open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
बोरोबुदुर

**बोरोबुदुर** (जाभा भाय्: ꦕꦤ꧀ꦝꦶꦧꦫꦧꦸꦝꦸꦂ - Candhi Barabudhur) ९गु शताब्दीया महायान बौद्ध देगः खः, गुगु इन्डोनेसियाया मध्य जाभाया मगेलाङ (Magelang) जिल्लाय् ला। थ्व हलिमया दकलय् तःधंगु बौद्ध विहार (Temple) खः। थ्व देगः इन्डोनेसियाया दकलय् नांजाःगु पर्यटकीय गन्तव्य व बौद्ध तीर्थस्थल खः।

थ्व देगःया निर्माण "शैलेन्द्र राजवंश"या इलय् करिब ७५० निसें ८२५ ई.सं.या दथुइ जूगु खः। बोरोबुदुरया वास्तुकलाय् इन्डोनेसियाया आजु-अजि पुजा (Ancestor worship) व बौद्ध "निर्वाण"या अवधारणाया मिश्रण खनेदु। थ्व देगःयात गुप्ता साम्राज्यया कलां नं प्रभावित याःगु दु।

## इतिहास
* **निर्माण:** थ्व देगः दयेकेत ७५ दँ ति माल व थ्व "समुरातुंग" (Samaratungga) जुजुया पालय् सन् ८२५ पाखे क्वचाल। थ्व दयेकेत २० लख स्वया अप्व ज्वालामुखीया ल्वहँ (Volcanic stones) छ्यलातःगु दु।
* **लोमना:** १४गु शताब्दीइ जाभाया मनूतय्सं इस्लाम धर्म नाले धुंकाः व "मेरापि" (Merapi) ज्वालामुखी विष्फोट जुइवं थ्व देगः ताःई तक सिनागः व खरानी (Volcanic ash) दुने दयाच्वन।
* **लुइकेज्या:** सन् १८१४ य् जाभाया बेलायती गभर्नर **सर थोमस स्ट्यामफोर्ड र्याफल्स** (Thomas Stamford Raffles) नं स्थानीय मनूतय्गु ग्वाहालिं थ्व देगःयात हानं लुइकादिल।
* **जीर्णोद्धार:** सन् १९७३ निसें १९८३ तक युनेस्को (UNESCO) व इन्डोनेसिया सरकार जानाः थुकिया तःधंगु जीर्णोद्धार यात। सन् १९९१ य् थुकियात विश्व सम्पदा धलखय् सूचीकृत यात।

## वास्तुकला
बोरोबुदुरयात छगू तःधंगु "स्तुप" (Stupa) या रुपय् काये छिं, तर दुने स्वये बलय् थ्व पिरामिड आकारया दु। थ्व देगःयात च्वय् पाखे स्वये बलय् थ्व छगू तःधंगु "तन्त्रयान मन्दः" (Mandala) थें खनेदु।

थ्व देगःयात बौद्ध ब्रह्माण्ड विज्ञान (Cosmology) कथं स्वंगू तहलय् ब्वथलातःगु दु:
# **कामधातु (कामया हलिं):** थ्व देगःया जग खः। थन मनूया इच्छा व संसारिक मोहयात क्यनीगु १६० ब्या-किपा (Reliefs) दु।
# **रुपधातु (रुपया हलिं):** थ्व दथुइ लाःगु ५ गू प्यकुंलाःगु तकिं (Terraces) दु। थन बुद्धया जीवन व जातक बाखं क्यनीगु किपात दु।
# **अरुपधातु (रुप स्वया च्वयेया हलिं):** थ्व दकलय् च्वय् लाःगु ३ गू चाकलाःग्गु तकिं खः। थन छुं नं किपा वा सजावट मदु, गुकिं "शून्यता" वा निराकार अवस्थायात क्यनी। थन ७२ गू प्वाः-प्वाः दुगु स्तुप (Perforated stupas) दु, गुकिया दुने बुद्धया मूर्तित दु।

## ब्या-किपा व मूर्तित (Reliefs and Statues)
बोरोबुदुरया ब्या न्यंकः २,६७२ ब्या-किपा (Relief panels) व ५०४ बुद्धया मूर्ति दु। थुकिलिं थीथी बाखँ कनातःगु दु:
* **[[ललितविस्तर सूत्र]]:** बुद्धया जन्म निसें धर्मचक्र प्रवर्तन तकया बाखं।
* **[[जातक]]माला:** बुद्धया पूर्व जन्मया बाखंत।
* **गण्डव्यूह:** सुधन नांयाम्ह साधकया ज्ञानया मालेज्या।

## तीर्थयात्रा
तीर्थयात्रीतय्सं देगःया पूर्वया लुखां दुहाँ वनाः घडीया दिशाय् परिक्रमा यासें च्वय् वने माः। थ्व यात्राया क्रमय् तीर्थयात्रीं "कामधातु" (संसार) पाखें "अरुपधातु" (निर्वाण) तकया लँपुइ न्यासेवनि। थ्व लँपु ५ किलोमिटर ति ताःहाकःगु दु। "वेसाक" बाय् स्वांया पुन्हि या ईलय् थन हलिम न्यंकंया बौद्धमार्गीत मुनाः पूजा याइ।

## लिधंसा

पुचः:बुद्ध धर्म
पुचः:वास्तुकला
चिनियाँ नसा

**चिनियाँ नसा** (चिनियाँ: 中國菜) चीनया थीथी प्रान्त, तजिलजि, व इतिहास पाखें विकास जूगु नसा-त्वँसाया थीथी पहः खः। थ्व हलिमया दकलय् पुलांगु, जटिल, व विविधतां जाःगु नसा-त्वँसा मध्ये छगू खः। चिनियाँ नसाया इतिहास द्वलंद्वः दँ पुलांगु दु व थुकिलि राजवंश, मौसम, भूगोल, व स्थानीय उत्पादनया तःधंगु प्रभाव दु। चिनियाँ नसाया मू सिद्धान्त "यिन व यांग" (Yin and Yang) या सन्तुलन व "न्यागू सवाः" (Five Flavors) - चाकु, पाउं, चिसवाः, खायु, व मसला (Sweet, sour, salty, bitter, spicy) या मिश्रण खः। नसा दयेकेगु प्रविधिइ "सिगु" (Stir-frying), "हां दायेकेगु" (Steaming), "दायेकेगु" (Boiling), व "छुइगु" (Roasting) मू खः। चिनियाँ नसाय् "जा" (Rice) व "चाउचाउ/चाउमिन/थुक्पा" मू आधार नसा (Staple food) खः, गन दक्षिणय् जा व उत्तरय् छ्वया नसा अप्व छ्यली। नसा नयेत चपस्टिक छ्यलीगु चिनियाँ तजिलजिया अभिन्न अंग खः। चिनियाँ नसायात मू कथं "च्यागू महान परम्परा" (Eight Great Cuisines) य् ब्वथले छिं, गुकिलि सिचुआन (Sichuan), क्यान्टोनिज (Cantonese), शान्डोङ (Shandong), व हुनान (Hunan) दकलय् नांजाः। सिचुआन नसा थःगु "मल्ता" (Mala - Numbing spicy) सवाःया निंतिं नांजाः, गन "सिचुआन मल्ता" (Sichuan peppercorn) छ्यली। क्यान्टोनिज नसा हलिम न्यंकं (विशेष यानाः विदेशय्) दकलय् लोकंह्वाः, गन "डिम सम" (Dim sum) व "स्टिम" याःगु नसा अप्व दइ। चिनियाँ नसाय् "सोइ सस" (Soy sauce), "पालु" (Ginger), "लाभा", व "वांगु लाभा" (Scallions) मू ज्वलंया कथं छ्यली। चिनियाँ नसाया मेगु विशेषता "वासःया गुण" (Medicinal properties) खः, गन नसायात वासःया रुपय् नं काइ। चीनय् नसा नयेगु धयागु प्वाः जाएकेगु जक मखु, सामाजिक स्वापू बल्लाकेगु माध्यम नं खः। "पेकिङ डक" (Peking Duck) बेइजिङया शाही नसा खः गुगु थःगु क्रिस्पी छ्येंगुया निंतिं नांजाः। "हट पट" (Hot pot) परिवार वा पासापिं जानाः छगू हे थलय् नसा दायेकाः नइगु लोकंह्वाःगु शैली खः। हलिमया सकल देशय् चिनियाँ रेस्टुरेन्टत खनेदु, गुकिं थुकिया विश्वव्यापी प्रभाव क्यनी। चिनियाँ नसाय् नसाया रङ्ग (Color), नसवाः (Aroma), व सवाः (Taste) या सन्तुलनयात तसकं महत्त्व बिइ।

### मू नसात
* **मू नसा (Staple):** जा, चाउमिन, लोमिन, मान्तोउ (Mantou - Steamed buns), मःम (Dumplings/Jiaozi)।
* **ला:** पेकिङ डक (Peking Duck), कुङ पाओ चिकेन (Kung Pao Chicken), स्वीट एण्ड सावर पोर्क (Sweet and Sour Pork), चार सिउ (Char Siu - BBQ Pork)।
* **सिचुआन (Sichuan):** मापो तोफु (Mapo Tofu), हट पट (Hot Pot), डान डान नुडल्स (Dan Dan Noodles)।
* **क्यान्टोनिज (Cantonese):** डिम सम वा सुमाइ (Dim Sum - Har Gow, Siu Mai), वोन्टन सुप (Wonton Soup), चाउ फान (Fried Rice)।
* **शाकाहारी:** बुद्ध डिलाइट (Buddha's Delight), स्टिम याःगु तरकारी।
* **त्वँसा:** चिनियाँ च्या (ग्रीन ति Green tea, ऊलोङ च्या Oolong tea, ज्यास्मिन च्या Jasmine tea), बाइजिउ (Baijiu - Liquor)।

