open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
जिब्राल्टर हिन्दू देगः

**जिब्राल्टर हिन्दू देगः**  ब्रिटिश प्रवासी शासित प्रदेश जिब्राल्टरय् स्थित हिन्दू देगः ख। सन् 2000स दयेकूगु जिब्राल्टर हिन्दू देगः इंजीनियर्स लेनय् ला। थ्व जिब्राल्टरय् दुगु छगू जक्क हिन्दू देगः ख व थ्व क्षेत्रया हिन्दूतयेगु निंतिं आध्यात्मया केन्द्र ख। जिब्राल्टेरियन हिन्दू जिब्राल्टरया जनासंख्याया करिब 1.8 प्रतिशत दु। थुकिलि आपालं मनु आया पाकिस्तानया सिन्ध राज्यनं वःपिं बनेज्यामितयेगु वंशज ख। देगः छगू धर्मार्थ संगठन ख गुकिया मू उद्देश्य जिब्राल्टरय् हिन्दू लहना व  संस्कृतिया संरक्षण यायेगु ख। देगले मू आराध्य राम ख, वसपोलया कलाः सीता, किजा लक्ष्मण व परमभक्त हनुमान नापं देगःया मू वेदीइ विराजमान जु। थ्व नापं देगले यक्व मेमेगु हिन्दू देवी-द्यःतयेगु प्रतिमा दु। देगले न्हि-न्हिं सनिलस 7:30 ईले आरती जुइ व  सकल लाया पुन्हि खुनु सत्यनारायण बाखँ नं आयोजित याइगु या। देगले हिन्दू धर्मनाप स्वापू दुगु थी-थी प्रकारया धार्मिक कक्षातयेगु नं  आयोजन जुइ।

## जिब्राल्टरय् हिन्दुतयेगु आगमन

दकले पुलांगु दूगु  दसिं कथं जिब्राल्टरय् दकले न्ह्यः सुं हिन्दूं झिन्गुंगु शताब्दीइ थ्यंगु ख। 1869स स्वेज नहरया पलिस्था जुल गुकिया दच्छि धुंका भारतीय बनेज्यामितयेसं जिब्राल्टरनाप  कारोबार यात। वय्कःपिं थन वया धाःसा मच्वं। थुकिलि आपालं बनेज्यामि थौँया पाकिस्तानया सिन्ध प्रान्तयापिं ख।  

1967स आयोजित जूगु जिब्राल्टर संप्रभुता जनमत संग्रहय् जिब्राल्टेरियन मनुतयेसं अत्यधिक रूपं ब्रिटेनया सम्प्रभुताया अन्तर्गत च्वनिगु निर्णय यात। थुकिया लिच्वः कथं 1969स जिब्राल्टर संविधान ऑर्डर पारित जुल। थुकिया लिच्वःय् स्पेननं जिब्राल्टरनाप थःगु सीमा पूर्ण रूपं तिनाबिल व संचारया दक्वं स्वापू त्वथल। लिच्वःकथं स्पेनय् ब्रिटिश नागरिकता नाप च्वनाच्वंपिं हिन्दुतयेसं जिब्राल्टरय् पलायन न्ह्याथंकल। 1961स जिब्राल्टरया हिन्दू जनसंख्या 26 जक्क दःसां सन् 1970स थ्व अप्वया 293 तक्क थ्यं वन। 

आपालं जिब्राल्टरया हिन्दू सिन्धी मूलया दु। हिन्दुतयेसं एकीकृत शिक्षायात नालाः बिस्तारं समाजया दुनेया मूलभूत इहिपाया ल्या क्वांवल। 1 मार्च 2000स खुनु जिब्राल्टर हिन्दू देगःया इंजीनियर्स लेनय् उद्घाटन जुल व थ्व जिब्राल्टरया छगू जक्क हिन्दू देगः ख। देगःया आधिकारिक रुपय् उद्घाटन वबिलेया जिब्राल्टरया राज्यपाल रिचर्ड लूस, बैरन लूस, नं याःगु ख।

## द्यः व पूजा

देगःया इष्टद्यः राम ख, वासपोल थःगु कलाः सीता, किजा व परमभक्त  हनुमान नाप दि। देगले दकले न्ह्यःने तयातःगु मू वेदी नापं प्यंगु चिधंगु वेदीत नं दु: विष्णु-लक्ष्मी, सिन्धीतयेगु दूगुद्यः झूलेलाल, थःगु  दकले चिधंम्ह काय् गणेद्यःनापं महाद्यः-पार्वती व  राधा-कृष्ण। देगले सिख धर्मया पलिस्थामि व झिम्ह गुरुइ दकले न्हापांम्ह गुरु नानकया प्रतिमा नं दु। थुकिया नापं हे थन शिरडीया साई बाबा व देवीया उग्र रूप दुर्गाया प्रतिमात दु। 

न्हिन्हिया आरती सनिलय् 7:30 इले जुइ। सत्य साई बाबाया सत्संग व मन्त्रतयेगु जाप नं  देगःया दैनिक क्रियाया अहम भाग ख। सत्यनारायण बाखँ सकल लाया  पुन्हिखुनु आयोजित जुइ। थ्व धार्मिक अनुष्ठानय् देगःया पण्डित विष्णुया कृपालु अवतार सत्यनारायणयात समर्पित बाखँ ब्वनि।

## सीकेगु कक्षात
देगलं हिन्दू लहना व ग्रन्थत नाप स्वापू दुगु धार्मिक कक्षातयेगु आयोजन याइ। अन्तराष्ट्रिय कृष्णभावनामृत संघ नं लच्छिइ छकः देगले भगवद्गीताय् आधारित छगु कक्षाया आयोजन याइ। बुधवाः खुनु वेदान्त दर्शन नाप स्वापू दुगु कक्षा आयोजित जुइ। 

## लिधंसा

## पिनेया स्वापू

*
सीकर जिल्ला

**सीकर जिल्ला** भारतया राजस्थान राज्यया छगू जिल्ला ख। 

## विभाजन

## लिधंसा

## स्वयादिसँ
* राजस्थान

पुचः:राजस्थान
जिब्राल्टर

**जिब्राल्टर**  आइबेरियन प्रायद्वीप व युरोपया दक्षिणी सिथय् भूमध्य सागरया मूलुखास दूगु छगु स्वशाषित ब्रिटिश विदेशी क्षेत्र ख। 6.843 वर्ग किलोमीटर (2.642 वर्ग माइल)य् दयाच्वंगु थ्व थाय्या सीमा उत्तरय् स्पेननाप स्वा। जिब्राल्टर ऐतिहासिक रुपय् ब्रिटेनया सामरिक बलया निंतिं छगु  महत्वपूर्ण आधार जुयाच्वंगु दु  व शाही नौसेना (Royal Navy)या छगु आधार ख।

जिब्राल्टरया संप्रभुता आंग्ल-स्पेनी विवादया छगु मू मुद्दा जुयाच्वंगु दु। उत्रेच्त सन्धि 1713या अनुसार स्पेनं ग्रेट ब्रिटेनया श्रीपेचयात थ्व थाय् बियातःगु ख, तर स्पेनं थ्व क्षेत्रय् थःगु अधिकार व्यक्त यासें थ्व थाय् लितबीतः माग तःगु दु। जिब्राल्टरया बहुसंख्यक मनुतयेसं थ्व प्रस्ताव नापं मंका संप्रभुताया प्रस्तावया विरोध याःगु दु।

थ्व चट्टानी प्रायद्वीप ख। थ्व स्पेनया मूल स्थल स्वया दक्षिणपाखे  समुद्रय् पिहांवः। थुकिया पूर्वय् भूमध्यसागर व पश्चिमय् ऐलजेसियरासया खाडी ला। सन् १७१३ निसें थ्व अंग्रेजी साम्राज्यया उपनिवेश व नांजाःगु छाउनीया रूपय् दयाच्वन।

जिब्राल्टरया चट्टानी प्रायद्वीपयात  *लोंह*  (दी रॉक) धाइगु या। थन चट्टान समुद्रया तलं छकलं थाहांवःगु खनेदु। थ्व चट्टानी स्थलखंड उत्तर-दक्षिण जुइगु चिब्याःगु शृंखलां दथुइ बायातःगु दु, गुकिलि थीथी च्वकात नं दु। चट्टानत चूनलोंहं दयेकातःगु ख, गनकि थाय्-थासय् प्राकृतिक गुफात दयाच्वंगु दु। छुं गुफाय् प्राचीन जीव-जन्तुतयेगु चिं नं लुयावःगु दु।

जिब्राल्टर नगर न्हुगु नगर ख। प्राचीन नगरया प्राय: दक्वं पुलांगु महत्वपूर्ण छें हताः(१७७-८३)य् सिधया वन। वर्तमान नगर 'रक'या उत्तर-पश्चिमी भागय् ३/१६ वर्ग माइलया क्षेत्रफलय्  अवस्थित दु। थुकिया नापं समुद्रया छुं भाग अधिग्रहण याना ख्यले हिलाछ्वःगु दु। नगरया मू बनेज्या भाग पाचुगु थासय् ला। पाचुया उत्तरपाखे तज्जाःगु भेभिक्वःगु थासय् मनुतयेगु छें व दक्षिणया पाखे सेनाया ज्याकुथि व छाउनी ला। थन छगु सैनिक हवाई अड्डा नं दु। जिब्राल्टर न्हापा ह्यंग्वाःया बनेज्याया मू केन्द्र ख, लिपा चिकंनं जहाज सनिगु जुया थ्व बनेज्याय् आ यक्व मन्दी वःगु दु।

## स्वयादिसँ
* जिब्राल्टर हिन्दू देगः

पुचः:जिब्राल्टर
पुचः:आइबेरियन प्रायद्वीप
विष्फोटक पदार्थ

विष्फोटक पदार्थ धाःगु रसायनिक रुपं वा मेमेगु रुपं इनर्जेटिकल्ली अनस्टेबल जूगु वस्तु ख। थ्व वस्तुया अस्थिर अवस्थायात न्ह्यःथनिबिले थुकिलिं मुया ताप बीगु व चापया मात्राय् परिवर्तन यायेगु जुइ, गुकियात विष्फोटन धाइ। थथे विष्फोटन जुइ बिले तःधंगु सः वा मिया झिल्का नं खने फु। छुं नं वस्तुया मुइफइगु मात्रायात एक्स्प्लोसिभ चार्जय् दानिगु याइ।

## स्वयादिसँ
* विज्ञान

पुचः:विष्फोटक पदार्थ
जापानी भाषा

जापानी भाय् (日本語 निहोन्गो, पूर्व एसियायगु त:धंगु भाय् ख व मुख्यत: जापानय् अले १२.५ करोड मनुतय्सं खँ ल्हाई। जापानय् थ्व रास्ट्रभासा ख।

## स्वयादिसँ
* जापान

पुचः:जापान
च्वापुहुर

**च्वापुहुर**  छगु प्रकृतिया झका ख। थुकिया स्वापू च्वापुनाप दु। च्वापुगुंइ यक्व च्वापु दइ बिले थी-थी कारनं छुं च्वपु क्वंहा वयेफु। थुकियात च्वापुहुर धाइ। थुकिलिं च्वापु कासा म्हितिपिं कासामि तयेत व च्वापुगुंइ च्वानिपिं मनुतयेत यक्व  परिस्थिति हयेफु। 

तच्वःगु च्वापुहुरं थःनाप लोंह, चाधि व सिमा कयावयेफु। उकिलिं मनुतयेत थःगु क्वय् दुथुने फु। यदि मनुतयेत ग्वहालि पुचःद्वारा याकनं लुइके मफुसा थुकिलि लाःपिं मनुत इइपना  (गाक्क फे मदया) वा  हाइपोथर्मिया (सिक्क चिकुया) सी फु।

