open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
गेन्जीया बाखँ

**गेन्जीया बाखँ** (जापानी: 源氏物語, *Genji Monogatari*) ११गू शताब्दीया सुरुइ जापानी च्वमि मुरासाकि शिकिबु नं च्वयादीगु छगू विश्वप्रसिद्ध उपन्यास खः। थुकियात हलिंया दकलय् न्हापांगु उपन्यास धकाः नं म्हसीकी। थ्व सफू 'हेयान काल' (Heian Period) या जापानी लाय्‌कूया जीवन, मतिना, व राजनीति क्यनीगु छगू तःधंगु स्रोत खः।

## च्वमि व पृष्ठभूमि
थ्व सफू मुरासाकी शिकिबु धइम्ह छम्ह लानीया सेवाय् च्वंम्ह मिसां च्वयादीगु खः। थुकी करिब ५४पू अध्याय दु व थ्व सफू च्वयेत वय्‌कःयात यक्व दँ माःगु खः। थ्व उपन्यासया भाषा व शैली उगु ईया कूलीन वर्ग, जीवनशैली, व शिष्टाचार क्यनेत तसकं ग्वहालि याःगु दु।

## बाखंया सारांश
उपन्यासया मू पात्र 'हिकारु गेन्जी' खः, वय्कः छम्ह जापानी जुजुया काय् खः। बाखँ मूकथं गेन्जीया जीवनया थी-थी पलाः दुने केन्द्रित दु:
* **लाय्‌कूया जीवन:** गेन्जी छम्ह तसकं बांलाःम्ह व प्रतिभाशाली मनू खः, तर वय्‌कःया मांया दर्जा कम जूगुलिं वय्‌कःयात जुजु दयेकेगु लँपु पनाच्वनि।
* **मतिना व स्वापू:** उपन्यासय् गेन्जीया जीवनय् वइपिं थी-थी मिसात व इमिनाप जूगु जटिल स्वापूया वर्णन यानातःगु दु।
* **मृत्यु व पस्चाः:** बाखंया लिपाया भागय् गेन्जी बुरा जुइका वय्‌कःया दुःख, व जीवनया अनित्यता (Impermanence) या बारे च्वयातःगु दु।

## साहित्यिक महत्त्व
'गेन्जीया बाखं' साहित्यया ख्यलय् छगू क्रान्तिकारी च्वखँ खः:
# **मनोवैज्ञानिक चित्रण:** थ्व सफू मनूया दुनुगःया भावना व मनोविज्ञानयात बांलाक क्यंगु दकलय् न्हापांगु सफू मध्ये छगू खः।
* **सौन्दर्यशास्त्र:** जापानी अवधारणा 'मोनो नो अवेयर' (Mono no aware) वा 'वस्तुतयगु क्षणभंगुरताया बोध' थ्व सफूया मू सार खः।
* **सांस्कृतिक प्रभाव:** थ्व सफुतिं जापानी चित्रकला, नाटक (Noh व Kabuki), व आधुनिक संकिपाय् तसकं तःधंगु प्रभाव लाकूगु दु।

## संरक्षण
थ्व पुलां च्वसुया हस्तलिखित प्रति व उकिया आधारय् दयेकातःगु किपात (Illustrations) आः नं जापानया थी-थी मुनाछेँय् सुरक्षित कथं स्वथना/ब्वयाः तःगु दु। थ्व सफू हलिंया यक्व भाषाय् अनुवाद नं जूगु दु।

## लिधंसा
* Murasaki Shikibu (11th Century). *The Tale of Genji*.
* Seidensticker, Edward (1976). *The Tale of Genji (Translation)*.
* Tyler, Royall (2001). *The Tale of Genji (Complete Translation)*.
पेकिङ ओपेरा

**पेकिङ ओपेरा** (वा 'जिङजु' 京劇, Jingju) चीनया छगू तसकं लोकंह्वाःगु व परिष्कृत परम्परागत दबूप्याखँ कला खः। थ्व १८गू शताब्दीया उत्तरार्धय् बेइजिङय् विकास जूगु खः। थुकी म्येहाला, न्ववाना, अभिनय, व कलात्मक युद्ध (Martial Arts) या छगू अद्भूत मिश्रण दइ। थुकियात चीनया 'सांस्कृतिक धरोहर' धकाः नं म्हसीकी।

## मू विशेषता
पेकिङ ओपेराया छुं मू विशेषता थथे दु:
* **भेषभूषा व तिसावसः पहः:** कलाकारतय्सं तसकं झःझःधागु चिनिया वसः पुनी। थ्व वसःतय्सं पात्रया थीथी खँ दसु: सामाजिक स्तर, ज्या आदि क्यनी।
* **ख्वाःपाः व ख्वाः रंग(Face Painting):** कलाकारतयगु ख्वालय् याइगु रङ्गीन  इमिसं क्यनीगु चरित्र (Character) थुइकी। दसु: ह्यांगु रङ्गं वफादारी व साहस क्यनी धासा हाकुगु रङ्गं स्पष्टवक्ता व सात्विक स्वभाव क्यनी।
* **प्रतीकात्मक अभिनय:** दबुलिइ यक्व चीज कलाकारतेसं थःगु अभिनय पाखें हे ब्वयेमाःगु: दसु खुसि चिनिगु, लः कायेगु थेंज्याःगु ज्या क्यनी।