## स्वयादिसँ
* नसात्वँसा

पुचः:नसात्वँसा
फास्ट फूड

**फास्ट फूड** (अङ्ग्रेजी: fast food) धयागु अज्याःगु नसा खः गुगु तसकं याकनं दयेके फइ व याकनं इने (serve) फइ। थ्व नसा प्रायः दंगु जुइ व "टेक-अवे" (take-away) वा "ड्राइभ-थ्रु" (Drive-through) या निंतिं डिजाइन यानातःगु दइ। फास्ट फूडया अवधारणा आधुनिक युगया व्यस्त जीवनशैली नाप स्वानाच्वंगु दु, गन मनूतय्के नसा दयेकेगु वा ताःई तक च्वनाः नयेगु ई दैमखु। फास्ट फूडया इतिहास १९गु शताब्दीया "फिश एण्ड चिप्स" (fish and chips) पसं निसें सुरु जूगु खःसां, २०गु शताब्दीइ अमेरिकाय् म्याकडोनल्ड्स (McDonald's), केएफसी (KFC), व बर्गर किंग थें न्याःगु चेन (chains) वयेवं थ्व हलिम न्यंकं विस्तार जुल। फास्ट फूडया मू विशेषता "प्रमाणीकरण" (standardization) खः, अर्थात् हलिमया छुं नं थासय् नसाया सवाः व मात्रा छगू हे जुइ। थ्व नसा प्रायः कारखानाय् प्रशोधित (processed) जुइ व रेस्टुरेन्टय् क्वाकाः वा दायेकाः जक बिइ। फास्ट फूडय् चि (Salt), चिनी (sugar), व दाः (fat) या मात्रा अप्व दइ, गुकिं यानाः थनया नसाया सवाः बांलाइ तर उसाँय् (health) या निंतिं बांलाः जुइ मखु। तःग्वाराचिनिगु (obesity) व मधुमेह (diabetes) थें न्याःगु ल्वय्या प्रकोपय् थन्याःगु नसाया तःधंगु ल्हा दु। यद्यपि, आःया ईलय् यक्व फास्ट फूड चेन्टय्सं "सलाद" (salad) व "ग्रिल्ड" (grilled) नसा थें न्याःगु उसाँय् अनुकूल विकल्पत नं हःगु दु। फास्ट फूड पश्चिमी नसा (बर्गर, पिज्जा) य् जक सीमित मजुसें, एसियाली (नुडल्स, सुशी) व मध्य-पूर्वी (कबाब) नसा तक नं न्यनाच्वंगु दु। नेपालय् नं "मःम", "चाउमिन", व "पकोडा" यात स्थानीय फास्ट फूडया रुपय् काये छिं। फास्ट फूड उद्योगं हलिं अर्थतन्त्रय् तःधंगु योगदान बियाच्वंगु दु व द्वलंद्व मनूतय्त लजगा ब्युगु दु। फास्ट फूडया विज्ञापन व बजारीकरण तसकं आक्रामक जुइ, गुकिं मचातय्त आकर्षित याइ। "जंक फूड" (Junk food) धयागु खँग्वः फास्ट फूडया निंतिं प्रायः छ्यली। फास्ट फूडया सुविधायुक्त प्याकेजिङं यानाः थ्व नयेत अःपु।

### मू नसात
* **बर्गर व स्यान्डविच:** ह्याम्बर्गर (hamburger), चिजबर्गर (cheeseburger), चिकेन स्यान्डविच, हट डग (hot dog), सबवे स्यान्डविच (Subway)।
* **फ्राइड:** फ्रेन्च फ्राइज (French fries), फ्राइड चिकेन (fried chicken), अनियन रिङ्स (onion rings), चिकेन नगेट्स (chicken nuggets)।
* **पिज्जा व इटालियन:** पेपरोनी पिज्जा, चीज पिज्जा, पास्ता।
* **मेक्सिकन:** ताको (taco), बुरितो (burrito), नाचोज (Nachos), केसादिया (quesadilla)।
* **एसियामि/स्थानीय:** मःम, चाउमिन, स्प्रिङ रोल, सुशी।
* **त्वँसा व डेजर्ट:** सोडा, मिल्कशेक, आइसक्रिम, डोनट, मफिन।

## स्वयादिसँ
* ल्वय्
* मधुमेह

पुचः:नसा
पुचः:ल्वय्
लेक मिसिगन

**लेक मिसिगन** (अङ्ग्रेजी: Lake Michigan) उत्तर अमेरिकाया ग्रेट लेक्स मध्ये छगू खः। थ्व ग्रेट लेक्स मध्ये छगू जक अज्याःगु दह खः गुगु पूर्ण रुपं अमेरिकाया (USA) सिमाना दुने ला। सतहया क्षेत्रफलया आधारय् थ्व हलिमया ५गु दकलय् तःधंगु दह खः। "मिसिगन" खँग्वः ओजिब्वे (Ojibwe) भाय्‌या "मिसिगामी" (Mishi-gami) खँग्वः पाखें वःगु खः, गुकिया अर्थ "तःधंगु लः" (Great Water) खः। थ्व दहया पूर्वय् मिसिगन राज्य, दक्षिणय् इन्डियाना, पश्चिमय् इलिनोइ व विस्कन्सिन राज्य ला। हाइड्रोलोजिकल रुपं थ्व लेक ह्युरोन नाप स्वानाच्वंगु दु व निगुलिंया लःया सतहया उचाइ (Elevation) ५७७ फिट दु।

थ्व दहया क्षेत्रफल ५८,०३० वर्ग किलोमिटर दु। थ्व दहया लःया आयतन ४,९०० घन किलोमिटर दु, गुगु लेक ह्युरोन स्वया अप्व खः। थ्व दह उत्तर निसें दक्षिण तक ३०७ माइल (४९४ कि.मि.) ताःहाकः दु। थ्व दहया अधिकतम गाः ९२३ फिट (२८१ मिटर) दु। लेक मिसिगनया सिथय् "शिकागो" (Chicago) व "मिलवाकी" (Milwaukee) थें न्याःगु त-तःधंगु शहरत ला। थ्व दहया तटीय क्षेत्रय् १ कोटी २० लख ति मनूत च्वनि। थ्व दहया उत्तर पाखे "विभर द्वीप" (Beaver Island) व "उत्तर म्यानिटो द्वीप" (North Manitou Island) थें न्याःगु द्वीपत दु। लेक मिसिगनया लः "शिकागो खुसि" (Chicago River) व "कालुमेट खुसि" (Calumet River) जुयाः मिसिसिपी खुसि (Mississippi River) प्रणालीइ वनी। थ्व दहया सिथय् हलिमया दकलय् तःधंगु "फ्रेसवाटर फि  थुर" (Sand dunes) दु, विशेष यानाः "स्लिपिङ बियर ड्युन्स" (Sleeping Bear Dunes) क्षेत्रय्। थ्व दहया लःया तापक्रम मौसम कथं तसकं हिली, व चिकुलाय् थ्व दहया छुं भाग ख्वांउयाः च्वापु जुइ। थ्व दहया सिथय् ३० स्वया अप्व "लाइसहाउस" (Lighthouses) दु, गुकिं नाविकतय्त ग्वाहालि याइ। थ्व दहय् "स्टिलहेड" (Steelhead), "साल्मन" (Salmon), व "वालआई" (Walleye) थें न्याःगु न्या दु। थ्व दहया लःया वहाव तसकं खतरनाक जुइ फु, व थ्व "रिप करेन्ट" (Rip currents) या निंतिं नांजाः। थ्व दहया दक्षिण पाखे भारी उद्योग (Heavy industry) व स्टील मिल (Steel mills) दु, गुकिं प्रदूषणया समस्या ब्वलकूगु दु। पर्यटनया निंतिं थ्व दह तसकं लोकंह्वाः, विशेष यानाः शिकागोया "नेभी पियर" (Navy Pier) व समुद्री तट (Beaches)।

## स्वयादिसँ
* पुखू

पुचः:भूगोल
पुचः:पुखू
फ्रेन्च नसा

**फ्रेन्च नसा** (फ्रेन्च भासय् Cuisine française) फ्रान्सया नसा-त्वँसा पहः खः, गुकियात पाश्चात्य हलिमया दकलय् प्रतिष्ठित व प्रभावशाली नसा परम्पराय् हनि। थ्व नसाया "परिशुद्धता" (Precision), "प्रविधि" (Technique), व "प्रस्तुति" (Presentation) या निंतिं नांजाः। फ्रेन्च नसाया इतिहास मध्यकाल निसें सुरु जुइ, तर "हाउट कुजिन" (Haute cuisine - उच्च नसा) या विकास १७गु शताब्दीइ भर्साइ लाय्कुलि लुइ १४म्ह या पालय् जुल। २०गु शताब्दीइ "अगस्ट एस्कोफियर" (Auguste Escoffier) नं फ्रेन्च नसायात आधुनिकीकरण व संहिताबद्ध (Codified) यानादिल, गुगु थौं नं हलिमया "कुलिनरी स्कूल" (Culinary schools) तय्सं स्यनी। फ्रेन्च नसायात सन् २०१० य् युनेस्को (UNESCO) नं "अमूर्त सांस्कृतिक सम्पदा" (Intangible Cultural Heritage) या धलखय् सूचीकृत यात। फ्रेन्च नसाय् "चीज" (Cheese) व "वाइन" (Wine) या तःधंगु महत्त्व दु। फ्रान्सय् ३०० स्वया अप्व प्रकारया चीज व थीथी क्षेत्रया नांजाःगु वाइन उत्पादन जुइ। फ्रेन्च नसाया मू आधार "सस" (Sauces) खः, गथेकि बेकामेल (Béchamel), भेलाउटे (Velouté), व हल्यान्डाइज (Hollandaise)। नसा दयेकेत ताजा ल्वसा, ला, न्या, व जडीबुटी (Herbs ताइम thyme, रोजमेरी rosemary) आदि छ्यली। फ्रान्सया थीथी क्षेत्रया थः-थःगु हे नसा शैली दु, दसु - समुद्र सिथय् न्या व "क्रेप्स" (Crêpes) लोकंह्वाःसा, दक्षिणय् ओलिभया चिकं लोकंह्वाः। फ्रेन्च "बेकरी" (Boulangerie) व "प्याटिसरी" (Pâtisserie) हलिं न्यंकं नांजाः, गन "ब्यागेत" (Baguette), "क्रोसान्त" (Croissant), व "म्याकारोन" (Macaron) दयेकी। फ्रेन्च नसाय् नसा नयेगु झ्वः (Courses) दइ: स्टार्टर (Hors d'oeuvre), मू नसा (Plat principal), चीज कोर्स, व डेजर्ट। फ्रेन्च सेफ (Chef) जुइगु धयागु हलिमया भुतु ज्याय् दकलय् सम्मानित पेसा मध्ये छगू खः। "मिशेलिन स्टार" (Michelin Star) रेस्टुरेन्ट मूल्यांकन प्रणाली फ्रान्सं हे सुरु जूगु खः।

### मू नसात
* **एपिटाइजर:** एस्कार्गो (Escargots - Snails), फोइ ग्रा (Foie gras), ओनियन सुप (French Onion Soup), किश लोरान (Quiche Lorraine)।
* **मू नसा (Mains):** कोक ओ भिन (Coq au Vin - Chicken in wine), बिफ बुरगुइग्नोन (Beef Bourguignon), राताटुइ (Ratatouille - Vegetable stew), कन्फिट डे क्यानार्ड (Duck Confit), स्टेक फ्राइट्स (Steak Frites)।
* **ब्रेड व बेकरी:** ब्यागेट (Baguette), क्रोसान्त (Croissant), ब्रिच (Brioche), पां ओ चक सकोला (Pain au chocolat)।
* **डेजर्ट:** क्रिम ब्रुले (Crème brûlée), म्याकारोन (Macaron), एक्लेयर (Éclair), मुस (Mousse), क्रेप्स (Crêpes)।
* **चीज:** ब्री (Brie), क्यामेम्बर्ट (Camembert), रोकफोर्ट (Roquefort)।

