बुँज्याया इतिहास

**बुँज्याया इतिहास** (अङ्ग्रेजी: History of Agriculture) धयागु मानव सभ्यताया विकासया दकलय् महत्त्वपूर्ण कोस-ल्वहँय् छगू खः। बुँज्या वा कृषि धयागु बाली (Crops) पीगु व पशु-पंछी लहिनाः (Domestication) नसा (Food) व मेमेगु उत्पादन यायेगु प्रक्रिया खः।

करिब १२,००० दँ न्ह्यः बुँज्याया विकास जुइ न्ह्यः, मनूत "सिकारी-मुनामि" (Hunter-gatherers) या रुपय् म्वानाच्वंगु खः। इपिं नसा मालेत सिनागः चाहिला जुइगु व पशुया सिकार याइगु खः। बुँज्याया विकास लिपा मनूत छगू हे थासय् च्वनाः वस्ती व शहर दयेके फत, गुकिं यानाः त-तःधंगु सभ्यताया उदय जुल।

## उत्पति
बुँज्या हलिमया छगू हे थासय् मखुसें थीथी ईलय् थीथी थासय् स्वतन्त्र रुपं विकास जूगु खनेदु। थथे यक्व थासय् बुंज्या न्ह्यथंगु ईयात **नवपाषाण क्रान्ति** (Neolithic Revolution) धाइ।

### उर्वर बामिला(Fertile Crescent)
करिब १०,००० ई.पू. पाखे, मध्य पूर्वया "उर्वर बामिला" (आःया इराक, सिरिया, टर्की, व जोर्डन क्षेत्र) य् दकलय् न्हापां बुँज्या सुरु जुल।
* **बाली:** छ्व (Wheat), तछ्व (Barley), क्वसा (Peas), व सिमी (Lentils) आदिया बुँज्या।
* **लहिनाज्या:** भ्याचा, च्वलेचा, व फा दकलय् न्हापां लहिनिगु ज्या जुल।

### पूर्वी एसिया
करिब ८,००० ई.पू. पाखे चीनया "याङ्त्से" व "ह्वांगहो" खुसि क्षेत्रय् बुँज्या सुरु जुल।
* **बाली:** जाकि व कोदो। थन हे न्हापां फा व खिचा लहिगु खः।

### अमेरिका
करिब ५,००० निसें ४,००० ई.पू. पाखे मध्य अमेरिका (Mesoamerica) व एन्डिज क्षेत्रय् बुँज्या विकास जुल।
* **बाली:** कःनि (Maize/Corn), आलु (Potato), फसि (Squash), व थीथी बुबः (Beans)। थन लहिनाज्या धाःसा "लामा" (Llama) व "अल्पाका" (Alpaca) य् जक सीमित जुयाच्वन।

### अफ्रिका
अफ्रिकाय् "साहेल" क्षेत्रय् सोरघम (Sorghum) व याम (Yam) या बुँज्या सुरु जुल।

## प्राचीन सभ्यता व प्रविधि
बुँज्याया विकासं यानाः मेसोपोटामिया, इजिप्ट, व सिन्धु स्वनिगः लहना (Indus Valley Civilization) थें न्याःगु त-तःधंगु सभ्यता दयावल।

* **सिंचाइ:** मेसोपोटामिया व इजिप्टय् खुसि (टाइग्रिस, युफेट्रस, व नाइल) या लःयात नहर दयेकाः बुँइ यंकेगु प्रविधि विकास जुल।
* **[[वासा]] (Plow):**  करिब ३,००० ई.पू. पाखे बुँइ गाः मुइगु निंतिं वासाया आविष्कार जुल। न्हापा मनूनं सालाच्वंगु वासा लिपा द्वहं (Oxen) पाखें सालेगु ज्या जुल, गुकिं बुँज्या यायेत अझ अःपुइकल।

## मध्यकाल
मध्यकालय् बुँज्याया प्रविधिइ यक्व सुधार वल।
* **बाली हिला-बुला (Crop Rotation):** युरोपय् "स्वंगू बुँ प्रणाली" (Three-field system) लागू जुल। थुकिलि बुँयात स्वकुचा यानाः, छकुचाय् छ्व, मेगु कुचाय् दाल, व मेगु कुचा खालि त्वःतिगु खः। थुकिया कारणं बुँया उब्जाउ शक्ति ल्यना च्वनि।

## आधुनिक काल
### कोलम्बियन एक्सचेन्ज
सन् १४९२ य् क्रिस्टोफर कोलम्बस अमेरिका थ्यने धुंकाः, हलिमय् बाली व पशुतय्गु तःधंगु काये-बिये जुल।
* **अमेरिकां युरोप/एसियाय्:** कःनि, आलु, ग्वलभेरा, मल्ता, व बजां। (आलु मदयेक युरोपया जनसंख्या वृद्धि असम्भव थें हे जुल)।
* **युरोपं अमेरिकाय्:** छ्व, जाकि, उखु, सा, व पेपांचू।

### ब्रिटिश बुंज्या क्रान्ति (१७गु-१९गु शताब्दी)
बेलायतय् वैज्ञानिक पहलं बुँज्या यायेगु सुरु जुल।
* **जेथ्रो टल (Jethro Tull):** वय्कलं "सिड ड्रिल" (Seed drill) या आविष्कार यानादिल, गुकिं पु (Seeds) लाइनय् पीत ग्वाहालि यात।
* **मेसिन(ज्यासा)या छ्यला:** १९गु शताब्दीइ न्हापां हा ज्यासा(Steam engine) व लिपा ग्यास इन्जिन दुगु ट्र्याक्टर व मेसिनत छ्यलेगु ज्या जुल।

### वांगु क्रान्ति (Green Revolution)

२०गु शताब्दीया मध्यय् (सन् १९४०-१९७०) बुँज्याया ख्यलय् तःधंगु क्रान्ति वल, गुकियात "वांगु क्रान्ति" धाइ।
* **नोर्मन बोरलग (Norman Borlaug):** वय्कःयात वांगु क्रान्तिया अबुया कथं हनि। वय्कलं उन्नत जातया छ्व (High-yielding varieties) विकास यानादिल।
* **प्रविधि:** रासायनिक मल (Chemical fertilizers), कीटनाशक वासः (Pesticides), व आधुनिक सिंचाइया प्रयोगं उत्पादन तसकं अप्वकल। थुकिया कारणं भारत व मेक्सिको थें न्याःगु देय्‌तय्सं अनिकालयात बुके फत।

## समकालीन मुद्दात
२१गु शताब्दीइ बुँज्याया न्ह्यःने न्हुगु चुनौतीत खनेदुगु दु:
* **जेनेटिक इन्जिनियरिङ (GMOs):** वैज्ञानिकतय्सं प्रयोगशालाय् बालीया जीन (DNA) हिलाः की मनईगु व अप्व सयेगु बाली दयेकाच्वंगु दु।
* **जैविक बुँज्या (Organic Farming):** रासायनिक मल व वासःया नकारात्मक लिच्वः (गथेकि लः व चा प्रदूषण) खने दयेवं, आः प्राकृतिक मल छ्यलाः बुँज्या यायेगु चलन अप्वया वःगु दु।
* **जलवायु हिउपाः:** जलवायु हिउपाःया कारणं ईलय् वा मवइगु व खडेरी जुइगु समस्यां बुँज्यायात लिच्वः लाकाच्वंगु दु।

## लिधंसा

पुचः:बुँज्या