च्वापुहुरय् म्वाना च्वनिगु संभावना थ्व कथं दु:
* 15 मिनेट दुने लू सा 92%
* 35 मिनेट दुने लू सा 30% (पीडितत इइपाना सी)
* करिब नि घौ धुंका शून्य (पीडितत घाः व हाइपोथर्मिया जुया सी)

## युरोपमि च्वापुहुर ज्वखिम धलः

युरोपय् च्वापुहुर ज्वखिम व्यापक रूपय् क्वसं च्वःगु दापुइ ल्यायेगु या। थुकियात सन् 1993या अप्रिलय् न्हापा छ्येलातःगु गैर मानक राष्ट्रीय दापु त्वता छ्येलाहःगु ख। एकरूपता तनेत थुकिया वर्णन मे 2003य् पुनरावलोकन यात।pdf

**[1] स्थिरता:** 
* आपालं च्वापुहुर बुलेटिनय् (जाः, पक्ष, टेरेन आदिया बारेय्) विस्तारय् वर्णन जुइ।

**[2] अतिरिक्त भार:** 
* झ्यातु: निम्ह वा निम्ह स्वया अप्व स्कियर वा बोर्डर स्पेसिंग मदयेक वा छम्ह पदयात्री वा पर्वतारोही, छागु ग्रुमिङ्ग मेशिन, च्वापुहुर ब्लास्टिङ्ग।
* याउंगु: छम्ह स्कियर वा स्नोबोर्दर मदसें smoothly linking turns, स्कियर वा स्नोबोर्दरतयेगु पुचः गनकि निम्ह मनुतयेगु दथुइ कम्तीं हे 10मि तापा,च्वापुलाकां न्ह्याना च्वंम्ह छम्ह मनु।

**पाः:** 
* साधारण पाः: 30 ° स्वया म्हो धेचुगु।
* तस्वाःगु पाः: 30 °स्वया अप्व धेचुगु।
* सिक्क तस्वाःगु पाः: 35 ° स्वया अप्व धेचुगु।
* तस्कं हे  तस्वाःगु पाः: (40° स्वया अप्व) घेचुगु, क्षेत्र प्रोफाइल, सिलिं स्वया गुलि तापाः, क्वसंया बुँ गुलि चुलु।

**च्वापुहुरया आकार:** 

पुचः:प्राकृतिक झाका
येय्‌चाः

येय्‌चाः धाःगु मनुया मैथुन यायेत दइगु मानसिक अवस्था ख। 

## स्वयादिसँ
* मैथुन

पुचः:मैथुन
येय्‌चाः दनिगु

येय्‌चाः तच्वैगु अवस्थायात येय्‌चाः दनिगु धाइ। 

## स्वयादिसँ
* मैथुन 

पुचः:मैथुन
लुसाः

thumb|न्युतनया लुसाःया किपा

**लुसाः, यांमिखा, यांलचं, तेलेस्कोप, दुरबीन** आदि थ्व भःया थीथी नां ख। साधारन भासय्, तापाक्क दूगु वस्तु नापं थेँ खंकाबिगु भःयात लुसाः धाइ। लुसालं विद्युतचुम्बकिय विकिरण (जः)यात मुंका तापाःगु वस्तुयात तःधं याना क्यनि। हलिंया दकलय् न्हापांगु लुसाः नेदरल्यान्दस्य् १७गु शताब्दीया पूर्वार्धय् दयेकूगु ख। थुकिलि खाःया लेन्स छ्यलातल। वर्तमानय् लुसाःयात पृथ्वीया सतही व खगोलीय पिण्ड स्वयेत छ्यलिगु या। 

## स्वयादिसँ
* भौतिक शास्त्र

## लिधंसा

पुचः:भौतिक शास्त्र
वाल्ट डिज्नी

वाल्टर एलियास डिज्नी (December 5, 1901 – December 15, 1966) छम्ह एकेदमी सिरपा त्याम्हि अमेरिकी संकिपा निर्माता, निर्देशक, स्क्रिनराइटर, भोइस एक्टर, एनिमेटर, इन्टरप्रेनर, व फिलान्थ्रोपिस्ट ख। 

## स्वयादिसँ
* एनिमेसन

पुचः:एनिमेसन
तिस्यः

]]

**तिस्यः** नर्भस सिस्टमया छपु ताःहाकःगु भाग ख। थ्व भाग न्हेपुया मेदुल्ला नाप स्वानाच्वनि। तिस्यः व न्हेपु जानाः सेन्त्रल नर्भस सिस्तम दयेकी। तिस्यः अक्सिपिटल क्वें नं न्ह्यथना सर्भाइकल भर्तेब्रा, थोर्यासिक भर्तेब्रा जुजुं लम्बर भर्तेब्रातक्क थ्यं। तिस्यःया क्रस सेक्सन चाना स्वयेगु खःसा थुकिया दुने थीथी एस्सेन्दिंग त्राक्त (थीथी अंगं न्हेपुइ सूचं यंकाच्वंगु नर्भ) व दिस्सेन्दिंग त्राक्त (न्हेपुं सूचं हया थीथी अंगय् यंकाच्वंगु नर्भ) लुइकेफै। कर्तिकोस्पाइनतल त्राक्त दकलय् मू दिस्सेन्दिंग त्राक्त ख, नापं, रुब्रोस्पाइनल, रेतिकुलोस्पाइनल, ओलिभोस्पाइनल, भेस्तिबुलोस्पाइनल आदि मेमेगु त्राक्तत नं दु। एस्सेन्दिंगय् स्पाइकोथालामिक, दोर्सल कोलुम मिदियल लेमिनिस्कस, एन्तेरोल्यातरल, स्पाइनो-अलिभरी आदि ला। 

## किपा

 Image:Gray663.png|तिस्यःया किपा।
 Image:Gray664.png|मिद-थोर्यासिक लेभलय् तिस्यःया क्रस-सेक्सन।
 Image:Gray666.png|थीथी लेभलय् तिस्यःया क्रस सेक्सन।
 Image:Rabbitspinalcord100x1.jpg|खराचिया लिस्यःया क्रस सेक्सन।
 Image:Sus barbatus 01 - Sagittal Section of Vertebral Column - sharp focus.jpg|फाया दुगःक्वँय्‌या क्रस सेक्सनय् तिस्यःया खण्ड।
 File:Slide12ee.JPG|न्हेपुया बेस व तिस्यःया दकलय् च्वय्‌या भाग।


## स्वयादिसँ
* दुगःक्वेँ

पुचः:एनाटोमी
दुसे

**दुसे**  नयेजिगु छगू प्रकारया कि ख। दुसे थी-थी कथंया जुइ।
दुसे पोषणया छगु तःधंगु भाग ख, थुकिया बच्छि सर्भिङय् प्रोटिनया स्व ग्राम व फाइबरया 1 ग्राम दै। थुकिया छगु सर्भिङय् 0.6 मिलिग्राम नः दै। ख्वला मलिकाःगु दुसेयात येय्‌पु दुसे धाइ।

## विकासक्रम
### फाइलोजेनी
दुसे घाँय् या PACMAD क्लाद दुनेया सोर्गम व कःनि नाप तच्वकं स्वापू दु,  व अप्व तापाक्क बीओपी क्लादया बुलित गथेकि छ्व व तछ्व नाप स्वापू दु। 

पानिकोइदेया दुने सोर्गम (त-दुसें  ) *एन्ड्रोपोगोनेया* जातिइ ला धाःसा मोति दुसें, प्रोसो, फक्सतेल, फोनियो, चि-दुसें, सावा, जापानी बार्नयार्ड दुसें व कोदो *पानिसेया* जातिइ ला।   क्लोरिदोइदे दुने, फिंगर मिलेट *साइनोडोन्टेइ* जातिइ ला, धाःसा तेफ *एराग्रोस्टिडिए* जातिइ ला। 

### वर्गीकरण
थीथी प्रजातिया सकल दुसेतेगु सत्तीक स्वापू मदु। सकलें Poaceae (घाँय्) परिवारया दुजः ख, तर इपिं थी-थी जाति व उपपरिवारय् ला। साधारणकथं बुइकीगु दुसे थथे दु : 

क्लोरिडोइडे उपपरिवारय् एराग्रोस्टिडिए जाति :

* *एल्यूसिन कोराकाना* : पतिंचाया दुसे (फिङ्गर मिलेत)
* *एराग्रोस्टिस टेफ* : तेफ; अप्वः धया थें दुसे धकाः म्हसीकी मखु 

पानिकोइडेया उपपरिवारय् पानिसिया जाति :

* जीनस *पानिकम* :
** *Panicum miliaceum* : प्रोसो दुसे (साधारण दुसे, ब्रूमकर्न दुसे, हग दुसे, वा ह्याउँगु दुसे, कन्नड भासं बरागु नं धाइ, तमिल भासं पानिवरागु नं धाइ)
** *पानिकम सुमाट्रेन्स* : चिग्वःगु दुसे
** *पानिकम हिर्टिकाउल* : अमेरिकी दक्षिणपश्चिमय् बुइकीगु सोनोरान दुसे
* *सेन्क्रस अमेरिकनस* : पर्ल मिलेट

alt=Closeup picture of pearl millet|thumb| पर्ल मिलेट ( ''सेन्क्रस अमेरिकानस'' )

* *सेतारिया इतालिका* : फक्सतेल दुसे, इटालियन दुसे, प्यानिक
* जीनस *दिजितेरिया* : नसाया कथं म्ह्व महत्व दुगु 
** *दिजितेरिया एक्सिलिस* : तुयुगु फोनियो, फोनियो दुसे, अले हङ्ग्री राइस बाय् आचा जा धकाः म्हस्यू ।
** *दिजितेरिया इबुरुआ* : ब्लाक फोनियो
** *दिजितेरिया कम्प्याक्ता*  : उत्तरपूर्वी भारतया खासी पहाडय् खेती याइगु रैशान
** *दिजितेरिया सान्गुइनालिस* : पोलिश दुसे
* जीनस *इकाइनोक्लोआ* : मुक्कं यानाः, थुगु जीनसया दुजःतय्त *बार्नयार्ड घाँय्* बाय् *बार्नयार्ड दुसे/मिलेत* धाइ ।
** *इकाइनोक्लोआ एस्कुलेन्टा* : जापानी बार्नयार्द दुसे 
** *इकाइनोक्लोआ फ्रुमेन्टेसिया* : भारतीय बार्नयार्द दुसे
** *इकाइनोक्लोआ स्टाग्निना* : बर्गु दुसे
** *इकाइनोक्लोआ क्रस-ग्यालि* : साधारण बार्नयार्ड घाँय् (बाय् कक्सस्पर घाँय्)
* *पास्पलम स्क्रोबिकुलटम* : कोदो दुसे 

alt=Closeup picture of kodo millet|thumb| कोदो दुसे ( ''पास्पलम स्क्रोबिकुलटम'' )

* जीनस युरोक्लोआ (न्हापा ब्राचिरिया)
** *युरोक्लोआ दिफ्लेक्सा* : गिनी दुसे
** *युरोक्लोआ रामोसा* : ब्राउनटप दुसे, दक्षिण भारतय् सइगु प्रजाति  
* *स्पोडियोपोगन फोर्मोसानस* : ताइवान चिकं दुसे, ताइवानया स्थानीय प्रजाति 

एन्ड्रोपोगोनिया जाति, पानिकोइडेया उपपरिवारय् दुने लाः :

* *सोर्घम बाइकलर* : सोर्घम; अप्वः धया थें बिस्कं बुलि धकाः म्हसीकिगु या, तर गुबलें गुबलें *ग्रेट मिलेट* धकाः नं धाइ ।
* *कोइक्स लाक्रिमा-जोबि* : जब्स तियर्स, गुकियात एडले दुसे  नं धाइ ।

