केचुआ जाति

**केचुआ मनूत बाय् जाति** ( ,     ;   ), **क्विचुआ मनूत** वा **किच्वा मनूत** दक्षिण अमेरिकाया आदिवासी जनजाति ख सुनां क्विचुआ भाषा ल्हाइ। इमिगु उत्पत्ति पेरुया आदिवासी जनजातिया दथुइ जूगु खः । अधिकांश क्वेचुआ भाषी पेरुया मूलवासी जुसां इक्वेडर, बोलिभिया, चिली, कोलम्बिया व अर्जेन्टिनाय् छुं महत्त्वपूर्ण जनसंख्या दु।

दकलय् साधारण केचुआ भाषिका दक्षिणी केचुआ ख । इक्वेडरया किच्वा मनुतेसं किच्वा भाषिका ल्हाइ ; कोलम्बियाय् इन्गा मनूतसें इन्गा किच्व भाय् ल्हाइ ।

केचुआ भाय् ल्हाइम्ह मनुया निंतिं केचुआ खँग्वः *रुना* वा *नुना* ("मनू"); बहुवचन *रुनाकुना* वा *नुनाकुना* ("मनूत") ख। "केचुआ भाय् ल्हाइपिन्सं थःत रुना धाइ -- सरल रुपं भाय् हिलेबलय् थुकिया अर्थ "जनता" जुइ। 

छुं ऐतिहासिक क्वेचुआ मनूत थथे दु:

* चंका मनुत पेरुया हुआन्काभेलिका, अयाकुचो व अपुरिमाक क्षेत्रय् च्वनि।
* पेरुया जुनिन क्षेत्रया हुआन्का मनुतेसं इन्कातयेसं स्वया न्ह्यः हे क्वेचुआ भाय् ल्हाइगु या।
* इन्कातेसं पूर्व-कोलम्बियन युगया दकलय् तःधंगु साम्राज्य पलिस्था यात।
* चिन्चा, पेरुया चिन्चा टापुया छगू विलुप्त जुइधुंकूगु व्यापारी राज्य ख।
* कोल्लात बोलिभियाया पोतोसी, ओरुरो व लापाज विभागय् च्वनाच्वन।
* इक्वेडरया क्यानारिं इन्कापाखें क्वेचुआ भाय् नालाकाल ।

thumb|कस्कोय् छगू परम्परागत प्याखं नखः

## ऐतिहासिक व सामाजिक राजनीतिक पृष्ठभूमि
केचुआ भाय् ल्हाइपिं पेरुइ थ्यं मथ्यं ५१ लखः, बोलिभियाय् १८ लखः, इक्वेडरय् २५ लखः (हर्नबर्गर व किङ्ग, २००१) व एथनोलोग (२००६)या कथं चिलीइ ३३,८००, अर्जेन्टिनाय् ५५,५०० व ब्राजिलय् ५५,५०० मनू दु। पेरु, बोलिभिया व इक्वेडरय् न्यनाच्वंगु थुपिं भाषीतय् दथुइ भति-भचा जक मंका पहिचांया भावना दु । थीथी क्वेचुआ भाषिकात गुलिखे अवस्थाय् छगू मेगु स्वयां थुलि पानावने धुंकल कि थःथवय् भाय् थुइके मफयेधुंकल। क्वेचुआ भाय् इन्कातयेसं जक्क मखु, इन्का साम्राज्यया दीर्घकालीन शत्रुतयेसं नं ल्हाइगु ख, गुकिलि हुआन्का ( वान्का थौं हुआन्कायो क्षेत्रय् ल्हाइगु छगू क्वेचुआ भाषिका ख ) व पेरुया चान्का ( अयाकुचोया चान्का भाषिका ) व इक्वेडरया कानारी (Cañari) नं ला। क्वेचुआ भाय् थ्व जनजातितेगु छुं मनुतेसं न्हापानिसें हे ल्हाइगु या, दसु- वांका, कस्कोया इन्का स्वया न्ह्यः हे थ्व भाय् ल्हाइपिं ख  धाःसा मेमेपिं मनुतेसं, विशेष यानाः बोलिभियाय् व इक्वेडरय् नं, क्वेचुआ भाय् इन्का ईले वा वयां लिपा जक्क नालाकाल। 

