 𑐳𑑂𑐎𑐹𑐮𑐫𑑂‌ 𑐧𑑂𑐰𑐣𑐵𑐡𑐶𑐮। 𑐮𑐶𑐥𑐵 𑐰𑐫𑑂‌𑐎𑑅 𑐮𑐣𑑂𑐡𑐣𑐫𑑂‌ 𑐂𑐩𑑂𑐫𑐵𑐣𑐸𑐫𑐮𑑂 𑐧𑑂𑐰𑐣𑐾𑐎𑐸𑐠𑐷 (𑐳𑑂𑐎𑐹𑐮𑐫𑑂‌) 𑐳𑐣𑑂 1969 𑐣𑐶𑐳𑐾𑑄 𑐳𑐣𑑂 1973 𑐟𑐎𑑂𑐎 𑐧𑑂𑐰𑐣𑐵𑐡𑐶𑐮। 𑐠𑑂𑐰 𑐢𑐸𑑄𑐎𑐵, 𑐰𑐫𑑂‌𑐎𑑅  𑐎𑑂𑐰𑐶𑐣𑑂𑐳 𑐎𑐮𑐾𑐖, 𑐀𑐎𑑂𑐳𑐦𑑀𑐬𑑂𑐜𑐫𑑂‌ 𑐳𑐣𑑂 1973 𑐣𑐶𑐳𑐾𑑄 𑐳𑐣𑑂1976 𑐟𑐎𑑂𑐎 𑐧𑑂𑐰𑐣𑐵𑐡𑐶𑐮। 𑐰𑐫𑑂‌𑐎𑑅 𑐀𑐣 𑐡𑐶𑐧𑐶𑐮𑐫𑑂‌ 𑐰𑐫𑑂‌𑐎𑐮𑑄 𑐨𑑁𑐟𑐶𑐎𑐱𑐵𑐳𑑂𑐟𑑂𑐬𑐫𑑂‌ 𑐥𑑂𑐬𑐠𑐩 𑐱𑑂𑐬𑐾𑐞𑐷 𑐜𑐶𑐐𑑂𑐬𑐷 𑐎𑐫𑐵𑐡𑐶𑐮। 𑐰𑐫𑑂‌𑐎𑐮𑑄 𑐰𑐬𑑂𑐮𑑂𑐜 𑐰𑐵𑐂𑐜 𑐰𑐾𑐧𑐫𑐵 𑐁𑐰𑐶𑐲𑑂𑐎𑐵𑐬 𑐫𑐵𑐣𑐵𑐡𑐶𑐮।

## 𑐩𑐾𑐩𑐾𑐐𑐸 𑐖𑐵𑐠𑐵𑐫𑑂
*𑐧𑐬𑑂𑐣𑐬𑑂𑐳 𑐮𑐷 𑐕𑐾𑑃 𑐥𑑁
*𑐧𑐬𑑂𑐣𑐬𑑂𑐳 𑐮𑐷 𑐧𑑂𑐮𑐐
*𑐧𑐬𑑂𑐣𑐬𑑂𑐳 𑐮𑐷𑐫𑐵 𑐳𑐦𑐹 ''𑐰𑐶𑐨𑐶𑑄𑐐 𑐡 𑐰𑐾𑐧''  𑐐𑐸𑐎𑐶𑐮𑐶𑑄 𑐰𑐾𑐧𑐫𑐵 𑐂𑐟𑐶𑐴𑐵𑐳 𑐰 𑐨𑐰𑐶𑐲𑑂𑐫𑐫𑐵 𑐧𑐵𑐬𑐾𑐫𑑂‌ 𑐰𑐫𑑂‌𑐎𑑅𑐫𑐵 𑐰𑐶𑐔𑐵𑑅𑐫𑐵 𑐰𑐶𑐰𑐬𑐞 𑐧𑑂𑐫𑐸।

## 𑐮𑐶𑐢𑑄𑐳𑐵

पुचः:𑐀𑑄𑐐𑑂𑐬𑐾𑐖 𑐰𑐿𑐖𑑂𑐘𑐵𑐣𑐶𑐎
पुचः:𑐦𑐾𑐮𑑀 𑐀𑐦 𑐬𑑀𑐫𑐮 𑐳𑑀𑐳𑐵𑐂𑐚𑐷
पुचः:𑐧𑑂𑐬𑐶𑐚𑐶𑐱 𑐳𑐵𑐩𑑂𑐬𑐵𑐖𑑂𑐫𑐫𑐵 𑐀𑐬𑑂𑐜𑐬𑐫𑐵 𑐣𑐵𑐂𑐚 𑐰 𑐜𑐾𑐩𑑂𑐳 𑐎𑐩𑐵𑑄𑐜𑐬
पुचः:𑐀𑐬𑑂𑐜𑐬 𑐀𑐦 𑐩𑐾𑐬𑐶𑐚
पुचः:𑐮𑐣𑑂𑐡𑐣𑐫𑐵 𑐰𑐿𑐖𑑂𑐘𑐵𑐣𑐶𑐎
पुचः:𑐬𑑀𑐫𑐮 𑐳𑑀𑐳𑐵𑐂𑐚𑐷 𑐀𑐦 𑐁𑐬𑑂𑐚𑐳
पुचः:𑐳𑐣𑑂 1955𑐫𑑂 𑐧𑐹𑐐𑐸
पुचः:𑐩𑑂𑐰𑐵𑐣𑐵𑐔𑑂𑐰𑑄𑐥𑐶𑑄 𑐩𑐣𑐸𑐟
चिनियाँ वास्तुकला

**चिनियाँ वास्तुकला** हलिंया दकलय् पुलांगु व महत्वपूर्ण वास्तुकला परम्परामध्ये छगू खः, गुगु द्वलंद्वः दँ निसें निरन्तर रूपं विकास जुया वयाच्वंगु दु। थ्व शैली थःगु 'सिंया संरचना' (Wooden timber frames), 'कुलिचिंगु व बेक्वःगु पलि' (Curved roofs), व 'ब्रम्हाण्डीय सन्तुलन' (Cosmological balance) या निंतिं हलिं न्यंकं **नांजाः**। चिनियाँ वास्तुकलां पूर्व एसियाली देय् दसु जापान, कोरिया व भियतनामया वास्तुकलाय् तःधंगु **प्रभाव** लाकूगु दु।

## मू विशेषता
चिनियाँ वास्तुकलाया विशिष्ट पहिचानया तत्वत थथे दु:

* **सिंया फ्रेम संरचना:** चिनियाँ भवनत मुख्यतया सिंया थां व धलिं (beams) य् आधारित जुइ। अंगःतयेसं भवनया भार क्वबिइमखु, थ्व केवल क्वथा खुनेगु ज्याया निंतिं जक जुइ।
* **दोउगोङ (Dougong) ब्र्याकेट:** थ्व छगू जटिल सिं स्वाइगु प्रणाली खः, गुकिं पलिया भारयात थां तक थ्यङ्की। थ्व भूखाः प्रतिरोधी जुइ अले थुकिं भवनयात झःझः धायेकी।
* **चाकलाःगु/कुलिछिंगु पलि (Curved Roofs):** चिनियाँ भवनया पलिया कुं आपालं च्वखे चाकलाना च्वनि। थुकी रङ्गीन टायल व मलः थेंज्याःगु पौराणिक जीवतयगु मूर्ति दयेकातःगु दइ।
* **निखें ज्वलंक च्वनिगु पहः (Bilateral Symmetry):** महत्वपूर्ण भवनत आपालं दथुया छफुतिया आधारय् सन्तुलित जुइ, गुकिं स्थायित्व व झ्वः क्यनी।

## धार्मिक व दार्शनिक प्रभाव
चिनियाँ वास्तुकलाय् परम्परागत बिचाःया तःधंगु भूमिका दु:
# **फेङ्ग शुइ (Feng Shui):** भवनया अवस्थिति व दिशा निर्धारण यायेबलय् प्राकृतिक उर्जा (Qi) या प्रवाहयात ध्यानय् तइ। आपालं मू भवनया ख्वाः दक्षिण पाखे जुइ।
# **कन्फुसियस विचारधारा:** सामाजिक वर्ग व मर्यादा क्यनेत भवनया आकार व सजावट निर्धारण याइ।
# **बौद्ध व ताओ विचारधारा:** देगः व प्यागोडाय् थ्व विचारधाराया प्रभाव खनेदु।

## प्रसिद्ध संरचनात
# **[[चीनया तःधंगु पःखाः]]:** रक्षात्मक वास्तुकलाया हलिंया दकलय् तःधंगु दसु।
# **[[फर्बिडन नगर]] (Forbidden City) - बेइजिङ:** चिनियाँ शाही वास्तुकलाया पराकाष्ठा, गन द्वलंद्वः भवनत ज्वलंक झ्वलय् रूपं दयेकातःगु दु।
# **टेम्पल अफ हेभन (Temple of Heaven):** थ्व थःगु चाकलाःगु संरचनाया निंतिं नांजाः, गुकिं स्वर्ग व पृथ्वीया स्वापूयात क्यनी।
# **प्यागोडा (Pagodas):** बौद्ध धर्म नाप वःगु थ्व तज्जाःगु बहु-तलीय संरचनात चिनियाँ वास्तुकलाया छगू म्हसीका खः।

