open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
सागर विभाग

**** भारतया मध्य प्रदेश राज्यया छगू विभाग ख। 

## जिल्ला
या जिल्ला व जिल्ला अनुसारया तहसील थ्व कथं दु-

### छतरपुर जिल्ला
* छतरपुर तहसील
* नौगांव तहसील
* राजनगर तहसील
* लौड़ी तहसील
* गौरिहार तहसील
* बड़ा मलहरा तहसील
* विजावर तहसील
* बकस्वाहा तहसील
* चंदला तहसील
* घुवारा तहसील
* महाराजपुर तहसील

### दमोह जिल्ला
* बटियागढ़ तहसील
* दमोह तहसील
* हटा तहसील
* जबेरा तहसील
* पथरिया तहसील
* तेन्दूखेड़ा तहसील
* पटेरा तहसील

### पन्ना जिल्ला
* अजयगढ तहसील
* पन्ना तहसील
* गुनौर तहसील
* पवई तहसील
* शाहनगर तहसील
* रैपुरा तहसील
* अमानगंज तहसील
* देवेन्द्रनगर तहसील
* सिमरिया तहसील

### सागर जिल्ला
* सागर तहसील
* खुरई तहसील
* बन्डा तहसील
* रहली तहसील
* गढ़ाकोटा तहसील
* बीना तहसील
* देवरी तहसील
* केसली तहसील
* राहतगढ तहसील
* मालथौन तहसील
* शाहगढ तहसील

### टीकमगढ जिल्ला
* टीकमगढ़ तहसील
* बल्देवगढ़ तहसील
* जतारा तहसील
* पलेरा तहसील
* पृथ्वीपुर तहसील
* निवाड़ी तहसील
* ओरछा तहसील
* खरगापुर तहसील
* मोहनगढ तहसील
* लिधौरा तहसील

## स्वयादिसँ
* मध्यप्रदेश

पुचः:मध्यप्रदेशया विभाग
शहडोल विभाग

**** भारतया मध्य प्रदेश राज्यया छगू विभाग ख। 

## जिल्ला
या जिल्ला व जिल्ला अनुसारया तहसील थ्व कथं दु-

### अनूपपुर जिल्ला
* पुष्पराजगढ़ तहसील
* जैतहरी तहसील
* अनूपपुर तहसील
* कोतमा तहसील

### डिंडोरी जिल्ला
* डिंडोरी तहसील
* शहपुरा तहसील
* बजाग तहसील

### शहडोल जिल्ला
* बुढार तहसील
* व्योहारी तहसील
* गोहपारु तहसील
* जयसिंहनगर तहसील
* सोहागपुर तहसील
* जैतपुर तहसील

### उमरिया जिल्ला
* बांधवगढ तहसील
* पाली तहसील
* मानपुर तहसील
* चन्दिया तहसील
* नौरोजाबाद तहसील

## स्वयादिसँ
* मध्यप्रदेश

पुचः:मध्यप्रदेशया विभाग
उज्जैन विभाग

**** भारतया मध्य प्रदेश राज्यया छगू विभाग ख। 

## जिल्ला
या जिल्ला व जिल्ला अनुसारया तहसील थ्व कथं दु-

### देवास जिल्ला
* देवास तहसील
* टोंकखुर्द तहसील
* सोनकच्छ तहसील
* बागली तहसील
* कन्नौद तहसील
* खातेगाँव तहसील
* हाटपिपल्या तहसील
* कन्नौद तहसील
* उदयनगर तहसील

### मन्दसौर जिल्ला
* शामगढ़ तहसील
* दलौदा तहसील
* सुवासरा तहसील
* भानपुरा तहसील
* मल्हारगढ़ तहसील
* गरोठ तहसील
* मन्दसौर तहसील
* सीतामऊ तहसील

### नीमच जिल्ला
* नीमच तहसील
* जावद तहसील
* मनासा तहसील
* जीरन तहसील
* सिंगोली तहसील
* रामपुरा तहसील

### रतलाम जिल्ला
* पिपलोदा तहसील
* जावरा तहसील
* आलोट तहसील
* सैलाना तहसील
* बाजना तहसील
* रतलाम तहसील
* ताल तहसील
* रावटी तहसील

### शाजापुर जिल्ला
* शाजापुर तहसील
* मो.बडोदिया तहसील
* शुजालपुर तहसील
* कालापीपल तहसील
* बड़ौद तहसील
* सुसनेर तहसील
* आगर तहसील
* नलखेडा तहसील
* गुलाना तहसील

### उज्जैन जिल्ला
* खाचरोद तहसील
* महिदपुर तहसील
* घट्टिया तहसील
* तराना तहसील
* उज्जैन तहसील
* बडनगर तहसील
* नागदा तहसील

## स्वयादिसँ
* मध्यप्रदेश

पुचः:मध्यप्रदेशया विभाग
चिनिया दबू प्याखं

**चिनिया दबू प्याखं** (अःपू लिपिइ: 戏曲; परम्परागत लिपिइ: 戲曲; पिन्यिन्: xìqǔ; Jyutping: hei3kuk1; Pe̍h-ōe-jī: hì-khek) हलिंया छगू नांजाःगु दबू म्ये-प्याखं ख। थ्व दबूप्याखंया पलिस्था प्राचीन चीनय् जूगु ख। थी-थी तत्त्व दूगु थ्व दबू प्याखं प्राचीन चीनय् दयाच्वंगु थी-थी दबूकलायात समिस्रित यासें बुयावःगु छगू उन्नत कला ख। शदीयौं शदी तक्क परिष्कृत जुसें थ्व कलां थःगु निश्चित रुप १३गू शदीइ सोङ्ग राजवंशया इलय् काल। थ्व दबूप्याखंया दकलय् न्हापांगु रुप सरल जुसां, समयनापं विस्तार जुसें, संगीत, म्ये, प्याखं, सामरिक कला, एक्रोब्यातिक्स आदि थीथी कलात्मक तत्त्वतेत दुथ्यासें थ्व कलां थःगु आधुनिक दबू प्याखंया रुपय् विकशित जूगु दु। थ्व कला छगू मंका कला ख। थुकिया दुने नं थाय्, सम्प्रदाय आदिया आधारय् थीथी उप-विधात दु। थन्यागु उपविधाय् दकलय् नांजाःगु उपविधा पेकिङ ओपेरा (बेइजिङया दबू म्ये-प्याखं वा जिङ्जु) ख। 

## वसः
चिनिया दबू प्याखंय् थीथी वसः, ख्वाःपाः, तिसायात थीथी भाव अभिव्यक्त यायेत छ्येलिगु या। नापं, थीथी रङ्गया नं थ्व कलाविधाय् थीथी अर्थ दु। दसुया निंतिं ख्वाःपाःया रङ्ग व अन्याःगु रङ्गनाप स्वापू दूगु अर्थ थ्व कथं दु-
* तुयु ख्वाःपाः: मभिंम्ह पात्र, धुर्त, ग्यानापुम्ह, चंखः, विश्वासघाती, व संदिग्ध। तुयुगु ख्वाःपाः दुम्ह पात्र आपालं मभिंम्ह (खलनायक) जुइ। 
* वांगु ख्वाःपाः: छकलं तंचाइम्ह, आवेगय् वैम्ह, हिंसक, आत्म संयम वा आत्म नियंत्रण मदुम्ह पात्र।
* ह्यांगु ख्वाःपाः: वीर, इमान दुम्ह,
* हाकु ख्वाःपाः: कडा, बल्लाम्ह, वा निस्पक्ष।
* म्हासु ख्वाःपाः:बुद्धिमान, महत्वाकांक्षी, भयंकर।
* वचु ख्वाःपाः: दृढ, छगू हे पक्ष कयाःच्वनिम्ह।
* गुलाफी ख्वाःपाः: खुसी, ख्यालि पात्र

## विधा
चिनिया दबू प्याखंया उपविधात यक्व दु। थ्व दबू प्याखंया विधा सामान्य रुपय् थाय्‌या आधारय् बायातःगु दु। 

### उत्तर
* बेइजिङ दबू प्याखं (京剧)
* युजु दबू प्याखं (豫剧)
* Errenzhuan/Bangzixi/Benbeng दबू प्याखं (二人转) (उत्तरपूर्व चीन)
* हेबेइ बाङ्झी (河北梆子) (हेबेइ)
* जिजु (吉剧) (जिलिन)
* लुजु (吕剧) (शाङ्दोङ)
* पिङजु (评剧) (हेबेइ)
* पुजु (蒲剧) (शान्शी)
* चिन राजवंशया दबू प्याखं (秦腔) (शाआन्शी)
* जाजु (雜劇)
* जिन्जु (晋剧) (शान्शी)

### दक्षिण

## स्वयादिसँ
* दबू प्याखं

पुचः:चीन
पुचः:दबू प्याखं
बछलागा अस्तमि

**** नेपाल सम्बतया छन्हु ख। थ्व दिं खुनु जूगु घटना थ्व कथं दु-

## तजिलजि
* नेपाःया बज्रयान बौद्ध संघय् राजकीर्ति महाविहार(तेबहाः)य् १२दँया पूजा जुइगु। बाखँ कथं श्री बन्धुदत्त बज्राचार्यं जुजु नरेन्द्रदेवया आज्ञाकथं कटुवाल दहय् थःगु मन्त्रसिद्ध कलशय् संकटा व योगिनीया साधना यानाबिज्याःगु। थ्व मन्त्रसिद्धि कलश पूजा परम्परा १२दँय् छकः थ्व हे दिं खुनू यायेगु परम्परा दयाच्वंगु। 
  
## लिधंसा

## स्वयादिसँ
* नेपाल सम्बत
* बछला

पुचः:अस्तमि
केरलया ग्राम पञ्चायततेगु धलः

भारतया दक्षिणी राज्य केरलया जिल्ला, विकास ब्लक नापंया ग्राम पञ्चायततेगु धलः थ्व क्वसं बियातःगु दु 

## धलः

## लिधंसा

पुचः:केरल
केरलया ब्लक पञ्चायततेगु धलः

केरलया ब्लक पञ्चायत थ्व कथं दु -

## लिधंसा

पुचः:केरल
शिया राजवंश

[thumb|210px|[चीनया शिया राजवंशया क्षेत्र (गाढा म्हासु रंग)]]
thumb|210px|शिया राजवंशया प्रथम सम्राट, यु महान
**शिया राजवंश** वा **शिआ राजवंश** (चिनिया भासय्: 三皇五帝, शिया चाओ; पिनयिन: Xia dynasty) प्राचीन चीनय् करिब २०७० ईसापूर्व निसें १६०० ईसापूर्व तक्क राज याःगु छगू राजवंश ख। 'पँया बाखँत', 'इतिहासया शास्त्र' व 'महान इतिहासकारया अभिलेख' थें न्याःगु चिनिया इतिहास ग्रन्थय् उल्लेख यानातःगु न्हापांगु राजवंश थ्व हे ख। शिया वंश स्वया न्ह्यः चीनय् स्वम्ह अधिपति व न्याम्ह सम्राटतेगु काल दयाच्वन। न्याम्ह सम्राटय् अन्तिम सम्राट "शुन" ख। वय्‌कलं थःगु गद्दी यु महानयात हस्तान्तरण यानादिल व थ्व नापं शिया राजवंश सत्ताय् वल। थ्व हे सम्राट यु महानयात चीनय् बुंज्या शुरू याइगु श्रेय बीगु या। शिया राजवंश धुंका शाङ्ग राजवंशया शासन जुल गुकिया शासन १६०० ईसापूर्व निसें १०४६ ईसापूर्व तक्क दयाच्वन।