सन् १९६९ य् हुआन भेलास्को अल्भारादोया सैनिक तानाशाहीइ क्वेचुआ पेरुया निगूगु सरकारी भाषा जुल । लिपा क्वेचुआ भाषीतेगु दथुइ राष्ट्र निर्माणया प्रवृत्ति खने दु, विशेष यानाः इक्वेडर (किच्वा)य् व बोलिभियाय् नं, गन मूल पेरुया संस्करण स्वया भचा जक्क भाषिक भिन्नता दु। थ्व कुतःया छगू दसु इक्वेडरय् च्वंपिं किच्वा जातिया कुसा संगठन ECUARUNARI ( *इक्वेडर रुनाकुनापक रिक्चारिमुय* ) ख। छुं ईसाई संगठनतयेसं थनया जनजातिपिन्त छगू "क्वेचुआ मनु" नं धाइ, गथेकि ईसाई शर्टवेभ रेडियो स्टेशन एचसीजेबी, "द भ्वाइस अफ द एन्डिज" ( *ला वोज डे लस एन्डिज* )।  "क्वेचुआ राष्ट्र" खँग्वः क्वेचुआ राष्ट्रया शिक्षा परिषद्या नां ( *Consejo Educativo de la Nación Quechua*, CENAQ) थें न्याःगु सन्दर्भय् खने दु, गुकिलिं क्वेचुआ भाषी क्षेत्रय् क्वेचुआ निर्देशन वा द्विभाषी अन्तरसांस्कृतिक विद्यालयया ज्याया निंतिं जिम्मेवार जूगु दु।   छुं क्वेचुआ भाषीतेसं धाइ कि यदि ल्याटिन अमेरिकाय् राष्ट्र-राज्यत युरोपेली ढाँचा कथं दयेकूगु जूसा इपिं छगू हे, स्वतन्त्र राष्ट्र जुइगु ख।

## भौतिक संस्कृति व सामाजिक इतिहास
thumb|पवित्र स्वनिगलय् क्वेचुआ मिसा व मचा
thumb|सुक्रेय् ''सिकु'' पानपाइप व ''काजा'' ड्रम थानाच्वंम्ह क्वेचुआ मनू
जातीय विविधता व भाषिक भेद दुसां नं थीथी क्वेचुआ जातिया यक्व सांस्कृतिक विशेषता समान दु । थुपिं मध्ये यक्व मध्य एन्डिजया आयमारा वा मेमेगु आदिवासी जनजातिलिसे नं इमिगु मंका तजिलजि दु।

परम्परागत रुपं क्वेचुआ पहिचां स्थानीय रुपं उन्मुख व सकल खँय् स्थापित आर्थिक व्यवस्थालिसे अविभाज्य रुपं स्वानाच्वंगु दु । थ्व क्वसं जाःगु क्षेत्रय् बुँज्याय् आधारित दु, व पुनाया उच्च क्षेत्रय् जवाः व बुँज्याय् आधारित दु। विशिष्ट एन्डियन पुचः यक्व तजाःगु गुंझ्वलय् विस्तारित दु। थन्यागु तजिलजि थी-थी बुँज्या यायेबहःगु बाली व/वा पशुपंक्षीया बुँज्या नं दुथ्या। थ्व जनजातिइ सामान्यतया बुँ स्थानीय पुचः ( *ayllu* )या स्वामित्वय् जुइ व थ्व जमिनयात मंकाः रुपं बुँज्या याइ वा दँय् दँसं पुनर्वितरण याइ।