## रङ व प्रतीक
चिनियाँ वास्तुकलाय् रङया विशेष अर्थ दइ:
* **ह्यांगु (Red):** सौभाग्य व लसताया चिं (आपालं थां व पालय् छ्यली)।
* **लुँ (Yellow/Gold):** साम्राज्य व शक्तिया चिं (सम्राटया भवनया पलिइ जक छ्यले दइगु)।
* **मलः व फिनिक्स:** सम्राट व साम्राज्ञीया प्रतीक।

## लिधंसा

* Liang, Sicheng (1984). *A Pictorial History of Chinese Architecture*.
* Steinhardt, Nancy Shatzman (2019). *Chinese Architecture: A History*.
* Boyd, Andrew (1962). *Chinese Architecture and Town Planning*.
चक्री वंश

**चक्री राजवंश** थाइल्यान्दया राजवंश ख। 

#### राजवंश
**चक्री वंश** (ई सं १७८२-आतक्क)
*बुद्ध योद्फ चुललोक (राम १) Buddha Yodfa Chulalok, the Great (Rama I) พระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกมหาราช, 1782-1809 
*बुद्ध लोएत्ल नभलै (राम २) Buddha Loetla Nabhalai (Rama II) พระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัย, 1809-1824 
*नंगक्लव (राम ३) Nangklao (Rama III) พระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว, 1824-1851 
*मोंग्कुट (राम ४) Mongkut (Rama IV) พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว, 1851-1868 
*चुललंगकर्ण (राम ५) Chulalongkorn, the Great (Rama V) พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว "พระปิยมหาราช" 1868-1910 
*वाजिर्वुध (राम ६) Vajiravudh (Rama VI) พระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว, 1910-1925 
*प्रजाधिपोक (राम ७) Prajadhipok (Rama VII) พระบาทสมเด็จพระปกเกล้าเจ้าอยู่หัว, 1925-1935 
*आनन्द महिदोल (राम ८) Ananda Mahidol (Rama VIII) พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวอานันทมหิดล, 1935-1946 
*भूमिबोल अदुल्यादेज (राम ९) Bhumibol Adulyadej, the Great (Rama IX) พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวภูมิพลอดุลยเดชมหาราช, 1946-

## स्वयादिसँ
* थाइल्यान्द

पुचः:थाइल्यान्द
छुँ (रोदेन्त)

**छुँ बाय् रोडेन्ट** (Rodent) धयागु 'रोडेन्सिया' (Rodentia) पुचलय् लाःगु दुरुप्वः दुपिं प्राणीतयगु छगू तःधंगु पुचः खः। हलिंया फुक्कं दुरुपादुपिं प्राणीत मध्ये करिब ४०% प्रजातित रोडेन्ट पुचलय् ला। थ्व पुचलय् साधारण छुँ (Mice), तिछुँ (Rats), सिमाछुँ (Squirrels), चुसा (Porcupines), व बीभर (Beavers) थेंज्याःगु प्राणीत ला। थ्व प्राणीतयगु दकलय् मू विशेषता धयागु इमिगु निरन्तर बुयाच्वनिगु इन्सिजर 'वा' (Teeth) खः।

## म्हया दयेका

रोडेन्टतयगु म्हया दयेकाय् छुं विशिष्ट खँत दइ:
* **निरन्तर बुयाच्वनिगु वा (Incisors):** रोडेन्टतयगु म्हुतुया न्ह्यःनेया च्वय्या व क्वय्या प्यपू वा (Incisors) जीवनभर बुयाच्वनि। उकिं इमिं न्ह्याबलें छुं न छुं वस्तु न्यानाच्वनेमाः (gnawing), गुकिं यानाः इमिगु वा तसकं ताःहाकः जुइ मखु।
* **इनामेल (Enamel):** इमिगु वाया न्ह्यःनेया भागय् तसकं क्वातुगु  इनामेल दइ धाःसा ल्यूनेया भाग भचा नाइसे च्वनि। थुकिं यानाः वस्तु न्याइबलय् वा थःहे ज्वया (sharp) वइ।
* **चिधंगु म्ह:** अप्वः थें रोडेन्टत म्हया आकारय् चिधं जुइ, तर 'क्यापिबारा' (Capybara) थेंज्याःगु रोडेन्ट तसकं तःधं नं जुइ।

## मू प्रजातित

## पारिस्थितिक व मानवीय प्रभाव

रोडेन्टतय्सं पृथ्वीया पर्यावरण व मानव जीवनय् तःधंगु **प्रभाव** लाकी:
* **नसा चक्र(Food Chain):** थ्व प्राणीत यक्व माँसाहारी पशु व झङ्गःतयगु मू नसा खः।
* **कठिन परिस्थितिइ म्वाये फूगु** रोडेन्टत अन्टार्कटिका त्वताः हलिंया फुक्कं महादेशय् व फुक्कं कथंया वातावरणय् म्वाये फइ।
* **रोग व नोक्सान:** छुं प्रजातितय्सं बालीनाली नोक्सान याइ अले 'प्लेग' थेंज्याःगु रोग नं पुंकेफु।
* **वैज्ञानिक अनुसन्धान:** थ्व पुचःया प्राणी पिन्त प्रयोगशालाय् चिकित्सा विज्ञानया अनुसन्धानया निंतिं तसकं अप्वः छ्यली।

## लिधंसा

* Musser, Guy G. (2005). *Mammal Species of the World: A Taxonomic and Geographic Reference*.
* Kay, R. F. (2012). *The Origin and Evolution of Rodents*.
* Nowak, R. M. (1999). *Walker's Mammals of the World*.
आर्थ्रोपोदा

**आर्थ्रोपोदा** (Arthropod) धयागु प्राणी जगतया दकलय् तःधंगु 'फाइलम' (Phylum) खः। हलिंया करिब ८०% स्वया अप्वः ज्ञात प्राणी प्रजातित थ्वहे पुचलय् ला। थुकी की (Insects), कःलि (Crabs), माकचा (Spiders), व दम्बि (Centipedes) थेंज्याःगु प्राणीत ला। "आर्थ्रोपोदा" खँग्वः ग्रीक भाषाया 'arthron' (जोर्नी) व 'pous' (पाल्चा/तुति) पाखें वःगु खः, गुकिया अर्थ "जोर्नी दूगु तुति" खः।

## मू विशेषता
आर्थ्रोपोदतयगु म्हय् क्वय् बियाकथंया विशिष्ट संरचनात दइ:

* **बाह्य कङ्काल (Exoskeleton):** इमिगु म्हया पिने 'काइटिन' (Chitin) पाखें दयेकातःगु क्वातुगु भः दइ। थुकिं म्हया रक्षा याइ व लखं पनी। म्वायेगु झ्वलय् इमिसं थ्व कङ्कालयात त्वतेगु व हिलेगु याइ (Molting)।
* **खण्डित म्ह (Segmented Body):** इमिगु म्ह थी-थी भागय् बायातःगु दइ, गुकियात अप्वः थें 'छ्यं' (Head), 'नुगपाः' (Thorax), व 'प्वाः' (Abdomen) धाइ।
* **जोर्नी दूगु तुति (Jointed Appendages):** इमिगु तुति व एन्टिना (Antennae) पिनें हे खनेदैगु जोर्नी-जोर्नी जुयाः दयेकातःगु दइ।
* **चकं रक्तसञ्चार प्रणाली (Open Circulatory System):** इमिगु म्हय् हि सनिगु नसा (veins) दइमखु; हि प्रत्यक्ष रूपं अङ्गतयगु दथुइ बाहा वइ।

## मू पुचः

आर्थ्रोपोदा फाइलमयात प्यंगू मू वर्गय् बाये फइ:

# **इन्सेक्टा (Insecta):** की (दसु: भुजिं, लापाचा)। थुमिगु खुपा तुति दइ।
# **अराक्निडा (Arachnida):** माकःचा (Spiders) व बिच्छी। थुमिगु च्यापा तुति दइ।
# **क्रस्टेशिया (Crustacea):** कःलि (Crabs), झिङ्गे न्या (Shrimp), व लबस्टर। थ्व अप्वः थें लखय् च्वनी।
# **माइरियापोडा (Myriapoda):** हइ (Centipedes) व न्ह्यबि (millipede)। थुमिगु यक्व खण्ड व यक्व तुति दइ।

## महत्त्व

आर्थ्रोपोडतय्सं पृथ्वीया जीवन चक्रय् तःधंगु **प्रभाव** लाकी:
* **परागण (Pollination):** भँपु व पुतली थेंज्याःगु कीटतय्सं स्वांया परागण यानाः नसा-त्वसा उत्पादनय् ग्वाहालि याइ।
* **नसाः झ्वः:** थ्व प्राणीत मेमेगु पशु व मनूतयगु नं नसाया स्रोत खः।
* **अपघटन (Decomposition):** थुमिगु छुं प्रजातितय्सं सिइगु वस्तुतय्त स्यंका मल दयेकी।

## लिधंसा

* Brusca, R. C., & Brusca, G. J. (2003). *Invertebrates*.
* Giribet, G., & Edgecombe, G. D. (2019). *The Arthropod Tree of Life*.
* Ruppert, E. E., Fox, R. S., & Barnes, R. D. (2004). *Invertebrate Zoology*.