## पात्रया ताजि

पेकिङ ओपेराय् मुख्यतया प्यंगू प्रकारया पात्रत दइ:
१. **शेङ (Sheng):** मिजं पात्र।
२. **दान (Dan):** मिसा पात्र (पुलां ईलय् मिजंतय्सं हे मिसाया रुप कयाः थ्व ज्या याइगु खः)।
३. **जिङ (Jing):** रङ्गीन ख्वाःपाः पुनीगु शक्तिशाली मिजं पात्र।
४. **चौ (Chou):** ख्याली (Clown) पात्र, गुम्हेस्यां न्हिइकेगु ज्या याइ।

## बाजं व संगीत

थ्व ओपेराय् 'जिङहु' (Jinghu) धइगु निगु तार दुगु बाजं व 'पिपा' (Pipa) थेंज्याःगु परम्परागत चिनियाँ बाजं छ्यली। संगीतया तालं कलाकारतयगु चाल व सनिगु ज्या नियन्त्रण याइ।

## संरक्षण व आधुनिक ई
पेकिङ ओपेरा आः हलिं न्यंकं छगू तःधंगु कलाया रूपय् स्थापित जूगु दु। थुकिया ऐतिहासिक दस्तावेज, वसः, व ख्वाःपात चिनियाँ मुनाछेँय् तसकं बांलाक सुरक्षित तयातःगु दु। युनेस्को (UNESCO) नं थुकियात 'मानवताया अमूर्त सांस्कृतिक सम्पदा' या धलखय् दुथ्याकातःगु दु।

## लिधंसा
* Mackerras, Colin (1997). *Peking Opera*.
* Wichmann, Elizabeth (1991). *Listening to Theatre: The Aural Dimension of Beijing Opera*.
* Goldstein, Joshua (2007). *Drama Kings: Players and Publics in the Re-creation of Peking Opera*.
तोशिरो मिफुने

**तोशिरो मिफुने** (१९२०–१९९७) छम्ह जापानी अभिनेता खः, गुम्हेसित हलिंया संकिपा इतिहासय् दकलय् प्रभावशाली कलाकारमध्ये छम्ह धकाः म्हसीकी। वय्‌कः विशेष यानाः निर्देशक 'अकिरा कुरोसावा' (Akira Kurosawa) नाप यानादीगु १६ गू उत्कृष्ट संकिपातयगु निंतिं प्रसिद्ध जुयादी। वय्‌कःया 'समुराई' (Samurai) पात्रतयगु अभिनय शैलीं हलिं न्यंकंया कलाकारतय्यात प्रेरणा बियाच्वंगु दु।

## प्रारम्भिक जीवन
मिफुनेया जन्म चीनया किंगदाओय् जापानी परिवारय् जूगु खः। वय्‌कःया मचाबलय्‌या ई चीनय् हे व्यतित जुल। लिपा लिपा जक वय्‌कः जापानय् वयाः जापानी सेनाय् फोटोग्राफीया ज्या यानादिल। संकिपा ख्यलय् प्रवेश याये न्ह्यः वय्‌कः कलाकार जुयेगु योजना मदुसां, वय्‌कःया व्यक्तित्व व 'स्क्रिन प्रेजेन्स' (Screen presence) क्यनेगु अवसर दत अले ' तुहो स्टुडियो' (Toho Studios) नाप स्वापू दत।

## अकिरा कुरोसावा नापया सहकार्य
मिफुने व निर्देशक कुरोसावाया स्वापू हलिं संकिपा इतिहासया छगू स्वर्ण काल खः। इमिसं मंकाः रूपं दयेकूगु छुं मू संकिपात थथे दु:
* **राशोमोन (Rashomon, १९५०):** थ्व संकिपां जापानी संकिपायात हलिं स्तरय् म्हसीकल।
* **सेभेन समुराई (Seven Samurai, १९५४):** थुकी मिफुनेनं 'किकुचियो' धइगु अविस्मरणीय पात्रया अभिनय यानादिल।
* **योजिम्बो (Yojimbo, १९६१):** थ्व संकिपाय् वय्‌कःया अभिनयया निंतिं 'भेनिस फिल्म फेस्टिभल'य् उत्कृष्ट अभिनेताया सिरपाः दत।

## अभिनय शैली व प्रभाव
मिफुनेया अभिनय शैली तसकं उर्जावान, तीव्र (Intense) व स्वाभाविक जुइ। वय्‌कःया 'समुराई' पात्रत केवल लडाकु जक मखुसें, मानवीय संवेदना व हास्य रसय् नं जाःगु जुइ। वय्‌कःया प्रभावं यानाः हे हलिउडया 'वेस्तर्न संकिपात' (Western movies) व 'स्टार वार्स' (Star Wars) थेंज्याःगु संकिपाया पात्रत दयेकेत ग्वहालि जूगु खः।