औपनिवेशिक युगं शुरु जुया दक्षिण अमेरिकी राज्यतयेसं थःगु स्वतन्त्रता प्राप्त यायेधुंका तच्वलं जग्गाधनीतेसं फुक्क वा अप्व बुँयात विनियोजन याना आदिवासी जनसंख्यायात बन्धकया कथं च्वनेत बाध्य यात। थुकियात इक्वेडरय् *Huasipungo*, Kichwa *wasipunku*, "अग्रभाग"या नामं म्हसीकिगु या। शोषणया कठोर अवस्थां बारम्बार आदिवासी बुँज्यामितय्सं विद्रोह यात, गुकियात जबरजस्ती दमन यात । थ्व विद्रोहय् दकलय् तःधंगु विद्रोह सन् १७८०–१७८१य् हुसिय कवरीयल कुन्तुरकान्कीया नेतृत्वय् जूगु खः ।
thumb|पेरुइ मस्तलिसे तां सुयाच्वंम्ह क्वेचुआ मिसा
छुं आदिवासी बुंज्यामितेसं थः पुर्खाया बुँ हाकनं कब्जा यात व २०गु शताब्दीया मध्यय् तानाशाहीतेसं सरकारतेसं बुं कब्जा याःगु इलय् आदिवासीतेसं जमिनदारतेत पितिना छ्वल, गथेकि सन् १९५२इ बोलिभियाय् ( Víctor Paz Estenssoro ) व सन् १९६८य् पेरुइ ( Juan Vela ) जुल। बुँज्या सुधारय् तःधंपिं जमिनदारतय्त जफत यायेगु ज्या नं दुथ्याः । बोलिभियाय् आदिवासी जनसंख्यायात इमिगु निजी सम्पत्तिया रुपय् भूमि पुनर्वितरण जुल। थ्व प्रथां साम्प्रदायिक स्वामित्वय् आधारित परम्परागत क्वेचुआ व आयमारा संस्कृतियात त्वथुल, तर *ayllus या*  बुं धाःसा थौंया ई तक्क दुर्गम क्षेत्रय् स्थिर तयातःगु दु, गथेकि पेरुया क्वेचुआ समुदाय Q'ero य् ।

निगू प्राथमिक ताजिया मंकाः ज्या पाः। *mink'a* धाःगु ज्याय् मनूत साझा हितया परियोजना (गथेकि सामूहिक सुविधा निर्माण)या निंतिं छथाय् च्वनाः ज्या याइ। *आयनि*, उकिया अःखः, पारस्परिक ग्वाहालि ख, गुकिलि छम्ह *आयल्लुया* दुजःतयेसं छगू परिवारयात छगू तःधंगु निजी परियोजना पूवंकेत ग्वाहालि याइ, दसु छेँ दनेगु, व लिपा थःगु हे परियोजनाय् लिपा अथे हे ग्वाहालि जुइगु आसं थथे ग्वहालि याइगु ख।

दक्वं थें क्वेचुआ जातीय पुचलय् परम्परागत हस्तकला इमिगु भौतिक संस्कृतिया छगू महत्वपूर्ण पक्ष ख। थुकिलि इन्का ई वा व स्वया न्ह्यःया कापः थायेगु परम्परा दुथ्याः। थथे कापः थायेगु ज्याय् कपाय्, तां ( लामा, अल्पाकास, गुआनाकोस, व विकुनासं ), व प्राकृतिक रंग आपालं छ्येलि। थन्याःगु कापःया असंख्य थानातःगु नमूना ( *pallay* ) इमिगु संस्कृती दुथ्या। छेँ सामान्यतया फसं गंकातःगु माया अप्पा ( *tika*, वा स्पेनिश भासं *adobe* ), वा माया मोर्टार (" wattle and daub ") छ्येला दयेकिगु या। छेँया पलि धाःसा सु, वा पुना घाँय् ( *ichu* ) तया त्वपुइ।

## नसा व बालि
thumb|कुजको विभागय् लामा दुम्ह क्वेचुआ मिसा
thumb|कस्कोया प्लाजा डे आर्मास लिक्क लामालिसे आदिवासी वसः पुनातःम्ह मिसामचा
क्वेचुआ मनुतेसं थी थी नसा बुइकी अले नइ । इमिसं थ्व क्षेत्रय् उत्पन्न जूगु आलुयात पालतू दयेकल व द्वलंद्वः आलुया जातया बुँज्या यात, गुकियात नसा व वासःया निंतिं छ्यलिगु या। जलवायु परिवर्तनं इमिगु आलु व मेमेगु परम्परागत बालीयात खतराय् लाकाच्वंगु दु तर इमिसं संरक्षण व अनुकूलनया कुतः यानाच्वंगु दु ।   क्विनोआ क्वेचुआ मनुतेसं बुइकीगु मेगु मू बाली ख।   २. (अंग्रेजी खँग्वःया उत्पत्ति *jerky* ) छगू गंगु (अले गबलें गबलें चिकं तयातःगु) ला ख। थ्व परम्परागत रुपय् एन्डियन निभाः व चिकुगु चाय् निभाः- व फ्रिज-ड्राइ जुइगु लामा लापाखें दयेकिगु या, तर आः प्रायः घोडा व गोमांस नं दयेकिगु या, देय् दथुइ भिन्नता दु।  