]]
सना ज्वलं

**सना ज्वलं** (नेपालभाषा: सना mobile + ज्वलं device) धयागु छगू थासं मेगु थासय् यंकेछिंगु (portable) छगू कम्प्युटिंग ज्या-ज्वलं खः गुगु छ्यलाबुला यायेबलय् ल्हातय् काये फइ वा म्हिचा(pocket)य् तयाः न्ह्यागु थासय् नं यंके फइ। 'सना' वा 'सनेफूगु' खँग्वलं थ्व उपकरण न्ह्यागु थासय् नं यंके फइगु (Mobility) गुण क्यनी। दसु: तासि यांसः (Smartphones), ट्याब्लेट (Tablets), व तासि ईघः (Smartwatches) थ्व पुचलय् लाःगु मू सना ज्वलंत खतः।

## खँग्वःया उत्पति (Etymology)
नेपालभाषाय् 'सने' वा 'सना' या अर्थ 'छ थासं मेगु थासय् यंके फइगु' वा 'सनेफूगु' (Mobile) खः अले 'ज्वलं' या अर्थ 'साधन/उपकरण' (Device) खः। थ्व निगू खँग्वः स्वानाः 'सना ज्वलं' (Mobile Device) खँग्वः जूगु खः। थुकियात नेपालभासय् थुइकेगु निश्चित नां धाःसा नेपालभाषा साहित्यय् मदु। पाश्चात्य देसय् व नेपाःया सहरी लागाय् ल्हाइगु नेपालभासय् मोबाइल दिभाइस व दक्षिण एसियाय् ल्हाइगु नेपालभासय् मोबाइल उपकरण थें न्याःगु नां नं लोकंह्वाः। 

## छुं सना ज्वलंत
# **[[तासि यांसः]] (Smartphones):** आधुनिक प्रविधियुक्त यांसः।
# **त्याबलेत (Tablets):** तःधंगु स्क्रीन दूगु सना ज्वलं।
# **तासि ईघः/इलसा (Smartwatches):** ल्हातय् न्ह्याये फइगु सना ज्वलं।
# **ई-रिडर (E-readers):** सफू ब्वनेगु निंतिं दयेकातःगु सना ज्वलं।

## विशेषता
* **सनेफैगु/पोर्टेबिलिटी:** तारय् स्वाना मतइगु व आपालं चिधंगु जुइगुलिं थ्व सना ज्वलंत छगू थासं मेगु थासय् यंकेत अपुइगु जुइ।
* **ब्याट्री पावर:** आपालं सना ज्वलं 'लिथियम-आयन' ब्यात्रिं सनि।
* **इन्टरनेट स्वापू:** वाई-फाई व ५जी पाखें न्ह्याबलें हलिं नाप स्वानाच्वने फइ।

## लिधंसा
* Castells, Manuel (2004). *The Mobile Communication Society*.
* Ling, Rich (2004). *The Mobile Connection: The Cell Phone's Impact on Society*.
किपासा

**किपासा**  (नेपालभाषा: किपा + सा, अर्थ: किपा कायेगु सा बाय् ज्वलं) धयागु जः (light) या माध्यमं लूयात किपा (image) वा संकिपा (video) या रूपय् स्वथनिगु ज्याभः/सा/ज्वलं खः। थ्व ज्वलं दुने दूगु लेन्स (lens) पाखें जःयात मुंकाः सेन्सर वा फिल्मय् किपा ज्वनिगु (Capture) ज्या याइ। सना ज्वलं पुचलय् दूगु किपासां आःया ईलय् फोटोग्राफीयात न्हिथंया जीवनया छगू भाग दयेकूगु दु। 

## खँग्वःया उत्पति (Etymology)
नेपालभाषाय् 'किपा' या अर्थ 'Image/Picture' खः अले 'सा' खँग्वः पाखें वःगु खः।

## किपासाया मू ब्वः
* **लेन्स (Lens):** जःयात छथासं मुंकाः किपायात स्पष्ट दयेकी।
* **शटर (Shutter):** गुलि ई तक किपा सालेगु धकाः नियन्त्रण याइगु भः।
* **सेन्सर (Sensor):** सालाः दयेकूगु किपायात डिजिटल रूपय् सुरक्षित याइगु भः।

## किपासाया ताजि
# **डिजिटल किपासा (Digital Camera):** मेमरी कार्डय् किपा स्वथनिगु।
# **फिल्म किपासा (Film Camera):** रासायनिक रिलय् किपा स्वथनिगु पुलांगु प्रविधि।
# **तासि यांसः किपासा (Smartphone Camera):** तासि यांसः दुने दुथ्याःगु चिधंगु तर तच्वःगु किपासा।

## हलिमय् प्रभाव
किपासां मानव सभ्यताय् तःधंगु प्रभाव लाकूगु दु:
* इतिहास: ऐतिहासिक झाकातय्त किपाया रूपय् म्वाकातयेत ग्वाहालि यात।
* कला: फोटोग्राफीयात छगू तःधंगु कलाया विधाया रूपय् स्थापित यात।

## लिधंसा

* Hirsch, Robert (2000). *Seizing the Light: A Social History of Photography*.
* Gernsheim, Helmut (1986). *A Concise History of Photography*.
एनेस्थेसिया

**एनेस्थेसिया** धाइगु नियमित कथं स्याइगु मचाइगु अवस्था बाय् थ्व अवस्थाय् थ्यनेत छ्यलीगु वासः पुचः ख। थन्याःगु वासःयात एनेस्थेतिक धाइ। 
 
## एनेस्थेतिक
हलिं उसाँय् संगठनया माःगु वासःतेगु नमुना धलखय् दुथ्याःगु एनेस्थेतित थथे दु
### जेनेरल एनेस्थेतिक्स व अक्सिजन

#### इन्हेलेसन मेदिसिन
इन्हेलेसन मेदिसिन धाःगु सासः नापं बीगु वासःतेगु पुचः ख। 
* ह्यालोथेन
* आइसोफ्लुरेन
* नाइत्रस अक्साइद
* अक्सिजन

#### इञ्जेक्तेबल मेदिसिन (मुलु तिया बीगु वासः)
* केतामिन
* प्रोपोफोलोल

### लोकल एनेस्थेतिक्स
* बुपिभाकेन
* लाइदोकेन
* लाइदोकेन + इपिनेफ्रिन
* इफेद्रिन

### चिहाकःगु प्रोसेद्योरय् छ्यलिगु प्रिअपरेतिभ मेदिकेसन व सिदेतिभ
अपरेसन याये स्वया न्ह्यः बीगु वासः (प्रिअपरेतिभ) व लट्ठ याइगु वासः (सिदेतिभ) थ्व पुचलय् ला। 
* एत्रोपिन
* मिदाजोलाम
* मर्फिन

## स्वयादिसँ
* वासः

पुचः:वासः
पुचः:एनेस्थेसियोलोजी
एन्तिबायोतिक

**एन्तिबायोतिक** छता एन्तिमाइक्रोबियल वासः दुनेया छपुचः वासः ख।

## दसु
हलिं उसाँय् संगठनया माःगु वासःतेगु नमुना धलः (WHO Model List of Essential Medicines)या वासः धलखय् दुथ्याःगु एन्तिब्याक्तेरियल/एन्तिबायोतिक्सत थथे दु:
### एन्तिब्याक्तेरियल

#### बेता-ल्याक्तम वासःत
* एमक्सिसिलिन
* एमक्सिसिलिन/क्लाभुलानिक एसिद (एमोक्सिसिलिन + क्लाभुलानिक एसिद)
* एम्पिसिलिन
* बेञ्जाथाइन बेञ्जाइलपेनिसिलिन
* बेञ्जाइलपेनिसिलिन
* सेफालेक्सिन
* सेफाजोलिन
* सेफिक्जाइम
* सेफ्त्रायाक्जोन
* क्लक्सासिलिन
* फेनक्सिमिथाइलपेनिसिलिन
* प्रोकेन बेञ्जाइलपेनिसिलिन
* सेफोत्याक्जिम
* सेफ्ताजिदिम
* इमिपेनेम/सिमास्तातिन (इमिपेनेम + सिमास्तातिन)

#### मेमेगु एन्तिब्याक्तेरियलत
* एजिथ्रोमाइसिन
* क्लोराम्फेनिकोल
* सिप्रोफ्लोक्सासिन
* क्लारिथ्रोमाइसिन
* दक्सिसाइक्लिन
* इरिथ्रोमाइसिन
* जेन्तामाइसिन
* मेत्रोनिदाजोल
* नाइत्रोफुरान्तोइन
* स्पेक्तिनोमाइसिन
* त्राइमेथोप्रिम + सल्फामेथोक्जाजोल
* सिल्भर सल्फादायाजिन
* त्राइमेथोप्रिम
* क्लिन्दामाइसिन
* भ्याङ्कोमाइसिन