थ्व राजवंशया वर्णन सिक्क लिपाया इतिहासकारतेगु च्वखँय् जक्क लूगु दु। अथे जूगुलिं थ्व वंश धाथें दूगु वा छगू मिथक वंश जक्क जूगु खँय् विवाद दु। ऐतिहासिक युगया ल्याखलं थ्व राजवंशया राजकाल कँय् युगय् ला। चीनय् व समयया छुं पुरातत्व स्थल लूगु दु, थन्याःगु लूगु थासय् नगरया तजिलजियात अर्लीतोउ तजिलजि(Erlitou)या नामं म्हसीकिगु या। आधुनिक चिनिया इतिहासकारतेसं शिया राजवंशया लहना दूगु ऐतिहासिक पुष्टि यायेत कुतः यानाच्वंगु दु, तर आःतक्क पुरातात्विक प्रमाण धाःसा मलूनि।

## स्वयादिसँ
* चीनया राजवंश
* स्वम्ह अधिपति व न्याम्ह सम्राट
* शाङ्ग राजवंश

## लिधंसा


पुचः:चीनया राजवंश
पुचः:चीनया इतिहास
शाङ्ग राजवंश

[thumb|230px|[चीनया शाङ्ग राजवंशया शासन क्षेत्र (म्हासु रंग)]]
[thumb|230px|शाङ्ग कालय् क्वँय्‌य् च्वयातःगु चिनिया [किपालिपि - अबिलय् थ्व छ्येला भविष्यवाणी यायेगु जुयाच्वन।]]
**शाङ्ग राजवंश** (चिनिया भासय् 商朝, शाङ्ग चाओ; पिनयिन: Shang dynasty) प्राचीन चीनय् करिब १६०० ईसापूर्व निसें १०४६ ईसापूर्व तक्क राज याःगु छगू चिनिया राजवंश ख। थ्व राजवंशया राज्य ह्वाङ्ग हो (म्हासु खुसि)या स्वनिगलय् जूगु ख। चिनिया स्रोततेगु अनुसार थ्व राजवंश शिया राजवंशया राजकाल धुंका वल धाःसा शाङ्ग राजवंश धुंका चीनय् झोऊ राजवंश सत्ताय् वल। चीनया हेनान प्रान्तया सुदूर उत्तरी क्षेत्रय् स्थित यिनशु पुरातत्व स्थलयात शांग राजधानीया स्थान धका कायेगु या। थ्व थासय् ११गू शाही चिहान लूगु दु व लाय्‌कू-देगःया भगनावशेष नं लूगु दु। नापं, ल्वाभः व पशु व मनूया बलि बीगु थाय् नं लूगु दु। द्वलंद्व कँय्, हरिताश्म (जेड), ल्वहँ, क्वँय् व पिचूगु चाःया वस्तुत नं लूगु दु। थन्याःगु थीथी पदार्थय् भिंगु शिल्पज्यां थ्व तजिलजि सिक्क उन्नत जूगु खँ क्यनि।

## चिनिया किपालिपिया च्वखँ
थ्व राजवंशया कालया लुयावःगु छुं कँय्‌या कुचाय् च्वयातःगु आखः लूगु दु। थ्व नापं क्वँय् व काबल्याया कबजयात छ्येला भविष्यवाणी यायेगु भः दयेकूसें उकिलि चिनिया किपाआखलय् च्वयातःगु "आखः" नं लूगु दु। थ्व चिनिया आखःया दकलय् पुलांगु दसिं ख। लखः स्वया अप्व लूगु थन्यागु च्वखँ नं व समयया विचार व चिन्तनया खँय् जः प्वंकेगु ज्या याःगु दु। थुकिलिं चिनिया लहनाया थ्व प्राचीन कालया आर्थिक व्यवस्था, राजनीति, धर्म, कला व चिकित्सा नाप स्वाःगु थीथी सूचं उपलब्ध याःगु दु। अबिलय्‌या ईलय् जुजु व जुजुया च्वमितेसं जक्क च्वये-ब्वने सःगु जुयाच्वन। अथे जूगुलिं थथे याना खोपेयानातःगु आखलं जुजुया हलिंया दृष्टिकोण क्यनिगु ज्या याःगु दु। छुं च्वखँय् हताःया खँ कनातःगु दु, छुं च्वखँय् लानि प्वाथय् दूगु खँ च्वयातःगु दु धाःसा छुं च्वखँय् जुजुया स्याःगु वाःया खँ च्वयातःगु दु।

## स्वयादिसँ
* चीनया राजवंश
* शिया राजवंश
* झोऊ राजवंश

## लिधंसा


पुचः:चीनया राजवंश
पुचः:चीनया इतिहास
झोऊ राजवंश

[thumb|230px|[चीनया झोऊ राजवंशया शासन क्षेत्र (ह्यांगु)]]
thumb|230px|पश्चिमी झोऊ युगय् दयेकातःगु कँय्‌या छगू भः
**झोऊ राजवंश** (चिनिया भासय्: 周朝, झोऊ चाओ; पिनयिनय् Zhou dynasty) प्राचीन चीनय् १०४६ ईसापूर्व निसें २५६ ईसापूर्व तक्क राज याइगु छगू राजवंश ख। झोऊ राजवंशया राज चीनया मेमेगु राजवंश स्वया ताःहाकःगु जुसां वास्तवय् झोऊ राजवंशया शाही परिवारं (पारिवारिक नाम 'जी' (姬, Ji)) चीनय् ७७१ ईसापूर्व तक्क जक्क राज यात। झोऊ राजवंशया थ्व १०४६ निसें ७७१ ईसापूर्वया जी परिवारया नियन्त्रण दूगु कालयात पश्चिमी झोऊ राजवंश काल धाइ। ७७१ ईसापूर्व धुंकाया कालयात पूर्वी झोऊ राजवंश काल धाइगु या।

झोऊ कालय् हे चीनय् न दकलय् न्ह्यः छ्यलाहःगु ख। थ्व झका नापं चीन न युगय् दुहांवन। थ्व युगय् न्हापाया कँय् युगय् विस्तार जूगु कँय् ज्या चरम उत्कर्षय् थ्यन। झोऊ राजवंशया इलय् हे चीनया प्राचीन किपालिपिं छगू विस्तारित आधुनिक रूप काल। थुकिया छ्येला पूर्वी झोऊ राजकालया हताःमि राज्यतेगु कालय् जुल। झोऊ राजवंश स्वया न्ह्यः शाङ्ग राजवंशया चिनिया लहनाय् राज दयाच्वन व उकिया पतन धुंका चीनय् चिन राजवंश सत्ताय् वल।

## झोऊ कालया स्वंगु विभाग
झोऊ कालयात स्वंगु भागय् बायेछिं -
* पश्चिमी झोऊ काल - थ्व राज्यं झोऊ साम्राज्यया जग दयेकल। झोऊ वंशं शाङ्ग राजवंशयात बुकल, तर शाङ्ग थें न्याःगु तःधंगु साम्राज्य संकिगु क्षमता अबिलय्‌या झोऊ राज्यय् मदयाच्वन। प्रथम झोऊ महाराज वूं थ्व थाकूगु अवस्थाया हल पिकायेत चाङ्गझोऊ नगरयात राजधानी दयेकादिल व अनं राज यानादिल। ल्यंगु राज्य वय्‌कलं थःगु थःथितितेगु नेतृत्वय् जागीरया रुपय् इनादिल। सकल उपराज्यया थःथःगु राजधानी दयाच्वन व थ्व फुक्कं उपराज्य मू सम्राटया अधीनय् दयाच्वन। समयनापं सत्ताया कारणं थ्व पारिवारिक व मित्रताया स्वापू तापाया वन व तनावया अवस्था वल। ७७१इपूस केन्द्रीय सरकार सिधयावन व दक्वं राज्यत खण्डित रूपय् सनावन। थ्व न्हूगु कालयात 'पूर्वी झोऊ काल' धका धाइगु या। थ्व कालया नं निता भाग दु-
* बसन्त व शरद काल - थ्व पूर्वी झोऊ कालया न्हापांगु काल ख। थ्व काल ७७१ ईसापूर्व निसें ४८१ ईसापूर्व तक्क सनाच्वन। थुकिया नां अबिलय्‌या छम्ह नांजाःगु इतिहास-ग्रन्थया नामं बुयावःगु ख।
* हताःमि राज्यतेगु काल - थ्व पूर्वी झोऊ कालया निक्वःगु कालखण्ड ख। थ्व ४०३ ईसापूर्व निसें २२१ ईसापूर्व तक्क दयाच्वन।

पूर्वी झोऊ कालय् चिनिया राष्ट्रया एकता खण्डित जुवन। अथे जुसां, केन्द्रिय शक्तिया ह्रास जूगुलिं, थ्व ईलय् स्वतन्त्रताया वातावरण दयावल। थ्व स्वतन्त्र वातावरणय् थी-थी न्हूगु विचारधारा बुया, विकसित जुल। थ्व चकं वातावरणयात सच्छि विचाःया युग धाइ। थ्व युगया प्यता विचारधारां लिपा वना चिनिया राजनीति व संस्कृतिइ तःधंगु प्रभाव त्वतल:। थ्व विचारधारा कन्फुत्जु वा कन्फ्युसियस वाद (儒學, Confucianism), मोही-वाद (墨家, Mohism), ताओवाद (道教, Taoism) व न्यायवाद (法家, Legalism) ख।

## स्वयादिसँ
* बसन्त व शरद काल
* हताःमि राज्यतेगु काल
* सच्छि विचाः
* चीनया राजवंश
* शाङ्ग राजवंश
* पश्चिमी झोऊ राजवंश
* चिन राजवंश

## लिधंसा


पुचः:चीनया राजवंश
पुचः:चीनया इतिहास
पञ्चकन्या (हिन्दू धर्म)

**पञ्चकन्या** हिन्दू धर्मय् न्याम्ह आदर्श मिसातेगु पुचः ख। हिन्दू धर्मया छगू मू ग्रन्थ रामायण कथं अहिल्या, द्रौपदी, सीता, तारा व मन्दोदरीया पुचःयात पञ्चकन्या धाइगु या धाःसा मेगु धार्मिक ग्रन्थ महाभारत कथं सीताया थासय् कुन्तीयात पञ्चकन्याया पुचलय् दुथ्यानातःगु दु। रामायणया खँयात हे आधिकारिक धकाः नालिगु चलन अप्व दु। रामायण कथंया पञ्चकन्या धकाः नालातःगु मिसातेसं थःगु जीवनय् छुं नं छुं कष्ट सहः याःगुलिं अथे जूगु धैगु तर्क दु। 