## स्वयादिसँ
* नसा

पुचः:नसा
जापानी नसा

**जापानी नसा** (जापानी: 和食 - Washoku) जापानया परम्परागत नसा-त्वँसा खः, गुगु मौसम, नसाया गुणस्तर, व प्रस्तुति (Presentation) य् आधारित दु। "वाशोकु" (Washoku) वा परम्परागत जापानी नसायात सन् २०१३ य् युनेस्को (UNESCO) नं विश्व सम्पदा धलखय् सूचीकृत यात। जापानी नसाया मू आधार "जा" (Rice - Gohan) खः, गुकियात "मिसो सुप" (Miso soup) व मेमेगु "साइड डिश" (Okazu) नाप नइ। जापानी नसाया दकलय् नांजाःगु परिकार "सुशी" (Sushi) व "साशिमी" (Sashimi) खः, गन कचिगु न्या (Raw fish) यात जा नाप वा ब्यागलं नइ। जापानी नसाया मू सवाः "उमामी" (Umami) खः, गुगु "डाशी" (Dashi - सूप स्टक), "सोया सस", व "मिसो" (Miso - Fermented soybean paste) पाखें वइ। जापानय् नसायात कलात्मक रुपं ब्वयेगु याइ, व नसाया रङ्ग व थलया डिजाइनयात नं ध्यानय् तइ। जापानी नसायात हलिमया दकलय् उसाँय् अनुकूल (Healthy) नसा मानय् याइ, छाय्धाःसा थुकिलि दा म्हो दइ व न्या, तरकारी, व तोफु अप्व छ्यली। "तेम्पुरा" (Tempura) - न्या वा तरकारीयात छुचुंइ ल्हानाः सियातैगु, पोर्चुगिज प्रभावं वःगु नसा खः। "रामेन", "उदोन" (Udon), व "सोबा" (Soba) थें न्याःगु परिकार जापानय् तसकं लोकंह्वाः। "वाग्यु" (Wagyu) बीफ हलिमया दकलय् थिकेगु व गुणस्तरीय ला मध्ये छगू खः। जापानी नसाया मेगु विशेषता "काइसेकी" (Kaiseki) खः, गुगु यक्व कोर्स दुगु परम्परागत शाही भोजन खः। जापानय् च्या त्वनेगु परम्परा "च्या समारोह" (Tea Ceremony) तसकं महत्त्वपूर्ण दु, गन "माचा" (Matcha - Green tea) दयेकी। जापानय् नसा नये न्ह्यः "इतादाकिमास" (Itadakimasu - I humbly receive) व नये धुंकाः "गोचिसोसामा" (Gochisosama - It was a feast) धायेगु चलन दु। "बेन्टो बक्स" (Bento box) जापानया नांजाःगु लंच बक्स खः।

### मू नसात
* **जा व सुशी:** सुशी (Sushi - निगिरि Nigiri, माकि Maki), साशिमी (Sashimi), दोनबुरी (Donburi - Rice bowl), ओनिगिरी (Onigiri - Rice ball)।
* **नुडल्स:** रामेन (Ramen - तोङ्कात्सु Tonkotsu, शोयु Shoyu, मिसो Miso), उदोन (Udon), सोबा (Soba), याकििसोबा (Yakisoba)।
* **फ्राइड/ग्रिल्ड:** तेम्पुरा (Tempura), याकितोरी (Yakitori - Grilled chicken skewers), तोनकात्सु (Tonkatsu - Fried pork cutlet), तेप्पान्याकी (Teppanyaki), तकोयाकी (Takoyaki)।
* **सूप व हट पट:** मिसो सुप (Miso soup), सुकियाकी (Sukiyaki), शाबु-शाबु (Shabu-shabu)।
* **मेमेगु:** तोफु (Tofu), एडामामे (Edamame), नात्तो (Natto - Fermented beans)।
* **त्वँसा:** साके (Sake - Rice wine), माचा (Matcha), ग्रीन टी।

## स्वयादिसँ
* नसा

पुचः:नसा
मेक्सिकन नसा

**मेक्सिकन नसा** (स्पेनी भासय् Gastronomía de México) मेक्सिकोया नसा-त्वँसा खः, गुगु प्राचीन मेसोअमेरिकन (Mesoamerican - माया व एज्टेक) व स्पेनी नसाया मिश्रण खः। सन् २०१०य् युनेस्को (UNESCO) नं परम्परागत मेक्सिकन नसायात विश्व सम्पदा धलखय् सूचीकृत यात। मेक्सिकन नसाया मू आधार कःनि, सिमी (Beans), व मल्ता (Chili peppers) खः। "तोर्तिया" (Tortilla) - कःनि वा छ्वचुंमरी, मेक्सिकन नसाया मू भाग खः। "ताको" (Taco) मेक्सिकोया राष्ट्रिय नसा खः, गन तोर्तियाया दुने ला, सिमी, व तरकारी तइ। मेक्सिकन नसा थःगु "पालुगु" (Spicy) व "तच्वःगु सवाः" (Bold flavors) या निंतिं नांजाः। "साल्सा" (Salsa) व "ग्वाकामोले" (Guacamole) नसा नाप नइ। "मोले" (Mole) छगू जटिल सस खः, गुकिलि चकलेट व मल्ता ल्वाकःछ्याइ। स्पेनिश उपनिवेशकालया ईलय् मेक्सिकोय् ला, चीज, व मसलात दुहाँ वल। "बुरितो" (Burrito), "एन्चिलादा" (Enchilada), व "क्वेसादिया" (Quesadilla) हलिम न्यंकं लोकंह्वाः। मेक्सिकन स्ट्रीट फूडय् "तमालेस" (Tamales) - कःनिया हलय् भुनातःगु नसा, तसकं नांजाः। "तकिला" (Tequila) व "मेज्काल" (Mezcal) मेक्सिकोया नांजाःगु अय्लाः खः, गुगु "अगाभे" (Agave) मा पाखें दयेकी। मेक्सिकन नसाय् कागती (Lime), धनिया (Cilantro), व जी (Cumin) अप्व छ्यली। "दिया दे लोस मुएर्तोस" ( Día de los Muertos) थें न्याःगु जात्राय् विशेष नसा "पान दे मुएर्तो" (Pan de Muerto) दयेकी। "तेक्स-मेक्स" (Tex-Mex) धयागु अमेरिकाया तेक्सास व मेक्सिकन नसाया मिश्रण खः, गुगु हलिमय् मेक्सिकन नसा धकाः लोकंह्वाः (दसु: नाचोज)।

### मू नसात
* **तोर्तिया आधारित:** ताको (Taco), बुरितो (Burrito), एन्चिलाडा (Enchilada), केसादिया (Quesadilla), तोस्तादा (Tostada), नाचोज (Nachos)।
* **डिप व सस:** ग्वाकामोले (Guacamole), साल्सा (Salsa), पिको दे गायो (Pico de Gallo), मोले (Mole)।
* **परम्परागत:** तमालेस (Tamales), चिली कोन कार्ने (Chili con Carne), पोजोले (Pozole - Soup), चिलेस रेयोनोस (Chiles Rellenos)।
* **चाकूगु:** चुर्रोस (Churros), फ्लान (Flan), त्रेस लेचेस केक (Tres Leches Cake)।
* **त्वँसा:** मार्गारिता (Margarita), तकिला (Tequila), होर्चाता (Horchata - Rice drink), मेक्सिकन कोक (Mexican Coke)।

## स्वयादिसँ
* नसा

पुचः:नसा
भारतीय नसा

**भारतीय नसा** भारतीय उपमहाद्वीपया विविध क्षेत्र व तजिलजि पाखें वःगु नसा खः। भारतीय नसा थःगु मसला व थीथी जडीबुटीया जटिल छ्यलाया निंतिं हलिं न्यंकं नांजाः। भारतया भूगोल, धर्म, व इतिहास कथं नसा-त्वँसाय् तःधंगु विविधता खनेदु। यक्व अपवाद दःसां उत्तर भारतय् छ्वःय् आधारित नसा (रोटी, नान) व दक्षिण भारतय् जाकिइ आधारित नसा (डोसा, इडली) अप्व छ्यली। भारतीय नसाय् हलू, जी, धनिया, लाभा, पालु, मल्ता, ल्वाङ, व सुकुमेल थें न्याःगु मसालात छ्यलाः "करी" दयेकी। भारतय् "शाकाहारी" नसाया तःधंगु परम्परा दु, विशेष यानाः हिन्दु, जैन, व बुद्ध धर्मया प्रभावया कारणं। यद्यपि, तन्दुरी चिकेन, बटर चिकेन, व बिरियानी थें न्याःगु लाया नसा नं तसकं लोकंह्वाः। मुगल साम्राज्यया प्रभावं "मुगलाई नसा" विकास जुल, गुकिलि घ्यः, क्रिम, व गंगु सिसा (मुसि) छ्यली। दक्षिण भारतीय नसाय् नइँक्या व "करीया हः" (Curry leaves) अप्व छ्यलि। "केँ वा दाल" भारतीय नसाया अभिन्न अंग खः। भारतय् "स्ट्रीट फूड" (Street food) वा सडकया नसा, गथेकि पानीपुरी, समोसा, व चाट तसकं नांजाः। भारतीय नसाय् चाकूगु मिठाइया नं तःधंगु महत्त्व दु, गथेकि "गुलाब जामुन (लालमोहन)", "जलेबी (जेरी)", व "बर्फी"। भारतीय नसाया सिद्धान्त आयुर्वेदनाप नं स्वानाच्वंगु दु, गन नसायात सात्विक, राजसिक, व तामसिक धकाः ब्वथलातःगु दु। "थाली" भारतया परम्परागत नसा ब्वइगु पहः खः, गन छगू हे तःधंगु देमाय् चि-चिधंगु कचौराय् थीथी नसा तइ।

### मू नसात
* **मरि:** नान, चपाती/रोटी, पराठा, पुरी, भटुरा।
* **जा:** बिरियानी, पुलाउ, खिचडी।
* **करी/सब्जी बाय् तरकारी** बटर चिकेन, पालक पनीर, छोले, दाल मखनी, रोगन जोस, आलू गोभी।
* **दक्षिण भारतीय:** डोसा, इडली, साम्बर, वडा, उत्तमपम।
* **स्न्याक्स/स्ट्रीट फूड:** समोसा, पकोडा, पानीपुरी, भेलपुरी, पाव भाजी।
* **मिठाइ/डेजर्ट:** गुलाब जामुन, खीर, जलेबी, रसमलाई, गाजर हलुवा।
* **त्वँसा:** लस्सी, मसाला च्या।