## लिधंसा

पुचः:कि
ज्यासा

**ज्यासा  बाय् कल**  धाःगु मनुया ज्या अपुइकेत दयेकातःगु चीज ख। छुं कलय् यक्व सनिगु पुर्जा दइ। दसुया निंतिं साइकल व घरी काय्छिं। छुं कलय् सनाच्वनिगु भाग दैमखु। दसु कम्प्युटर व टेलीफोन ख। मनुतायेसं इतिहास दये स्वया न्ह्यःनिसें कल छ्यलावैच्वंगु दु। आपालं छगु कलं ऊर्जाया छगु रूपयात ऊर्जाया मेगु रुपय् हिलाछ्वइ। साधारण कलं तिबःया दिशा हिलेगु ज्या याइ।

## साधारण कल
खुगु प्रकारया साधारण भःतयेत "साधारण कल" धाइ।  थिपिं थ्व कथं दु  
* न्वकू, 
* पाःलूगु समथर (र्याम्प), 
* पेच, 
* लेभर, 
* घिर्नी, 
* व घःचा व एक्जल।

यौगिक कल निगु वा अप्व साधारण कल स्वाना दयेकी।

## मेमेगु जाथाय्

* APlusProject.com - दबू दूगु कल डिजाइन यायेगु जाःथाय्
* MachineDesign.com

## लिधंसा

पुचः:ज्यासा
अगतिं

अगतिं धाःगु सामाजिक तजिलजिइ छुं नियम वा विश्वासया आधारय् मजुसें थःइत यःथें जुइगु अवस्था, पुनिगु वसः आदि ख। 

## स्वयादिसँ
* समाज

पुचः:वसः
थीचा

छकलं मयासें म्हो-म्हो भाग जक्क यायेगु ज्यायात थीचा धाइ। दसु ध्येबा पुलेबिले थीचा थीचा याना पुलिगु व टेलेभिजनय् थीचाथीचा याना झ्याखँ क्यनिगु।

## स्वयादिसँ
* अर्थ

पुचः:खँग्वः
अपा

**अपा**  छपा मनुं दयेकूगु दनिगु वस्तु ख गुकिलिं अंगः व न्यासिवनिगु थाय् दयेकी। अपा चा छ्येला दयेकी। अपाया आकार कि थासाय् दयेकी कि मखुसा तारंचाना दयेकी व उकिया लिउ अवाःय् छुइ। अपाया रंग अपा दयेकेत छ्यलाच्वंगु चाय् आधारित जुइ। दकःमितयेसं अपाया अंगः दनि। इमिसं अपातयेत मोर्टार छ्येला स्वाइ। अपातयेत थीथी ताय् स्वायेछिं। दकले हलं तायात "रनिङ्ग बंद" धाइ। अपाया छ पंयात अंग्रेजीइ कोर्स धाइ। छपा जक्क अपाया ब्या दूगु अंगःयात विथ धाइ। छेँ स्वया पिने बुँइ लायेगु अपायात "पेभरस्" धाइ।

## इतिहास
दकले पुलांगु आकार दूगु अपाया तिथि 7500 ई.पू. थ्यं। थ्व अपा Çayönü धाःगु थं टिग्रिसय् दक्षिण पूर्व एनातोलियाय् दियारबकिर (Diyarbakir)नापं लूगु ख। न्हुगु अपा, करिब 7000 व 6395 ईसा पूर्व तिथिया दथुइया इया, जेरिको व Catal Hüyükय् लुत। छुनातःगु अपा (न्हापाया सूर्द्यः जः छ्येला दयेकातःगु अपा स्वया पाःगु)या आविष्कार मध्य पूर्वय् ३गु सहस्राब्दी ई.पू.स जूगु विश्वास दु। छुना अपा ख्वांगु व न्हसिगु अवस्थाया प्रतिरोध यायेफु। छुया अपां विषम मौसमं चाया छेँ दयेकेमफूगु थासय् नं थातं छेँ दयेके छिंकल।

## थी-थी कथंया अपा
* क्व अपा
* क्वपु अपा

## मेमेगु किपा

File:A block of fired bricks.jpg|प्राचीन बिहार देय्केउ अपा 
File:Brick of aerogel.jpg|छपा अपा
File:Stapel bakstenen - Pile of bricks 2005 Fruggo.jpg|छपं अपा
File:Brick.agr.jpg|अप्व अपा
File:OpusSpicatumRomaMercatiTraianei.jpg|प्राचीन रोमन बजारय् चिकंअपा
File:Siena-pavement.jpg|सिएनाय् आधुनिक पेभमेन्त,


पुचः:भः
उं

ख्वाया प्राकृतिक रङ्गयात उं धाइ। 

## स्वयादिसँ
* ख्वा

पुचः:ख्वा
खँग्वःसफू

खँग्वःतयेगु अर्थ वर्णक्रम कथं बियातःगु सफू। 

## स्वयादिसँ
* सफू

पुचः:सफू
तिपितकया खण्ड

तिपितकया खण्ड थ्व कथं दु 

## विभाजन
तिपिटकयात पिटक, निकाय, वग्ग व सूत्तय् विभाजित यानातःगु दु। थुकिया परिमार्जित रुप थ्व कथं दु
### विनयपिटक

### सूत्तपिटक

### अभिधम्मपिटक

## लिधंसा

## स्वयादिसँ
* तिपितक

पुचः:तिपिटक
मासाओका शिकी

**मासाओका शिकी** (正岡 子規?, 14 अकतूबर 1867 – 19 सतंबर 1902),एक जापानी कवि मासाओका नोबुरू (正岡 升)का कलमी नाम है।

## यह भी देखो
* साहित्य
* जापान
मराठा राजवंश व राज्यतयेगु धलः

मराठा राजवंश व राज्यतयेगु धलः

## मू मराठा राजवंश
*पैठनया सातवाहन
*देओगिरी (दौलताबाद)या यादव 
*सिंदखेड राजा, विदर्भ, नाशिक, सांगली, सतारा, कोल्हापुरया जाधव 
*महाराष्ट्रया  सतारा, कोल्हापुर, नागपुर, अक्कलकोट, सावंतवाड़ी व तमिल नाडुया तंजावुरया भोसले 
*कन्हेरखेड़, वेले, अख्ड़ व ग्वालियरया शिंदे (सिंधीया)
*महाराष्ट्र व बरोडाया गायकवाड 
*देवास, धार, छतरपुर व महाराष्ट्रया पवार 
*तडवळे सम्मत वाघोली, वाघोली व हिंगणगावया भोईटे 
*पुणेया शितोळे
*सप, तोरखेड व रनालाया कदम 
*सासवड पुणेया जगताप
*तळ्बीडया मोहिते
*निकम
*कोंकण व श्रृंगारपुरया शिर्के
*तळेगाव दाभाडे व नापंया गांतयेगु दाभाडे
*तळेगाव धमढेरेया धमढेरे 
*साळूंखे 
*हांडे-पुणेया उंब्रज
*सतारा,नागपुर व कोल्हापुरया महाडीक 
*मोर्यखंड, जावली, रायगड व वर्धनगडया मोरे
*घोरपडे जुजु, मुदहोलया घोरपडे 
*फल्टणया निंबालकर
*पलवानी, सोवेलिया दळवी 
*काटे
*सावंतवाड़ी, कोंकण व गोवाया सावंत
*पुणेनापंया हरफळे 
*महासवाडया माने
*करीया जेधे

## राज्य

*अक्कलकोट
*औंध
*बरोडा
*भोर
*देवास
*धार
*ग्वालियर
*इंदौर
*जथ
*जवहार
*कोल्हापुर
*मुदहोल 
*फ़ल्टण
*संदुर
*सांगली
*सावंतवाड़ी
*सतारा
*तंजावुर
संयुक्त राज्य अमेरिकाया सेना

**संयुक्त राज्य अमेरिका** **या सेना**  आधिकारिक रुपय् **[[अमेरिका|संयुक्त राज्य अमेरिकाया]] सशस्त्र बल**  न्यागु कचां दयाच्वंगु दु: 
* संयुक्त राज्य अमेरिका आर्मी
* संयुक्त राज्य अमेरिका नौसेना
* संयुक्त राज्य अमेरिका मरीन कर्प्स
* संयुक्त राज्य वायु सेना
* संयुक्त राज्य अमेरिका तटरक्षक

संयुक्त राज्य अमेरिकाया राष्ट्रपति सशस्त्र बलतयेगु कमान्डर - इन-चीफ ख।
कोस्ट गार्ड त्वता दक्वं कचात रक्षा विभाग,या भाग ख गुकियात रक्षा सचिवं नियन्त्रण याइ।

14 लखः मनुत आःया ईले सेनाय् सक्रिय ड्यूटीइ दु धाःसा मेपिं 1,259,000 मनु रिजर्भय् दु (4,56,000सेना व वायु नेशनल गार्डय्)। वर्तमानय् अनिवार्य सैन्य सेवा मदु। मिसातायेसं छुं लडाकू ख्यलय् सेवा बीमदु तर इमिसं आपालं गैह्र-लडाकू  मिलिटरी अकुपेसनल स्पेसियालिटीइ सेवा बीदु। हताःया कारणं थन्यागु छुं गैह्र-लडाकू सेवां वास्तवय् धाःसा लडाकू ज्या नं नियमित रुपय् खनि।

## पद

## लिधंसा


## मेमेगु जाथाय्
* आधिकारिक अमेरिकी DOD साइट
* संयुक्त राज्य अर्डर अफ ब्याटल
* Kamouflage.net> अमेरिकी सैन्य छलावरण ढाँचा
* अमेरिकी सैन्य अभियानय् हलिंया सुरक्षा
* टुडेज मिलिटरी वेबसाइट
* दकले तःधंपिं सैन्य पदाधिकारी लोकेटर
* अमेरिकी सैन्य पद व दर्ज्यानी चिं
* अमेरिकी सैन्य उद्देश्य

### कचा स्वापू
* अमेरिकन आर्मी
* अमेरिकन नौसेना
* अमेरिकन वायु सेना
* अमेरिकन मरीन कर्प्स
* अमेरिकन तट रक्षक
सियु

**सियु** छगू रंग ख। थ्व रंग सिमाया दँया रंग ख।  

## स्वयादिसँ
* रंग

पुचः:रंग
संयुत्तनिकाय

**संयुत्तनिकाय** तिपिटकया सूत्तपिटकया न्यापू निकायय् छगू निकाय ख। थ्व निकाययात ५पू वग्ग वा पुचलय् विभाजित यानातःगु दु। सकल वग्गतेत संयुत्त वा पाठय् विभाजित यानातःगु दु। संयुत्तनिकायया वग्गत सगाथावग्ग, निदानवग्ग, खन्धवग्ग, सळायतनवग्ग व महावग्ग ख। थथे विभाजित संयुत्तय् सम्बन्धित विषयतेगु सुत्त मुंकातःगु दु। **सगाथावग्ग**य् देवतासंयुत्तं, देवपुत्तसंयुत्तं, कोसलसंयुत्तं, मारसंयुत्तं, भिक्खुनीसंयुत्तं, ब्रह्मसंयुत्तं, ब्राह्मणसंयुत्तं, वङ्गीससंयुत्तं, वनसंयुत्तं, यक्खसंयुत्तं व सक्कसंयुत्तंया दुने सुत्त वा सुत्र मुंकातःगु दु। **निदानवग्ग**य् निदानसंयुत्तं, अभिसमयसंयुत्तं, धातुसंयुत्तं, अनमतग्गसंयुत्तं, कस्सपसंयुत्तं, लाभसक्कारसंयुत्तं, राहुलसंयुत्तं, लक्खणसंयुत्तं, ओपम्मसंयुत्तं व भिक्खुसंयुत्तंया दुने सुत्त वा सुत्र मुंकातःगु दु। **खन्धवग्ग**य् खन्धसंयुत्तं, राधसंयुत्तं, दिट्ठिसंयुत्तं, ओक्कन्तसंयुत्तं, उप्पादसंयुत्तं, किलेससंयुत्तं, सारिपुत्तसंयुत्तं, नागसंयुत्तं, सुपण्णसंयुत्तं, गन्धब्बकायसंयुत्तं, वलाहकसंयुत्तं, वच्छगोत्तसंयुत्तं व झानसंयुत्तंया दुने सुत्त वा सुत्र मुंकातःगु दु। **सळायतनवग्ग**य् सळायतनसंयुत्तं, वेदनासंयुत्तं, मातुगामसंयुत्तं, जम्बुखादकसंयुत्तं, सामण्डकसंयुत्तं, मोग्गल्लानसंयुत्तं, चित्तसंयुत्तं, गामणिसंयुत्तं, असङ्खतसंयुत्तं व अब्याकतसंयुत्तंया दुने सुत्त वा सुत्र मुंकातःगु दु। **महावग्ग**य् मग्गसंयुत्तं, बोज्झङ्गसंयुत्तं, सतिपट्ठानसंयुत्तं, इन्द्रियसंयुत्तं, सम्मप्पधानसंयुत्तं, बलसंयुत्तं, इद्धिपादसंयुत्तं, अनुरुद्धसंयुत्तं, झानसंयुत्तं, आनापानसंयुत्तं, सोतापत्तिसंयुत्तं, सच्चसंयुत्तंया दुने सुत्त वा सुत्र मुंकातःगु दु। 