*Pachamanca*, पेरुइ छ्येलिगु पिट कुकिंग टेक्निकया निंतिं क्वेचुआ खँग्वः, थुकिलि यक्व प्रकारया ला दसु चिकन, गोमांस, सुँयागु ला, फैचा, व/वा मटन दुथ्याइ; कन्द गथेकि आलु, चाकुहि, युक्का,  /  ( स्पेनिश भासं *ओका* ), व मशवा ; मेमेगु तरकारी गथेकि कःनि/कःनि व फाभा बीन्स; मसला; अले गबलें गबलें चिकिचाधंगु थलय् चीज व/वा तमलेस ।  

गिनी पिग नं लाया निंतिं लहीगु याइ ।  मेमेगु नसा व बालीइ लामा व अल्पाकाया ला नापं सिमि, जौ, तातःगु मल्ता, धनिया, व मूंगफली नं ला।  

## पौराणिक कथा
एन्डिजया व्यावहारिक रुपं सकलें क्वेचुआत उपनिवेशकालीन ईनिसें हे नांजकया क्याथोलिक खः । परम्परागत धार्मिक रुप यक्व क्षेत्रय् कायम दु।  क्रिश्चियन तत्वनाप मिश्रित थन्याःगु परम्परां छगू पूर्ण एकीकृत syncretism क्यनि। क्वेचुआ जातीय पुचःतेसं मेमेगु एन्डियन मनुतेसं थें हे परम्परागत धर्म मंका कथं हनि, विशेष यानाः पृथ्वी मां ( *Pachamama* )या विश्वास, गुम्हेस्यां प्रजनन प्रदान याइ व गुम्हेसित नियमित रुपं थीथी चीज च्याका छायेगु या। नापं महत्त्वपूर्ण पर्वतीय आत्मा ( *अपु* ) नापं थीथी स्थानीय द्यःत ( *वाक'आ* ) नं ख, गुकियात आः नं विशेष यानाः दक्षिणी पेरुइ पूज्याइ।

क्वेचुआतयेसं थःगु बारम्बार ऐतिहासिक त्रासदीया अनुभवयात थी-थी मिथकया रुपय् नालातःगु दु। थुकिलि *नक'क* वा *पिश्ताको* ("नाय") दुथ्याः सुनां थःम्हं स्यापिं आदिवासी जनजातिया म्हं दां सालकाइम्ह तुयुम्ह हत्यारा,  व हि बाः वःगु खुसिया बारेय् छपु म्ये ला।  *विराकुचापाम्पा*,  नांया थःगु मिथकय् क्युरो मनुतेसं स्पेनिशतेगु विरुद्ध *अपुतेगु* विजयया वर्णन याःगु दु। थौं नं म्वानाच्वंगु मिथक मध्ये दक्षिणी पेरुइ सामान्य *इन्काररी* मिथक विशेष रुपं रोचक जु। थ्व सांस्कृतिक मिथक अयाकुचो निसें कुस्को तक्कया क्षेत्रय् क्वेचुआ पुचःतेत स्वाइ।    छुं क्वेचुआतेसं थ्व क्षेत्रया क्लासिक उत्पादन गथेकि कःनि बियर, चिचा, कोकाया हः, व स्थानीय आलुयात धार्मिक महत्त्व दूगु कथं काइ, तर थ्व विश्वास सकल समुदायय् ज्वःमलाः।

## आधुनिक चिकित्साय् योगदान
क्विनिन, गुगु प्राकृतिक रुपं सिन्चोना सिमायागु दँय् दइ, क्वेचुआ मनुतेसं मलेरिया थें न्याःगु लक्षणया निंतिं छ्यलिगु ज्ञात दु।