## स्वयादिसँ
* नसा

पुचः:नसा
पुचः:भारत
इटालियन नसा

**इटालियन नसा** (इटालियानो: Cucina italiana) इटालीया नसा-त्वँसा पहः खः, गुकियात हलिंया दकलय् लोकंह्वाःगु नसाय् छगूया कथं हनि। इटालियन नसा सरलता व ताजा ज्वलंय् आधारित दु। यक्व इटालियन नसाय् ४ निसें ८ गू जक ज्वलं दइ। "पास्ता" (Pasta) व "पिज्जा" (Pizza) इटालियन नसाया दकलय् नांजाःगु दसु खः। इटालीया थीथी क्षेत्रया नसा शैली पाः, दसु - उत्तर इटालीइ बटर व क्रिम अप्व छ्यली धाःसा दक्षिण इटालीइ ओलिभ चिकं व गोलभेडा अप्व छ्यली। इटालियन नसाया इतिहास रोमन साम्राज्य निसें सुरु जूगु खः, तर अमेरिकापाखें गोलभेडा, आलु, व मल्ता इटालीइ थ्यने धुंकाः १८गु शताब्दीइ थुकिया आधुनिक रुप विकास जुल। "पास्ता"या ३०० स्वया अप्व आकार दु, गथेकि स्पेगेटी (Spaghetti), पेन्ने (Penne), व लजान्या(Lasagna)। "पिज्जा" नेपल्स (Naples) शहरं सुरु जूगु खः। "एस्प्रेसो" (Espresso) व "कापुचिनो" (Cappuccino) कफी इटालीया हे देन खः। इटालियन नसाय् थीथी कथंया "चीज" (पार्मिजियानो Parmigiano, रेजियानो Reggiano, मोत्सारेल्ला Mozzarella) व वाइनया तःधंगु महत्त्व दु। "बेसिल" (Basil), "ओरेगानो" (Oregano), व "लाभा" मू मसला खः। इटालीइ नसा नयेगु झ्वः "एन्टिपास्टो" (Antipasto - Appetizer), "प्रिमो" (Primo - पास्ता/सुप), "सेकन्दो" (Secondo - ला/न्या), व "दोल्से" (Dolce - चाकूगु) दइ। "जेलाटो" (Gelato) - इटालियन आइसक्रिम, हलिम न्यंकं नांजाः। "रिसोत्तो" (Risotto) उत्तर इटालीया जाकिया परिकार खः। "तिरामिसु" (Tiramisu) छगू नांजाःगु कफी फ्लेभरया चाकूगु नसा खः।

### मू नसात
* **पिज्जा/पित्जा:** मार्गेरिता (Margherita), पेपरोनी (Pepperoni), म्यारिनारा (Marinara)।
* **पास्ता:** स्पेगेति कार्बोनेरा (Spaghetti Carbonara), लजान्या (Lasagna), फेत्तुचिनी अल्फ्रेदो (Fettuccine Alfredo), पेन्ने (Penne), राभियोली (Ravioli)।
* **जा:** रिसोट्टो (Risotto)।
* **सूप/स्टार्टर:** मिनस्ट्रोन (Minestrone Soup), ब्रुशेटा (Bruschetta), काप्रेसे सलाद (Caprese Salad)।
* **ला/न्या:** ओसोबुको (Ossobuco), चिकेन पार्मिजियाना (Chicken Parmigiana)।
* **डेजर्ट:** तिरामिसु (Tiramisu), जेलाटो (Gelato), पान्ना कोट्टा (Panna Cotta), कानोलि(Cannoli)।
* **त्वँसा:** एस्प्रेसो (Espresso), कापुचिनो (Cappuccino), कियान्टी वाइन (Chianti)।

## स्वयादिसँ
* नसा

पुचः:नसा
बक्सिङ

**बक्सिङ** (अङ्ग्रेजी: Boxing) बाय् **तिसा कासा** छगू ल्वापु कासा (Combat sport) खः, गन निम्ह मनूतय्सं सुरक्षात्मक पन्जा (Gloves) तयाः छम्हेस्यां मेम्हेसित मुक्का (Fist) वा "पन्च" (Punch) प्रहार याइ। थ्व कासाया उद्देश्य प्रतिद्वन्द्वीयात "नकअउत" (Knockout) यायेगु वा "पोइन्त" (Point) या आधारय् कासा त्याकेगु खः। बक्सिङया इतिहास तसकं पुलांगु दु व थ्व प्राचीन सुमेरियन व इजिप्सियन सभ्यताय् नं म्हितीगु याः। प्राचीन ग्रीसया ओलम्पिक कासाय् नं बक्सिङ दुथ्याःगु खः, गन थुकियात तसकं क्रूर कासाया रुपय् काइगु खः। आधुनिक बक्सिङया नियम धाःसा १९गु शताब्दीइ बेलायतय् विकास जूगु खः, गुकियात "मार्क्विस अफ क्विन्सबेरी रुल्स" (Marquess of Queensberry Rules) धाइ। थ्व कासा छगू प्यकुंलाःगु "रिङ" (Ring) या दुने म्हिती, गुकिया प्यखें खिपः (Ropes) तयातइ। कासायात थीथी "राउन्द" (Rounds) य् ब्वथलातःगु दइ, गुगु प्रायः ३ मिनेतया जुइ। हरेक राउन्दया दथुइ १ मिनेतया विश्राम दइ। कासाया ईलय् रेफ्री (Referee) नं नियम पालना याकेगु व कासामि (Athlete) या सुरक्षा स्वयेगु ज्या याइ। यदि सुं कासामि घाःपाः जुयाः ल्वाये मफुत धाःसा, रेफ्रीं कासा दिकाः मेम्हेसित विजेता घोषित याइ, गुकियात "तेक्निकल नकअउत" (TKO) धाइ। बक्सिङय् कासामिपिंत इमिगु तौल (Weight) कथं थीथी पुचलय् ब्वथलातःगु दइ, गथेकि "हेभीवेइत" (Heavyweight), "मिदलवेइत" (Middleweight) आदि। थ्व कासा शारीरिक बल, गति, व सहनशीलताया (Endurance) परीक्षण खः। थुकिलि बल जक मखुसें रणनीति व चलाखीया नं तःधंगु महत्त्व दइ। मुहम्मद अली, माइक ताइसन, व फ्लोइद मेवेदर थ्व कासाया हलिम न्यंकं नांजाःपिं कासामि खः। बक्सिङय् छ्यनय् (Head) व म्हया (Body) च्वय् लाःगु भागय् जक प्रहार याये ज्यु। "बेल्त"(Belt) क्वय् मुक्का प्रहार यायेगु बक्सिङया प्रमुख नियम उल्लङ्घन खः। ओलम्पिक बक्सिङ व व्यावसायिक (Professional) बक्सिङया नियमय् भचा पाः दइ। नेपालय् नं बक्सिङ कासा तसकं लोकंह्वाः व यक्व कासामिपिसं अन्तर्राष्ट्रिय कासाय् भाग कयाच्वंगु दु।

## स्वयादिसँ
* कासा
* मार्सल आर्ट

## लिधंसा

पुचः:मार्सल आर्ट
पुचः:कासा
ब्राजिलियन ज्यु-जित्सु

**ब्राजिलियन ज्यु-जित्सु** (अङ्ग्रेजी: Brazilian Jiu-jitsu वा BJJ) छगू आत्मरक्षा (Self-defense) प्रणाली व ल्वापु कासा खः गुगु "ग्राप्लिङ" (Grappling) व बँय् ल्वाइगु (Ground fighting) कलाय् आधारित दु। थ्व कलाया मू सिद्धान्त खः कि छम्ह चिधंम्ह व कमजोर मनूं नं "लेभरेज" (Leverage) व पाय्छि प्रविधि (Technique) छ्यलाः थः स्वया तःधंम्ह व बल्लाम्ह प्रतिद्वन्द्वीयात बुके फइ। बीजेजे (BJJ) या विकास २०गु शताब्दीया सुरुइ "कोदोकान जुदो" (Kodokan Judo) पाखें जूगु खः। जापानी जुदोका "मित्सुयो माएदा" (Mitsuyo Maeda) नं ब्राजिलय् वनाः "कार्लोस ग्रेसी" (Carlos Gracie) यात थ्व कला स्यनादीगु खः। ग्रेसी परिवारं थुकियात अझ विकास यानाः थःगु हे ब्यागलं शैली दयेकल, गुकियात आः ब्राजिलियन ज्यु-जित्सु धाइ। थ्व कासाय् ल्वापुयात याकनं हे बँय् (Ground) थ्यंकेगु कुतः जुइ। बँय् थ्यने धुंकाः, कासामिं "जोइन्त लक" (Joint locks) वा "चोकहोल्द" (Chokeholds) छ्यलाः प्रतिद्वन्द्वीयात "सब्मिसन" (Submission) वा हार माने यायेत बाध्य याइ। बीजेजेय् प्रहार (Striking) यायेगु अनुमति दैमखु, केवल ग्राप्लिङ जक यायेदु। थ्व कासायात "ह्युमन चेस" (Human Chess) नं धाइ, छाय्धाःसा थुकिलि शारीरिक बल स्वया न्हेपू व रणनीतिया अप्व महत्त्व दइ। बीजेजेय् "गि" (Gi - परम्परागत वसः) पुनाः वा मपुसें (No-Gi) कासा म्हिते ज्यु। थ्व कासाय् योग्यता क्यनेत थीथी रंगया "बेल्त" (Belt) प्रणाली छ्यली, गुगु "व्हाइत बेल्त" निसें "ब्ल्याक बेल्त" तक दइ। आःया ईलय् "मिक्सद मार्सल आर्तस" (MMA) य् बीजेजे तसकं अनिवार्य जुइ धुंकूगु दु। युएफसी (UFC) या सुरुवाती कासाय् रोयस ग्रेसीं बीजेजे छ्यलाः त-तःधंपिं प्रतिद्वन्द्वीतय्त बुके धुंकाः थ्व कला हलिम न्यंकं नांजाःगु खः। बीजेजे अभ्यास याइपिंत "ज्युजित्सिरो" (Jiujiteiro) धाइ। थ्व कलां म्हया उसाँय्, अनुशासन, व धैर्य स्यनी। नेपालय् नं बीजेजेया प्रशिक्षण केन्द्रत चायेगु क्रम अप्वया च्वंगु दु।

### बीजेजेया मू बेल्त (Belts)
* **व्हाइत बेल्त:** सुरुवाती कासामि।
* **ब्लु बेल्त:** प्राविधिक ज्ञान हासिल याःम्ह।
* **पर्पल बेल्त:** मध्यवर्ती स्तर।
* **ब्राउन बेल्त:** उच्च स्तरया ज्ञान।
* **ब्ल्याक बेल्त:** विशेषज्ञ वा गुरु।
* **रेद बेल्त:** ग्रान्द मास्टर (तसकं दुर्लभ)।

## स्वयादिसँ
* कासा
* मार्सल आर्ट

## लिधंसा

पुचः:मार्सल आर्ट
पुचः:कासा
कापोइरा

**कापोइरा** (अङ्ग्रेजी: Capoeira) ब्राजिलया छगू मार्सल आर्त खः, गुकिलि प्याखं, एक्रोबेटिक्स, व संगीतया मिश्रण दइ। थ्व कला १६गु शताब्दीइ ब्राजिलय् अफ्रिकी दासतय्सं विकास याःगु खः। दासतय्सं थः मालिकतय्त मसीकेगु निंतिं ल्वापु कलायात प्याखंया रुपय् अभ्यास याइगु खः। कापोइरा "जोगो" (Jogo) वा कासाया रुपय् म्हिती, गन निम्ह कासालिमि "होदा" नांयागु घेराया दुने ल्वाइ। थ्व घेराया पिने च्वंपिं मनूतय्सं ताली थाइ, म्ये हाली, व परम्परागत बाजं "बेरिम्बाउ" (Berimbau) थानाः कासाया गति नियन्त्रण याइ। कापोइराया चाल तसकं तरल (Fluid) व निरन्तर जुइ। थुकिलि "जिन्गा" (Ginga) मू चाल खः, गुकिलि कासामिं ल्युने-न्ह्यःने यानाः न्ह्याबलें गतिइ च्वनी। कापोइराय् तुतिं थ्वायेगु (Kicks) मू हतियार खः, गुगु प्रायः फनफिनि हिलाः (Spinning) वा कार्टह्वील (Cartwheel) यानाः प्रहार याइ। थ्व कलाय् ल्हाःया प्रहार म्हो जक छ्यली, बरु ल्हाःयात सन्तुलन व एक्रोबेटिक्सया निंतिं छ्यली। कापोइरा ल्वापु जक मखु, थ्व ब्राजिलया इतिहास, प्रतिरोध, व स्वतन्त्रताया प्रतीक खः। सन् २०१४ य् युनेस्को (UNESCO) नं कापोइरायात "अमूर्त सांस्कृतिक सम्पदा" (Intangible Cultural Heritage) या धलखय् सूचीकृत यात। कापोइरा कासालिमिपिसं प्रायः "तोकी" (Toque) वा संगीतया ताल कथं ल्वायेगु शैली हिली। कापोइराया निगू मू शैली "अंगोला" (Angola) व "रिजनल" (Regional) खः। अंगोला शैली पुलांगु व बिस्तारं जुइ धाःसा रिजनल शैली याकनं व एक्रोबेटिक जुइ। कापोइरा सयेकेत तसकं लचकता (Flexibility) व शक्ति (Strength) माः। हलिम न्यंकं कापोइराया स्कूलत दु व थ्व फिटनेसया निंतिं नं लोकंह्वाः।