#### एन्तिलेप्रोसी वासःत
* क्लोफाजिमिन
* द्याप्सोन
* रिफाम्पिसिन

#### एन्तित्युबरकुलोसिस वासःत
* इथ्याम्ब्युतोल
* इथ्याम्ब्युतोल + आइसोनायाजाइद
* इथ्याम्ब्युतोल + आइसोनायाजाइद + पाइरिजिनामाइद + रिफाम्पिसिन
* इथ्याम्ब्युतोल + आइसोनायाजाइद + रिफाम्पिसिन
* आइसोनायाजाइद
* आइसोनायाजाइद + पाइरिजिनामाइद + रिफाम्पिसिन
* आइसोनायाजाइद + रिफाम्पिसिन
* पाइरिजिनामाइद
* रिफाब्युतिन
* रिफाम्पिसिन
* स्त्रेप्तोमाइसिन
* एमिकासिन
* क्याप्रियोमाइसिन
* साइक्लोसेरिन
* इथियोनामाइद
* कानामाइसिन
* लेभोफ्लक्सासिन
* पि-अमिनोस्यालिसाइलिक एसिद

## स्वयादिसँ
* वासः

## लिधंसा

पुचः:वासः
लाल्काये

**लालकाये  बाय् लाल्काये** धयागु लखय् थःगु म्हयात ल्हा-तुति संकाः छथासं मेगु थासय् वनेगु वा लखय् द्यःने, क्वमबासें, च्वनिगु ज्या खः। थ्व छगू लोकंह्वाःगु कासा नापं मनूया म्हया फुक्कं कुचातयगु व्यायामया निंतिं छगू उत्कृष्ट माध्यम नं खः। लाल्कायेज्याया इतिहास मनूया लहना नाप हे स्वापू दु, गुकिया प्रमाण प्राचीन गुफातय्गू दुने मनूतेसं कियातःगु किपातेसं नं क्यनी।

## लाल्कायेगु मू पहः (Common Strokes)
लाल्कायेगु पहःयात स्त्रोक धाइ। छुं साधारण स्त्रोकत थथे दु:
* **फ्रिस्टाइल:** दकलय् याकनं व प्रभावकारी पहः।
* **ब्रेस्टस्ट्रोक:** 'ब्यांचा' थें ल्हाः व तुति पाखें लःयात थ्वाइगु पहः।
* **ब्याकस्ट्रोक:** जं क्वसं लाकाः ख्वाः सर्ग पाखे स्वसें लाल्कायेगु पहः।
* **बटरफ्लाइ:** निपां ल्हाःयात मंकाः कथं च्वसं लखय् पालेगु थाकूगु लालकायेगु पहः।

## उसाँंय् भिंकिगु
लाल्कायेज्यां मनूया उसाँय् तसकं तःधंगु प्रभाव लाकी:
* **सम्पूर्ण व्यायाम:** थुकिं छ्यं निसें तुति तकया फुक्कं हे थें लाग्वारातय्त बलाकेगु ज्या याइ।
* **मुटुया स्वास्थ्य:** थुकिं मुगः व सों (lungs) या क्षमता बल्लाकी।
* **मानसिक शान्ति:** लखय् लाल्कायेबलय् तनाव (stress) म्हो जुइ।

## सुरक्षा नियम
# थःमं मस्यूगु वा गाः दूगु लखय् छकलं दुहां वने मज्यू।
# लाल्काये सयेकेबलय् 'लाइफ ज्याकेट' वा ट्युब छ्यलेमा।

## लिधंसा

* Colwin, Cecil (2002). *Breakthrough Swimming*.
* Maglischo, Ernest W. (2003). *Swimming Fastest*.
न्यायेमिइ

**न्यायेमिइ** (नेपालभाषा: न्यायेगु + मीगु, अंग्रेजी: Trade) धयागु वस्तु वा सेवाया आदान-प्रदान यायेगु प्रक्रिया खः। थ्व ज्याय् छम्ह पक्षं वस्तु वा सेवा 'मी' (Sell) अले मेगु पक्षं उकिया बदलाय् ध्यबा बियाः 'न्याइ' (Buy)। न्यायेमिइ ज्यां हलिंया अर्थतन्त्र, संस्कृति व मनूया जीवनस्तरय् तसकं तःधंगु **प्रभाव** लाकूगु दु। थुकिं यानाः हे मनूतय्सं थःगु थासय् मगाःगु वस्तु मेगु थासं काये फइ।

## खँग्वःया उत्पति (Etymology)
नेपालभाषाय् 'न्यायेगु' धयागु ध्यबा पुलाः छुं वस्तु वा सेवा कायेगु (To Buy) व 'मीगु' धयागु थःगु वस्तु वा सेवाया निंतिं ध्येबा कायेगु (To Sell) खः। थ्व निगू मू ज्यायात ल्वाकछ्यानाः 'न्यायेमिइ' खँग्वः दयेकातःगु दु।

## न्यायेमिइया ताजि
* **आन्तरिक न्यायेमिइ:** छगू हे देय्या सीमा दुने जुइगु आदान-प्रदान।
* **अन्तर्राष्ट्रिय न्यायेमिइ:** निगू अप्वः देय् दथुइ जुइगु 'आयात' व 'निर्यात' ज्या।
* **डिजिटल न्यायेमिइ (E-commerce):** इन्टरनेट व तासि यांसः छ्यलाः याइगु न्यायेमिइ ज्या।

## ऐतिहासिक महत्त्व
# **बञ्ज्या (Merchant Tradition):** नेवाः सभ्यताय् पुलां ई निसें हे सँदेय् (तिब्बत) व भारत नाप न्यायेमिइ याइगु तःधंगु परम्परा दु, गुकियात 'बञ्ज्या' धकाः नं म्हसीकेगु याइ।
# **संस्कृति सञ्चार:** न्यायेमिइ याइबलय् मनूतय्सं भाषा, नसा-त्वसा व कलाकृति नं छगू थासं मेगु थासय् यङ्की।

## लिधंसा

* Smith, Adam (1776). *The Wealth of Nations*.
* Ricardo, David (1817). *On the Principles of Political Economy and Taxation*.
ग्वसाः-ग्वयेज्या

**ग्वसाः-ग्वयेज्या** (नेपालभाषा: ग्वसाः + ग्वयेगु + ज्या, अंग्रेजी: Management, संस्कृत: व्यवस्थापन) धयागु छगू संस्था, ज्या, वा उद्देश्य पूवंकेत श्रोत व साधनतय्त बांलाक मुंकेगु व संकेगु ज्या खः। थुकी योजना दयेकेगु, जिम्मेवारी बायेगु, व ज्याया अनुगमन यायेगु थेंज्याःगु मू ज्या दुथ्याः। बांलाःगु ग्वसाः-ग्वयेज्या दूगु जक गुगुं नं संगठन वा न्यायेमिइ ज्या सुथां लायेफइ।

## खँग्वःया उत्पति
नेपालभाषाय् 'ग्वसाः' धयागु 'प्रबन्ध वा व्यवस्था' (Setup/Arrangement) खः अले 'ग्वयेगु' धयागु 'छुं खँ दयेकेगु/छिंकेगु' (To organize) खः। थथे ज्याया निंतिं बांलाःगु प्रबन्ध मिलायेगु ज्या जूगुलिं थुकियात 'ग्वसाः-ग्वयेज्या' धाइ।

## ग्वसाः-ग्वयेज्याया मू ताजि

१. **च्वय्या ताजि (Top Management):** नीति व योजना दयेकीपिं (दसु: निर्देशक)।
२. **दथुया ताजि (Middle Management):** च्वय्या योजनायात कार्यान्वयन याइपिं (दसु: विभाग प्रमुख)।
३. **क्वय्या ताजि (Lower Management):** प्रत्यक्ष रूपं ज्यामि नाप च्वनाः ज्या याइपिं (दसु: सुपरभाइजर)।

## ग्वसाः-ग्वयेज्याया ख्य:त

* **अर्थ ग्वसाः-ग्वयेज्या (Financial Management):** ध्यबा व पुँजीया उचित परिचालन।
* **मनू-श्रोत ग्वसाः-ग्वयेज्या (HR Management):** कर्मचारीतयगु छनोट व विकास, छु ज्याय् गन्याम्ह मनू मालि व छुं संस्थाय् दुपिं मनूतेत निश्चित ज्यायायेत गथे ग्वहालि याइगु थें ज्यागु ज्या।
* **ई ग्वसाः-ग्वयेज्या (Time Management):** ईया बांलाःगु छ्यलाबुला।
* **ज्या ग्वसाः-ग्वयेज्या (Operations Management):** उत्पादन व सेवाया गुणस्तर कायम यायेगु।