## विभाजन
थ्व निकायय् क्वे बियातःगु वग्ग व सुत्त दु -

## लिधंसा

पुचः:बुद्ध धर्म
पुचः:तिपिटक
कोइङ ब्रेस

**कोइङ ब्रेस** नेपाःया पूर्वी भूभागय् सुनुवार जातितयेसं छ्येलातःगु छगु लिपि ख। थ्व लिपिइ निगु कथंया आखः दु।
अङ्गुत्तरनिकाय

**अङ्गुत्तरनिकाय** अर्थ "छपुलिं अप्वइगु संग्रह," वा  भाषान्तरणय् "क्रमिक संग्रह" वा "ल्या उपदेश") छगु बौद्ध ग्रन्थ ख। थ्व  सुत्त पिटकया न्यागु निकायय् प्यंगुगु संग्रह ख। सुत्तपिटक थेरवाद पालि तिपिटकया स्वंगु पिटकय् छगु ख।  थ्व निकायय् बुद्ध व वसपोलया चेलातयेसं व्युगु द्वलंद्व उपदेश मुंकातःगु दु। थ्व उपदेशतयेत झिञ्च्यागु निपात वा सफूलि उकिलि दूगु धम्मया वस्तुतयेगु ल्या कथं बायातःगु दु।

अङ्गुत्तरनिकाय संस्कृतय् आधारित प्रारम्भिक बुद्ध संघय् दूगु सुत्र पिटिकाया *एकोत्तर* *आगम* (छपू उपदेशं ताहाकइगु)नाप मेल नं गुकिया छुं अंश आःतक्क संस्कृतय् लूनि। छगु पूर्ण संस्करण चिनिया अनुवादय् *Zēngyī Ahánjīng* (增一阿含经)या नामं आःतक्क म्वानि; थ्व पाठ महासांघिक वा सर्वस्तवादी पूरालोकनया ख धैगु विश्वास दु। केवन कथं "पालि व सर्वास्तिवादी संस्करणय् यक्व भिन्नता दु, छगुलि दूगु सूत्रया स्वंगु भागय् निगु भाग मेगु संस्करणय् मदु, गुकिलिं क्यनि कि सूत्र पिटकया यक्व भाग लिपाया ईलेतक्क दयावःगु मदु।"  

## मूखँ

अनुवादक भिक्षु बोधिकथं अंगुत्तर निकायय् मनूतेत साधारण रुपय् समुच्चय, तत्त्व व इन्द्रियतेगु मुनाअ स्वया नं सुख व दुःखं मुक्त जुइगु दुनुगल निसेंया मालेज्याय् जुयाच्वंम्ह जीवित अनुभवया वास्तविक केन्द्रया रुपय् ब्वयातःगु दु। ( संयुत्त निकायया म्हसीका पाखें)

### समानान्तर
अंगुत्तर निकाय थी-थी संस्कृत भासय् च्वयातःगु प्रारम्भिक बौद्ध संघया सूत्रपिटकय् दूगु  ("छगू प्रवचनं वृद्धि जुइगु आगम") नाप ज्वः लाः, गुकिया थौंया ईलय् छुं अंश जक म्वानाच्वंगु दु। छगू पूर्ण संस्करण चिनियाँ भाय्हिला *जेन्ग्यी अहान्जिङ* (增一阿含經) नामं म्वानाच्वंगु दु; थ्व महासाङ्घिक वा सर्वस्तिवाद संघया संस्करणं वःगु खने दु। केओनया कथं, "पालि व सर्वास्तिवादिन संस्करणया दथुइ यक्व विषमता दु, छगू संकलनय् स्व ब्वय् निब्व स्वया अप्व सूत्र लुयावःगु दु तर मेगु संकलनय् मदु, गुकिलिं सूत्र पिटकया थ्व ब्वः लिपांगु ई तक्क गठन मजूगु सुझाव बी।"

## विभाजन
थ्व निकायया निपात थ्व कथं दु :
*एककनिपातपाळि 
*दुकनिपातपाळि
*तिकनिपातपाळि 
*चतुक्कनिपातपाळि
*पञ्चकनिपातपाळि
*छक्कनिपातपाळि
*सत्तकनिपातपाळि
*अट्ठकादिनिपातपाळि
*नवकनिपातपाळि
*दसकनिपातपाळि
*एकादसकनिपातपाळि

## स्वयादिसँ
* बौद्ध ग्रन्थ
* दीघनिकाय
* खुद्दकनिकाय
* मज्झिमनिकाय
* संयुत्तनिकाय

## लिधंसा



## पिनेया स्वापू
*पाली, अंग्रेजी व सिंहलीइ अङ्गुत्तरनिकाय (metta.lk)
*अंग्रेजी अनुवाद अङ्गुत्तरनिकाय (accesstoinsight.org

## भाय्‌हिला
* *The Book of the Gradual Sayings* , tr F. L. Woodward &amp; E. M. Hare, 1932-6, 5 volumes, Pali Text Society, Bristol
* न्हापांगु  3 निपातया अनुवाद  ERJ गूणेरत्ने, श्रीलंका, c1913
* 4गु निपात अनुवाद  A.D. जयसुन्दरे, लन्दन, 1925
* संकलन सम्पादन व भाय्‌हिला न्यानापूनिक, बौद्ध प्रकाशन सोसायटी, क्यान्डी, श्रीलंका, परिवर्धन व विलोपन नापं संशोधित, बोधिद्वारा *Numerical Discourses of the Buddha* या रुपय् Altamira प्रेस, अक्सफोर्ड / न्यूयर्क / Lanham, मेरील्याण्ड / वालनट क्रीक, क्यालिफोर्निया, 1999
दिं

**दिं** धयागु २४ घण्टा यागु ई खः। शास्त्रय् दिंयात ५गु कालय् बायातःगु दु-
* प्रातः: प्रथम ३ मुहूर्त्त
* पूर्वाह्न : प्रातः धुंकाया ३ मुहूर्त्त
* मध्याह्न: पूर्वाह्न धुंकाया ३ मुहूर्त्त
* अपराह्न: मध्याह्न धुंकाया ३ मुहूर्त्त
* सायं: शेष ३ मुहूर्त्त। 

ब्राह्म मुहूर्त्त: रात्रीया अन्तिम २दण्ड
* १ दिं = १ अहोरात्र = १ न्हि + १ चा
*१ न्हि = १ चा = ४ प्रहर = ४ याम = १५ मुहूर्त्त
*१ मुहूर्त्त = २ दण्ड = ४८ मिनट

७गु दिं जाना छ वाः दयेकी। 

## स्वयादिसँ
* दँ
* ई

पुचः:ई
मिन्हि

**मिन्हि**  धयागु वाःया निगूगु न्हि खः ।

## नां
थ्व न्हिया नां **[[मिला]]** या नामं दूगु खः ।

पुचः:वाःया न्हि
सनिल

न्हिने व बहनि दथुया ईयात सनिल धाइ। थ्व सुर्द्यः कुलांया लिक्क लाःबलय् न्ह्यथनि अले सूर्द्यः कुलां कुहांवनेधुंका बहनिया प्रहर नापं क्वचाइ। 

## खगोल
अप्टिकल खगोलशास्त्रया निंतिं म्हो अनुकूल जः दइगु अवस्था जूसां नं सूर्द्यःया लिक्क चाहिलिगु वस्तुयात स्वयेत सनिलया ई छ्यलेछिं। सनिलय् (व सुथय्) निम्न ग्रह शुक्र व बुध स्वयेगु निंतिं दकले बांलाःगु ई ख।  थ्व तःहाःनगु मालेत/स्वयेत छगू लोकंह्वाःगु ई ख, छाय् धाःसा थन्याःगु  तःहाःनगु सूर्द्यःया लिक्क वयेवं इमिगु न्हिपं अप्व ताहाकः व चकंकः खनेदइ।  सनिल (व सुथय्) पृथ्वीया कक्षय् चाहिलिगु पृथ्वीया लिक्कया क्षुद्रग्रह मालेगु निंतिं छ्यलिगु या।  मध्य अक्षांशय्, इक्विनक्स ईया नापं वसन्त ऋतुया सनिल ―अर्थात उत्तरी गोलार्धय् मार्च व भूमध्य रेखाया दक्षिणय् सेप्टेम्बर थथे स्वयेत अनुकूल जुइ।  

## स्वयादिसँ
* दिं
* सूर्द्यः
* कुलां

## लिधंसा

पुचः:दिं
ज्वःचिनेगु

ज्वःचिनेगु (यौन स्वापू) धयागु यौन अङ्गतेगु स्वापू खः। थ्व आपातं मचा बुइकेतः याइ तर न्ह्यैपुकेतःनं याइ।
थुकेया हुनिं हे इरोतिक मतिना खः। 

पुचः:जीवविज्ञान
पुचः:यचा
स्वयम्भूस्तोत्रम्

**स्वयम्भूस्तोत्रम्** छगू संस्कृत स्तोत्र ख। थ्व स्तोत्रयात बज्रयानया नेवाः बुद्ध धर्मय् छ्यलिगु या। 

## स्वयादिसँ
* बुद्ध धर्म

## पिनेया स्वापू
* स्वयम्भूस्तोत्रम्

पुचः:बुद्ध धर्म
स्वयम्भूपुराण

**स्वयम्भूपुराण** बुद्ध धर्मया बज्रयान सम्प्रदायया संस्कृतय् च्वयातःगु छगू ग्रन्थ ख। थ्व पुराणय् स्वनिगःया उत्त्पतिया बारेय् बाखं च्वयातःगु दु।

## विभाजन
थ्व पुराणयात झिगु अध्यायय् बायातःगु दु। थ्व अध्याय थ्व कथं दु-
* प्रथम अध्यायः
* द्वितीय अध्यायः
* तृतीय अध्यायः
* चतुर्थ अध्यायः
* पञ्चम अध्यायः
* षष्ठम अध्यायः
* सप्तम अध्यायः
* अष्टम अध्यायः
* नवम अध्यायः
* दशम अध्यायः 

## स्वयादिसँ
* बुद्ध धर्म

## पिनेया स्वापू
* स्वयम्भू पुराण

पुचः:बुद्ध धर्म
डल पुखु

**डल पुखु**  श्रीनगर, कश्मीरय् दूगु छगू नांजाःगु पुखु ख। १८ किलोमिटर क्षेत्रय् दयाच्वंगु थ्व पुखुइत स्वखेंर गुंतयेसं घेरेयानातःगु   दु। थ्व जम्मू-कश्मीरया निगुगु दकले तःधंगु पुखु ख।  थुकिलि झ्वालातयेसं ला लः व हे व नापं कश्मीर स्वनिगःया थी-थी झ्वाला वया थन स्वा वइ। थुकिया प्यंगु मू जलाशय गगरीबल, लोकुट डल, बोड डल व नागिन ख। लोकुट डलया दथुइ रूपलंक द्वीप स्थित दु व बोड डल जलधाराया दथुइ  सोनालंक द्वीप ला। भारतया दकले बाँलाःगु पुखुलि थुकिया नां कायेगु या। नापं हे दूगु मुगल क्यबं डल पुखुया हिसी अतुलनीय खनेदु। पर्यटक जम्मू-कश्मीर वइगु व डल पुखु मस्वइगु आपालं मजु।