## स्वयादिसँ
* कासा
* मार्सल आर्ट

## लिधंसा

पुचः:मार्सल आर्ट
पुचः:कासा
चिनियाँ मार्सल आर्त

**चिनियाँ मार्सल आर्त** (अङ्ग्रेजी: Chinese Martial Arts), गुकियात मंकाः कथं **कङ फु** (Kung Fu) वा **उशु** (Wushu) धाइ, चीनय् विकास जूगु ल्वापु कलातय्गु तःधंगु माचाछि खः। "कङ फु" खँग्वःया अर्थ "कडा परिश्रमं प्राप्त जूगु कौशल" खः। चिनियाँ मार्सल आर्तया इतिहास ४,००० दँ स्वया पुलांगु दु। थ्व कला ल्वापुया निंतिं जक मखु, उसाँय्, दर्शन, व आध्यात्मिक विकासया निंतिं नं अभ्यास याइ। थुकिलि "शाओलिन" (Shaolin) बिहारया कला दकलय् नांजाः, गन बौद्ध भिक्षुतय्सं ध्यान व शारीरिक व्यायामया रुपय् थुकियात विकास याःगु खः। चिनियाँ मार्सल आर्तयात मू कथं "पिनेया" (External) व "दुनेया" (Internal) शैलीइ ब्वथले छिं। पिनेया शैली, गथेकि "शाओलिन कुङ फु", शारीरिक बल, गति, व विस्फोटक शक्तिइ केन्द्रित जुइ। दुनेया शैली, गथेकि "ताइ चि" (Tai Chi), श्वासप्रश्वास, "चि" (Qi - जीवन शक्ति), व सन्तुलनय् केन्द्रित जुइ। थ्व कलाय् थीथी जनावरतय्गु (गथेकि धुं, बकुला, बि/सर्प) चालया नकल यानाः दयेकातःगु शैलीत नं दु। चिनियाँ मार्सल आर्तय् "कात्" (Forms) वा "ताओलु" (Taolu) या तःधंगु महत्त्व दु, गुगु ल्वापुया चालतय्गु व्यवस्थित क्रम खः। अथे हे, "सान्दा" (Sanda) वा "सान्शो" (Sanshou) धाःसा थुकिया ल्वापु (Sparring) पक्ष खः। थ्व कलाय् खाली ल्हाः नापं थीथी ल्वाभः, गथेकि तरवार, भाला, व कथिया छ्यला नं स्यनी। चिनियाँ मार्सल आर्त ब्रुस ली (Bruce Lee), ज्याकी च्यान, व जेट ली थें न्याःपिं संकिपा कलाकारतय्गु कारणं हलिम न्यंकं तसकं लोकंह्वाःगु खः। थ्व कलां मनूयात अनुशासन, धैर्य, व सम्मान स्यनी। आःया ईलय् "उशु" छगू अन्तर्राष्ट्रिय कासाया रुपय् स्थापित जुइ धुंकूगु दु।

## स्वयादिसँ
* कासा
* मार्सल आर्ट

## लिधंसा

पुचः:मार्सल आर्ट
पुचः:कासा
ज्युजित्सु

**ज्युजित्सु** (अङ्ग्रेजी: Jujutsu; जापानी: 柔術) जापानया छगू पुलांगु व परम्परागत मार्सल आर्त खः। "ज्यु" (Ju) या अर्थ "भद्र" (Gentle) वा "लचकदार" (Supple) खः, व "जित्सु" (Jutsu) या अर्थ "कला" वा "प्रविधि" खः। थ्व कलाया विकास प्राचीन जापानया "समुराइ" (Samurai) लडाकुतय्सं याःगु खः। हताःया ख्यलय् यदि समुराइया तरवार तना वन वा त्वधलः धाःसा, नःहाः (Armor) फिनाच्वंम्ह शत्रु नाप ल्वायेत थ्व कला छ्यलीगु खः। ज्युजित्सुया मू सिद्धान्त "शत्रुया हे बलयात वयागु विरुद्ध छ्यलेगु" खः। नःहाः फिनाच्वंम्ह मनूयात ल्हातं वा तुतिं प्रहार यानाः खास हे असर मजुइगु कारणं, ज्युजित्सुइ "वांछ्वइगु" (Throwing), "जोइन्त लक" (Joint locks), व "चोक" (Chokes) या प्रयोग याइ। थ्व कलां लिपा "जुदो" (Judo) व "आइकिदो" (Aikido) थें न्याःगु आधुनिक मार्सल आर्ततय्गु जग तल। ब्राजिलियन ज्यु-जित्सु (BJJ) नं थ्व हे पुलांगु ज्युजित्सुया कचा खः। परम्परागत ज्युजित्सु (Koryu) य् ल्वापुया प्रविधि जक मखु, दर्शन व मानसिक प्रशिक्षण नं दुथ्याः। थ्व कलाय् आक्रमण यायेगु स्वया प्रतिरक्षा यायेगु (Defense) यात प्राथमिकता बिइ। ज्युजित्सुया अभ्यासय् "काता" (Kata) वा पूर्व-निर्धारित चालतय्गु अभ्यास तसकं महत्त्वपूर्ण जुइ। आःया ईलय् ज्युजित्सु आत्मरक्षाया निंतिं व पुलिस/सेनाया तालिमया निंतिं हलिम न्यंकं छ्यली। थ्व कलाय् चिधंम्ह मनूनं नं तःधंम्ह मनूयात नियन्त्रण याये फइ। "स्पोर्त ज्युजित्सु" (Sport Jujutsu) नं आः कासाया रुपय् विकास जूगु दु, गन कासालिमिपिसं पदकया निंतिं ल्वाइ।

## स्वयादिसँ
* कासा
* मार्सल आर्ट

## लिधंसा

पुचः:मार्सल आर्ट
पुचः:कासा
कराते

**कराते** (अङ्ग्रेजी: Karate) जापानया "ओकिनावा" (Okinawa) द्वीपय् विकास जूगु छगू नांजाःगु मार्सल आर्त खः। "कराते" खँग्वःया अर्थ "खाली ल्हाः" (Empty Hand) खः ("करा" = खाली, "ते" = ल्हाः)। थ्व कला मू कथं "प्रहार" (Striking) य् आधारित दु, गन मुक्का (Punch), प्यंकेगु (Kick), चुल्या (Elbow), व "पुलि" (Knee) छ्यलाः आक्रमण याइ। करातेया विकास ओकिनावाय् हतियार प्रतिबन्ध तःगु ईलय् आत्मरक्षाया निंतिं जूगु खः। २०गु शताब्दीया सुरुइ "गिचिन फुनाकोशी" (Gichin Funakoshi) नं करातेयात जापानया मू भूभागय् (Mainland Japan) हलादिल व थुकियात आधुनिक रुप बियादिल। करातेय् "किहोन" (Kihon - आधारभूत प्रविधि), "काता" (Kata - चालतय्गु झ्वः), व "कुमिते" (Kumite - ल्वापु) या अभ्यास याइ। करातेया कासामिपिसं "गि" (Gi) नांयागु तुयुगु वसः पुनी व योग्यता क्यनेत "बेल्त" (Belt) छ्यली। "ब्ल्याक बेल्त" (Black Belt) वा "दान" (Dan) प्राप्त यायेगु कराते कासामिया लक्ष्य जुइ। करातेया यक्व शैलीत दु, गथेकि "शोतोकान" (Shotokan), "गोजु-र्यु" (Goju-ryu), "वाडो-र्यु" (Wado-ryu), व "शितो-र्यु" (Shito-ryu)। सन् २०२० या टोकियो ओलम्पिकय् करातेयात न्हापांखुसी ओलम्पिक कासाय् दुथ्याकूगु खः। करातेय् शारीरिक बलया नापं मानसिक एकाग्रता व अनुशासनया तःधंगु महत्त्व दु। करातेया प्रहारत प्रायः तप्यंक (Linear) व शक्तिशाली जुइ। थ्व कलाय् "कियाइ" (Kiai) वा तसकं हालाः सासः पिकायेगु प्रविधि छ्यली, गुकिं प्रहारया शक्ति अप्वकी व शत्रुयात ग्याकी। नेपालय् कराते दकलय् लोकंह्वाःगु कासा मध्ये छगू खः, व नेपालं दक्षिण एसियाली कासाय् (SAG) करातेय् यक्व स्वर्ण पदक (Gold medals) त्याकूगु दु।

## स्वयादिसँ
* कासा
* मार्सल आर्ट

## लिधंसा

पुचः:मार्सल आर्ट
पुचः:कासा
किकबक्सिङ

**किकबक्सिङ** (अङ्ग्रेजी: Kickboxing) छगू हाइब्रिद (Hybrid) ल्वापु कासा खः, गुकिलि "बक्सिङ" या मुक्का प्रहार व "कराते" वा मेमेगु मार्सल आर्तया प्यंकेगु (Kicking) प्रहार ल्वाकःछ्यानातःगु दु। थ्व कासा १९६० व १९७० या दशकय् अमेरिका व जापानय् विकास जूगु खः। किकबक्सिङ "फुल कन्ट्याक्ट" (Full contact) कासा खः व थ्व "रिङ" (Ring) दुने म्हिती। थ्व कासा शारीरिक क्षमता (Fitness) व आत्मरक्षा निगुलिंया निंतिं लोकंह्वाः। किकबक्सिङया थीथी नियमत (Rule sets) दु, गथेकि "अमेरिकन किकबक्सिङ" (गुकिलि क्वय् तुतिं प्येंके मदु), "के-वान" (K-1 - गुकिलि पुलिं कयेकेछिं), व "दच किकबक्सिङ" (Dutch Kickboxing)। किकबक्सिङय् कासामिपिसं ग्लोभ्स (Gloves), माउथगार्द (Mouthguard), व गबलें गबलें शिन गार्द (Shin guards) छ्यली। थ्व कासा मुइ थाइ (Muay Thai) नाप तसकं सती, तर मुइ थाइय् चुल्या छ्यले ज्यु धाःसा किकबक्सिङय् (प्रायः) छ्यले मदु। किकबक्सिङय् "राउन्द" (Round) प्रणाली दइ, व निर्णय नकअउत (KO) वा पोइन्तया आधारय् जुइ। थ्व कासाय् ल्हाः व तुति निगुलिंया समन्वय (Coordination) तसकं महत्त्वपूर्ण जुइ। किकबक्सिङया अभ्यास कार्डियो (Cardio) व्यायामया निंतिं तसकं बांलाः, उकिं जिम (Gym) तय्सं "कार्डियो किकबक्सिङ" कक्षा सञ्चालन याइ। जाँ-क्लद भ्यान ड्याम (Jean-Claude Van Damme) या संकिपातय्सं किकबक्सिङयात हलिम न्यंकं लोकप्रिय दयेकल। 