## स्वयादिसँ
* हिन्दू धर्म
* द्रौपदी

पुचः:हिन्दू धर्म
धरमपुरी जनपद पंचायत

**** भारतया मध्यप्रदेश राज्यया छगू जनपद पंचायत ख।

## गां
थ्व जनपद पंचायतया गां व गांतेगु सन् २०११स जनसंख्या थ्व कथं दु  

## स्वयादिसँ
* मध्यप्रदेश
* मध्यप्रदेशया जिल्लातयेगु धलः
* मध्यप्रदेशया तहसीलतेगु धलः
* मध्यप्रदेशया जनपद पंचायततेगु धलः

## लिधंसा

पुचः:मध्यप्रदेशया जनपद पंचायत
पाहांचःह्रे

**पाहां चह्रे** वा **पासा चह्रे** नेपालमन्दःया छगू तःधंगु नखः ख। थ्व नखलय् थीथी थासय् जात्रा, दबूप्याखं, लुकुमांद्यःया पुजा, सल ब्वाकिगु आदि यासें हनिगु या। थ्व नखः चिल्लागा चःह्रे नापं स्वन्हु तक्क हनिगु जुइ। थ्व नखलय् थःगु छेँय् पाहांतेत सःतिगु व भ्वय् नकिगु चलन दु। थ्व स्वन्हु तक्क हनिगु नखः ख। थ्व नखःया न्हापांगु दिं खुनु लुकुमहाद्यः पुज्याइगु या। थ्व दिंयात नायः दिवसया रुपय् नं हनिगु या। थ्व हे दिं खुनु बहनिया न्यतय् श्वेतकाली (न्यतमरु अजिमा)या प्याखं शुरु जुइ। थ्व धुंका निन्हु खुनु लुमरी(लुमढी) अजिमा (भद्रकाली), कङ्गः अजिमा (चामुन्दा,चन्देश्वरी, कंकेश्वरी), म्हयपि अजिमा (ज्ञानेश्वरी), मय्‌ति अजिमा(पञ्चकुमारी, मैतिदेवी), बसला अजिमा (बसलादेवी), तकति(तखति)अजिमा (नीलबाराही) व ङ्यतमरुअजिमा (श्वेतकाली, नरदेवी)या जात्रा जुइ। थ्व जात्राय् येँया तिंख्यलय् खः ल्वाकिगु जुइ। थ्व दिं खुनु न्हिछिं न्यतमरु अजिमाया प्याखं जुयाच्वनि। थ्व जात्राया स्वन्हु खुनु असनय् लुमढी अजिमा, कंगः अजिमा व तेबहाः अजिमाया खः ल्वाकाः, चतांमरी छायाः जात्रा जुइ। पाहांचःह्रेय् थीथी थासय् यःसिं थनिगु नं तजिलजि दु। 

## तजिलजि
पाहांचःह्रेय् नेपालमन्दलय् जुइगु थीथी ज्याझ्वः थ्व कथं दु-
### [[चिल्लागा चःह्रे]]
* पाहांचःह्रे (पिशास चतुर्दशी) अनुसार लुकुमहाद्यःयात पुज्याइगु।
* नायः दिवस
### [[चिल्लागा आमै]]
* तिंख्यलय् द्यः ल्वाकेगु, नापं थ्व हे खुनु तिंख्यलय् सल ब्वाकीगु व नेपाः सेनाया राष्ट्राध्यक्षयात प्रदर्शन यायेगु
* न्यत अजिमाया प्याखं क्यनिगु। थ्व प्याखनय् गनेद्यः, ब्रम्हायणी, इन्द्रायणी, नारायणी, रुद्रायणी, महालक्ष्मी, बाराही, भैरवी, कुमारी, अजिमा, सिंहिनी, ब्याघ्रिनी आदिया प्याखं क्यनिगु या। 
* यलया बालकुमारीइ सल ब्वाकीगु
* लुमरी(लुमढी) अजिमा (भद्रकाली), कङ्गः अजिमा (चामुन्दा,चन्देश्वरी, कंकेश्वरी), म्हयपि अजिमा (ज्ञानेश्वरी), मय्‌ति अजिमा(पञ्चकुमारी, मैतिदेवी), बसला अजिमा (बसलादेवी), तकति(तखति)अजिमा (नीलबाराही) व ङ्यतमरुअजिमा (श्वेतकाली, नरदेवी)या जात्रा। थ्व खः जात्रा जुजु अमर मल्लया ईलय् नेपाल सम्बत ५८० (सन् १४६०)स शुरु जूगु

### [[चौलाथ्व पारु]]

* असनय् लुमढी अजिमा, कंगः अजिमा व तेबहाः अजिमाया खः ल्वाकीगु, चतांमरी छायेगु
* पाहांचह्रेया बाजं थानाः खः नापं येँया थीथी थासय् जात्रा यायेगु
* चोभाःद्यः न्ह्यवं

## स्वयादिसँ
* नेवाः तजिलजि
* तकती अजिमा

## लिधंसा

पुचः:नेवाः तजिलजि
पुचः:नखः
नेपाः स्वनिगःया नगरक्षेत्रतेगु धलः

सन् २०१४स नेपाल सरकारं नेपाः स्वनिगलय् दूगु थीथी गाविसतेत स्वाना नेपाःगालय् न्हूगु नगर क्षेत्र घोषणा यात। थ्व घोषणा नापं नेपाः स्वनिगःया नगरक्षेत्र थ्व कथं जूगु दु -

### [[येँ जिल्ला]]
* येँ महानगर
* कीपु नगरपालिका
* दक्षिणकाली नगरपालिका
* चन्द्रागिरि नगरपालिका
* नागार्जुन नगरपालिका
* तारकेश्वर नगरपालिका
* तोखा नगरपालिका
* बुढानीलकण्ठ नगरपालिका
* गोकर्णेश्वर नगरपालिका
* कागेश्वरी मनहरा नगरपालिका
* शंखरापुरा नगरपालिका

### [[यल जिल्ला]]
* यल उपमहानगरपालिका
* कार्यविनायक नगरपालिका
* गोदावरी नगरपालिका
* महालक्ष्मी नगरपालिका 

### ख्वप जिल्ला
* ख्वप नगरपालिका
* थिमि नगरपालिका
* अनन्तलिंगेश्वर नगरपालिका
* सूर्यविनायक नगरपालिका
* चांगुनारायण नगरपालिका
* महामञ्जुश्री नगरकोट नगरपालिका

## स्वयादिसँ
* येँ जिल्ला
* यल जिल्ला
* ख्वप जिल्ला

## लिधंसा

पुचः:नेपाः
पारु

**पारु** वा **प्रतिपद्‌** धाःगु नेपाल सम्बत व हिन्दू चन्द्रमास तिथि व्यवस्था कथं पक्षया छगू तिथि ख। थ्व तिथि शुक्ल व कृष्ण, नितां हे पक्षया न्हापांगु दिं ख। कछलाथ्व पारु नेपाल सम्बतया न्हापांगु दिं ख।     

## नेपाल सम्बतया पारुत
* कछलाथ्व पारु 
* कछलागा पारु 
* थिंलाथ्व पारु
* थिंलागा पारु
* प्वँहेलाथ्व पारु
* प्वँहेलागा पारु
* सिल्लाथ्व पारु 
* सिल्लागा पारु
* चिल्लाथ्व पारु
* चिल्लागा पारु
* चौलाथ्व पारु
* चौलागा पारु
* बछलाथ्व पारु
* बछलागा पारु
* तछलाथ्व पारु
* तछलागा पारु 
* दिल्लाथ्व पारु
* दिल्लागा पारु
* गुंलाथ्व पारु
* गुंलागा पारु 
* यंलाथ्व पारु
* यंलागा पारु 
* कौलाथ्व पारु 
* कौलागा पारु

## स्वयादिसँ
* नेपाल सम्बत

पुचः:तिथि
पुचः:पारु
बुद्ध धर्मया संघ

बुद्ध धर्मया इतिहासय् थीथी संघत बुया वःगु दु। थथे थीथी संघ थीथी सिद्धान्त, विचाः, तजिलजि, सूत्रया व्याख्या आदिया आधारय् बुयावैगु याइ। सकल बौद्ध परम्परा थथे थीथी अवस्थाय् बुयावःगु थीथी संघतेगु मंका रुप ख। बुद्ध धर्मया विभिन्न तत्त्व व अंश चकंकः थुइकेत थीथी संघतेसं छगू संरचनात्मक ग्वहालि याइ। वर्तमान ईलय् बुद्ध धर्मया संघयात थेरवाद (थंपिनिगु शिक्षा) व महायान (यक्व मनूतेगु शिक्षा) नां दूगु निता मू महासंघया मंका संघया रुपय् कायेगु या। नापं, महायान दुने नं पद्धतिया हिसाबं बज्रयान संघयात छगू मेगु उपसंघया रुपय् कायेगु या।  

## वर्गीकरण

म्याकमिलियन इन्साइक्लोपिदिया अफ रिलिजन (*Macmillan Encyclopedia of Religion*)य् स्वंता मू वर्गीकरण क्यनातःगु दु। थ्व वर्गीकरण यान (Doctrinal school), निकाय (Nikāya) व वाद (Movements) ला।

* यान:
** थेरवाद, वर्तमान दक्षिण व दक्षिंणपूर्वी एसियाय् दूगु 
** महायान, वर्तमान पूर्व एसियाय् दूगु 
** बज्रयान, वर्तमान नेपाः, संदेय्, भुटान, मंगोलिया, रुसया कालमिकिया आदि थासय् दूगु 

* निकाय बिहारतेगु पुचः ख। थन्याःगु निकाय संघय् स्वता वर्तमानय् दयाच्वंगु दु:
** थेरवाद, वर्तमान दक्षिण व दक्षिंणपूर्वी एसियाय् दूगु 
** धर्मगुप्तक, वर्तमान चीन, कोरिया व भियतनामय् 
** मूलसर्वास्तिवाद, नेपाः व संदेय्‌या परम्पराय् 

* वाद 

## प्राचीन संघ

*स्थवीरवाद
**पुद्गलवाद (करिब २८० इसं)
**सर्वास्तिवाद
***विभाज्यवाद (२४०इसं स्वया न्ह्यः अशोकया ईलय्)
****थेरवाद (करिब २४०इपू)
*****थेरवादया संघ
****महिशासक (after 232 BCE)
*****धर्मगुप्तक (after 232 BCE)
****काश्यपीय (after 232 BCE)
****वात्सिपुत्रीय (अशोकया अधीनय्, लिपा सम्मितीय धकाः नांजाःगु)
*****धर्मोत्तरीय
*****भद्रयानीय
*****सञ्ञागरिक
***मूलसर्वास्तिवाद (३-४गू शदी)
***सौत्रान्तिक (between 50 BCE and c. 100 CE)
*महासांघिक ('Majority', c. 380 BCE)
**एकव्यवहारिक (अशोकया ईलय्)
***लोकोत्तरवाद
**गोलुलिका (अशोकया ईलय्)
***बहुश्रुतीय (late third century BCE)
***प्रज्ञाप्तिवाद (late third century BCE)
****चेतियवाद
**चैतिक (mid-first century BCE)
***अपार शैल
***उत्तरा शैल

## स्वयादिसँ
* बुद्ध धर्म

## लिधंसा

पुचः:बुद्ध धर्म
कार्यविनायक नगरपालिका

**कार्यविनायक नगरपालिका** नेपाःया यल जिल्लाया छगू नगर ख। थ्व नगर सन् २०१४स सैंबु, बुंगमती, छम्पी, डुकुछाप व खोकना गाविस स्वाना पलिस्था जूगु ख।  थ्व नगरपालिकाया केन्द्र छ्यासीकोटय् जुइगु प्रस्तावित दु। थ्व नगर पलिस्था जूबिलय् थनया जनसंख्या ३८०३६ दु धाःसा क्षेत्रफल २१.५ वर्ग किमि दु। थ्व नगर स्थापना बिलय् थ्व नगरय् १८गू वडा दु। 