कोकां न्यायेबलय् हल्का उत्तेजक पदार्थया ज्या याइ व नेपत्याइगु, प्याःचाइगु, स्याइगु व त्यानुइगु यात दमन याइ। थ्व वासः अल्तिचुत सिकनेस क्वलाकेत नं छ्यली । क्वेचुआ प्रान्तय् निर्माण परियोजनाय् दीबिले नं बुँइ ज्या याइपिंसं कोकाया हः सेवन याइ । कोकाया हः कोकिन दयेकीगु कच्चा पदार्थ ख। थ्व पेरुया दकलय् ऐतिहासिक महत्त्वपूर्ण निर्यातय् छगू रासायनिक पदार्थ ख।

## क्वेचुआ भाषी जातिया पुचः
thumb|क्वेचुआन भाषाया आःया वितरण (ठोस भुयूगु) व इन्का साम्राज्यया ऐतिहासिक हद, तवान्तिनसुयु (किचः)
क्वय् बियातःगु केचुआ जातीय पुचःया धलः ल्ययातःगु जक खः अले सीमांकन पायेफु। गुलिखे अवस्थाय् थुपिं छुं सलंसः मनूत जक दुगु गांया समुदाय खःसा गुलिखे अवस्थाय् छगू लखः स्वयां अप्वः मनूत दुगु जातीय समुदाय नं खः ।

### पेरु

#### क्वजाःगु भूमि

* किच्व-लमिस्ता 
* दक्षिणी पास्ताजा केचुआ 

#### तःजाःगु भूमि

* हुआन्का
* चंका 
* क्युरो
* टक्विले
* अमन्तनी 
* अनकारास 
* हुआयलास
* पिस्कोपाम्पास
* हुआरिस
* सिहुआस
* ओक्रोस
* यौयोस
* यारुस 

### इक्वेडर

#### उच्चभूमि

* ओटाभालोस
* सालासाका
* पुरुहा 
* क्यानारि
* पान्जालियो

#### क्वजाःगु भूमि

* क्विजोस-क्विचुआ
* अमेजनियन किच्वास 

### बोलिभिया

* कोल्ला 
* कल्लवाया 

### कोलम्बिया

* इन्गा

## नांजाःपिं मनूत
* तुपाक अमारु द्वितीय, क्रान्तिकारी
* एन्जेलिका मेन्डोजा डे अस्कार्जा, पेरुया मानव अधिकारवादी
* किम्बरली बार्जोला, अमेरिकन समुदायया संगठक व कलाकार
* बेन्जामिन ब्राट, अमेरिकी अभिनेता
* मान्को कापाक, सापा इन्का
* लुजमिला कार्पियो, बोलिभियाया संगीतकार
* आन्द्रोनिको रोड्रिगेज, बोलिभियाया ट्रेड युनियनवादी व राजनीतिज्ञ
* मार्टिन चाम्बि, पेरुया फोटोग्राफर
* रेनाता फ्लोरेस रिभेरा,  पेरुया संगीतकार
* ओसवाल्डो गुआयासामिन, इक्वेडरियन चित्रकार
* पेरुया पूर्व राष्ट्रपति ओलान्टा हुमाला .
* अन्तौरो हुमाला, पेरुया जातीय क्यासेरिष्ट
* जोश किटन, अमेरिकी अभिनेता
* कोरियान्का किल्चर, अमेरिकी अभिनेत्री
* न्यान्सी इजा मोरेनो, किच्वा नेता 
* लियोनिदास इजा, इक्वेडरियन कार्यकर्ता व आदिवासी नेता
* डेल्फिन क्विशपे, इक्वेडरियन संगीतकार व राजनीतिज्ञ
* टार्सिला रिभेरा जिया, पेरुया कार्यकर्ता
* इज्किया सिचेस, चिलिया चिकित्सक व राजनीतिज्ञ
* मागाली सोलियर, पेरुया अभिनेत्री व संगीतकार
* डिएगो क्विस्पे टिटो, चित्रकार
* फ्रान्सिस्को टिटो युपान्क्वी, मूर्तिकार
* पेरुया पुलांम्ह राष्ट्रपति एलेहान्ड्रो टोलेडो
* एडिसन फ्लोरेस, पेरुया फुटबलर
* रेनाटो तापिया, पेरुया फुटबलर
* तानिया पारिओना टार्की, पेरुया राजनीतिज्ञ

## स्वयादिसँ
* दक्षिण अमेरिका

## लिधंसा

पुचः:Pages with unreviewed translations