## महत्त्व
ग्वसाः-ग्वयेज्यां गुगुं नं ख्यलय् क्वय् बियाकथंया तःधंगु **प्रभाव** लाकी:
* कार्यक्षमता: म्हो मिहिनेत व साधनं अप्वः लिच्वः पिकाये फइ।
* अनुशासन: ज्याय् छगू निश्चित पद्धति व अनुशासन कायम जुइ।
* संयोजन: थी-थी मनूतय्यात छगू हे लक्ष्यय् गोलबद्ध याये फइ।

## लिधंसा
* Drucker, Peter F. (1954). *The Practice of Management*.
* Taylor, Frederick Winslow (1911). *The Principles of Scientific Management*.
फबंजाः ज्या

**फबंजाः ज्या** (Retail) धयागु वस्तु वा सेवातय्यात छ्यलामि (End user) या निंतिं चिधंगु मात्राय् मीगु ज्या खः। थ्व न्यायेमिइ (Trade) या छगू अझ विशिष्ट रूप खः गन दोकं(Wholesale) पाखें सामान हयाः तपेंक छ्यलामि/न्यानामियात मीगु ज्या जुइ। फबंजाः ज्यां मनूया न्हिथंया जीवनया माःगु चीज पूवंकेत तसकं तःधंगु ग्वहालि याइ।

## मू ताजि
१. **पसः (Traditional Stores):** न्हिथंया सामान मीगु चिधंगु पसःत।
२. **सुपरमार्केट:** छगू हे थासय् बाय् तःधंगु पसलय् यक्व कथंया सामानत मीगु थाय्।
३. **अनलाइन इ-रितेलिङ्ग (E-retailing):** इन्टरनेट व तासि यांसः छ्यलाः छ्यलामि/न्यानामितेत तपेंक सामान मीगु प्रविधि।
४. **भेन्दिङ्ग मेसिन:** मनू मदयेकः हे थमंतुं सामान मीगु उपकरण।

## ज्या
फबंजाःया मू ज्या थथे दु
* सामानया उपलब्धता: छ्यलीम्ह न्यानामियात माःगु ईलय् माःगु परिमाणय् सामान हयातयेगु।
* दोकंया ब्वथला (Bulk Breaking): दोकंयात चिचिधंगु मात्राय् बायाः मीगु।
* सुचं संकेगु: दयेकामि (Producer) व छ्येलामि दथुइ सुचं स्वापू दयेकेगु।

## हलिं अर्थतन्त्रय् प्रभाव
थ्व ख्यलं हलिंया अर्थतन्त्रय् क्वय् बियाकथंया योगदान बी:
* लजगा: थ्व ख्यलय् द्वलंद्व मनूतय्सं सेल्स (मियेज्या), ग्वसाः-ग्वयेज्या, व थ्यंकेज्या (डेलिभरी)य् लजगा दयेकी।
* छ्यलिम्ह न्यानामि व्यवहार:थ्व स्तरय् प्रविधिं मनूया न्यायेगु बानी (buying habits) हिलेत ग्वाहालि याइ।

## लिधंसा

* Levy, Michael & Weitz, Barton A. (2012). *Retailing Management*.
* Kotler, Philip (2003). *Marketing Management*.
बैंक

**बैंक बाय् ध्येबा कुथि** (Bank) धयागु ध्यबाया काये-बिये याइगु छगू वित्तीय संस्था खः। थुकी मनूतय्सं थःगु ध्यबा सुरक्षित रूपं मुंकी (Deposit) अले माःगु ईलय् त्यासा (Loan) काइ। बैंकं ध्यबाया सुरक्षा जक मखुसें आर्थिक लगानी व न्यायेमिइ ज्यायात व्यवस्थित यायेत तसकं तःधंगु प्रभाव लाकी। आधुनिक हलिमय् बैंक विनाया अर्थतन्त्रया कल्पना यायेत नं थाकु।

## बैंकया मू ज्या
१. **निक्षेप (Deposit):** जनताया ध्यबा बचतया रूपय् कायेगु।
२. **कर्जा (Loan):** व्यापार, उद्योग वा व्यक्तिगत प्रयोजनया निंतिं ध्यबा त्यासा बीगु।
३. **ब्याज (Interest):** बचतकर्तायात ध्यबा छ्यलाः ब्याज बीगु व त्यासा कयापिं पाखें ब्याज कायेगु।
४. **मुद्रा विनिमय (Currency Exchange):** छगू देय्या ध्यबायात मेगु देय्या ध्यबा नाप हिलेगु।
५. **सुरक्षा (Safety):** ध्यबा, लुँ, व मेमेगु मू कथंया भ्वं (Documents) सुरक्षित तयेगु।

## बैंकया ताजि

* **केन्द्रीय बैंक (Central Bank):** देय्या नोट ध्वायेगु व मेमेगु बैंकतय्त नियन्त्रण याइगु बैंक (दसु: नेपाः राष्ट्र बैंक)।
* **वाणिज्य बैंक (Commercial Bank):** साधारण जनता व व्यापारिक संघ-संस्था नाप कारोबार याइगु बैंक।
* **विकास बैंक (Development Bank):** विशेष यानाः पूर्वाधार व विकास निर्माणया निंतिं त्यासा बीगु बैंक।
* **दिजितल बैंक (Digital/Online Banking):** इन्टरनेटया माध्यमं याइगु बैंकिङ सेवा।

## ऐतिहासिक पृष्ठभूमि
बैंकया अवधारणा प्राचीन ईलय् लुँ व वहःया कारोबारीत (Goldsmiths) पाखें सुरु जूगु खः। लिपा 'इटाली'इ 'ब्यान्को' (Banco) बाय् बेञ्चय् च्वनाः ध्यबा हिलेगु ज्या सुरु जूगुलिं थुकियात 'बैंक' धाःगु खः। नेवाः समाजय् नं पुलां ई निसें हे 'धुकू' व 'गुथि' पाखें ध्यबा मुंकीगु व त्यासा बीगु थेंज्याःगु ज्या जुयाच्वंगु दु।

## लिधंसा

* Ferguson, Niall (2008). *The Ascent of Money: A Financial History of the World*.
* Mishkin, Frederic S. (2012). *The Economics of Money, Banking and Financial Markets*.
दमित्री इभानोभिच मेण्डलीभ

**दमित्री इभानोभिच मेण्डलीभ** (१८३४–१९०७) छम्ह रुसी रसायनशास्त्री व आविष्कारक खः। वय्‌कःयात विशेष यानाः 'तत्त्वमां बाय् पेरियोडिक टेबल' (Periodic Table) दयेकादीगु निंतिं हलिं न्यंकं म्हसीकिगु याइ। वय्‌कःया थ्व आविष्कारं रसायनशास्त्रया ख्यलय् तसकं तःधंगु **प्रभाव** लाकल।

## तत्त्वमांया ग्वसाः (Organization of the Periodic Table)
मेण्डलीभ स्वया न्ह्यः वैज्ञानिकतय्सं तत्वतय्त बांलाक छाथासय् हे तयाः थुइकेगु धलः दयेके मफुनि। थीथी तत्वया थीथी गुण धाःसा स्यूगु जुयाच्वन। वय्‌कलं छगू विशेष ग्वसाः पहः छ्यलाः तत्वतय्यात इमिगु 'परमाणु भार' (Atomic Mass) कथंया धलः दयेकादिल:
* **भविष्यवाणी:** मेण्डलीभं उबलय् तक लुइ मफुनिगु तत्वतयगु निंतिं धलखय् थाय् त्वःतादिल व उमिगु गुणतयगु भविष्यवाणी नं यानादिल। लिपा 'ग्यालियम' व 'जर्मेनियम' लुइबलय् वय्‌कःया भविष्यवाणी पाय्‌छि जुल।
* **नियम:** तत्वतयगु भौतिक व रासायनिक गुणत इमिगु परमाणु भारया आधारय् जुइ धकाः वय्‌कलं 'पेरियोडिक नियम' प्रतिपादन यानादिल।

## मेगु योगदान
* स्पेक्ट्रोस्कोप (Spectroscope): रुसय् न्हापां स्पेक्ट्रोस्कोप छ्यलेगु ज्या वय्‌कलं हे यानादिल।
* अर्थतन्त्र व उद्योग: वय्‌कलं रुसया पेट्रोलियम उद्योग व न्यायेमिइ (Trade) ख्यलय् नं सल्लाहकारया रूपय् ज्या यानादिल।
* ध्येबा कुथि (Bank): वय्‌कलं रुसया नापतौल सम्बन्धी विभागया नेतृत्व यानाः आर्थिक सन्तुलनय् ग्वाहालि यानादिल।

## हलिं विज्ञानय् महत्त्व
मेण्डलीभया धलखं यानाः रसायनशास्त्र छगू व्यवस्थित विज्ञान जुल। आःया आधुनिक पेरियोडिक टेबल वय्‌कःया हे जगय् दयेकातःगु खः। वय्‌कःया सम्मानय् १०१-गू ल्याखःया तत्वया नां 'मेण्डेलेभियम' (Mendelevium) तःगु दु।