## तजिलजिया थाय्
थ्व नगरया परम्परागत व तजिलजिया थाय् थ्व कथं दु-
* बुंगमति (बुंगद्यःया देगः)
* कार्यविनायक देगः
* खोकना प्राचीन वस्ती

## लिधंसा

## स्वयादिसँ
* यल जिल्ला

पुचः:यल जिल्ला
अमेरिकन गथिक

**अमेरिकन गथिक** किपामि ग्रान्त वुदया छगू किपा ख। वर्तमानय् अमेरिकन गथिक हाउस धकाः नांजाःगु छें खना वुदजुयात थ्व किपा दयेकीगु प्रेरणा दत। वय्‌कलं थ्व छें नापं वय्‌कःया बिचारय् छेँय् च्वनेमाःपिं मनूत ("the kind of people I fancied should live in that house.") बिचाः यासें थ्व किपा दयेकीगु निर्णय यानादिल। थ्व किपाय् छम्ह बुंज्यामि व वय्‌कःया म्ह्याय् क्यनातःगु दु। किपाय् बुंज्यामिया पात्र जुयादीम्ह मनू ग्रान्त वुदया देन्तिस्त खः धाःसा बुंज्यामिया म्ह्याय् वुदया केंहे ख। मिसां १९गू शदीया झलक बीतः कोलोनियल प्रिन्त एप्रन फिनातःगु दु धाःसा निम्हेसितं थःगु परम्परागत मिजं व मिसाया पात्रया रुपय् ब्वयातःगु दु। मिजंया ल्हातय् दूगु पिचफर्कं थाकूगु ज्या ब्वयातःगु दु धाःसा मिसाया ब्वहलय् दूगु स्वां ग्राहस्थ्य जीवनया चिं ख। थ्व किपा २०गू शदीया दकलय् नांजाःगु किपाय् छगू ख व अमेरिकी तजिलजिइ यक्व खनेदु।  

## स्वयादिसँ
* किपा

पुचः:अमेरिकी तजिलजि
पुचः:किपा
कैथल जिल्ला

**कैथल जिल्ला** भारतया हरियाणा राज्यया छगू जिल्ला ख। थ्व जिल्लाया मू नगरय् चीका, ‎कैथल, कलायत आदि ला।

## गां

## स्वयादिसँ
* हरियाणा

पुचः:हरियाणाया जिल्ला
अकादमी सिरपा

**अकादमी सिरपा** (**The Academy Awards**) वा **अस्कर्स** (**The Oscars**) (आधिकारिक नां सन् २०१३स द अकादमी अवार्दसं द अस्कर्सय् पूनर्स्थापित याःगु) संकिपा ख्यलय् भिंगु ज्या याइपिं संकिपामितेत हनिगु छगू वार्षिक अमेरिकन सिरपा समारोह ख। थ्व सिरपाय् थीथी ख्यलय् भिंगु ज्या याइपिन्त छगू प्रतिमा देछाइगु या। थ्व प्रतिमायात आधिकारिक कथं अकादमी अवार्द अफ मेरित (Academy Award of Merit) धाइगु याःसां थुकिया ल्वकंह्वागु नां अस्कर ख। थ्व सिरपाया पलिस्था सन् १९२९स हलिवुद रुजवेल्त होतेलस जूगु ख। थ्व सिरपाया व्यवस्थापन अकादमी अफ मोसन पिक्चर आर्तस् एन्द साइन्सेस् (Academy of Motion Picture Arts and Sciences) वा AMPAS धाःगु संस्थां याइ।

थ्व सिरपा देछाना समारोह दकलय् न्ह्यः सन् १९५३स तेलेभिजनं क्यनिगु यात। आः वयाः थ्व देछाना समारोह हलिंया २०० स्वया अप्व देसय् प्रत्यक्ष प्रशारण जुइगु जुयावःगु दु।  अस्कर्स मनोरञ्जनया ख्यलय् बीगु हलिंया दकलय् पुलांगु सिरपा समारोह नं ख। थ्व हे सिरपाया समान तेलेभिजनय् एमि सिरपा (Emmy Awards), दबूख्यलय् तोनि सिरपा (Tony Awards), व संगीत ख्यलय् ग्रामी सिरपा (Grammy Awards) बीगु या। अकादमी सिरपायात हलिंया दकलय् नांजाःगु व प्रतिष्ठित संकिपा सिरपा समारोहय् छगूया रुपय् कायेगु या।

## अवार्दस् अफ मेरित विधा

### वर्तमान विधा
* सर्वोत्कृष्ट सिरपा: सन् १९२८ निसें 
* सर्वोत्कृष्ट निर्देशक: सन् १९२८ निसें 
* सर्वोत्कृष्ट नायक: सन् १९२८ निसें 
* सर्वोत्कृष्ट सहायक नायक: सन् १९३६ निसें 
* सर्वोत्कृष्ट नायिका: सन् १९२८ निसें
* सर्वोत्कृष्ट सहायक नायिका: सन् १९३६ निसें
* सर्वोत्कृष्ट एनिमेतेद संकिपा: सन् २००१ निसें
* सर्वोत्कृष्ट एनिमेतेद चिहाकः संकिपा: सन् १९३१ निसें
* सर्वोत्कृष्ट सिनेम्यातोग्राफि: सन् १९२८ निसें
* सर्वोत्कृष्ट वसः दिजाइन: सन् १९४८ निसें
* सर्वोत्कृष्ट वृतचित्र: सन् १९४३ निसें
* सर्वोत्कृष्ट चिहाकःगु वृतचित्र: सन् १९४१ निसें
* सर्वोत्कृष्ट संकिपा सम्पादन: सन् १९३४ निसें
* सर्वोत्कृष्ट विदेशी भाय्‌या संकिपा: सन् १९४७ निसें
* सर्वोत्कृष्ट लाइभ एक्सन शर्त फिल्म: सन् १९३१ निसें
* सर्वोत्कृष्ट समाः व सं समा: सन् १९८१ निसें
* सर्वोत्कृष्ट ओरिजिनल स्कोर: सन् १९३४ निसें
* सर्वोत्कृष्ट मैलिक म्ये: सन् १९३४ निसें
* सर्वोत्कृष्ट निर्माण दिजाइन: सन् १९२८ निसें
* सर्वोत्कृष्ट सः सम्पादन: सन् १९६३ निसें
* सर्वोत्कृष्ट सः ल्वाकज्यायेगु (Sound Mixing): सन् १९३० निसें
* सर्वोत्कृष्ट दृष्य प्रभाव (Visual Effects) : सन् १९३९ निसें
* सर्वोत्कृष्ट बाखं रुपान्तरण (Adapted Screenplay): सन् १९२८ निसें
* सर्वोत्कृष्ट मौलिक बाखं: सन् १९४० निसें

## स्वयादिसँ
* संकिपा

## लिधंसा

पुचः:अमेरिकी तजिलजि
एब्दोमिनल एओर्ता

**एब्दोमिनल एओर्ता** थोरासिक एओर्ताया एब्दोमिनल कन्तिन्युएसन ख। थ्व एओर्तां एब्डोमेनया थीथी कुचाय् हि थ्यंकीगु ज्या याइ। 

## कचा
थ्व एओर्ताया कचा थ्व कथं दु-
* भेन्त्रल कचा
** सिलियाक त्रङ्क
*** लेफ्त ग्यास्त्रिक आर्तरी
*** स्प्लेनिक आर्तरी
*** हेपातिक आर्तरी
** सुपेरियत मेसेन्तरिक आर्तरी
** इन्फेरियर मेसेन्तरिक आर्तरी
* ल्यातरल कचात
** इन्फेरियर फ्रेनिक आर्तरी
** मिदल सुप्रारेनल आर्तरी
** रिनल आर्तरी
** तेस्तिकुलर वा ओभरियन आर्तरी
* दोर्सल कचात
** मिदल स्याक्रल आर्तरी
** लम्बर आर्तरी (४ज्व)
* तर्मिनल आर्तरी
** राइत व लेफ्त कमन आइलियाक आर्तरी

## स्वयादिसँ
* आर्टरी

पुचः:एनाटोमी
बेगम हजरत महल

**बेगम हजरत महल** (उर्दू: بیگم حضرت محل) (सन् १८२०, करिब निसें अप्रिल ७, सन् १८७९), वा अवधया बेगम, अवधया नवाब वाजिल अली शाहया न्हापाम्ह कलाः ख। वय्‌कलं अवध राज्यया पाखें ब्रितिश इस्त इन्दिया कम्पनीया विरुद्धय् सन् १८५७या स्वतन्त्रता संग्रामय् ब्वति कयादिल। वय्‌कःया भातः कोलकाताय् निर्वासय् वनेधुंका वय्‌कलं अवध राज्य संकिगु पदभार थःगु ल्हातय् कयादिल। वय्‌कलं थःगु काय् युवराज विरजिस कादरायात अवधया वलि(शासक) दयेकादिल। तर, याकनं हे वय्‌कःया काय्‌ नं थ्व पद त्वतेमाल। स्वतन्त्रता संग्राम विफल जुइधुंका वय्‌कलं नेपालय् शरन कयादिल व वय्‌कःया मृत्यु नेपालय् हे सन् १८७९स जुल। वय्‌कःया समाधि येँया जमलय् (न्हूपुखूया सिथय्) दूगु जामे मस्जिदय् थौं तक्क नं दनि। 

## स्वयादिसँ
* भारत
* येँ

## लिधंसा

पुचः:भारतीय स्वतन्त्रता संग्राम
कहलगाँव तहसील

**कहलगाँव** भागलपुर, बिहारया छगू प्रखण्ड (तहसील) ख।
## गां
थ्व तहसीलय् लाःगु गां थ्व कथं दु-

## स्वयादिसँ
* भागलपुर
* बिहार

पुचः:बिहारया तहसील
आहोम राजवंश

**आहोम राजवंश** (सन् १२२८-सन् १८२६) वर्तमान आसाम दूगु थासय् करिब ६००दँ शासन याःगु छगू राजवंश ख। पाटकाइ पर्वत पार म्यानमारया शान राजकुमार चुकाफाइ थ्व वंशया पलिस्थामि ख। आसामय् सन् १८२६स ब्रिटिश इष्ट इण्डिञा कम्पनी नापया जूगु सन्धि धुंका थ्व आहोम राजवंशया शासन अन्त जुल।

मध्ययुगय् थ्व राजवंशया जुजुतेत "आसाम रजा" धकाः म्हसीकिगु जुसां प्रजापिंसं इमित "चाओफा" (चाओ-द्यः, फा-स्वर्ग) वा १६गू शदी धुंका "सवर्गदेउ" धकाः म्हसीकिगु या।

## वंशावली
थ्व राजवंशया जुजुत थ्व कथं दु-

## स्वयादिसँ
* आसाम

पुचः:आसामया इतिहास
कार्कीगाउँ

**कार्कीगाउँ** नेपाःया जाजरकोट जिल्लाया छगू गाविस ख। 

## स्वयादिसँ
* जाजरकोट जिल्ला

पुचः:जाजरकोट जिल्ला
भुतू

नसाः ज्वरेयायेगु थाय्‌यात **भुतू** धाइ। आधुनिक हलिमय् सकल हे थें छेँय् छखा भुतू दयाच्वनि। भुतूलि नसाः नाप स्वापू दूगु थीथी ज्या यायेत थीथी ज्याभः मुंकातेगु चलन दु। 