डल पुखुया मू आकर्षणया थाय् थनया शिकारे वा हाउसबोट ख। पर्यटकत थ्व हाउसबोटय् च्वना पुखुया आनन्द कायेगु या। नेहरू पार्क, कानुटुर खाना, चारचीनारी आदि द्वीपत व हज़रत बल चाहिवनिगु थ्व हे शिकारय् यायेछिं। थ्व नापं पसः नं शिकारय् हे दयाच्वनि व शिकारेय् च्वना थी-थी सामान न्याये नं छिं।  थी-थी कथंया स्वामांतयेसं पुखुया सुन्दरतायात तच्व्येकूगु दु। पलेस्वां, लखे बाहा वइच्वनिगु कुमुदनीं पुखुया हिसीयात झन बांलाकु। पर्यटकतयेगु निंतिं थी-थी कथंया न्ह्याइपुइकेगु साधन दसु कायाकिंग, केनोइंग, लखे सर्फिंग यायेगु व ऐंगलिंग (न्या लायेगु) थन दयाच्वंगु दु। डल पुखुलि पर्यटन बाहेक मुख्य रूपं न्या लाइगु ज्या जुइ।      

**आवागमन** -  डल पुखु थ्यनेत वायुयान द्वारा श्रीनगर जिल्लां २५ किमि तापाक्क दूगु बडगाम जिल्लाय् स्थित एयरपोर्टय् थ्यनेफै। नापंया  रेल सेवा जम्मूइ ला व अनया नेशनल हाईवे एनएच1ए कश्मीर स्वनिगलय् भारतया मेमेगु भागं स्वा। थ्व पहाड़ी लागाय् थ्यनेत झि निसें झिन्निगु घौ तक्क मालिफु। थ्व यात्रा बिले पर्यटकतयेसं थनया नांजाःगु जवाहर गुफायात स्वयेछिं। 

## किपा ब्व


 
File:Dal Lake.jpg
File:Kashmir Dal lake boat.jpg
File:Srinagar265.jpg


## लिधंसा


पुचः:जम्मु व कश्मिरया पुखु
पुचः:भारतया पुखु
पुचः:पुखु
बैकुण्ठप्रसाद लाकौल

बैकुण्ठप्रसाद लाकौल नेपालभाषाया आधुनिक कालया च्वमि ख। 

## कृति
वय्कःया कृति थ्व कथं दु 
* थुलिंचा
* कं-स्वां
* नगु व मिला
* ह्वंगः

## लिधंसा

पुचः:नेपालभाषा सहित्य
मोतिलक्ष्मी उपासिका

मोतिलक्ष्मी उपासिका नेपालभाषाया आधुनिक कालया छम्ह च्वमि ख। 

## सफू
वय्‌कःया सफू थ्व कथं दु
* चखुंचिया सर्बय्

## लिधंसा

पुचः:नेपालभाषा सहित्य
ने॰सं॰ ४०

ने॰सं॰ ४० नेपाल संवतया छगू दँ ख। 

## जूगु
* नेपाःगाःया आःतक्क लूगुलि दकले पुलांगु उत्कीर्ण पत्र येँया मञ्जुश्री त्वालय् मञ्जुश्री देगःया द्यःया पादपीठय् जुजु शंकरदेवं च्वयादिगु।

## लिधंसा

पुचः:दिं
नेपालभाषाया प्राचीनकालया सफूतयेगु धलः

नेपालभाषाया प्राचीनकालया सफू थ्व कथं दु -
* हरमेखला
* नारदस्मृति
* अमरकोष
* गोपालराजवंशावली

## चिकित्साशास्त्र
* औषधसर्वस्व वैद्यकम्
* ज्योतिराजकरणयागु नेपालभाषा चिकित्सा
* शावर मन्त्र
* नेपालभाषा चिकित्सा
* माधवनिदान

## न्यायशास्त्र
* नारदसंहिता (न्यायविकासिनी)

## लिधंसा

पुचः:नेपालभाषा साहित्य
इन्दुनाद

इन्दुनाद च्वमि बद्रीमान श्रेष्ठया साहित्यिक नां ख। वय्कलं नेपालभाषाय् फुटकर चिनाखँ च्वयादि। 

## लिधंसा

पुचः:नेपालभाषा सहित्य
फत्तेबहादुर सिंह

**फत्तेबहादुर सिंह** नेपालभाषाया आधुनिक कालयाम्ह छम्ह च्वमि ख।

## कृति
वय्‌कःया कृति थ्व कथं दु 
* वनवासया छगू खँ
* चर्पट मञ्जरिका
* जीएवन खुसि
* ख्युं अयोध्या
* शान्ति सरिता

## लिधंसा

पुचः:नेपालभाषा
गउल्वय्

गउल्वय् धाःगु मनुया मेटाबोलिजम नाप स्वापू दूगु व म्हया थी-थी थासय् (विशेषयाना गालिइ स्याइगु व ह्यांसे च्वनिगु जुइ।

## स्वयादिसँ
* ल्वय्

पुचः:ल्वय्
थिनेगु

छुं वस्तुयात ल्ह्वनेगु ज्यायात थिनेगु धाइ।

## स्वयादिसँ
* थिँभः
* थिँसा

पुचः:ज्या
गलह

गलह धाःगु प्यपा तुति दूगु लखय् च्वनिम्ह छगू प्रकारया प्राणी ख।

## स्वयादिसँ
* जीवशास्त्र

पुचः:जीवशास्त्र
पुचः:प्राणी
गल्लिछि

thumb
गल्लिछि धाःगु खुसि स्वया चिब्याःगु लःया बाहा ख।

## स्वयादिसँ
* खुसि

पुचः:भूगोल
गसा

thumb|गसा
**गसा** धाःगु मनु वा वस्तुतयेत छगू थासं मेगु थाय् यंकिगु कल ख। थुकिदुने मनुतेसं संकेमाःगु बँय् सनिगु (दसु निचाः, स्वचाः, भेलोमोबाइल), पशुं संकिगु (दसु सलं सालिगु बग्गी, बैलगाडी, खिचां सालिगु गसा, स्लेज), मोतरं सालिगु गसा (मोतर साइकल, स्कुतर, त्रक, बस, मोबिलिटी स्कुटर) व रेललंय् जुइगु गसा (रेल, ट्राम व मोनोरेल), खिपतं सालिगु गसा (केबुल कार व लिफ्ट), लखय् सनिगु गसा (लःखः, नाउचा व लखय् दुने वनिगु गसा), लः-बँ गसा (दसु सेक्रु-प्रेलेड गसा, होबरक्राफ्त), फसय् ब्वइगु गसा (फय्‌खः, हेलिकोप्टर, ग्लाइडर आदि) व अन्तरिक्ष यान (अन्तरिक्ष यान, अन्तरिक्ष विमान व प्रक्षेपण यान) आदि दुथ्याः।

## छुं गसा
* अटोमोबाइल
* कार
* बाइसाइकल

पुचः:गसा
गसु

**गसु** धाःगु सामाजिक व्यवहारय् छ्यलिगु पाय्‌छि व्यवहार ख।

## स्वयादिसँ
* समाज

पुचः:समाज
गंकि

जः मबीगु छगू खगोलीय पिण्डया किचः मेगु जः मबीगु पिण्डय् लाःगु अवस्थायात **गंकि** धाइ।

## स्वयादिसँ
* खगोलशास्त्र

पुचः:खगोलशास्त्र
गःतां

गःपःया पिने तइगु वसःया भागयात गःतां धाइ।

## स्वयादिसँ
* वसः 

पुचः:वसः
गःभू

**गःभू** धाःगु मम्प्स भाइरसं मनुइ याइगु छगू प्रकारया ल्वय् ख।

## स्वयादिसँ
* ल्वय्

पुचः:ल्वय्
पुचः:पुनिगु ल्वय्
गलँइँचास्वां

गलँइँचास्वां छगू प्रकारया स्वांमा ख। 

## किपा स्वयादिसँ

File:Verbena obsession cascade pink 163940 02.jpg|गलँइँचास्वां
File:Verbena Obsession Red with Eye 0zz.jpg|ह्यांगु गलँइँचास्वां
File:Verbena californica (California vervain) (28969583753).jpg|गलँइँचास्वां
File:Macroglossum stellatarum07(js).jpg|गलँइँचास्वां


## लिधंसा

## स्वयादिसँ
* स्वां

पुचः:प्राणी
गलः

**गलः** धाःगु छगू प्रकारया ल्वय् ख। थ्व ल्वय् ग्रन्थि नाप स्वापू दूगु ल्वय् ख। थुकिलि थाइरोइद ग्रन्थि हाइपरत्रफी जुइ। थ्व आयोदिन मगाना जुइगु ल्वय् ख। 

## स्वयादिसँ
* ल्वय्

पुचः:ल्वय्
पुचः:मपुनिगु ल्वय्
गःम्वः

**गःम्वः** मनुया पाचन प्रणालीया छगू अंग ख। थ्व अंग म्हुतुया क्वसं व प्वाया च्वसं दइ।

## लिधंसा
* 

## स्वयादिसँ
* एनाटोमी

पुचः:एनाटोमी
गाछेँ

**गाछेँ** धाःगु अस्थायी रुपय् कापः वा फ्याब्रिकं दयेकातःगु बास ख। 

## स्वयादिसँ
* छेँ

पुचः:कापः
गालि

**गालि** धाःगु गालेत छ्यलिगु ज्याभः ख। 

## स्वयादिसँ
* ज्याभः

पुचः:ज्याभः
गिन्निस्वां

**गिन्निस्वां** छगू प्रकारया स्वांमा ख। 

## स्वयादिसँ
* स्वांमा

पुचः:प्राणी
ध्वः

**ध्वः**,सिद्धान्त कथं, हाकः दूगु व ब्या मदूगु छगू आयामिक आकार ख। व्यवहारय् थन्यागु आकार दयेकेमछिं। अतः, हाकः जक्क दानिगु आकारयात ध्वःया रुपय् कायेगु या। ध्वः च्वयेगु ज्यायात "ध्वः सालिगु" धाइ। ध्वः तप्यंक व बेक्वय्‌कः सालेछिं। तप्यंकः सालाःतगु निता ध्वः स्वापूलि वःसा अन्यागु निता ध्वलं कुं दयेकि। छता चकंगु ख्यःयात प्यखें हे थन्यागु कुं दूगु ध्वतेसं कुनातःसाः अन्यागु ख्यःयात पोलिगन (Polygon) धाइ। व्यवहारिक रुपय् छता पोलिगन दयेकेत स्वपु ध्वः मा। स्वपु ध्वः निसें अल्याख तप्यंगु/धःस्वःगु ध्वः जाना थी-थी पोलिगन दयेकेफु। सैद्धानिक रुपय् अल्याखः कुं दूगु पोलिगनं चाकलागु रुप काइ। तप्यंगु ध्वःत जाना दयेकिगु साधारण पोलिगनत थ्व कथं दु-
* स्वकुं (Triangle)
* प्यकुं (Quadrilateral)
* न्याकुं (Pentagon)
* खुकुं  (Hexagon)
* न्हेकुं (Heptagon)
* च्याकुं (Octagon)

## ध्वःया सीका
ध्वःया पहः म्हसीकेत ध्वःयात कार्तेसियन प्लेनय् स्वयेगु या। ध्वःयात थन्यागु प्लेनय् "लिनियर" इक्वेसनय् (*linear* equations) सीकिगु या। द्विआयामिक थन्यागु प्लेनय् पूर्णरुपं धःस्वःगु ध्वः त्वःता मेमेगु ध्वःयात स्लोप इन्तर्सेप्त रुपय्,  थ्व कथं म्हसीके छिं- 
: y = mx + b \,
गनकि:
: *m* ध्वःया लुयच्वंगु पाहा (slope) वा उकिया ग्रेदियन्त,
: *b* ध्वःया y-intercept व
: *x* *y*या छता स्वतन्त्र भेरिएबल (independent variable) फंक्सन ख। अर्थात, *y*  = *f*(*x*).