## लिधंसा
* Gordin, Michael D. (2004). *A Well-Ordered Thing: Dmitrii Mendeleev and the Shadow of the Periodic Table*.
* Strathern, Paul (2000). *Mendeleyev's Dream: The Quest for the Elements*.
* Mendeleev, Dmitri (1869). *The Relation between the Properties and Atomic Weights of the Elements*.
मेरी वुलस्टोनक्राफ्ट

**मेरी वुलस्टोनक्राफ्ट** (१७५९–१७९७) छम्ह बेलायती च्वमि, दार्शनिक, व मिसातयगु अधिकारया वकालत याइम्ह न्ह्यलुवा खः। वय्‌कःयात "आधुनिक मिसावादया मां" (Mother of Modern Feminism) धकाः म्हसीकिगु याइ। वय्‌कःया विचारं हलिं न्यंकंया मिसातयगु सामाजिक व राजनीतिक चेतनाय् तसकं तःधंगु **प्रभाव** लाकूगु दु।

## मू विचाः व कृतित
वय्‌कःया दकलय् प्रसिद्ध सफू **''A Vindication of the Rights of Woman'' (१७९२)** खः। थ्व सफूति वय्‌कलं क्वय् बियाकथंया तर्कत न्ह्यब्वयादीगु दु:
* **शिक्षाया अधिकार:** मिसात मिजंत स्वया प्राकृतिक रूपं कमसल मखु, तर इमित शिक्षा मदुगुलिं जक कमजोर खनेदुगु खः।
* **बराबरी:** मिसा व मिजं निगुलिं 'विवेकशील' (Rational) प्राणी खः, उकिं समाज व कानुनय् निगुलिं बराबरी जुइमा।
* **सासनज्या व अधिकार:** समाजया बांलाःगु ग्वसाः(Management) या निंतिं मिसातय्त नं सार्वजनिक जीवनय् ब्वति कायेगु अधिकार दयेमा।

## जीवनया संघर्ष
मेरीया जीवन तसकं संघर्षमय जुवन। वय्‌कलं थःगु ईया तसकं संकुचित सामाजिक मान्यतायात चुनौती बियादिल। वय्‌कःया म्हाय् (Daughter) 'मेरी शेली' (Mary Shelley) खः, गुम्हं 'फ्रान्केन्सटाइन' (Frankenstein) सफू च्वयाः प्रसिद्ध जुयादिल।

## हलिंय् प्रभाव
वय्‌कःया विचा:तय्सं लिपा वनाः हलिं न्यंकं 'मिसा अधिकार' (Suffragette Movement) व समानताया ल्वापुइ जग तयेगु ज्या यात। न्यायेमिइ (Trade) व शिक्षाया ख्यलय् मिसातयगु सहभागिता दयेमा धइगु वय्‌कःया इच्छा आः वयाः यक्व थासय् पूवनाच्वंगु दु।

## लिधंसा
* Wollstonecraft, Mary (1792). *A Vindication of the Rights of Woman*.
* Gordon, Lyndall (2005). *Vindication: A Life of Mary Wollstonecraft*.
* Todd, Janet (2000). *Mary Wollstonecraft: A Revolutionary Life*.
न्ह्यइपुसा

**न्ह्यइपुसा** (नेपालभाषा: न्ह्यइपु + सा) धयागु मनूया मनयात लय्‌तायेकीगु, अःपुकीगु वा आनन्द बीगु न्ह्यागु नं ज्या वा माध्यम खः। न्ह्यइपुसां मनूया न्हिथंया थाकुइगुयात नुगः याउंकेगु व मानसिक स्फूर्ति बी। थ्व समाजया छगू अभिन्न अङ्ग खः गुकिं कला, संगीत व संस्कृतिइ तसकं तःधंगु **प्रभाव** लाकी।

## खँग्वः छुना
नेपालभाषाय् 'न्ह्यइपु' धयागु आनन्द व हर्षया भाव खः। न्ह्यागु ज्या वा माध्यमं मनयात न्ह्यइपुका बी, उकियात 'न्ह्यइपुसा' धाइ। 

## थी-थी ताजि
न्ह्यइपुसाःया थीथी ताजिया छुं ददु थथे दु
* **सांस्कृतिक न्ह्यइपुसा:** जात्रा, पर्व, प्याखं व बाजं। नेवाः समाजय् दइगु यक्व कथंया 'दबू प्याखं' थुकिया बांलाःगु दसु खः।
* **दृश्य न्ह्यइपुसा:** संकिपा, नाटक व टेलिभिजन।
* **कासा न्ह्यइपुसा:** थी-थी कासात गुकिं कासामि व स्वकुमि निगुलिं पक्षयात न्ह्यइपुका बी।
* **डिजिटल न्ह्यइपुसा:** तासि यांसः (Smartphone) व इन्टरनेट पाखें काइगु आनन्द।

## महत्त्व
न्ह्यइपुसाया मुख्य उद्देश्य मनूया जीवनस्तरयात गुणस्तरीय दयेकेगु खः। थुकिं:
# मानसिक तनाव कम याइ।
# समाजया मनूतय्यात छथासं मुनी।
# कला व प्रतिभाया विकास याइ।

## ग्वसाः-ग्वयेज्या
तःधंगु न्ह्यइपुसाया ज्याझ्वःत (दसु: येँया: वा मेगु जात्रा) यायेत पुलां ई निसें हे गुथिपाखें बांलाक ग्वसाः ग्वयेगु चलन दु।

## लिधंसा
* Dyer, Richard (2002). *Only Entertainment*.
* Bates, Stephen (2010). *The History of Entertainment*.
मुनाछेँ

**मुनाछेँ**  (नेपालभाषा: मुना + छेँ, संस्कृत: संग्रहालय) धयागु ऐतिहासिक, कलात्मक, व सांस्कृतिक महत्त्व दुगु वस्तुत मुंकाः सुरक्षित तयातःगु थाय् खः। थ्व छगू अजाःगु थाय् खः गन झीगु पुलां सभ्यता व इतिहासया वस्तुतय्यात स्वये फइ। मुनाछेँ झीगु पुलां पहिचांयात म्वाका तयेत तसकं तःधंगु प्रभाव लाकी।

## खँग्वः छुना(Etymology)
नेपालभाषाय् 'मुना' धयागु थी-थी थासं हःगु वस्तुतय्त मुंकेगु ज्या थुइकि अले 'छेँ' धयागु उमिगु च्वने थाय् खः। महत्वपूर्ण वस्तुत मुनाः तइगु छेँ जूगुलिं थुकियात 'मुनाछेँ' धाइ।

## मुनाछेँया ज्या व महत्त्व
* **वस्तु संरक्षण:** पुलां पुलां मूर्ति, किपा, व ल्वाभःतय्त मस्यनीगु कथं मुंका तयेगु।
* **अध्ययन व सीकेज्या:** न्हूगु पुस्ता व विद्यार्थीतय्त पुलां खँ व संस्कृतिया बारे जानकारी बीगु।
* **[[देजला]] (Tourism):** मुनाछेँ स्वयेत थी-थी देय्या देजलामि (Tourists) वयेगु याइ, गुकिं आर्थिक लाभ नं जुइ।
* **सांस्कृतिक गौरव** थुकिं झीगु पुर्खाया सीप व कला क्यनी।

## नेपाःया छुं मू मुनाछेँत
# **राष्ट्रिय मुनाछेँ (National Museum):** छाउनी, येँय् दुगु नेपाःया दकलय् पुलां मुनाछेँ।
# **हनुमानध्वाखा मुनाछेँ:** लाय्‌कू दुने दुगु ऐतिहासिक लाय्‌कू मुनाछेँ।
# **नेवाः मुनाछेँ (Newa Museum):** नेवाः संस्कृतिया ज्वलंत मुंकातःगु थाय्।

## हलिंया छुं मू मुनाछेँत

## लिधंसा

* Ambrose, Timothy & Paine, Crispin (2012). *Museum Basics*.
* Alexander, Edward P. (1996). *Museums in Motion*.
क्वथा ज्वलं

**क्वथा ज्वलं** धयागु छेँ वा ज्याकुथिया क्वथाय् च्वनेत, द्यनेत, वा थी-थी वस्तुत सुरक्षित तयातयेत छ्यलीगु हलंज्वलंत खः। थ्व छगू आवश्यकता जक मखुसें मनूया जीवनशैली व सुसंस्कृत जीवनया छगू तःधंगु अङ्ग नं खः। बांलाःगु क्वथा ज्वलं ल्ययाः छगू क्वथायात लसतां जायेकेगु ज्या जुइ।

## ताजि
थीथी थासय् छ्यलीगु क्वथा ज्वलंत थःगु ज्या कथं थी-थी पुचलय् बाये फइ:
* **च्वनेगु निंतिं:** च्वंसा, मेच, सोफा, व बेन्च।
* **द्यनेगु निंतिं:** खाता (Bed)।
* **सामान तयेगु निंतिं:** दराज, तखः (Shelf), सन्दुक।
* **समाःया निंतिं:** बुट्टां जाःगु थल, पौभा, कलाकृति आदि।