## ज्या
भुतूलि याइगु छुं ज्या थ्व कथं दु-
* थुयेगु (दसु-जा थुयेगु)
* मनेगु (दसु खेँ मनेगु)
* खुनेगु (दसु: केँ खुनेगु)
* दायेकीगु (दसु: दुरु दायेकीगु) 
* फिनेगु (दसु फिनातःगु लइँ अचार)
* सीगु (दसु: ला सीगु)
* केलेगु ( दसु: माय् केलेगु)
* छ्यायेगु 
* तायेगु (दसु: ला तायेगु)

## ज्वलं
भुतूलि छ्यलिगु ज्वलंतेत **भुतू ज्वलं** धाइ। हलिमय् थीथी थासय् थीथी कथंया भुतू ज्वलंत दु। थी-थी नसा दयेकेत थी-थी ज्वलं छ्यलिगु या। भुतू ज्वलंतेत इमिगु ज्या, आकार, दयेकातःगु वस्तु आदि थी-थी रुपय् बायेछिं। छुं भुतू ज्वलं थ्व कथं दु-
* आंख्वरा
* करुवा
* कुँइँ वा चुल्सि (Kitchen knife)
* कःसला (मरि पुइकिगु ज्वलं)
* ख्वला (अय्‌लाःख्वला, कँय्‌ख्वला, लीख्वला)
* चतां
* चुल्सा (चुलेगु भः)
* च्यापिं वा च्यागः वा च्याथल (Kettle)
* च्यासा 
* थल
* देमा
* पन्यु
* भुतू द्यां (छुसा थल)
* भुतूप्वाः
* भुतूथःमि
रामनगर तहसील

रामनगर तहसील धाःगु क्वसं बियातःगु थाय्‌त जुइफु-
* रामनगर तहसील, उत्तराखण्ड (नैनीताल जिल्ला, उत्तराखण्ड)
* रामनगर तहसील, उत्तर प्रदेश (बाराबंकी जिल्ला, उत्तर प्रदेश)
* रामनगर तहसील, मध्य प्रदेश (सतना जिल्ला, मध्यप्रदेश)
जैंती तहसील

**जैंती तहसील** भारतया उत्तराखण्ड राज्यया अल्मोडा जिल्लाया छगू तहसील ख। 

## थाय्
थ्व तहसीलया थाय् थ्व कथं दु
* अडौली, जैंती तहसील
* अनुली, जैंती तहसील
* आरालगा कुन्जवाल खेत, जैंती तहसील
* उडियारी, जैंती तहसील
* कुंज, जैंती तहसील
* कुटौली, जैंती तहसील
* कनरा, जैंती तहसील
* कुमालसौ, जैंती तहसील
* कलवानी, जैंती तहसील
* क्वेटा, जैंती तहसील
* काण्डे, जैंती तहसील
* काला डुंगरा, जैंती तहसील
* कीना, जैंती तहसील
* खैखाड, जैंती तहसील
* खडियानौली, जैंती तहसील
* खूनी, जैंती तहसील
* खरसोडा, जैंती तहसील
* गजार, जैंती तहसील
* गणाऊं, जैंती तहसील
* गुरैणा, जैंती तहसील
* घोडिया, जैंती तहसील
* चुपडा, जैंती तहसील
* चिरा तिनमिना, जैंती तहसील
* चौकुना, जैंती तहसील
* चौडिया खेत, जैंती तहसील
* चौंणा, जैंती तहसील
* चौना, जैंती तहसील
* छानाखरकोटा, जैंती तहसील
* जैती, जैंती तहसील
* जाख, जैंती तहसील
* जाख नौला, जैंती तहसील
* जाख बचकान्डे, जैंती तहसील
* टिकर, जैंती तहसील
* डामर, जैंती तहसील
* डोल बगंला, जैंती तहसील
* डौंठा, जैंती तहसील
* ढोलीकुडा, जैंती तहसील
* तलकोट, जैंती तहसील
* तल्ला भट्यूडा, जैंती तहसील
* तल्ला लमकोट, जैंती तहसील
* तल्ला विनौला, जैंती तहसील
* तल्ली डूंगरी, जैंती तहसील
* तल्ली पीपली, जैंती तहसील
* थामथोली, जैंती तहसील
* दन्यौली, जैंती तहसील
* दयार कोट, जैंती तहसील
* दयाल, जैंती तहसील
* दरमाणी, जैंती तहसील
* देवली, जैंती तहसील
* द्वौ, जैंती तहसील
* दाडमी, जैंती तहसील
* ध्यूली धौनी, जैंती तहसील
* ध्यूली रौतेला, जैंती तहसील
* धूरा संगरौली, जैंती तहसील
* धारखोला, जैंती तहसील
* नन्द काण्डे, जैंती तहसील
* नयासंग्रौली, जैंती तहसील
* नाटाडोल, जैंती तहसील
* निरई, जैंती तहसील
* नौगाँव, जैंती तहसील
* नौली, जैंती तहसील
* पजैना, जैंती तहसील
* पठौली, जैंती तहसील
* पुभाऊँ, जैंती तहसील
* पितना, जैंती तहसील
* पोखरी विलवाल, जैंती तहसील
* पौखरी नयाल, जैंती तहसील
* फटक्वालडुंगरा, जैंती तहसील
* बैगनिया, जैंती तहसील
* बचकान्डे, जैंती तहसील
* बुधाण, जैंती तहसील
* बरगला, जैंती तहसील
* बरम, जैंती तहसील
* बलिया, जैंती तहसील
* बसगांव, जैंती तहसील
* बसाण, जैंती तहसील
* बांगी, जैंती तहसील
* बाराकोट, जैंती तहसील
* बोरागांव, जैंती तहसील
* भेटा, जैंती तहसील
* भन्डोली, जैंती तहसील
* भांगादेवली, जैंती तहसील
* भाबू, जैंती तहसील
* मेरगांव, जैंती तहसील
* मल्ला भट्यूडा, जैंती तहसील
* मल्ला लमकोट, जैंती तहसील
* मल्ली डूंगरी, जैंती तहसील
* मल्ली पीपली, जैंती तहसील
* मिरोली मय चक खूनी, जैंती तहसील
* मोरनौला, जैंती तहसील
* मोरपटयूडी, जैंती तहसील
* रडौनी, जैंती तहसील
* रणक, जैंती तहसील
* रणाऊँ, जैंती तहसील
* रौसिला, जैंती तहसील
* लडा, जैंती तहसील
* ल्वाली, जैंती तहसील
* लौहना, जैंती तहसील
* वकस्वाड, जैंती तहसील
* विराड, जैंती तहसील
* विसौद कोट, जैंती तहसील
* शूरी, जैंती तहसील
* सुगाडी, जैंती तहसील
* सैज, जैंती तहसील
* सुनाडी, जैंती तहसील
* सैनोली, जैंती तहसील
* स्यूणा, जैंती तहसील
* स्यूनानी, जैंती तहसील
* सुरखाल, जैंती तहसील
* सुरचौडा, जैंती तहसील
* सेल्टा चापड, जैंती तहसील
* सागड क्वार्वी, जैंती तहसील
* सागड साहू, जैंती तहसील
* सिरसोडा, जैंती तहसील
* सिरसोली, जैंती तहसील
* सिलपड, जैंती तहसील
* हटपल्ला, जैंती तहसील

## स्वयादिसँ
* अल्मोडा जिल्ला

पुचः:अल्मोडा जिल्लाया तहसील
शार्ब

**स्तेफान शार्बोनिय** (**Stéphane Charbonnier** () (अगस्त २१, सन् १९६७&nbsp;– ज्यानुवरी ७, सन् २०१५) वा **शार्ब** छम्ह फ्रेञ्च ध्याचु किपामि व पत्रकार ख। वय्‌कलं थीथी बुखँपौ व पत्रिकाय् ज्या यानादिल। सन् १९९२ निसें वय्‌कलं शार्ली हेब्दो (*Charlie Hebdo*)य् ज्या यानादिल व सन् २००९स वय्‌कः थ्व प्रकाशनया निर्देशक जुयादिल। 

शार्ली हेब्दोया मार्फतं वाक स्वतन्त्रताया समर्थनया कारणं शार्बयात इस्लामी अतिवादीतेसं स्यानाबीगु धम्की बारम्बार बियातल। सन् २०११स थ्व पत्रिकाया ज्याकुथिइ जूगु सांकेतिक आक्रमण धुंका वय्‌कः प्रहरी सुरक्षाय् च्वनादिल। सन् २०१५स ज्यानुवरीइ वय्‌कःयात इस्लामी अएइवादीतेसं शार्ली हेब्दोया हमलाया हुनिइ स्यानाबिल। 

## लिधंसा

पुचः:ध्याचुकिपामि
केभिन भिकर्स

**केभिन माइकल भिकर्स** (जन्म सेप्तेम्बर २९, सन् १९५६) सन् २०१५स ज्यानुवरी १९या ईलय् आयरल्यान्दया कनेदियन राजदूत ख।  वय्‌कः क्यानादाया हाउस अफ कमन्सया ९म्हम सर्जेन्त एत् आर्म्स (Sergeant-at-Arms)जूबिलय् विश्व प्रसिद्ध जुयादिल। सर्जेन्त एत् आर्म्सया जिम्मेवारी संसद भवन व भवनय् दूपिं मनूतेगु रक्षा यायेगु ख। थ्व पदया मनूं सदन च्वने स्वया न्ह्यः परम्परागत राजदण्ड हाउस अफ कमन्सय् हयेगु ज्या नं याइ। 

भिकर्सजुं सन् २०१२स अक्तोबर २२ खुनु कनेदियन संसदय् हमला याम्ह बन्दुकधारी माइकल जेहाफ-बिब्यु (Michael Zehaf-Bibeau)यात स्यानादिल। थ्व नापं वय्‌कलं कनेदियन संसदय् जूगु आतंककारी हमला क्वचायेकादिल। जेहाफ-बिब्युं थः सी स्वया न्ह्यः कर्पोरल न्याथन सिरिलो (Corporal Nathan Cirillo)यात स्याःगु ख।  भिकर्सया ज्याया निंतिं वय्‌कःयात कनेदियन प्रधानमन्त्रीं, विपक्षया नेतां, व कनेदियन व अन्तराष्ट्रिय मिदियां वय्‌कःयात नायक (hero) धकाः सम्बोधन यानादिल।

वय्‌कःया संसदया ज्या स्वया न्ह्यः वय्‌कलं RCMPइ २९दँ तक्क ज्या यानादिल। थ्व ज्याया इलय् वय्‌कःया पदोन्नति जुसें वय्‌कः चिफ सुपरैन्तेन्देन्त (Chief Superintendent) जुयादिल। 