## स्वयादिसँ
* कासा
* मार्सल आर्ट

## लिधंसा

पुचः:मार्सल आर्ट
पुचः:कासा
मिक्सद मार्सल आर्त्स

**मिक्सद मार्सल आर्त्स** (अङ्ग्रेजी: Mixed martial arts वा MMA) छगू आधुनिक व तसकं याकनं विकास जुयाच्वंगु ल्वापु कासा खः, गुकिलि थीथी मार्सल आर्तया प्रविधित छ्यलेगु याइ। एमएमए (MMA) य् "स्ट्राइकिङ" (Striking - बक्सिङ, किकबक्सिङ, मुइ थाइ) व "ग्राप्लिङ" (Grappling - रेस्लिङ, जुदो, बीजेजे) निगुलिंया छ्यला जुइ। कासामिपिसं दनाः (Standing) व बँय् (Ground) निगुलिं थासय् ल्वाये फइ। आधुनिक एमएमएया सुरुवात सन् १९९३ य् "अल्तिमेत फाइतिङ च्याम्पियनसिप" (UFC) या पलिस्था नापं जूगु खः। न्हापा थुकिया नियमत तसकं म्हो दूगु ख ("No holds barred"), तर कासामिपिंत सुरक्षित यायेत लिपा यक्व नियमत तँसा जुल। एमएमए कासा प्रायः "केज" (Cage) वा "अक्टागन" (Octagon - च्याकुंलाःगु घेरा) दुने जुइ। कासामिपिसं ४-औंसया चिधंगु ग्लोभ्स (Gloves) न्ह्याइ, गुकिं ल्हातं ज्वनेत (Grab) ग्वाहालि याइ। एमएमए कासा त्याकेत नकअउत (KO), सब्मिसन (Submission), वा निर्णय (Decision) छ्यलि। थ्व कासा त्यायेत कासामि "वेल-राउन्देद" (Well-rounded) जुइ माः, अर्थात वयात स्ट्राइकिङ व ग्राप्लिङ निगुलिं वये माः। कोनर म्याकग्रेगर, हबिब नुरमागोमेदोभ, व जोन् जोन्स थ्व कासाया नांजाःपिं कासामि खः। नेपालय् नं एमएमएया लोकप्रियता अप्वया वनाच्वंगु दु।

## स्वयादिसँ
* कासा
* मार्सल आर्ट

## लिधंसा

पुचः:मार्सल आर्ट
पुचः:कासा
मुइ थाइ

**मुइ थाइ** (अङ्ग्रेजी: Muay Thai) थाइल्यान्दया राष्ट्रिय कासा व सांस्कृतिक मार्सल आर्त खः। थुकियात "च्यापा ल्हातुतिया कला" (Art of Eight Limbs) धाइ, छाय्धाःसा थुकिलि निपा ल्हाः, निपा तुति, निपा चुल्या (Elbows), व निपा पुलि (Knees) या छ्यला जुइ। थ्व मेमेगु किकबक्सिङ शैली स्वया पाः, छाय्धाःसा थुकिलि "क्लिन्च" (Clinch) - प्रतिद्वन्द्वीयात गःपः वा म्हय् ज्वनाः चुल्यां/पुलिं प्रहार यायेगु - अनुमति दइ। मुइ थाइया इतिहास सच्छियौं दँ पुलांगु दु व थ्व थाई सेनाया ल्वापु कला पाखें विकास जूगु खः। थ्व कासा थाइल्यान्दय् तसकं लोकंह्वाः व अनया तजिलजि नाप स्वानाच्वंगु दु। कासा सुरु जुइ न्ह्यः, कासामिपिसं "वाइ क्रु" (Wai Kru) नांयागु परम्परागत प्याखं हुली, गुकिं गुरु व परिवारयात सम्मान क्यनी। मुइ थाइया कासामिपिसं "मोङकोन" (Mongkhon - छ्यनय् पुनिगु फेटा) व "प्राजियात" (Pra Jiad - ल्हातय् चिनिगु) नापं ल्वाइ। थ्व कासा तसकं कडा व प्रभावकारी मानय् याइ। मुइ थाइया प्येकेंगु पहः (Roundhouse kick) मार्सल आर्त हलिमय् दकलय् शक्तिशाली प्रहार मध्ये छगू खः। कासामिपिसं थःगु "सिन" (Shin - तुतिया न्ह्यःने च्वंगु क्वँय्) यात कडा दयेकेत यक्व अभ्यास याइ। आधुनिक एमएमए (MMA) य् मुइ थाइयात "स्ट्राइकिङ" या दकलय् बांलाःगु आधार मानय् याइ। थाइलानदय् लाम्पिने (Lumpinee) व राजादम्नर्न (Rajadamnern) रंगशाला मुइ थाइया निंतिं पवित्र थाय् धकाः हनि। थ्व कासा शारीरिक व मानसिक दृढताया परीक्षण खः।

## स्वयादिसँ
* कासा
* मार्सल आर्ट

## लिधंसा

पुचः:मार्सल आर्ट
पुचः:कासा
तेक्वान्दो

**तेक्वान्दो** (अङ्ग्रेजी: Taekwondo) कोरिया (Korea) य् विकास जूगु मार्सल आर्त व कासा खः। "ते" (Tae) या अर्थ "पेंकेगु", "क्वान" (Kwon) या अर्थ "मुक्का/ल्हाः", व "दो" (Do) या अर्थ "लँपु/कला" खः। तेक्वान्दो थःगु तिंन्हुयाः, याकनं, व फनफिनि हिलाः पेंकेगु (Spinning and jumping kicks) या निंतिं हलिम न्यंकं नांजाः। थ्व कासा सन् २००० निसें ओलम्पिक कासाय् आधिकारिक रुपं दुथ्याःगु खः। तेक्वान्दोया मू संस्था "वर्ल्द तेक्वान्दो" (World Taekwondo) खः, गुकिया मुख्यालय दक्षिण कोरियाय् दु। तेक्वान्दोय् "पुम्से" (Poomsae - Forms) व "क्योरुगी" (Kyorugi - Sparring) या अभ्यास याइ। कासामिपिसं "दोबोक" (Dobok) नांयागु तुयुगु वसः पुनी। तेक्वान्दोय् "बेल्त" (Belt) प्रणाली छ्यली, गन रंगीन बेल्त (क्यु - Geup) व "ब्ल्याक बेल्त" (दान - Dan) दइ। तेक्वान्दोया दार्शनिक पक्षं शिष्टाचार, इमानदारी, धैर्य, आत्म-नियन्त्रण, व अदम्य भावना (Indomitable spirit) य् बः बिइ। कासाय् पोइन्त कायेत प्रतिद्वन्द्वीया चेस्त गार्द (Hogu) वा छ्यनय् (Head) तुतिं प्रहार याये माः। तेक्वान्दोय् "बोर्द" (Board) तछ्यायेगु कला नं तसकं लोकंह्वाः। थ्व हलिमय् दकलय् अप्व अभ्यास याइगु मार्सल आर्त मध्ये छगू खः। नेपालय् तेक्वान्दो तसकं सफल कासा खः, व विधान लामा, संगिना वैद्य, व दीपक विष्ट थें न्याःपिं कासामिपिसं नेपालया निंतिं अन्तर्राष्ट्रिय पदक त्याकूगु दु।

## स्वयादिसँ
* कासा
* मार्सल आर्ट

## लिधंसा

पुचः:मार्सल आर्ट
पुचः:कासा
कुश्ती

**कुश्ती बाय् रेस्लिङ** हलिमया दकलय् पुलांगु कासा मध्ये छगू खः, गुकिलि निम्ह कासामिपिसं "ग्राप्लिङ" (Grappling) प्रविधि छ्यलाः मेम्हेसित नियन्त्रण यायेगु वा बँय् "पिन" (Pin) यायेगु कुतः याइ। कुश्तीया किपा प्राचीन इजिप्टया गुफाय् व ग्रीसया कलाय् खनेदु। प्राचीन ओलम्पिक कासाय् कुश्ती प्रमुख कासा खः। आधुनिक ओलम्पिक कुश्तीयात निगू भागय् ब्वथले छिं: "फ्रीस्टाइल" (Freestyle) व "ग्रीको-रोमन" (Greco-Roman)। फ्रीस्टाइल कुश्तीय् कासामिं प्रतिद्वन्द्वीया म्हया छुं नं भागय् व तुतिइ ज्वने दु। ग्रीको-रोमन रेस्लिङय् धाःसा जं स्वया क्वय् ज्वने मदु, च्वय् लाःगु भागय् (Upper body) जक आक्रमण याये दु। रेस्लिङय् प्रहार (Striking) यायेमदु। कासामिपिसं प्रतिद्वन्द्वीयात सन्तुलन स्यंकाः, दयेका छ्वयाः (Takedown), वा ज्वनाः पोइन्त काइ। यदि सुं कासामिं प्रतिद्वन्द्वीया निगुलिं ब्वहः (Shoulders) बँय् थिइके फत धाःसा वयात "पिन" (Pin) धाइ व वं कासा त्याकी। रेस्लिङया निंतिं तसकं बल्लाःगु म्ह, लचकता, व विस्फोटक शक्ति (Explosive power) माः। "प्रोफेशनल रेस्लिङ" (WWE) धाःसा "मनोरन्जन" (Entertainment) खः, गुगु ओलम्पिक रेस्लिङ स्वया ब्यागलं खः। ओलम्पिक रेस्लिङ वास्तविक ल्वापु कासा खः। नेपालय् नं परम्परागत कुस्ती (Kushti) म्हितेगु चलन दु।