## दयेकेज्या
परम्परागत रूपं नेपाः व विशेष यानाः नेवाः समाजय् क्वथा ज्वलं दयेकेत 'सिँ' (Wood) या छ्यला अप्वः जुइ। सल्ला, अग्राथ, व सिसौ थेंज्याःगु सिँत थुकिया निंतिं बांलाः। सिँ त्वताः नँ (Iron), लुँ-वहःया जलप तयातःगु धातु, व प्लाष्टिकया क्वथा ज्वलंत नं बजारय् यक्व खनेदु।

## नेवाः शिल्पकला
नेवाः कलाकारत सिँया ज्याय् हलिं न्यंकं प्रसिद्ध दु। पुलां ई निसें हे छेँया झ्यालय्(Windows) व ध्वाखाय् थीथी कलात्मक रुप दयेकातयेगु इतिहास दु। अजाःगु ऐतिहासिक क्वथा ज्वलंत आः नं झीगु थी-थी मुनाछेँय् स्वये फइ।

## आधुनिक ई व छ्यला

आधुनिक ईलय् कोठाया आकार चिधं जुया वयाच्वंगुलिं 'मल्टी-फङ्क्सनल' (यक्व ज्या याइगु) क्वथा ज्वलंत लोकप्रिय जुया वयाच्वंगु दु। छगू हे खातायात सोफा दयेके फइगु वा मेचयात फोल्ड यानाः तये फइगु प्रविधिं मनूतयगु न्हिथंया जीवन अःपुका हःगु दु।

## लिधंसा
* Gloag, John (1991). *A Short Dictionary of Furniture*.
* Lucie-Smith, Edward (1979). *A History of Furniture*.
एमी नोएदर

**एमी नोएदर** (१८८२–१९३५) छम्ह जर्मन गणितज्ञ खः, गुम्हेसित अल्बर्ट आइन्स्टाइनं 'गणितया इतिहासय् दकलय् महत्वपूर्ण मिसा' धकाः वर्णन यानादीगु दु। वय्‌कःया ज्यां आधुनिक गणितया 'एब्स्त्राक्त अलजेब्रा' (Abstract Algebra) व सैद्धान्तिक भौतिकशास्त्र (Theoretical Physics) या ख्यलय् हिउपा हलः।

## प्रारम्भिक जीवन व संघर्ष
एमीया जन्म जर्मनीया एरलाङ्गेनय् छगू यहुदी परिवारय् जूगु खः। वय्‌कःया अबु म्याक्स नोएदर नं छम्ह गणितया प्राध्यापक खः। उगु ईलय् मिसातय्यात विश्वविद्यालयय् भर्ना जुयेगु अधिकार मदुगुलिं वय्‌कलं तसकं संघर्ष यानाः गणित सयेकादिल। सन् १९०७ य् वय्‌कलं गणितय् विद्यावारिधि (PhD) यानादिल, तर मिसा जूगु कारणं ७ दँ तक विश्वविद्यालयय् विना तलब ज्या यायेमाल।

## नोएदरया थ्योरम (Noether's Theorem)
भौतिकशास्त्रया ख्यलय् एमी नोएदरया दकलय् तःधंगु योगदान 'नोएदरया थ्योरम' (१७१८) खः। थ्व थ्योरमं निगू महत्वपूर्ण खँयात स्वाइ:
* **सिमेत्रि (Symmetry):** प्रकृतिइ जुइगु सुव्यवस्थित संरचना।
* **संरक्षण नियम (Conservation Laws):** ऊर्जा व संवेग (Momentum) गबले नं नाश जुइमखु धइगु नियम।

थ्व थ्योरम मदयेक 'सामान्य सापेक्षता' (General Relativity) व 'क्वान्टम मेकानिक्स' थुइकेत तसकं थाकुइगु खः।

## आधुनिक अलजेब्राया 'मां'
गणितय् वय्‌कःया ज्याया कारणं वय्‌कःयात 'आधुनिक अलजेब्राया मां' धकाः नं म्हसीकिगु याइ। वय्‌कलं 'रिंग' (Rings), 'फिल्द' (Fields), व 'मोद्युल' (Modules) सम्बन्धी न्हूगु सिद्धान्तत प्रतिपादन यानादिल। आः नं गणितय् 'नोएदरियन रिंग' (Noetherian rings) धकाः वय्‌कःया सम्मानय् नां तःगु दु।

## निर्वासन व मृत्यु
सन् १९३३ य् जर्मनीय् नाजी शासन सुरु जुइधुंकाः यहुदी जूगु कारणं वय्‌कःयात विश्वविद्यालयं पितिनाबिल। अनंलि वय्‌कः अमेरिकाय् वनाः 'ब्रिन मावर कलेज' (Bryn Mawr College) य् ब्वंकादिल। सन् १९३५ य् अप्रेसनया झ्वलय् वय्‌कःया अकाल मृत्यु जुल।

## लिधंसा
* Noether, Emmy (1918). "Invariante Variationsprobleme".
* Byers, Nina (1998). "E. Noether's Discovery of the Deep Connection Between Symmetries and Conservation Laws".
* Dick, Auguste (1981). *Emmy Noether: 1882–1935*.

पुचः:जीवनी
नसा दयेकेज्या

नसात्वँसा दयेकेगु ज्यायात नसा दयेकेज्या धाइ। नसा दयेकेगु थाय्यात भुतु बाय् भुतुलि धाइ। 

## नसाज्वलं
मनूखं नइगु नसात्वँसा थीथी मां व पशुं वइगु या। 
### मां
थीथी स्वाँमा-सिमा घाँय् आदिया थीथी कुचातेत नसाया कथं छ्यलेछिं। दसु
* सिसाबुसा नसाया कथं छ्यलीगु कुचा सइगु मा: बःसिमा, तःसिमा, सन्त्रासिमा, आमासिमा, अं-मा,अम्बः-मा,कताबसि-मा, कसू-मा (Osmorhiza?), कंसि-मा (Pineapple), कःबसि/कःपासि, क्वंपासि (Celtis), चाकुपाउँसि (कालज्यामीर), चाकुसि/चाक्सि (Sweet lime), चिकंसि (वा चिचा कँसि), ख्वर्पानि (Apricot), स्याउ, स्यांगुलि (Chestnut), पासि, फाकुसि (Persimmon), भ्वगत्या, म्वाय्, ल्हुसिपु, इसि, माकःफ्वंसि, फ्वंसि (Jack fruit), नँइँक्या
* गंकातःगु सि वा मूसि सइगु मा: सूसिमि (काजु), बरां, किसमिस, दाख, ख्वःसिं (Walnut), मखां (मुखां)
* हः नसाया कथं छ्यलीगु कुचा सइगु मा (वाउँचा): पाछाइ, तुकं, फकं, म्हेकं, अजःमू (Celery), चसु, पलः, मिचः
* जरा नसाया कथं छ्यलीगु कुचा सइगु मा (ग्वःपुसा): सकि (फकं), आलु, चाकुहि (Sweet potato)
* स्वां नसाया कथं छ्यलीगु कुचा सइगु मा: गुलाफ, क्यामोमिल
* सिमा-दं नसाया कथं छ्यलीगु कुचा सइगु मा:तुमा, पंमा, दालचिनि, कंमा (नापालेसया कथं अमेरिकाय् नइगु)
* कि नसाया कथं छ्यलीगु कुचा सइगु मा(बुलि): जाकि, छ्व, तछ्व, ओट, कःनि, दुसे, फाकुहुचा (Buckwheat)
* त्वंसाया कथं छ्यलीगु कुचा सइगु मा: च्यामा, कफिमा
* नसामां पिकाइगु चिकं त्वंसाया कथं छ्यलीगु मा:तुकं, सनफ्लावर, अलःमा
* बूबः सइगु मा: कय्‌गू, चिग्वः कय्‌गू, तग्वः कय्‌गू, भुति, तुयू मुस्या, चाना, तुयू सिम्पु, माय्, पःमाय्, मू, ह्याउँ भुति
* नयेज्यूगु घाँय्, घाँय् चिधंगु जूगुलिं हः व दँ नितां नयेछिंगु: नवःघाँय् (Mint), धनिउ वा धनियाँमा (Coriander)
* छुसा बुइगु मा: ईका (सर्स्यू), मल्ता, एला, धनिउ (धनिया, Coriander), पःका (रायो), पालु, लवं (Clover), लवंत्वाच्चा (Cinnamon bark), लाभा Garlic (दसु:येय्‌भिलाभा), हलू, हाम्वः (Sesame)
* माया दं क्येला पिहांवइगु तियात गंकाः दइगु नसा (चिनी): तु