## लिधंसा

पुचः:क्यानादा
राजेसुल्तानपुर तहसील

**** भारतया उत्तरप्रदेश राज्यया छगू तहसील ख।

## गां
थ्व तहसीलया गां थ्व कथं दु-

## स्वयादिसँ
* उत्तरप्रदेश
* उत्तर प्रदेशया जिल्ला
* उत्तरप्रदेशया तहसीलतेगु धलः

पुचः:उत्तरप्रदेश
पुचः:उत्तरप्रदेशया तहसील
सहसवान

उसामा अंसारी द्वारा संपादित
edited by Usama Ansari 

सहसवान बदायूँ उत्तर प्रदेश भारत
thumbnail

वर्ष 1801 में जिला अंग्रेजों के चंगुल में आ गया था। 1823 में अंग्रेजों ने सहसवान को जिला बनाकर वर्चस्व स्थापित कर लिया और 1855 में सहसवान की जगह बदायूं को जिला बनाकर कामकाज शुरू कर दिया। उस समय जिले को पांच तहसीलों सदर, दातागंज, बिसौली, गुन्नौर और सहसवान में बांटा गया था। इन तहसीलों में बांटे गए अलग-अलग क्षेत्रों में लगान वसूलने के लिए बोली लगाकर ठेके दिए जाते थे। 

सबसे पहली बार 1803 में तीन साल के लिए बंदोबस्त का इंतजाम कराया गया था। वसूली से संबंधित काम तहसीलदारों की निगरानी में हुआ करता था। उस समय तहसीलदारों को वेतन नहीं दिया जाता था। कमीशन पर काम लिया जाता था। बाद में यह सब काम तहसीलदारों से हटाकर बोर्ड ऑफ रेवन्यू के सुपुर्द कर दिया गया। 

1834 से 1837 तक दोबारा बंदोबस्त कराया गया। उसके बाद 1864 से 1870 में गवर्मेंट की मालगुजारी निर्धारित की गई। 1871 के बाद से गांवों की वसूली भी शुरू� कर दी गई। 

अंग्रेजों के समय बदायूं में 13 पुलिस स्टेशन बनाए गए थे। बाद में इनकी संख्या 16 कर दी गई। बदायूं, बिनावर, उझानी, कादरचौक, बिसौली, वजीरगंज, इस्लामनगर, गुन्नौर, रजपुरा, सहसवान, बिल्सी, उघैती, जरीफनगर, दातागंज, उसहैत, अलापुर, हजरतपुर और मूसाझाग उसी समय के थाने हैं। इस समय 21 थाने और 51 पुलिस चौकियां हैं। 
1840 में ही बन गई थी जेल 
बदायूूं में जेल की स्थापना 1840 में हुई, जो आगे चलकर नाकाफी रही। 1857 के विद्रोह में यह जेल नष्ट कर दी गई थी। विद्रोह शांत होने के बाद इसका जीर्णोद्धार कराया गया। अब इसे यहां से हटाने का प्रयास चल रहे हैं।� 
पहले बदायूं और बिल्सी ही थी म्युनिस्पिलटी
बदायूं और बिल्सी में 1862 में म्युनिस्पिलटी की स्थापना हुई। इसके बाद 1866 में उझानी और 1872 में सहसवान को यह दर्जा मिला। इस समय जिले में छह नगरपालिका और 14 नगर पंचायतें हैं। उप्र के एक्ट 1906 के अनुसार बदायूं में डिस्ट्रिक्ट बोर्ड की स्थापना की गई। 
1846 में चंदा से बनवाया गया था जिला अस्पताल
बदायूं में 1846 में पहला अस्पताल बना। यह जिले के लोगों ने चंदा करके बनवाया था। बाद में इसे सरकार ने अपने हाथ में ले लिया। इसके बाद गुन्नौर, बिसौली और दातागंज के अलावा सहसवान में भी अस्पताल खोले गए।
नोर्ते चिको लहना

नोर्ते चिको लहना (मेमेगु नां कराल वा करान -सुपे लहना) कोलम्बियन न्ह्यःया परिस्कृत लहना ख। थ्व लहनाय् ३०गू मू बसोबास केन्द्र दूगु जुयाच्वन। थ्व लहना वर्तमानया उत्तर-मध्य तटीय पेरुया नोर्ते चिको क्षेत्रय् ला। २१गू शदीया पूर्वार्धकाल निसें थ्व थाय् अमेरिकाया दकलय् पुलांगु लहना व प्राचीन हलिं स्वया पिनेया खुगु लहनाय् छगू लहनाया रुपय् कायेगु या। थ्व लहना ३गू व १गू सहस्राव्दी इशापूर्वय् दयाच्वन। थ्व लहनाया मेगु नां कराल-सुपे कराल नगरया परित्र कराल नगरया नामं बुयावःगु नां ख। थ्व थाय् थ्व सभ्यताया छगू मू जनकेन्द्र ख। थ्व समृद्ध सभ्यता सुमेर धुंकाया सहश्राव्दीइ मिस्रया पिरामिदया ईलय् व मेसोअमेरिकाया ओल्मेक स्वया करिब २ सहश्राव्दी न्ह्यः दूगु सभ्यता ख। 

## Notes and references
खंभातया खाडी

**खंभातया खाडी** (पुलां नां: कैंबेया खाडी) अरब सागर स्थित छगू स्वकुंलाःगु खाडी ख। थ्व खाडीया दक्षिणय् अरब सागर ला। थ्व खाडी भारतीय राज्य गुजरातया सागर तट, पश्चिमी भारतया नगर मुंबई व काठियावाड प्रायद्वीपया दथुइ ला व थुकिलिं काठियावाड प्रायद्विपयात पूर्व व पश्चिमया निगु भागय् विभाजित याइ। केन्द्र शासित प्रदेश दमन व दीवया नापं दयाच्वंगु थुकिया म्हुतुया ब्या करिब १९० किलोमितर दु, थ्व ब्या याकनं हे २४ किमिय् संकुचित जुयावनि। थ्व खाडीइ साबरमती, माही, नर्मदा व ताप्ती नापं यक्व खुसि विलय जुइ। दक्षिण दिशां दक्षिण पश्चिमी मनसुनया सापेक्ष थुकिया आकृति व थुकिया अवस्थिति, लगभग १०-१५ मितर च्वय् ला व दुहांवयाच्वंगु लःबहाःया ६-७ नट्सया द्रुत गतिया कारण ख। थनया शैवाल व फिं जाःगु तट नौपरिवहनया निंतिं दुर्गम जु। नापं, खाडीइ स्थित दक्वं बन्दरगाहया लहर व खुसिइ बाहा वया चा दूगु लह् बाहुल्य जुइ। गुजरातं ४ तःधंगु, ५ मध्यम, २५ चिधंगु व ५ मरुस्थलीय खुसि खाडीइ वइ व खाडीइ प्रतिवर्ष ७१,००० घन मि.मि जल विसर्जित याइ।

## लिधंसा
गान्धार कला

right|thumb|398x398px|भगवान बुद्धया सुन्दर मूर्ति
गान्धार कला छगू प्रसिद्ध प्राचीन दक्षिण एसियाली कला ख। थ्व कलाया उल्लेख वैदिक तथा लिपाया संस्कृत साहित्यय् यानातःगु दु। सामान्यतः गान्धार शैलीया मूर्तितेगु ई प्रथम शदी ईस्वी निसें चतुर्थ शदी ईस्वीया दथुइ ला। नापं, थ्व शैलीया श्रेष्ठतम रचना ५० ई० निसें १५० ई०या दथुइ जूगु खनेदु। गान्धार कलाया विषय-वस्तु बुद्ध धर्मया जुसां कला शैली यूनानी व रोमन जुयाच्वन। अथे जूगुलिं गान्धार कलायात  ग्रीको-रोमन, ग्रीको बुद्धिस्ट कलाया नामं म्हसीकिगु या। थुकिया प्रमुख केन्द्र जलालाबाद, हड्डा, बामियान, स्वात स्वनिगः व पेशावर ख। थ्व कलाय् बुद्धया न्हापांगु मूर्तित  दयेकातःगु खनेदु।

थ्व कलाया निर्माणय् तुयुगु व हाकूगु रंगया ल्वंहः छ्येलातःगु खनेदु। गान्धार कलायात महायान धर्मया विकासं प्रोत्साहन याःगु खनेदु। थुकिया मूर्तिइ म्हया लाग्वारा, संरचना आदि स्पष्ट खनेदु व आकर्षक वस्त्रतेगु रंगरुप बांलाक्क खनेदु। थ्व शैलीया शिल्पितेसं वास्तविकताय् म्हो ध्यान बिसें बाह्य सौन्दर्ययात मूर्तरूप बीगु प्रयास याःगु खनेदु। थुकिया मूर्तिइ भगवान बुद्ध यूनानी देवता अपोलोया समान प्रतीत जु। थ्व शैलीइ उच्चकोटिया भाव प्रयोग यासें प्रेम, करुणा, वात्सल्य आदि विभिन्न भावनातेत व अलंकारिताया सुन्दर सम्मिश्रण प्रस्तुत यानातःगु दु। थ्व शैलीइ तिसाया प्रदर्शन यक्व दु। थुकिलि छ्यंया सं ल्युने यंकुसें छप्वः सं दयेकातःगु दु गुकिलिं मूर्तित भव्य व सजीव खनिगु या। कनिष्कया कालय् गान्धार कलाया विकास तच्वलं जूगु खनेदु। भरहुत व सांचीइ कनिष्क द्वारा निर्मित स्तूप गान्धार कलाया दसु ख।

## किपा पुचः
 
File:BuddhaHead.JPG|
File:Indo-GreekBanquet.JPG|
File:BuddhaAcanthusCapitol.JPG|
File:GandharanAtlas.JPG|
File:Buddha-Vajrapani-Herakles.JPG|
File:KushanMaitreya.JPG|
File:PharroAndArdoxsho.jpg|
File:BuddhistTriad.JPG|


## लिधंसा
मन्रो, लुइजियाना

**मन्रो **(ऐतिहासिक French&#x3A; *Poste-du-Ouachita*) संरा अमेरिकाया लुइजियाना राज्यया ८गू दकलय् तःधंगु नगर ख। थ्व नगर वाशिता प्यारिशया मुख्यालय ख। सन् २०१०स जूगु जनगणना कथं थ्व नगरया जनसंख्या ४८,८१५ दु। नगरया जनसंख्या लिपांगु दशकय् ८.१ प्रतिशतं कम जूगु दु; सन् २०००स जूगु जनगणनाय् थनया जनसंख्या ५३,१०७ दयाच्वन। सन् २०१२स जूगु पुनरावलोकन धुंका तथ्याङ्क विभागं थनया सन् २०१०या जनसंख्याया ४८,८१५ नं ४९,१४७य् हिलाब्युगु दु। नगरया नगरप्रमुख जेमी मेयो (Jamie Mayo) या कथं धाःसा थ्व नगरया जनसंख्या ५०,००० स्वया अप्व दु व वय्कलं जनसंख्या पुनरावलोकन याकेगु कुतः यानादियाच्वंगु दु।

## लिधंसा

पुचः:वाशिता प्यारिश
गञ्जनामे

right|thumb|200x200px|गञ्जनामे, हामेदान, इरान
**गञ्ज नामे** ( अर्थ: *Treasure epistle*) छगू प्राचीन शिलालेख ख। थ्व शिलालेख Hamedanया ५ किमि दक्षिणपश्चिमय् Iran पाखेया अलवान्द पर्वतय् ला। थ्व शिलालेख ग्रेनाइतय् निगू खण्डय् कियातःगु दु। देपाःया शिलालेख देरियस जुजुं (५२१-४८५ इपू) च्वकातःगु खः धाःसा जवःया शिलालेख जर्क्सिज् जुजुं (४८५-६५ इपू) च्वकातःगु ख। नितां खण्ड स्वता प्राचीन भसय् च्वयातःगु दु: पुलां पारसी, नव-बेबिलोनियन व नव-इलामाइत। नितां शिलालेख Zoroastrian द्यः (अहुरा माज्दा)या प्रशंसा यासें न्ह्यथंगु दु, नापं, शिलालेखय् जुजुतेगु वंशज व ज्याया बारेय् वर्णन यानातःगु दु। 