## स्वयादिसँ
* रेखाशास्त्र

पुचः:गणित
गिसा

**गिसा** छगू प्रकारया ज्याभः ख। छुं चीजयात रुप बीस्वया न्ह्यः थुकिलिं चिं तइगु या।

## स्वयादिसँ
* ज्याभः 

पुचः:ज्याभः
गुँकँय्‌मि

**गुँकँय्‌मि** छगू प्रकारया झंगः ख। 

## स्वयादिसँ
* प्राणी

पुचः:झंगः
पुचः:प्राणी
ग्वालि

**ग्वालि** धाःगु मनुया तुतिया ल्युनेया भाग ख। 

## स्वयादिसँ
* मनुयागु तुति

पुचः:एनाटोमी
गुनकेरा

**गुनकेरा** छगू प्रकारया स्वांमा ख।

## किपा स्वयादिसँ

File:Narcissus Flower 082838.jpg|गुनकेरा बुँचुलि
File:31 105 Snow Plants (145708233).jpeg|गुनकेरा पात
File:DSC 2486 (26846747828).jpg|म्हासु गुनकेरा
File:Daffodils (25108184085).jpg|म्हासु गुनकेरा
File:Narcissus Flower 091616.jpg|तुयु गुनकेरा
File:Shuixian03.JPG|गुनकेरा


## स्वयादिसँ
* प्राणी

पुचः:स्वांमा
पुचः:प्राणी
फकं

**फकं** छगू प्रकारया स्वांमा ख। थुकिया हःयात तरकारी दयेका नइगु याइ। थ्व माया ग्वःयात सकिया रुपय् नयेगु या। 

## किपा स्वयादिसँ

File:Colocasia-Elephant Ear Plant 03.jpg|फकं
File:Colocasia-Elephant Ear plant 02.jpg|फकं
File:Colocasia plant from Kerala 5021.JPG|फकं
File:Colocasia-Elephant Ear plant 05.jpg|फकं
File:Colocasia-Elephant Ear Plant 02.jpg|फकं



## लिधंसा

## स्वयादिसँ
* प्राणी
* वाउँचा

पुचः:वाउँचा
पुचः:स्वांमा
पुचः:प्राणी
लजगा

मनुनं म्वायेत आर्थिक रुपं सक्षम जुइत याइगु ज्यायात लजगा धाइ। थी-थी लजगा थ्व कथं दु-
* चिकित्सा लजगा (डाक्टर, नर्स, फार्मासिस्ट, ल्याब तेक्नेसियन आदि)
* बुँज्या
* जवाज्या
* इन्जिनियरिंग
* बनय्‌ज्या
* लेखाज्या
* कःमिज्या
* सिपाहीं
* कम्प्युतरनाप स्वापू दूगु लजगा

## स्वयादिसँ
* ज्या
* अर्थतन्त्र

पुचः:लजगा
पुचः:समाज
पुचः

**पुचः** धाःगु छुं नं कथंया मनु वा वस्तुया संकलन ख।

## स्वयादिसँ
* समाज

पुचः:पुचः
एला

**एला** छगू स्वांमा ख। थ्व स्वांमा भारत व नेपालय् दइ। थुकिलि छगू कथंया मूसि बुया वइ गुकियात नयेगु याइ। थुकियात छुसाया निंतिं छ्यलीगु या।

## स्वयादिसँ
* प्राणी
* मसला

पुचः:प्राणी
पुचः:स्वांमा
पुचः:मसला
मूसि

**मूसि** धाःगु सिया लः मदयेका नइगु छगू प्रकारया नसा ख। थ्व कथंया नसाय् छ्वरा, दाख, किसमिस, बरां, मधेसी बरां आदि ला। थन्यागु नसा मनुया मू नसा मजुसें सवा पायेकेत नइगु नसा ख। नापं, थ्व नसातयेसं मू नसाय् मगाःगु मेमेगु पौष्टिक तत्त्व नं बीगु या। थ्व नसाया उत्त्पत्ति मेसोपोतामिया वा भूमध्यसागरीय लागाय् जूगु विश्वास दु। मूसिया यक्व प्रकार सिया लः पिकाना वा सियात गंका दयेकातःगु जुइ। दसु, दाख, छ्वरा।  

## थी-थी मूसि
* सूसिमि (काजु)
* बरां
* किसमिस
* दाख
* ख्वःसिं (Walnut)
* मखां (मुखां)

## स्वयादिसँ
* नसा

पुचः:नसा
पुचः:मूसि
ब्वह

**ब्वह** ताःहाकःगु तुति दूगु छता तटीय झंगः ख। थ्व झंगः **Ardeidae** परिवारया दुनेया झंगः ख। थ्व परिवारया ६४ता प्रजाति आःतक्क लूगु दु। थ्व परिवारया दुने निता जेनेरा दु- आर्दिया (*[[Ardea]]*) व एग्रेता (*[[Egretta]]*)। थ्व निता जेनेराय् स्पष्ट भिन्नता मदु व **Ardeidae** परिवारया प्रजातितयेत गुगु जेनेराय् तयेगु धाइगुलि विज्ञतयेगु एकमत मदु। अथे जुसां न्हापा ब्यागु प्रजातिया रुपय् नालातःगु परिवार **Cochlearidae**,बोत-बिल्द हेरोन (boat-billed heron)यात धाःसा Ardeidae परिवारय् दुथ्यागु दु।

## स्वयादिसँ
* झंगः

पुचः:प्राणी
पुचः:झंगः
ज्वलं

**ज्वलं** धाःगु न्ह्यः व ज्वःया दथुया अवस्था ख। 

## स्वयादिसँ
* ज्वः
* न्ह्यः

पुचः:ज्वलं
क्वँय्

thumb
**क्वँय्** प्राणीतय्‌गु म्हया छगू तन्तु ख। 

## मनुया कवंया क्वँय्‌त
*दुगःक्वँय्	
**सर्भाइकल (एटलास  · एक्सिस)  · थोर्‍यासिक  · लम्बर)  · स्याक्रम  · कक्सिक्स्
*नुगःपाया क्वँय्	
** स्टर्नम   
**मनुया बपि
* छ्यं	
**अक्सिपिटल क्वें  · परायटल क्वें  · फ्रन्टल क्वें  · टेम्पोरल क्वें  · स्फेनोइड क्वें  · एथ्मोइड क्वें
* ख्वा क्वँय्	
** नासल क्वें  · म्याक्जिल्ला  · ल्याकृमल क्वें  · जाइगोम्याटिक क्वें  · प्यालाटाइन क्वें  · इन्फेरियर नासल कोन्का  · भोमर क्वें  · म्यान्डिबल  · हायोइड क्वें
* ल्हा क्वँय्
**क्ल्याभिकल  · स्क्यापुला  · ह्युमेरस  · अल्ना  · रेडियस क्वें  · कार्पस  · मेटाकार्पस  · फ्यालेञ्जेस
**कार्पस (स्क्याफोइड क्वें  · ल्युनेट क्वें  · ट्राइक्वेट्रल क्वें  · पिसिफर्म क्वें  · ट्र्यापेजियम क्वें  · ट्र्यापेजोइड क्वें  · क्यापिटेट क्वें  · ह्यामेट क्वें)
**फ्यालेञ्जेस	 (प्रोक्जिमल फ्यालेन्जेस्  · ईन्टरमिडियट फ्यालेन्जेस्  · डिस्टल फ्यालेन्जेस्)
* तुति
**पेल्भिस  · फीमर  · पटेल्ला  · फिबुला  · टिबिया  · टार्सस् क्वें  · मेटाटार्सस् क्वें  · फ्याजेञ्जेस  · अस्सिकल्स
** पेल्भिस (इलियम क्वें  · इशियम क्वें  · प्युबिस क्वें)
** टार्सस् क्वें (क्याल्केनियस  · ट्यालस क्वें  · न्याभिकुलर क्वें  · क्युनेइफोर्म क्वें  · क्युबोइड क्वें)
** फ्यालेञ्जेस (प्रोक्जिमल फ्यालेन्जेस्  · ईन्टरमिडियट फ्यालेन्जेस्  · डिस्टल फ्यालेन्जेस्)
* अस्सिकल्स (म्यालियस  · इन्कस  · स्टेपिज्)

## स्वयादिसँ
* प्राणी

पुचः:एनाटोमी
लःगय्ँ‌रा

**लःगय्ँ‌रा** छगू प्रकारया प्राणी ख।

## लिधंसा

## स्वयादिसँ
* प्राणी

पुचः:प्राणी
क्वः

**क्वः** झंगःया छताजि ख। थ्व ताजिया झंगःत कोर्भस कोर्भस बाय् कोर्भिडे माचाछिइ दुथ्याः। क्वः दुथ्याःगु कोर्भस माचाछिइ मध्यम निसें तःधंगु आकारया पासेरिन अर्दरया झंगःया छझ्वः जीनस दुथ्याः। थुकी सामान्यतया क्वः, रेभन व रुक धकाः म्हस्यूगु प्रजाति दुथ्याः। युरोपय् सामान्यतया खनेदइगु प्रजातित क्यारियन क्वः, हुड क्वः, साधारन क्वः व रुक ख।

थ्व जीनसया ४६ति दुजः दक्षिण अमेरिकायात त्वताः फुक्क समशीतोष्ण महाद्वीपय् व यक्व टापुइ खनेदु। कोर्भस जीनस कोर्भिदे माचाछिया प्रजातिया स्वब्वय् छब्व ख। अष्ट्रेलियाय् दूगु कोर्भिद जातिं एसियाया दुजःत दयावःगु खनेदु। 