## दयेकीगु पहः
नसात्वँसा थीथी कथं दयेकेछिं। नेपालभासय् नसात्वँसा दयेकीगु थीथी खँग्वः थथे दु: 
* काये (distill, दसु: अय्लाः काये)
* काले (sauté ?, दसु: खेँय् काले)
* क्यले (roll)
* क्वयेके (burnish ?, मल्ता क्वेके)
* खुने (दसु केँ खुने)
* च्याके (मि छ्यला याइगु नसाज्या)
* छुये (barbeque/grill दसु छ्यातःगु ला बाय् छोयला)
* तातु याये (snack ?, भतिचा नयेगु ज्या)
* ताये (दसु सासिमि/सुसि/पोकेया न्या तायेगु ज्या)
* ताःलाके (दसु भ्वय् ताःलाके, यक्व मनूतेत नकेतः याइगु ज्याझ्वः)
* त्यने (दसु: प्वक त्यने)
* त्याये (mince)
* थुये (दसु जा थुये)
* दयेके (क्वाः आदि नसाः पहः)
* दायेके (boil)
* ध्वःखने 
* निये (grind, दसु: माय् निये)
* पुके
* प्वले (peel)
* फिये (ferment)
* बुके (मि छ्यला दयेकीगु नसाः बाय् ताःई तक सिसायात पाउंगु निसें चाकूगु सवाः हिलेगु ज्या) 
* मने
* लुये (pour, दसु: अन्तिं सलिंचाय् अय्ला तयेगु ज्या)
* ल्हुये (process, दसु: बजि ल्हुये)
* वये (दसु थ्वं वये)
* वाले
* सयेके (बुंइ सिसा, ल्वसा/तरकारी आदि बुइकिगु ज्या) 
* सिये (fry)
* ह्वाये
* हियेके

## स्वयादिसँ
* नसात्वँसा

## लिधंसा

पुचः:नसात्वँसा
आदि मनूया थाय् बाय् हिला

**आदि मनूया थाय् बाय् हिला** धयागु आधुनिक मानव (Homo sapiens) अफ्रिका महादेशं पिनाः हलिं न्यंकं न्यना वंगु प्रक्रिया खः। थ्व यात्रा करिब २ लखः दँ न्ह्यः सुरु जूगु खः। थ्व बासं हिला यानाः हे मनू जातिं हलिंया थी-थी भूगोल, जलवायु व वातावरणय् थःयात अःपुकाः सभ्यताया पलिस्था यात।

## अफ्रिकां पिनेया यात्रा

वैज्ञानिक अनुसन्धान व डीएनए (DNA) परिक्षणं क्यनेकथं, फुक्कं आधुनिक मनूतयगु पुर्खा अफ्रिकां हे वःगु खः। थ्व यात्राया मू चरणत थथे दु:
* **नहापाया पलाः (६०,००० - ९०,००० दँ न्ह्यः):** आदि मानव अफ्रिकाया 'हर्न अफ अफ्रिका' जुयाः अरब प्रायद्वीपय् थ्यन।
* **एसियाया विस्तार:** अनंलि छगू पुचः सिन्धु खुसि जुयाः दक्षिण एसिया व अष्ट्रेलिया तक थ्यन। मेगु पुचः मध्य एसिया जुयाः पूर्व एसिया व साइबेरिया तक न्यन।
* **युरोप प्रवेश:** करिब ४०,००० - ४५,००० दँ न्ह्यः मनूत युरोपय् थ्यन, गन इमिसं 'निएन्डरथल' (Neanderthals) नाप सामना यायेमाल।
* **अमेरिका प्रवेश:** करिब १५,००० - २०,००० दँ न्ह्यः च्वापूगु ई (Ice Age) बलय् साइबेरिया व अलास्का दथुइ दुगु 'बेरिङ' ताँ (Land bridge) जुयाः मनूत अमेरिका थ्यन।

## कारण

आदि मनूं छगू थाय् त्वःताः मेगु थासय् वनेगु मू कारणत थथे खः:
# **नसाया मालेज्या:** शिकार यायेत व जंगली फलफूल मुंकेत मनूत पशुतयगु ल्यु ल्यु वनेमाल।
# **जलवायु परिवर्तन:** अफ्रिकाया छुं थासय् ताःहाक वा मवःगु(Drought) जूगुलिं मनूत लः व वा दुगु थाय् मालेत पिहाँ वन।
# **जनसंख्या वृद्धि:** छगू थासय् मनूत अप्वः जुइबलय् नसा व थाय्या निंतिं ल्वापु जुइगु व न्हूगु थाय् मालेमाःगु अवस्था वल।

## तजिलजि व म्हहिलाः
थी-थी थासय् वनेधुंकाः मनूया म्ह व संस्कृतिइ नं हिउपाः वल:
* **म्हया रङ्ग:** थीथी थासय् थ्यंगु झ्वलय् सूर्यया जः (UV rays) कम दुगु थासय् वंपिं मनूतयगु ख्वाः व म्हया रङ्ग तुइसे च्वनावन।
* **भाषा व कला:** थीथी थासय् थ्यंगु झ्वलय् मनूतय्सं थःगु न्हूगु अनुभवतय्यात गुफा किपा (Cave paintings) व सांकेतिक भाषां न्ह्यब्वयेगु सुरु यात।

## पुरातत्व व लिधंसा
आदि मानवया थ्व यात्राया प्रमाणत आः नं हलिंया थी-थी मुनाछेँय् सुरक्षित तयातःगु 'पुलां क्वँय्' (Fossils) व 'ल्वहँ ज्याभः' (Stone tools) पाखें सीके फइ।

## लिधंसा
* Oppenheimer, Stephen (2003). *Out of Eden: The Peopling of the World*.
* Wells, Spencer (2002). *The Journey of Man: A Genetic Odyssey*.
* Cavalli-Sforza, L. L. (1994). *The History and Geography of Human Genes*.
नसापहः

**नसापहः** धयागु हलिंया थीथी नसा दयेकेगु पहः ख। थथे नसा दयेकीगु पहःयात विशेष यानाः छगू भौगोलिक क्षेत्र वा संस्कृति नाप स्वाना खँल्हायेगु जुइ। थुकी नसा दयेकेत छ्यलिगु ज्वलं, मस्ला, व प्रविधिया छगू विशेष 'पहः' (Style) दइ। नसापहलं उगु थाय्या वाफय्, स्थानीय वस्तु, व मनूतयगु न्हिथंया जीवनशैली क्यनी।

## नसापहःया मू तत्व
छथी नसापहःयात मेथी स्वया बायेगु यक्व खँय् स्वंगू खँया तःधंगु ल्हाः दइ:
* **ज्वलं (Ingredients):** स्थानीय रूपं दइगु ज्वलं (दसु: खुसिसिथय् च्वंपिनिगु न्याया नसा, पाखाय् च्वंपिनिगु लैं, सकि थेंज्याःगु नसा)।
* **मस्ला व सवाः:** सकल नसापहः दुने सवाः भिंकेतः थःगु हे मस्ला, चिकं आदि तनेगु पहः दयाच्वनि (दसु: चिनियाँ नसापहः दुने सोया सस व पालु, भारतीय नसापहः दुने गरम मसला व हलू)।
* **दयेकेगु लँपु (Technique):** नसायात गथे दयेकी (दसु: दायेकेगु, मनेगु, फुनयेगु, थुयेगु आदि)।

## नेवाः नसापहः

नेवाः नसापहः नेपाःया बांलाःगु व व्यवस्थित नसापहः मध्ये छगू खः। थुकिया मू विशेषता 'छोयला', 'कचिला', व 'बारा' थेंज्याःगु नसा खः। थ्व नसायात उकिया स्वाद व पौष्टिकता कथं 'भ्वय्‌' व 'सम्येबजि' या रूपय् नयेगु चलन दु।

## हलिंया नांजाःगु नसापहःत
हलिं न्यंकं थी-थी देय्तेगु थःथःगु 'नसापहः' दु:
* **फ्रेञ्च नसापहः:** थ्व नसापहः नसा दयेकेगु 'कला' व 'प्रविधि' या निंतिं हलिं न्यंकं नांजाः।
* **जापानी नसापहः:** थुकी नसाया प्राकृतिक स्वाद व तासि-थ्वसि(Freshness) यात बः बियातःगु दइ (दसु: सुशी)।
* **इटालियन नसापहः:** साधारण ज्वलं (दसु: पास्ता, कालासि/भातासि/गोलभेंडा, चिज आदि) पाखें स्वादिष्ट नसा दयेकेगु थुकिया पहः खः।

## विकास व हिउपाः

इतिहासय् मनूत छगू थासं मेगु थासय् वनिगु कारणं छगू थाय्या नसापहः मेगु थासय् न्यना वन। थुकिं यानाः 'फ्युजन नसापहः' (Fusion Cuisine) या जन्म जुल, गन थी-थी संस्कृतिया नसापहः ल्वाकछ्यानाः न्हूगु स्वाद दयेकी। नेपाःया छगू दसु कथं मःमःयात कायेछिं। थ्व छगू सँदेय् या नसा जुसां नेपालं थ्व नसायात नालाकाल व थौं नेपाःया छगू मू नसाया कथं पलिस्था जूगु दु। 

## लिधंसा
* Civitello, Linda (2003). *Cuisine and Culture: A History of Food and People*.
* Montanari, Massimo (2004). *Food is Culture*.