लिपाया पुस्ताया मनूतेसं क्युनिफर्म आखः ब्वने मसःगुलिं इमिसं थ्व शिलालेखं सुचुकाःतःगु धन लुइकिगु खं च्वयातःगु धकाः विश्वास यानावन; अथे जूगुलिं थुकिया नां गञ्जनामे वा खजानाया च्वसु जुवन। गञ्जनामेया शाब्दिक अर्थ "treasure epistle" जुइ, तर थुकियात जङ्गनामे () नं धाइगु याः गुकिया अर्थ "हताःया च्वसु" जुइ। 

## स्वयादिसंं
* इरान

पुचः:इरानया इतिहास
बार्सेलोना प्रान्त

**बार्सेलोना** españolaया छगू प्रान्त ख। थ्व प्रान्त थ्व देय्या उत्तरपूर्वय् कातालुन्या Cataluña स्वशासित क्षेत्रय् ला। थ्व प्रान्तया दक्षिणपश्चिमय् तेरागोना प्रान्त, उत्तरपश्चिमय् लेरिदा प्रान्त उत्तरपूर्वय् जेरोना व दक्षिणपूर्वय् Mediterráneo सागर ला। 

थ्व प्रान्तया राजधानी Barcelona ख। थ्व नगरय् थ्व प्रान्तया ५५,२९,०९९ (सन् २०११स)या करिब ३०% जनसंख्या दु। थ्व प्रान्तया क्षेत्रफल ७७२८.१७ वर्ग किमि दु। 

## भौतिक स्थिति

### स्थान
थ्व प्रान्तया क्षेत्रफल ७७२८.१७ वर्ग किमि दु। थ्व प्रान्त कातालुन्या स्वशासित क्षेत्रया दथुइ ला। थ्व प्रान्तया सीमाय् कातालोनियाया तेरागोना, लेरिदा व जेरोना प्रान्त व mar Mediterráneo ला। 
left|213x213px|División en municipios de la provincia




## लिधंसा



पुचः:स्पेनया प्रान्त
रघुवंशम्

**रघुवंशम्** संस्कृत भाषाया महाकवि कालिदासजुं च्वयादीगु छगू महाकाव्य खः। रघुवंशम् २९पू सर्गात्मक छगू लालित्यपूर्ण महाकाव्य खः, महाकवि कालिदासया। थुकिलि रघुवंशया बाखं कनातःगु दु। १०पूगु सर्ग निसें १५गू सर्गतक्क रामया बाखं वर्णन यानातःगु दु। थुकिलि रामवंशया खं कनातःगु दु। अन्तिम सर्गय् अग्निवर्णया राज्याभिषेकेण नापं थ्व कृति क्वचाइ। कालिदास अग्निवर्णया कालया जूगुलिं थ्व काव्य थ्व ईलय् क्वचाःगु धैगु मत दु। मेगु मत कथं कालिदासं रघुवंशया मेगु सर्ग च्वयादीगु तर लुयामवःगु  धैगु नं मत दु। थ्व काव्यय् बियातःगु रघुवंशया जुजुतेगु वर्णन रामायण वर्णित स्वया पाः। तर, वायुपुराण-वर्णितानुसार रामवंशावली व रघुवंशवर्णित - वंशावली सामञ्ज जु।

१९ सर्गय् वर्णित रघुवंशीय जुजुतेगु नामावलि थ्व कथं उल्लेख यानातःगु दु-

## स्वयादिसंं
* संस्कृत

पुचः:संस्कृत साहित्य
इपू ६६४

**इ॰ पू॰ ६६४** ग्रेगोरियन पात्रो यागु छगु दँ खः।

## झका
* यवन इतिहासय् उल्लेखित न्हापांगु नाविक हताः जूगु, कोरिन्थ व कोर्सिराया दथुइ। 
* तन्तमनि (Tantamani) थःगु कका तहर्का (Taharqa)या उत्तराधिकारीया रुपय् कुश (Kush)या जुजु जूगु।
* कुशमि(Kushite)तेसं असिरियाया अधीनय् दयाच्वंगु मिस्रय् हमला याःगु।  
* असिरियामि(Assyrian)तेसं अशुर्बनिपाल (Ashurbanipal)या अधीनय् मिस्रया थिब्स् कब्जा याःगु। 
* सम्तिक् प्रथम(Psamtik I) नेचो प्रथम (Necho I)या उत्तराधिकारीया रुपय् क्वनय् मिस्र (Lower Egypt)या शासक जूगु। .
* तहर्काया स्फिङ्क्स (The Sphinx of Taharqa) या दयेकेज्या पूर्ण जूगु, थ्व ज्या इपू ६९० (690 BC)स शुरु जूगु ख। थ्व स्फिङ्क्स वर्तमानय् लन्दनया ब्रितिश संग्रहालयय् दु। 

## बुंदिं
* अमोन, जुदाःया जुजु (करिबन तिथि)

## मदूगु
* तहर्का, मिस्रया जुजु। 
* नेचो प्रथम, मिस्रया जुजु।  
* शुआन, चिन राज्यया शासक।

## लिधंसा

पुचः:इ॰ पू॰ ६६४
पुचः:दँ
किंवदन्ति कथंया मगधया जुजुतेगु धलः

पुराण वर्णन अनुसार मगध साम्राज्यया पलिश्ता बृहद्रथया पुत्र अर्ध-पौराणिक जुजु जरासन्ध नं याःगु ख। महाभारतया वर्णनानुसार जरासन्ध मगधया जुजु ज्याच्वन व थ्व जुजुं सकल भारतवर्ष शासन यानाच्वन। वायु पुराण अनुसार वय्‌कःया सन्तानतेसं मगधय् मेगु १००० दँ तक्क शासन यानाच्वन। थ्व च्वखँतेगु यथेष्ट ऐतिहासिक प्रमाण धाःसा मदु। अथेजुसां मगधया शासकतेगु नां हिन्दू धर्मग्रन्थ, बौद्ध धर्मग्रन्थ व जैनदेर धर्मग्रन्थय् थाय्‌थासय् च्वयातःगु दु।&nbsp;
ऐतिहासिक रुपय् ५४३ ख्रिस्टपूर्व निसें ४९१ ख्रिस्टपूर्वतक्क जुजु बिम्बिसारया शासन मगधय् जुल। वय्‌कः हर्यङ्क राजवंशया जुजु ख।&nbsp;

## वायु पुराणय् बर्णित जुजुतेगु धलः&nbsp;
क्वसं वायु पुराण अनुसारया मगध राजवंशया जुजुतेगु धलः बियातःगु दु 

## मत्स्य पुराणय् वर्णित राजगण&nbsp;

## स्वयादिसँ
* मगध
* भारत

पुचः:मगध
नेपाल लिपि

प्राचीन व मध्यकालीन नेपालय् छ्यलातःगु लिपियात **नेपाल लिपि** धाइ। थ्व लिपि ब्राम्हि लिपिं बुया वया नेपालय् विकशित जूगु व नेपाःया च्वयेगु पहः काःगु लिपित ला। वर्तमान नेपालय् दकलय् चलनचल्तीइ दूगु देवनागरी लिपि धाःसा थ्व पुचलय् मला। प्राचीन निसें मध्यकालीन नेपालय् थ्व लिपितयेगु यक्व छ्येलेज्या जुगु खने दु। व ईलय् च्वयातःगु शिलालेख, सफू, ताम्रपत्र, ताडपत्र आदिइ थ्व लिपित छ्यलातःगु खनेदु। थ्व लिपिं आपालं संस्कृत, पुलां नेवा व नेपालभाषाया च्वखँ च्वयातःगु दु। थ्व लिपित वर्तमान कालय् प्रायः लोप जुइ धुंकल। थ्व लिपितेत म्वाकेगु कुतः धाःस जुया च्वंगु दु। नेपाललिपिया छुं लिपिइ पत्रिका पिकायेगु, सफू पिकायेगु व थुकिगु कम्प्युटर फन्ट देकेगु ज्या जुइ धुंकुगु दु। छुं लिपिया युनिकोड नं दयेकिगु ज्या जुयाच्वंगु दु।

## इतिहास
नेपाललिपि ब्राह्मि लिपिं बुयावःगु कुटिलाक्षरं उत्तर लिछ्चवि जुसें नेपालय् बुयावःगु छगू स्थानीय लिपि ख। थ्व लिपिइ च्वयातःगु दकले पुलांगु दसुइ थ्यं-मथ्यं झिन्छसः दँ न्ह्यःया नेसं २८या लङ्कावतार ग्रन्थ छगू ख।  नेपाललिपिविज्ञान सफू कथं थ्व लिपिया न्हापांगु इलय् थुकिलि कुटिला लिपिया प्रभाव खनेदत धाःसा लिपा नागरी लिपि ल्वाकछ्याना च्वयेगु चलन दयावल। नेसं ४०० निसें ८०० दथुइ थ्व लिपि नेपालमण्डलया दक्व भाय्या लिपि जुल (नेपालभाषा, संस्कृत, प्राकृत, मैथिली आदि)। नापं, थ्व लिपि च्वयेगु थीथी पहः नं लिपा दयावल गुकिलि पाचुमोल, भुजिंमोल, रञ्जना आदि दुथ्याः।    

## आखःत

## सःग्वः
नेपाललिपि निताः सःग्वः बाय् ग्वःआखः दु: माग्वः (माआखः) व बाग्वः (बाआखः)। 
### माआखः
माग्वःयात सः कथं प्यथिइ व लिपि कथं निथिइ ब्वथलेछिं:
### सः कथं
* हामाग्व
* ज्वःलाः स्वामाग्वः 
* ज्वः मलाः स्वामाग्वः 
* नाया माग्वः 
नापं माग्वः नाप स्वाना च्वयेगु थीथी चिं थथे दु:
* मिलाफुति
* मोलफुति
* लिनिफुति 

### लिपिकथं
लिपि कथं मा आखःयात हालिपि व स्वालिपिइ ब्वथलेछिं। हालिपि छगू लिपिब्वं क्वचाइ धाःसा स्वालिपि निगू, स्वंगू, बाय् प्यंगू लिपिब्व स्वाना दयाच्वनि। 

### बाआखः
सः कथं बाआखःयात थथे ब्वथलातःगु दु: कथुग्वः, थक्वग्वः, ल्हुकुग्वः, वाछेंग्वः, मुतुसिग्वः, दथुग्वः, क्वाःग्वः। लिपिकथं धाःसा छ्यंध्वः, म्हब्व व तुतिया आधारय् थीथी आखलय् ब्वयातःगु दु।