## स्वयादिसँ
* कासा
* मार्सल आर्ट

## लिधंसा

पुचः:मार्सल आर्ट
पुचः:कासा
सुमो

**सुमो** (अङ्ग्रेजी: Sumo; जापानी: 相撲) जापानया राष्ट्रिय कासा खः। थ्व छगू प्रकारया ल्वायेगु कासा खः, गन निम्ह "रिकिशी" (Rikishi - सुमो कासामि) छगू चाकलाःगु "दोह्यो" (Dohyo - चाया रिङ) दुने ल्वाइ। कासाया नियम तसकं अःपु: यदि सुं कासामिं प्रतिद्वन्द्वीयात रिङ स्वया पिने घ्वातः वा प्रतिद्वन्द्वीया तुति त्वता म्हया मेगु छुं नं भाग बँय् थिइकल धाःसा वं कासा त्याकी। सुमोया इतिहास १५०० दँ स्वया पुलांगु दु व थ्व "शिन्तो" (Shinto) धर्म नाप तसकं स्वापू दु। कासा सुरु जुइ न्ह्यः, रिकिशी तसकं पुलांगु रितिरिवाज पूरा याइ, गथेकि रिङ शुद्ध यायेत "चि" (Salt) ह्वलेगु। सुमो कासामिपिसं थःगु तौल अप्वकेत तसकं नइ व विशेष जीवनशैली म्वाई। इपिं "हेया" (Heya) नांयागु तालिम केन्द्रय् च्वनी। सुमोय् तौलया छुं "क्याटागोरी" (Weight class) दैमखु, उकिं चिधंम्ह कासामिं तःधंम्ह नाप ल्वाये मालि। तर चिधंम्ह कासामिं गति व प्रविधि छ्यलाः तःधंम्हसित बुकेफु। सुमोया दकलय् उच्च पद "योकोजुना" (Yokozuna) खः। योकोजुना जुइगु धयागु जापानय् तसकं तःधंगु सम्मान खः। व्यावसायिक सुमो जापानय् जक जुइ। सुमो कासामिपिसं "मावाशी" (Mawashi) नांयागु तःफिगु पेटी जक न्ह्याइ। सुमो कासा तसकं याकनं क्वचाइ, गबलें गबलें छुं सेकेन्दय् हे निर्णय वइ। थ्व कासाय् थःगु सन्तुलन दयेका तयेगु व प्रतिद्वन्द्वीयात सन्तुलन स्यंकेगु मू कौशल खः।

## स्वयादिसँ
* कासा
* मार्सल आर्ट

## लिधंसा

पुचः:मार्सल आर्ट
पुचः:कासा
गथिक वास्तुकला

**गथिक वास्तुकला** (अङ्ग्रेजी: Gothic architecture) मध्यकालीन युरोपया वास्तुकला शैली खः, गुगु १२गु शताब्दीया मध्यय् फ्रान्सय् विकास जूगु खः। थ्व शैली "रोमानेस्क" (Romanesque) वास्तुकला लिपा व "पुनर्जागरण" (Renaissance) वास्तुकला न्ह्यः विकास जूगु खः। गोथिक शैलीया दकलय् तःधंगु विशेषता "तजाःगु व धःस्वःगु" शैली (Verticality) व "जः" (Light) खः। थ्व शैलीइ दयेकातःगु क्याथेड्रल (Cathedrals) व चर्चत तसकं तःजाः जुइ, गुकिं मनूतय्त सर्गः पाखे स्वयेत प्रेरित याइ। गोथिक वास्तुकलाया मू प्राविधिक आविष्कार "पोइन्तेद आर्च" (Pointed arch) वा मुलु थें च्वंगु आर्च खः। थ्व आर्चं भवनया भारयात बांलाक ब्वथलेत ग्वाहालि याइ, गुकिं यानाः थांतय्सं तःजाःगु पलि/पोलयात ज्वने फइ। मेगु मू विशेषता "फ्लाइङ बत्रेस" (Flying buttress) खः, गुगु भवनया पिने दइगु छगू आर्च खः गुकिं अंगःयात तिबः (Support) बी। "रिब भल्त" (Rib vault) या प्रयोगं पलियात अझ बलाकेगु व कलात्मक दयेकिगु ज्या जुल। गोथिक भवनतय्गु अंगः तसकं तजाःगु जुइ, गुकिं यानाः अन त-तःधंगु झ्याः खनाः झ्यालय् "स्तेन्द ग्लास" (Stained glass) तये फइ। थ्व खाःया झ्याःपाखें दुने रंगीन जः दुहाँ वइ, गुकिं चर्चया वातावरणयात दिव्य दयेकी। फ्रान्सया "नोत्रे दाम" (Notre Dame) व "चार्त्रेस क्याथेड्रल" (Chartres Cathedral) गोथिक वास्तुकलाया उत्कृष्ट दसु खः। "गोथिक" खँग्वः सुरुइ "असभ्य" (Barbaric) धयागु अर्थय् छ्यःगु खः, तर लिपा थ्व शैलीया भव्यतायात हलिमं स्वीकार यात। थ्व शैली १६गु शताब्दी तक युरोपय् कायम जुयाच्वन। १९गु शताब्दीइ "गोथिक रिभाइभल" (Gothic Revival) या रुपय् थ्व शैली हानं लोकंह्वाःल, गुकिया दसु लन्दनया "वेस्टमिन्स्टर प्यालेस" खः।

## स्वयादिसँ
* आर्किटेक्चर

## लिधंसा

पुचः:वास्तुकला
पुचः:आर्किटेक्चर
इरानी वास्तुकला

**इरानी वास्तुकला** वा फारसी वास्तुकला ५,००० दँ स्वया पुलांगु इतिहास दुगु वास्तुकला खः। थ्व इरान व मध्य एसियाया क्षेत्रय् विकास जूगु खः। इरानी वास्तुकलाया मू विशेषता "संरचनात्मक व कलात्मक विविधता" खः। थुकिलि चिधंगु च्याः पसः निसें त-तःधंगु लाय्कू व मस्जिद तक ला। इरानी वास्तुकलाय् "डोम" (Dome) वा गुम्बजया प्रयोग तसकं महत्त्वपूर्ण दु। इरानया गुम्बजत प्रायः प्याज आकारया जुइ व उकी रंगीन अंय्पा (Tiles) तयातइ। "इवान" (Iwan) इरानी वास्तुकलाया मेगु मू तत्त्व खः, गुगु स्वखेरं अंगः दइगु व न्ह्यःने पाखे खुल्ला दइगु तःजाःगु हल खः। "पर्सेपोलिस" (Persepolis) प्राचीन फारसी साम्राज्यया भव्यता क्यनीगु भग्नावशेष खः, गन त-तःधंगु खम्बा व ल्वहँया ब्या-किपा (Reliefs) दु। इस्लामिक कालखण्डय्, इरानी वास्तुकलाय् "मोजाइक" (Mosaic) व "क्यालिग्राफी" (Calligraphy) या प्रयोग अप्व यात। "इस्फावान" (Isfahan) या "शाह मस्जिद" (Shah Mosque) थुकिया उत्कृष्ट दसु खः, गन वचुगु (Blue) अंय्पातय्सं स्वर्गया आभास बिइगु उद्देश्यं दयेकातल। इरानी वास्तुकलाय् "केबः" (Garden) वा "चारबाग" (Charbagh) या अवधारणा नं महत्त्वपूर्ण दु, गन लःया स्रोत व स्वाँमातय्सं सन्तुलन दयेकी। "विन्दक्याचर" (Windcatcher) वा "बाद्गिर" (Badgir) मरुभूमिइ छेँयात फस कायाः ख्वाउँकेत दयेकातःगु प्राचीन वातानुकूलन (Air conditioning) प्रणाली खः। इरानी वास्तुकलां भारतया मुगल वास्तुकलायात तःधंगु प्रभाव लाकूगु दु।

## लिधंसा

पुचः:वास्तुकला
पुचः:आर्किटेक्चर
इस्लामिक वास्तुकला

**इस्लामिक वास्तुकला** (अङ्ग्रेजी: Islamic architecture) ७गु शताब्दीइ इस्लाम धर्मया उदय नापं विकास जूगु वास्तुकला खः। थ्व शैली मध्य पूर्व निसें स्पेन, उत्तर अफ्रिका, व भारत तक न्यनाच्वंगु दु। इस्लामिक वास्तुकलाया मू उद्देश्य "अल्लाह"या महानता व "एकेश्वरवाद" (Tawhid) यात क्यनेगु खः। थ्व वास्तुकलाय् प्राणीतय्गु (मनू वा जनावर) किपा दयेकेगु बन्देज दु (Aniconism), उकिं थुकिया पलेसा "ज्यामितीय डिजाइन" (Geometric patterns), "स्वाँ-मा" (Arabesque), व "क्यालिग्राफी" (Calligraphy - कुरानया आयत)या छ्यला जुइ। इस्लामिक वास्तुकलाया दकलय् महत्त्वपूर्ण भवन "मस्जिद" खः। मस्जिदय् "मिनार" (Minaret) दइ, गन च्वनाः "अजान" (प्रार्थना यायेत सःतिगु) बिइ। "मिहराब" (Mihrab) मस्जिदया अंगलय् दइगु छगू चिं खः, गुकिं मक्काया दिशा (Qibla) क्यनी। "गुम्बज" (Dome) इस्लामिक वास्तुकलाया मेगु मू चिं खः, गुकिं स्वर्गया आकाशयात प्रतिनिधित्व याइ। "जेरुसलेम"या "डोम अफ द रक" (Dome of the Rock) दकलय् पुलांगु इस्लामिक भवन मध्ये छगू खः। स्पेनया "अल्हाम्ब्रा" (Alhambra) लाय्कू इस्लामिक सजावटया छगू उत्कृष्ट दसु खः। इस्लामिक वास्तुकलाय् "चुकः" (Courtyard) व "फवारा" (Fountain) या प्रयोग नं व्यापक रुपं जुइ, गुकिं शान्ति बिगु व सिचुकिगु ज्या बिइ। "मुकारनास" (Muqarnas) वा स्ट्यालेक्टाइट भल्तिङ (Stalactite vaulting) इस्लामिक वास्तुकलाया अद्वितीय सजावट खः, गुगु सिलिङय् व आर्चय् छ्यली।

## स्वयादिसँ
* आर्किटेक्चर

## लिधंसा

पुचः:वास्तुकला
पुचः:आर्किटेक्चर
मेगालिथ

**मेगालिथ** (अङ्ग्रेजी: Megalith) धयागु छगू तःधंगु ल्वहँ (Stone) वा ल्वहँतय्गु पुचः खः, गुगु प्रागैतिहासिक (Prehistoric) मनूतय्सं छुं संरचना वा स्मारक दयेकेत छ्यःगु खः। "मेगालिथ" खँग्वः ग्रीक भाय्‌या "मेगास" (Megas - तःधंगु) व "लिथोस" (Lithos - ल्वहँ) पाखें वःगु खः। थ्व संरचनात मू कथं "नवपाषाण युग" (Neolithic) व "कँय् युग" (Bronze Age) य् (करिब ४००० ई.पू. निसें) दयेकूगु खः। मेगालिथत हलिमया यक्व थासय् लुयावःगु दु, तर युरोप (विशेष यानाः बेलायत, फ्रान्स) व कोरियाय् थ्व अप्व खनेदु। मेगालिथया निर्माणया उद्देश्य स्पष्ट मदुसां, थ्व प्रायः "समाधि" (Burial sites), "धार्मिक अनुष्ठान", वा "खगोलशास्त्र" (Astronomy) नाप स्वानाच्वंगु विश्वास याइ। दकलय् नांजाःगु मेगालिथ "स्टोनहेन्ज" (Stonehenge) खः, गुगु बेलायतय् दु। स्टोनहेन्जयात सूर्य व तिमिलाया गतियात अध्ययन यायेत दयेकूगु खः धयागु विश्वास दु। मेगालिथयात मू कथं "मेन्हिर" (Menhir - दनाच्वंगु छगू ल्वहँ), "डोलमेन" (Dolmen - टेबल आकारया ल्वहँ), व "क्रोमलेक" (Cromlech - गोलाकार ल्वहँ) य् ब्वथले छिं। थ्व त-तःधंगु ल्वहँत गथे ल्ह्वन व गथे संकल धयागु खँ थौं नं रहस्यमय जुयाच्वंगु दु। इन्डोनेसिया व भारतया छुं भागय् आजु नं मेगालिथ दयेकेगु परम्परा ल्यनाच्वंगु दु।