## प्रजाति
* *Corvus (C.) albus* – – पाइड क्वः (मध्य अफ्रिकी तटं दक्षिणी अफ्रिका तक)
* *C. bennetti* – चिधिकःम्ह क्वः (अष्ट्रेलिया)
* *C. brachyrhynchos* – अमेरिकन क्वः (संयुक्त राज्य अमेरिका, दक्षिणी क्यानाडा, उत्तरी मेक्सिको)
* *C. capensis* – *केप क्रो* वा केप रुक (पूर्वी व दक्षिणी अफ्रिका)
* *C. celebensis* – सुलावेसी क्वः (सुलावेसी, इन्डोनेसिया)
* *C. cornix* – हुडेड क्वः (उत्तरी व पूर्वी युरोप व उत्तरी अफ्रिका व मध्यपूर्व)
* *C. corone* – केरियन क्वः (युरोप व पूर्वी एसिया)
**C. culminatus* – भारतीय गुं क्वः (दक्षिण एसिया)
* *C. edithae* – सोमाली क्वः वा बामला क्वः (पूर्वी अफ्रिका)
* *C. enca* – सुन्दा क्वः (मलेशिया, बोर्नियो, इन्डोनेसिया)
* *C. florensis* – फ्लोरेस क्वः (फ्लोरेस टापु)
* *C. fuscicapillus* – सियुगु छ्यं दुम्ह क्वः (न्यू गिनी)
* *C. hawaiiensis* (न्हापा *C. tropicus*) – हवाईया क्वः (हवाई)
* *C. imparatus* – तमौलिपास क्वः (उत्तरपूर्वी मेक्सिको व दक्षिणी टेक्सास)
* *C. insularis* – बिस्मार्क क्वः (बिस्मार्क द्वीपसमूह, पपुवा न्यूगिनी)
* *C. jamaicensis* – जमैकन क्वः (जमैका)
* *C. kubaryi* – मरियाना क्वः वा आगा (गुआम, रोटा)
* *C. leucognaphalus* – तुयुगु गःपः दुम्ह क्वः (हेइटी, डोमोनिकी गणराज्य, प्यूर्टो रिको)
**C. levaillantii* – पूर्वी गुं क्वः (भारत, बर्मा)
* *C. macrorhynchos* – तःधंगु च्वका दुम्ह क्वः (पूर्वी एसिया)
* *C. meeki* – बौगेनभिल क्वः वा सोलोमन आइल्याण्ड्स क्वः (पपुवा न्यू गिनी, उत्तरी सोलोमन आइल्याण्ड्स)
* *C. moneduloides* – न्यू क्यालेडोनियन क्वः (न्यू क्यालेडोनिया, लोयल्टी आइल्याण्ड्स)
* *C. nasicus* – क्युबाया क्वः (क्युबा, इस्ला दे ला युभेन्टुड, ग्रान्ड काइकोस टापु)
* *C. orru* – तरेसियन क्वः वा अष्ट्रेलियन क्वः (अस्ट्रेलिया, न्यू गिनी व लिक्कया टापुत)
* *C. ossifragus* – न्या क्वः (दक्षिणपूर्वी संयुक्त राज्य अमेरिका तट)
* *C. palmarum* – पाम क्वः (क्यूबा, ​​हेइटी, डोमोनिकी गणराज्य)
* *C.* *pusillus* – पलावान क्वः (फिलिपिन्स)
* *C. samarensis* – समर क्वः (फिलिपिन्स)
* *C. sierramadrensis* – सिएरा माद्रे क्वः (फिलिपिन्स)
* *C. sinaloae* – सिनालोआ क्वः (सोनोरा निसें कोलिमा तक प्रशान्त तट)
* *C. splendens* – छेँक्वः बाय् हाउस क्रो बाय् भारतीय छेँ क्वः (दक्षिण एसिया, मध्यपूर्व, पूर्वी अफ्रीका)
* *C. torquatus* – गःपतय् पत्ति दुम्ह क्वः (पूर्वी चीन, दक्षिण भियतनामय्)
* *C. tristis* – भुयूम्ह क्वः बाय् प्वंगु ख्वाः दुम्ह क्वः (Bare-faced crow) (न्यू गिनी व जःलाखःलाया टापुत)
* *C. typicus* – पाइपिंग क्वः बाय् सेलेबेस पाइड क्वः (सुलावेसी, मुना, बुतुङ)
* *C. unicolor* – बंगाई क्वः (बंगई द्वीप)
* *C. validus* – ताहाकःगु त्वाः दुम्ह क्वः (उत्तरी मोलुकास)
* *C. violaceus* – बैजनी क्वः (सेराम, इन्डोनेसिया)
* *C. woodfordi* – तुयुगु त्वाः दुम्ह क्वः बाय् सोलोमन आइल्याण्डया क्वः (सोलोमन आइल्याण्ड्स)

## स्वयादिसँ
* झंगः

पुचः:झंगः
पुचः:प्राणी
सिनागः

alt=गुं|thumb|गुं
**सिनागः बाय् गुँ** धयागु सिमायागु घना रुपं दयाच्वंगु छगू विशेष कथंया वातावरण प्रणाली खः। हलिमय् गुँया सलंसः परिभाषा छ्येलिगु या, गुकिलि सिमा घनत्व, सिमा जाः, बँया छ्येला, वैधानिक स्थिति, व पारिस्थितिक ज्या थें न्याःगु कारकत दुथ्याकातःगु दु। संयुक्त राष्ट्रया नसा व बुँज्या संगठन (एफएओ) नं गुँयात थुकथं परिभाषित याःगु दु, "५ मिटर स्वया अप्व सिमा दूगु ०.५ हेक्टर स्वया अप्व थासय् लाःगु व १० प्रतिशत स्वया अप्व क्यानपी दूगु बँ, वा सिमातेसं थ्व लाकांसि (threshold) थमंतुं थ्यंकेत सक्षम जुइ। थुकी मुख्यतः बुँज्या वा शहरी छ्यलाबुलाय् दुगु जग्गा दुमथ्याकू।" थ्व परिभाषा छ्येला विश्वव्यापी गुँ स्रोत मूल्यांकन २०२०(Global Forest Resources Assessment 2020)या शोध कथं हलिमय् गुँ ४.०६ अर्ब हेक्टर (१०.० अरब एकड; ४०.६ मिलियन वर्ग किलोमिटर; १५.७ मिलियन वर्ग माइल) वा हलिंया भूभागया करिब ३१ प्रतिशत दु।

क्षेत्रफलया ल्याखं कथं गुँ पृथ्वीया दकलय् तःधंगु तेरेस्तियल इकोसिस्तम ख। नापं, थ्व इकोसिस्तम हलिंन्यंकं खने दु। ४५ प्रतिशत गुँ भूमि उष्णकटिबंधीय अक्षांशय् ला। गुँया मेगु दकलय् तःधंगु हिस्सा सबआर्कटिक जलवायुइ खनेदु, वयां लिपा समशीतोष्ण, व उपोष्णकटिबंधीय क्षेत्रय् खनेदु। 

पृथ्वीया बायोस्फीयरया सकल प्राथमिक उत्पादनया ७५% गुँइ दु, व पृथ्वीया वनस्पति बायोमासया ८०% दु। उष्णकटिबंधीय गुँतेसं दँय्-दछि २१.९ गिगाटन बायोमास, समशीतोष्ण गुँतेसं ८.१ व बोरियल गुँतेसं २.६ गिगातन  बायोमास पिकाइगु अनुमान दु। 

## स्वयादिसँ
* भूगोल
* अमेजन वा-गुँ

## लिधंसा

पुचः:भूगोल
पासा

पासा धाःगु मनुया समकक्षी विचा बियेकाये याइम्ह मनु ख।

## स्वयादिसँ
* मनु

पुचः:मनु
सन् १

ईस्वी १ ( I ) वा १ ई. वा सन् १ शनिवाः वा आइतबारनिसें न्ह्याइगु साधारण दँ खः। प्रोलेप्टिक जुलियन पात्रो कथं शनिवाःनिसें न्ह्याइगु साधारण दँ खःसा प्रोलेप्टिक ग्रेगोरियन पात्रो कथं सोमबार निसें न्ह्याइगु साधारण दँ खः। थ्व एनो डोमिनी (ई.) क्रिश्चियन पात्रोया युग दँ ख व १गु शताब्दी व १गु सहस्राब्दी क्रिश्चियन युग (ई.)या १गु दँ ख।

## घटना
### थाय् कथं
#### रोमन साम्राज्य
* टाइबेरियस , सम्राट अगस्टसया आदेशय् , जर्मनियाय् विद्रोहयात क्वचायेकल (ई. १– ५ )। 
#### एसिया
* कन्फ्युसियसयात वयागु न्हापांगु राजकीय उपाधि ( मृत्यु लिपाया नां ) बाओचेङ क्वान नि गोङ बिल। 
 
## बुपिं
* सेक्स्टस अफ्रानियस बुरस , रोमन प्रेटोरियन प्रिफेक्ट (मृत्यु ई. ६२ )
* इजातेस द्वितीय , अडियाबेनेया जुजु (मृत्यु ई. ५४ )
* सेनेका, रोमन स्टोइक दार्शनिकया जन्म कोर्डोबा (मृत्यु ई. ६५ ) य् जुल।

## मदूपिं
* अमानिशाखेतो , कुश ( नूबिया)या रानी

पुचः:दँ
२

**२** छगू ल्याआखः ख।

## स्वयादिसँ
* ल्याआखः

पुचः:ल्याआखः
ताल्ला

**गृष्म** वा **ताल्ला** छगु ऋतु ख। थ्व ऋतुइ ताहान्वइ।

## खँग्वःयागु उत्पत्ति व छ्येलेज्या
### उत्पत्ति व विकास
थ्व खँग्वयागु छ्येलेज्या दक्ले न्ह्य संस्कृतय् जुगु ख। लिपा थ्व खँग्वयागु तत्सम खँग्वया रुपे यक्व भासे, यक्व कथं छ्येलेज्या जुल। 
### छ्येलेज्या
थ्व खँग्वयागु छ्येलेज्या संस्कृतय् व संस्कृत नाप स्वापू दुगु व संस्कृत नं बुया वगु भाषे जुगु खने दु। 

## ताल्लाया नखः
* ताल्ला दिसि

## स्वया दिसँ
*ऋतु

पुचः:ऋतु
कर्नाटकया लोकसभा सदस्य

### [[१४गु लोकसभा]]या सदस्य
 क्षेत्रचयनित सांसददल
1. बीदर (SC)रामचंद्र वीरप्पाभाजपा
2. गुलबर्गाइकबाल अहमद सर्दगीकांग्रेस
3. रायचूरए वेंकटेश नाइककांग्रेस
4. कोप्पलके वीरूपक्षप्पाकांग्रेस
5. बेल्लारीजी करुणाकर रेड्डीभाजपा
6. दावनगेरजी एम सिद्देश्वराभाजपा
7. चित्रदुर्गएन वाई हनुमंथप्पाकांग्रेस
8. तुमकुरएस मल्लिकार्जुनैयाभाजपा
9. चिकबलपुरआर एल जालप्पाकांग्रेस
10. कोलार (SC)के एच मुनियप्पाकांग्रेस
11. कनकपुरातेजस्विनी श्रीरमेशकांग्रेस
12. बैंगलोरएच टी संगलीनाभाजपा
13. दक्षिण बैंगलोरअनंत कुमारभाजपा
14. मांड्याएम एच अम्बरीशकांग्रेस
15. चामराजनगर (SC)एम शिवन्नाजनता दल सेक्यूलर
16. मैसूरसी एच विजयशेखरभाजपा
17. मैंगलोरडी वी सदानंद गौड़ाभाजपा
18. उडुपीमनोरमा माधवराजभाजपा
19. हासनएच डी देवगौड़ाजनता दल सेक्यूलर
20. चिकमंगलूरडी सी श्रीकांतप्पाभाजपा
21. शिमोगाएस बंगरप्पासपा
22. कनाराअनंतकुमार हेगड़ेभाजपा
23. धारवाड़ दक्षिणकुन्नुर मंजुनाथ चनप्पाभाजपा
24. धारवाड़ उत्तरप्रहलाद जोशीभाजपा
25. बेलगाँवसुरेश अंगड़ीभाजपा
26. चिक्कोड़ी (SC)रमेश जिगाजिंगीभाजपा
27. बगलकोटपर्वतगौड़ा गड़ीगौड़भाजपा
28. बीजापुरबासगुंडा पाटिलभाजपा

पुचः: कर्नाटक
हिमाचल प्रदेशया मुख्यमन्त्रीतयेगु धलः

हिमाचल प्रदेशया मुख्यमन्त्रीतयेगु धलः

## स्वयादिसँ
* भारतया प्रधानमन्त्री

पुचः:हिमाचल प्रदेश

पुचः:हिमाचल प्रदेश
प्रतिभा राय

**प्रतिभा राय** नांजाम्ह उडिया बाखँमि व उपन्यासकार ख। वय्‌कः उडिशाया जगतसिंहपुर जिल्लाया बालिकुदाय् २१ ज्यानुवरी सन् १९४३स बूगु ख।
ज्ञानपीठ सिरपां सम्मानित वय्‌कः ४म्हम उडिया व सकल देय्‌या ७म्हम मिसा च्वमि ख।
सन् १९७४स वय्‌कःया न्हापांगु उपन्यास 'बर्षा, बसन्त ओ बैशाख' पिथन ।
वय्‌कःया याज्ञसेनी (१९८५) सफूया निंतिं सन् १९९०स शारला सिरपा व सन् १९९१स मूर्त्तीदेबी सिरपा त्याइम्ह न्हापांम्ह मिसा जुयादिल। वय्‌कःया ज्या न्हेगु भाषाय् भाय्‌हिला जुइ धुंकुगु दु।