## चिं

आखःग्वः नापं नेपाललिपिइ थीथी चिंया छ्यला नं दु। छुं मू चिं थथे दु :
* मंगल चिं: छमां चिं (ॐ, स्वस्तिक आदि), शुभशमाप्ति चिं
* झासु चिं: खँग्वः झासु (,), बाझासु (;) व त्याक्क झासु (छत्याक्क "।" व नित्याक्क॥) 
* तँसा चिं (%, *)
* हिलाबुला चिं: आखः न्ह्यने ल्युने जुसा, ल्युनेयात न्ह्यने व न्ह्यनेयात ल्युने यंकेत छ्यलीगु ल्याः आख। 
* म्हुसा चिं: फुतिझ्वः, चीध्वःझ्वः, थथ्या क्वथ्या झ्वः, गुणन चिं "x" , क्वथा चिं "()"
* मात्रा त्वःफू चिं
* सांकेतिक ल्या
* थाय्जाय्काः चिं
* विशिष्ट चिं
* चीहा नां चिं

## स्वयादिसँ
* लिपि
* नेपाः भाय्‌या लिपित
* नेपाललिपिया थीथी चिं

## लिधंसा

पुचः:लिपि
पुचः:नेपाः भाय्‌या लिपित
जयमंगल गाथा

**जयमंगल गाथा** धाःगु बुद्धं जयग्रहण याःगु च्यापु बाखंं कनातःगु गाथा (म्ये) ख। 

## गाथा
बाहुं सहस्स मभिनिम् मित सा युधं तं गिरि मेखलं उदित घोर ससेन मारं दानादि धम्म विधिना जित वा मुनिन्दो तं तेजसा भवतु ते जय मंगलानी


मारातिरेक मभियुज् जित सा भ रत्तिम् घोरम्पन्-आलवक मक्ख मतद्ध यक्खं खन्ती सुदन्त विधिना जित वा मुनिन्दो तं तेजसा भवतु ते जय मंगलानी


नालागिरिं गजवरं अतिमत्थ भूतं दावंगिचक्क मसनीव सुदारु नन्तं मॆत्तंबुसेक विधिना जित वा मुनिन्दो तं तेजसा भवतु ते जय मंगलानी


उक्खित्त खग्ग मतिहत्थ सुदारुनंतं दावन्तियो जनपद-अंगुलिमाल वन्तंइद्धीभि संखतमानो जित वा मुनिन्दो तं तेजसा भवतु ते जय मंगलानी


कत्वान कत्थ मुदारं इवगब्भिनीया चिंचाय दुट्ठ वचनं जनकाय मज्झे संतेन सोम विधिना जित वा मुनिन्दो तं तेजसा भवतु ते जय मंगलानी


सच्चं विहाय मती सच्चक वादकेयुम् वादाभिरो पि तनानं अति अन्ध भूतं पंज्ञा पदीप-जालितो जित वा मुनिन्दो तं तेजसा भवतु ते जय मंगलानी


नन्दोपनन्द भुजगं विबुधम् महिद्धिं पुत्तेन थेर भुजगेन धम्मापयन्तो इद्धूपदेस विधिना जित वा मुनिन्दो तं तेजसा भवतु ते जय मंगलानी


दुग्गाहदिट्थि भुजत्थ हत्थं ब्रह्मं विसुद्धि जुतिमिद्धि बकाभिधानं ज्ञानागदेन विधिना जित वा मुनिन्दो तं तेजसा भवतु ते जय मंगलानी


एता पि बुद्ध जय मंगल अट्ठ गाथा यो वाचको दिनदिने सरते मतन्दी हित्वान नेक विविधानि-छुपद्दवानि मॊक्खं सुखं अधिगमॆय्य नरो सपंज्ञो


## स्वयादिसँ
* बुद्ध धर्म

पुचः:बुद्ध धर्म
धम्मसङ्गणी

**धम्मसङ्गणी** तिपिटकया अभिधम्मपिटकया छगू वग्ग वा प्रकरण ख। खँग्वः कथं धम्मसङ्गणीया अर्थ धर्मया संग्रह वा धर्म मुंकातेगु ज्या ख। थ्व प्रकरण वा वग्गय् दूगु कण्डं वा काण्ड थ्व कथं दु-

* चित्तुप्पादकण्डं: मनूया चित्त वा नुगः खँ कनातःगु। थ्व काण्ड कथं मनूया ८९ मू-चित्त व थ्व चित्तदुनेनं सकल रुपय् १२१ चित्तया खँ कनातःगु दु। थ्व चित्ततेत ४गू कथं विभाजित यानातःगु दु। कामावचरचित्तय् ५४ चित्त, रुपावचरचित्तय् १५, अरुपावचरय् १२, लोकुत्तरचित्तय् ८गू चित्तया वर्णन यानातःगु दु। लोकोत्तर चित्तया ८गू चित्तयात ४०चित्तय् विभाजित यानातःगु दु।   
 
* रूपकण्डं
* निक्खेपकण्डं
* अट्ठकथाकण्डं

## स्वयादिसँ
* तिपिटक

## पिनेया स्वापू
* धम्मसङ्गणीया सार अंग्रेजी भासय्

पुचः:तिपिटक
विभङ्ग

**विभङ्ग** अभिधम्मपिटकया छगू वग्ग ख। थ्व वग्गया सुत्तत थ्व कथं दु-
* खन्धविभङ्गो
* आयतनविभङ्गो
* धातुविभङ्गो
* सच्चविभङ्गो
* इन्द्रियविभङ्गो
* पटिच्चसमुप्पादविभङ्गो
* सतिपट्ठानविभङ्गो
* सम्मप्पधानविभङ्गो
* इद्धिपादविभङ्गो
* बोज्झङ्गविभङ्गो
* मग्गङ्गविभङ्गो
* झानविभङ्गो
* अप्पमञ्ञाविभङ्गो
* सिक्खापदविभङ्गो
* पटिसम्भिदाविभङ्गो
* ञाणविभङ्गो
* खुद्दकवत्थुविभङ्गो
* धम्महदयविभङ्गो

## स्वयादिसँ
* तिपिटक

पुचः:तिपिटक
यमक

**यमक** अभिधम्मपिटकया छगू वग्ग ख। थ्व वग्गया सुत्तत थ्व कथं दु-
* यमकपाळि-१	
** मूलयमकं
** खन्धयमकं
** आयतनयमकं
** धातुयमकं
** सच्चयमकं
* यमकपाळि-२	
** सङ्खारयमकं
** अनुसययमकं
** चित्तयमकं
* यमकपाळि-३	
** धम्मयमकं
** इन्द्रिययमकं

## स्वयादिसँ
* तिपिटक

पुचः:तिपिटक
पट्ठान

**पट्ठान** अभिधम्मपिटकया छगू वग्ग ख। थ्व वग्गया सुत्तत थ्व कथं दु-
* पट्ठानपाळि-१	
** पच्चयुद्देसो
** पच्चयनिद्देसो
** पुच्छावारो
** कुसलत्तिकं
** वेदनात्तिकं
** विपाकत्तिकं
** उपादिन्नत्तिकं
** संकिलिट्ठत्तिकं
* पट्ठानपाळि-२	
** वितक्कत्तिकं
** पीतित्तिकं
** दस्सनेनपहातब्बत्तिकं
** दस्सनेनपहातब्बहेतुकत्तिकं
** आचयगामित्तिकं
** सेक्खत्तिकं
** परित्तत्तिकं
** परित्तारम्मणत्तिकं
** हीनत्तिकं
** मिच्छत्तनियतत्तिकं
** मग्गारम्मणत्तिकं
** उप्पन्नत्तिकं
** अतीतत्तिकं
** अतीतारम्मणत्तिकं
** अज्झत्तत्तिकं
** अज्झत्तारम्मणत्तिकं
** सनिदस्सनसप्पटिघत्तिकं
* पट्ठानपाळि-३	
** हेतुगोच्छकं
** चूळन्तरदुकं
** आसवगोच्छकं
** सञ्ञोजनगोच्छकं
** गन्थगोच्छकं
** ओघयोगगोच्छकं
** नीवरणगोच्छकं
** परामासगोच्छकं
** महन्तरदुकं
** उपादानगोच्छकं
* पट्ठानपाळि-४	
** किलेसगोच्छकं
** हेतुदुक-कुसलत्तिकं
** सहेतुकदुक-कुसलत्तिकं
** सप्पच्चयदुक-कुसलत्तिकं
** आसवदुक-कुसलत्तिकं
** सञ्ञोजनदुक-कुसलत्तिकं
** गन्थदुक-कुसलत्तिकं
** नीवरणदुक-कुसलत्तिकं
** परामासदुक-कुसलत्तिकं
** सारम्मणदुक-कुसलत्तिकं
** उपादानदुक-कुसलत्तिकं
** किलेसदुक-कुसलत्तिकं
** दस्सनेनपहातब्बदुक-कुसलत्तिकं
** सरणदुक-वेदनात्तिकं
** कुसलत्तिक-हेतुदुकं
** कुसलत्तिक-सप्पच्चयदुकं
** कुसलत्तिक-आसवदुकं
** कुसलत्तिक-सारम्मणदुकं
** कुसलत्तिक-किलेसदुकं
** कुसलत्तिक-दस्सनेनपहातब्बदुकं
** कुसलत्तिक-सउत्तरदुकं
* पट्ठानपाळि-५	
** धम्मानुलोमे तिकतिकपट्ठानं
** धम्मानुलोमे दुकदुकपट्ठानं
** धम्मपच्चनीये तिकपट्ठानं
** धम्मपच्चनीये दुकपट्ठानं
** धम्मपच्चनीये दुकतिकपट्ठानं
** धम्मपच्चनीये तिकदुकपट्ठानं
** धम्मपच्चनीये तिकतिकपट्ठानं
** धम्मपच्चनीये दुकदुकपट्ठानं
** धम्मानुलोमपच्चनीये तिकपट्ठानं
** धम्मानुलोमपच्चनीये दुकपट्ठानं
** धम्मानुलोमपच्चनीये दुकतिकपट्ठानं
** धम्मानुलोमपच्चनीये तिकदुकपट्ठानं
** धम्मानुलोमपच्चनीये तिकतिकपट्ठानं
** धम्मानुलोमपच्चनीये दुकदुकपट्ठानं
** धम्मपच्चनीयानुलोमे तिकपट्ठानं
** धम्मपच्चनीयानुलोमे दुकपट्ठानं
** धम्मपच्चनीयानुलोमे दुकतिकपट्ठानं
** धम्मपच्चनीयानुलोमे तिकदुकपट्ठानं
** धम्मपच्चनीयानुलोमे तिकतिकपट्ठानं
** धम्मपच्चनीयानुलोमे दुकदुकपट्ठानं

## स्वयादिसँ
* तिपिटक

पुचः:तिपिटक
दियवडन निलमे

**दियवडन निलमे** श्रीलङ्काया क्यान्दी नगरय् दूगु *दन्त धातुन् वहन्से* (बुद्धया वा दूगु देगः)या मू थुवाया पदवी ख। थ्व पदवीया पदभारय् न्हापाया ईलय् श्रीलङ्काया जुजुं पदाधिकारी नियुक्त याइगु जुसां वर्तमानय् वयाः धाःसा थ्व पदय् निर्वाचन पद्धतिं पदभार लःल्हायेगु या। सन् १८१४ निसें थ्व पदय् बहाल जुपिं पदाधिकारीत थ्व कथं दु-

  

## स्वयादिसँ
* श्रीलङ्का

पुचः:श्रीलङ्काय् बुद्ध धर्म