## स्वयादिसँ
* आर्किटेक्चर

## लिधंसा

पुचः:वास्तुकला
पुचः:आर्किटेक्चर
मेसोअमेरिकन वास्तुकला

**मेसोअमेरिकन वास्तुकला** (अङ्ग्रेजी: Mesoamerican architecture) कोलम्बस-पूर्वया (Pre-Columbian) अमेरिकाया तजिलजि, गथेकि माया लहना, एज्टेक, व ओल्मेक (Olmec) तय्सं विकास याःगु वास्तुकला खः। थ्व वास्तुकला मेक्सिको व मध्य अमेरिकाया क्षेत्रय् ३००० दँ तक विकास जुल। मेसोअमेरिकन वास्तुकलाया दकलय् तःधंगु विशेषता "स्टेप पिरामिड" (Step Pyramids) खः। इजिप्टया पिरामिड थें मखुसें, थनया पिरामिडया च्वय् "देगः" (Temple) दइगु याः, गन बलि (Sacrifice) बिइगु व पूजा याइगु खः। "चिचेन इत्जा" (Chichen Itza) व "तिओतिहुआकान" (Teotihuacan) या पिरामिडत थुकिया उत्कृष्ट दसु खः। मेसोअमेरिकन शहरतय्सं "खगोलशास्त्र" (Astronomy) यात तसकं महत्त्व बिइगु याः। शहरया लं व छेँतय्त सूर्य, तिमिला, व ग्रहया गतियात आधार माने यानाः दयेकातःगु दइ। "बल कोर्ट" (Ball court) मेसोअमेरिकन वास्तुकलाया मेगु आजूचाःगु विशेषता खः, गन "मेसोअमेरिकन बलगेम" म्हितीगु खः। थ्व कासाया धार्मिक महत्त्व नं दुगु खः। भवन दयेकेत "सख्वाः ल्वहँ" (Limestone) व "स्टुको" (Stucco) छ्यलीगु खः। एज्टेकतय्सं "टेनोक्टिट्लान" (Tenochtitlan) शहर (आःया मेक्सिको सिटी) दयेकल, गुगु तालया (Lake) दथुइ दयेकातःगु खः व अन नहर (Canals) व "चिनाम्पा" (Chinampas: नसा बुइकिगु बुं) दुगु खः। माया वास्तुकलाय् "कोर्बेल आर्च" (Corbel arch) छ्यलातःगु दु।

## स्वयादिसँ
* आर्किटेक्चर

## लिधंसा

पुचः:वास्तुकला
पुचः:आर्किटेक्चर
मेसोपोटामियाया वास्तुकला

**मेसोपोटामियाया वास्तुकला** (अङ्ग्रेजी: Architecture of Mesopotamia) प्राचीन त्रिग्रिस खुसि व युफ्रेटस खुसिया (आःया इराक) क्षेत्रय् विकास जूगु वास्तुकला खः। थ्व सुमेर, अक्काडियन, बेबिलोन, व असिरियन लहनाया वास्तुकला खः। मेसोपोटामियाय् ल्वहँ (Stone) व सिँ (Wood) या अभाव जूगुलिं, इमिसं "चाया अप्पा" (Mud bricks) छ्यलाः भवनत दयेकल। चाया अप्पायात निभाःलय् गंकाः वा मिं छ्वेकाः (Kiln-fired) बल्लाकीगु खः। मेसोपोटामियाया दकलय् नांजाःगु संरचना **जिगुरात** (Ziggurat) खः। जिगुरात धयागु तकिं-तकिं दुगु तःजाःगु टावर खः, गुकिया च्वय् द्यःया देगः दइ। "उरया जिगुरात" (Ziggurat of Ur) थुकिया बांलाःगु दसु खः। बेबिलोनया "इश्तार गेट" (Ishtar Gate) वचुगु रङ्गया चिकंअप्पां (Glazed bricks) दयेकातःगु खः, गुकिलि ड्रयागन व द्वं (Bulls) या किपा दु। मेसोपोटामियाया शहरत त-तःधंगु रक्षात्मक अंगः (Fortified walls) दुने सुरक्षित दइगु जुइ। इमिसं "पिलास्टर" (Pilasters) व "थां बाय् कोलम" (Columns) यात छ्यलातल, व "आर्च" (Arch) व "भल्त" (Vault) या विकास यायेगु श्रेय नं मेसोपोटामियायात वनी। असिरियन लाय्कूतय्गु लुखाय् "लाम्मासु" (Lamassu) नांयागु पपू दुम्ह द्वहं (Winged bull) या मूर्ति दयेकातःगु दु, गुकिलि मनूया छ्यं दु। "बेबिलोनया ह्यांगिङ गार्डेन" (Hanging Gardens of Babylon) प्राचीन हलिमया ७ आश्चर्य मध्ये छगू खः, यद्यपि थुकिया अवशेष लुयावःगु मदु।

## स्वयादिसँ
* आर्किटेक्चर

## लिधंसा

पुचः:वास्तुकला
पुचः:आर्किटेक्चर
आधुनिक वास्तुकला

**आधुनिक वास्तुकला** (अङ्ग्रेजी: Modern architecture) २०गु शताब्दीया पूर्वार्धय् विकास जूगु वास्तुकला शैली खः। थ्व शैलीं पुलांगु सजावट (Ornamentation) व ऐतिहासिक शैलीयात अस्वीकार यात। आधुनिक वास्तुकलाया मू मन्त्र "फर्म फलोज फङसन" (Form follows function) खः, अर्थात भवनया रुप उकिया ज्या (Function) कथं जुइ माः, सजावटया निंतिं मखु। न्हुगु प्रविधि व सामाग्री, गथेकि "स्टील" (Steel), "खा" (Glass), व "रीइन्फोर्स्ड कंक्रित" (Reinforced concrete) या आविष्कारं थ्व शैलीयात सम्भव दयेकल। आधुनिकतावादया (Modernism) मू अभियन्ता ले कोर्बुसियर (Le Corbusier), वाल्टर ग्रोपिअस (Walter Gropius), व लुडविग मिस भ्यान डर रोह (Ludwig Mies van der Rohe) खः। थ्व शैलीइ भवनतय्सं तपेंगु ध्वः (Straight lines), चकं फ्लोर प्लान (Open floor plan), व त-तःधंगु खाःया झ्याः (Glass curtain walls) छ्यली। "बाउहाउस" (Bauhaus) स्कूल जर्मनीइ आधुनिक डिजाइनया केन्द्र खः। "इन्टरनेसनल स्टाइल" (International Style) आधुनिक वास्तुकलाया छगू कचा खः, गुगु हलिम न्यंकं छगू हे कथंया खनेदइ (दसु: खाःया स्काइस्क्रेपर)। आधुनिक वास्तुकलां शहरतय्गु "स्काइलाइन" (Skyline) यात पूर्ण रुपं हिलाबिल। थ्व शैलीं ज्या व कार्यक्षमतायात प्राथमिकता बिल।

## स्वयादिसँ
* आर्किटेक्चर

## लिधंसा

पुचः:वास्तुकला
पुचः:आर्किटेक्चर
नवशास्त्रीय वास्तुकला

**नवशास्त्रीय वास्तुकला** (अङ्ग्रेजी: Neoclassical architecture) १८गु व १९गु शताब्दीइ युरोप व अमेरिकाय् लोकंह्वाःगु शैली खः। थ्व शैलीं प्राचीन ग्रीस व रोमया "शास्त्रीय" (Classical) वास्तुकलायात हानं पुनर्जीवित (Revive) यायेगु कुतः यात। थ्व शैली "बारोक" (Baroque) व "रोकोको" (Rococo) शैलीया अत्यधिक सजावटया प्रतिक्रियाया रुपय् वःगु खः। नवशास्त्रीय वास्तुकलाय् भव्यता (Grandeur), "सिमेट्री" (Symmetry - सन्तुलन), व सरल ज्यामितीय आकारयात प्राथमिकता बिइ। थुकिलि त-तःधंगु "स्तम्भ" (Columns - Doric, Ionic, Corinthian), "पेडिमेन्ट" (Pediment - त्रिभुज आकारया च्वका), व "डोम" (Dome) या प्रयोग जुइ। वाशिङ्गतन, दिसिया "ह्वाइट हाउस" (White House) व "यु.एस. क्यापिटल" (U.S. Capitol) थ्व शैलीया उत्कृष्ट दसु खः। लन्दनया "ब्रिटिश म्युजियम" व पेरिसया "प्यान्थियन" (Panthéon) नं नवशास्त्रीय शैलीइ दयेकातःगु दु। थ्व शैलीं तर्क (Reason) व लोकतन्त्रया आदर्शयात क्यनेगु कुतः याःगु खः। नेपोलियनया ईलय् थ्व शैलीयात "एम्पायर स्टाइल" (Empire Style) धकाः नं म्हसीकल।

## स्वयादिसँ
* आर्किटेक्चर

## लिधंसा

पुचः:वास्तुकला
पुचः:आर्किटेक्चर
उत्तर-आधुनिक वास्तुकला

**उत्तर-आधुनिक वास्तुकला** (अङ्ग्रेजी: Postmodern architecture) १९६० या दशकय् आधुनिक वास्तुकलाया (Modernism) प्रतिक्रियाया रुपय् सुरु जूगु शैली खः। आधुनिक वास्तुकला "तसकं गम्भीर", "छथी थें हे खनेदइगु" (Monotonous), व "इतिहास नाप स्वापू त्वाःथःगु" धकाः आलोचना जुइवं, उत्तर-आधुनिकतावादया जन्म जुल। थ्व शैलीया मन्त्र "लेस इज अ बोर" (Less is a bore) खः (आधुनिकतावादया "लेस इज मोर" या अःखः)। उत्तर-आधुनिक वास्तुकलाय् रङ्ग, न्हिलाः भाव (Wit), व ऐतिहासिक सन्दर्भ (Historical references) यात स्वतन्त्र रुपं छ्यली। थ्व शैलीइ भवनतय्सं म्हिता-पहः (Playful) थें खनेदइगु रुप काइ। रोबर्ट भेन्चुरी (Robert Venturi) व माइकल ग्रेभ्स (Michael Graves) थ्व शैलीया मू वास्तुकलाविद् खः। "पोर्टल्याण्ड बिल्डिङ" (Portland Building) व "सोनी टावर" (Sony Tower) थुकिया नांजाःगु दसु खः। थ्व शैलीइ पुलांगु क्लासिकल तत्त्वतय्त (गथेकि पिलर) आधुनिक सामाग्री नाप ल्वाकःछ्यानाः न्हूगु पहलं छ्यली।

## स्वयादिसँ
* आर्किटेक्चर

## लिधंसा

पुचः:वास्तुकला
पुचः:आर्किटेक्चर