ब्वंकुथिया ब्वंकमिया कथं आर्थिक जीवन न्ह्यथनादिम्ह रायजुं सन् १९९८स प्राध्यापक जुयादिल। उडिशा सरकारया स्वेच्छाकृत अवसर ग्रहण याना ओडिशा लोक सेवा आयोग (ओपिएससि)या सदस्य जुयादिल।

## कृति
वय्‌कःया २०गु उपन्यास, २४गु चिपुगु बाखँमुना, १०गु भ्रमण संस्मरण, २गु चिनाखँमुना व यक्व च्वसु दु।

### उपन्यास

* बर्षा बसन्त बैशाख, १९७४ 
* अरण्य़, १९७७
* निषिद्ध पृथिबी, १९७८
* परिचय़, १९७९ 
* अपरिचिता, १९७९
* पूण्य़तोय़ा, १९७९
* मेघमेदुर, १९८०
* आशाबरी, १९८०
* अय़मारम्भ, १९८१
* निळतृष्णा, १९८१
* समुद्रर स्वर, १९८२
* शिळापद्म 
* याज्ञसेनी, १९८४ 
*देहातीत, १९८६
* उत्तरमार्ग, १९८८
* आदिभूमि
* महामोह, १९९८
* मग्नमाटि, २००४

### बाखँ

* सामान्य़ कथन, १९७८
* गङ्गशिउळि, १९७९
* असमाप्त, १९८०
* ऐकतान, १९८१
* अनाबना, १९८३
* हातबाक्स, १९८३
* घास ओ आकाश 
* चन्द्रभागा ओ चन्द्रकळा, १९८४
* श्रेष्ठ गळ्प, १९८४
* अब्य़क्त, १९८६
* इतिबृति, १९८७ 
* हरितपत्र, १९८९
* पृथक इश्वर, १९९१
* भगबानर देश, १९९१
* मनुष्य़ स्वर, १९९२
* स्वनिर्बाचित श्रेष्ठ गळ्प, १९९४
* षष्ठसती, १९९६
* मोक्ष, १९९६
* उल्लंघन, १९९८
* निबेदनमिदम, २०००
* गान्धी, २००२
* झोटि पका कान्त, २००६

### भ्रमण बाखँ
* मैत्री पादपर शाखा प्रशाखा (रुस), १९९०
* दूर द्विबिध (इङ्गल्यान्द, फ्रान्स), १९९९ 
* अपराधिर स्वेद (अष्ट्रेलिआ), २०००

## सिरपा व सम्मान
* ज्ञानपीठ (२०११)
* पद्मश्री (२००७)
* केन्द्र साहित्य एकाडेमी सिरपा (२०००, उल्लङ्घन)
* मूर्त्तीदेबी सम्मान (१९९१, याज्ञसेनी)
* सारळा पुरस्कार (१९९०, याज्ञसेनी)
* ओड़िशा साहित्य़ एकाडेमी (१९८५, शिळापद्म)

## लिधंसा

## पिनेया स्वापू
*Prof. (Smt.) Pratibha Ray receives Padma Shri award in 2007 for Literature and Education, Orissa

पुचः:उडिया साहित्यकार
पुचः:सन् १९४३य् बूगु
पुचः:केन्द्र साहित्य एकाडेमी सिरपा त्यामि
सारला दास

शूद्रमुनि **सारळा दास** ओडिया भाषाया महान साधक ख व पुलां ओडिया भाषाया तःधंम्ह धार्मिक साहित्यकार ख। वय्‌कः ओड़िशाया जगतसिंहपुर जिल्लाया "कनकबती पाटणा"य् बूगु ख। वय्‌कःया न्हापांगु नां "सिद्धेश्वर परिड़ा" ख। तर, लिपा सारला ठाकुराणीया नां कया "सारळा दास" नां जुवन।

१५गु शताव्दीइ वय्‌कलं दकले न्ह्यः ओडियातयेगु ओडिया भासय् साहित्य रचना यानादिल।

सारला दासं मूल महाभारतया भाव कया यक्व पुलांगु झाका व बाखँ च्वया समृद्ध व मौलिक कथं च्वयादिसं।

## कृति
* महाभारत
* चण्डीपुराण
* बिलङ्का रामाय़ण
### महाभारत
महाभारतया १८गु पर्वया वर्णन यानादिल।
* आदिपर्ब
* सभापर्ब
* बनपर्ब
* बिराट पर्ब
* उदय़ पर्ब
* भीष्म पर्ब
* द्रोण पर्ब
* कन्न पर्ब
* लय़ पर्ब`
* शुर्त्तिका पर्ब
* स्त्री पर्ब
* शान्ति पर्ब
* अनुशासनिक पर्ब
* आश्रमबासिका प्रब
* महाप्रस्थानिक पर्ब
* अश्वमेध पर्ब
* मौसळ पर्ब
* स्वर्गारोहण पर्ब

## स्वयादिसँ
* सारला सिरपा

## लिधंसा

पुचः:ओडिया साहित्य
जगन्नाथ

**जगन्नाथ** हिन्दू धर्म कथं छम्ह द्यः ख। थ्व द्यः बुद्ध धर्मया द्यः नं जुइफूगु यक्व विज्ञतेगु धापू दु। ओडिशाया पुरीइ थ्व द्यःया तःधंगु देगः दु। जगन्नाथया शाब्दिक अर्थ जगतया नाथ ख। 

## जगन्नाथया १६गु कला
जगन्नाथया भक्ततेसं जन्गन्नाथया १६गु कला दूगु धैगु विश्वास तैगु या-
*प्रथम कला- निवृत्ति : संसारया संसारिकतारं मुक्त यायेगु कला ।
*द्वितीय़ कला- प्रतिष्ठा : सतमार्गय् यश आर्जन यायेगु कला ।
*तृतीय़ कला- विद्या : निःस्वार्थ भावं जनहितकर बिस्तार यायेगु कला ।
*चतुर्थ कला- शान्ति : मन व मस्तिष्क दथुइ समन्वय तया चित्त थासय् लाकिगु कला ।
*पञ्चम कला- इन्धिका : थःगु अन्तःशक्ति संग्रह यायेगु कला ।
*षष्ठ कला- दीपिका: शक्तिया सत व उपयुक्त प्रयोग यायेगु कला।
*सप्तम कला- रेचिका : थःगु दुष्ट प्रवृत्तियात म्हसीका, उकियात स्वीकार याना परित्य़ाग यायेगु कला।
*अष्टम कला- मोचिका : माया-मोहं मुक्त जुइगु कला।
*नबम कला- परा : न्हूगु दिशा अङ्कन व भिन्न अमृत लक्ष स्थापन यायेगु कला।
*दशम कला- सूक्ष्म : सत सूक्षगत विचार यायेगु कला।
*एकादश कला- सुक्ष्म अमृत :अमृततुल्य कथा प्रय़ोग तथा अमृत विस्तरणया कला ।
*द्वादश कला- ज्ञान : पाय्‌छि व मखूगु दथुइ भेद थुइकिगु व थुइकेगु कला।
*त्रय़ोदश कला- ज्ञान अमृत : ज्ञान अर्जन याना उकिया अमृतपान याइगु कला।
*चतुर्द्दश कला - अप्य़ाय़िनी : थःगु कर्मद्वारा समाज कल्य़ाण यायेगु कला।
*पञ्चदश कला- ब्य़ापिनी : सत्ययात सर्वव्यापी याइगु कला।
*षोड़श कला - ब्य़ोमरूपा : आकाश परि थह् बिराट व्यक्तित्त्वय् समस्त समाहित यायेगु कळा। 

## श्री जगन्नाथङ्क द्वादश यात्रा
थ्व द्यःया परम्परा कथं थ्व द्यःया १२गु यात्रा दु-
# चन्दन यात्रा: बैशाख शुक्ळ तृतीया (अक्षय़ तृतीय़ा): गन्धलेपन यात्रा
# स्नान पूर्णिमा: ज्य़ेष्ठ शुक्ळ पूर्णिमा: श्रीजगन्नाथङ्क बुंदि
# रथयात्रा: आषाढ शुक्ल द्वितिया
# हरिशयन एकादशी: आषाढ शुक्ळ एकादशी: बाहुड़ा एकादशी ।
# कर्कट संक्रान्ति: श्रावण कृष्ण द्वितिया: दक्षिणायन यात्रा
# पार्श्ॱपरिवर्तन एकादशी: भाद्र शुक्ल एकादशी:
# हरि उत्थापन एकादशी: कार्त्तिक शुक्ल एकादशी: देवोत्थान एकादशी वा प्रबोधन यात्रा।
# प्रावरण षष्ठी: मार्गशिर शुक्ल षष्ठी: मूलक षष्ठी/ ओढ़ण षष्ठी / गुह षष्ठी।
# देवाभिषेक: फाल्‌गुन शुक्ल पूर्णिमा: पुष्य़ाभिषेक
# मकर संक्रान्ति: माघ कृष्ण सप्तमी: उत्तरायण यात्रा
# दोलोत्सब (वसन्तोत्सव): फाल्‌गुन शुक्ल पूर्णिमा
# दमनक लागि वा दमनक चोरि: चैत्र शुक्ल चतुर्दशी

## स्वयादिसँ
* हिन्दू धर्म

पुचः:हिन्दू धर्म

## शास्त्रय् दसु

**अग्निपुराणम् — अध्यायः १७२**
अकार्यमहदत्युग्रन्तच्छमन्नय केशव  ॥१७२.०१०
ब्रह्मण्यदेव गोविन्द परमार्थपरायण  ।१७२.०११
जगन्नाथ जगद्धातः पापं प्रशमयाच्युत  ॥१७२.०११
यथापराह्णे सायाह्णे मध्याह्णे च तथा निशि  ।१७२.०१२
कायेन मनसा वाचा कृतं पापमजानता  ॥१७२.०१२

**अग्निपुराणम् — अध्यायः ८१**
तद्दशांशेन वर्धन्यां रक्षां विज्ञापयेत्ततः  ॥८१.०३८
यथेदं कृतयत्नेन भगवन्मखमन्दिरं  ।८१.०३९
रक्षणीयं जगन्नाथ सर्वाध्वरधर त्वया  ॥८१.०३९
प्रणवस्थं चतुर्बाहुं वायव्ये गणमर्चयेत्(१)  ।८१.०४०
स्थण्डिले शिवमभ्यर्च्य सार्घ्यकुण्डं व्रजेन्नरः  ॥८१.०४०

**अग्निपुराणम् — अध्यायः ९६**
पूजयित्वा यथापूर्वं स्पृशेदुद्भवमुद्रया ।। ३३ ।।
निजयागं जगन्नाथ रक्ष भक्तानुकम्पया। 
एभिः संश्राव्य रक्षार्थं कुम्भे खड्गं निवेशयेत् ।। ३४ ।।

**ब्रह्मपुराणम् — अध्यायः ११३**
तं दृष्ट्वा विबुधाः सर्वे वित्रस्ता विष्णुमब्रुवन्।। ११३.५ ।।
त्राहि विष्णो जगन्नाथ ब्रह्मणोऽस्य मुखं लुन।
चक्रधृग्विबुधानाह च्छेद्मि चक्रेण वै शिरः।। ११३.६ ।।

## लिधंसा
ओडिशाया मुख्यमन्त्रीतयेगु धलः

## स्वयादिसँ
* ओडिशा
* ओडिशाया पञ्चायत समितितयेगु धलः
* ओडिशाया विधानसभा निर्वाचन क्षेत्रतेगु धलः
* ओडिशाया जिल्लातयेगु धलः
* ओडिशाया राज्यपालतयेगु धलः
* ओडिशाया विधानसभा सदस्यतेगु धलः

## लिधंसा
# Primie ministers and Chief ministers of Odisha
# Odisha Chief Ministers List

पुचः:राजनीति
पुचः:ओडिशाया राजनीति