## मेगु ज्या व अन्तिम ई
मिफुनेनं थःगु हे 'मिफुने प्रोडक्सन' नं न्ह्याकादिल। वय्‌कलं हलिउड संकिपा (दसु: 'Grand Prix') य् नं ज्या यानादिल। जापानी सरकारं वय्‌कःयात तसकं तःधंगु सम्मान 'अर्डर अफ द सेक्रेड ट्रेजर' (Order of the Sacred Treasure) पाखें विभूषित यात। वय्‌कःया मृत्यु सन् १९९७ य् ७७ दँय् जुल।

वय्‌कःया संकिपा, भेषभूषा व फेसन आः नं जापानया थी-थी मुनाछेँय् सुरक्षित तयातःगु दु।

## लिधंसा
* Galbraith, Stuart, IV (2002). *The Emperor and the Wolf: The Lives and Films of Akira Kurosawa and Toshiro Mifune*.
* Richie, Donald (1996). *The Films of Akira Kurosawa*.
* Mifune, Shiro (2015). *Mifune: The Last Samurai (Documentary)*.
सेत्सुको हारा

**सेत्सुको हारा** (१९२०–२०१५) जापानी संकिपा इतिहासया छम्ह दकलय् तःधंम्ह व सम्मानित मिसा कलाकार खः। वय्‌कः विशेष यानाः निर्देशक 'यासुजिरो ओजु' (Yasujiro Ozu) नाप यानादीगु संकिपातयगु निंतिं प्रसिद्ध जुयादी। हारां जापानी संकिपाय् मिसाया छगू आधुनिक, भद्र, व सहनशील रूप न्ह्यब्वयादिल, गुकिं यानाः वय्‌कःयात जापानय् तसकं सम्मान याइ।

## प्रारम्भिक जीवन व संकिपा यात्रा
हाराया जन्म योकोहामाय् 'मासाको आइदा' या रूपय् जूगु खः। वय्‌कलं १५ दँय् हे संकिपा ख्यलय् पलाः तयादिल। सन् १९३७ य् जापानी व जर्मन मंकाः निर्माण जूगु संकिपा 'द डटर अफ द सामुराई' (The Daughter of the Samurai) पाखें वय्‌कलं हलिं न्यंकं म्हसीका दयेकादिल।

## यासुजिरो ओजु नापया सहकार्य
सेत्सुको हारा व निर्देशक ओजुया सहकार्यं जापानी संकिपायात 'मानवीय संवेदना' या उत्कर्षय् थ्यंकल। इमिसं मंकाः रूपं दयेकूगु 'नोरिको ट्रिलोजी' (Noriko Trilogy) तसकं प्रसिद्ध दु:
* **Late Spring (१९४९):** थुकी वय्‌कलं थः अबुया स्याहार यायेत इहिपा मयाःसे च्वंम्ह म्ह्याय् (नोरिको) या भूमिका म्हितुगु खः।
* **Early Summer (१९५१):** थ्व संकिपाय् मिसाया स्वतन्त्रता व पारिवारिक दबाब क्यनातःगु दु।
* **Tokyo Story (१९५३):** थ्व संकिपायात हलिंया दकलय् बांलाःगु संकिपात मध्ये छगू धकाः म्हसीकातःगु दु। थुकी हारां छम्ह विधुवा (Widow) या भूमिका तसकं मार्मिक रूपं म्हितादीगु दु।

## रहस्यमय सन्यास
सन् १९६२स थःगु लोकप्रियताया उत्कर्षय् च्वंबलय् हे हारां अचानक संकिपा ख्यः त्वःतादिल। निर्देशक ओजुया मृत्यु लिपा वय्‌कलं छुं नं संकिपाय् ज्या मयाःसे कामाकुरा (Kamakura) य् एकान्त जीवन हनादिल। वय्‌कलं गबले नं इहिपा मयाः व गुगुं नं मिडिया वा अन्तर्वार्ताय् मवल, गुकिं यानाः वय्‌कःया जीवन छगू 'रहस्य' जुयाच्वन।

## प्रभाव व लुमन्ति
हाराया अभिनय शैली तसकं यचुगु, सूक्ष्म व प्रभावशाली दु। वय्‌कःया लुमन्तिइ व वय्‌कःया संकिपाया भेषभूषा व किपात आः नं जापानया थी-थी मुनाछेँय् सुरक्षित तयातःगु दु। वय्‌कःया मृत्यु ९५ दँया उमेरय् सन् २०१५ य् जुल।

## लिधंसा
* Richie, Donald (2005). *Ozu: His Life and Films*.
* Bordwell, David (1988). *Ozu and the Poetics of Cinema*.
* Standish, Isolde (2005). *A New History of Japanese Cinema*.
थेल्स

**थेल्स** (थ्यं-मथ्यं ६२४–५४५ ई.पू.) प्राचीन ग्रीसया दकलय् न्हापांम्ह दार्शनिक, गणितज्ञ व खगोलशास्त्रीइ छम्ह खः। वय्‌कःयात पाश्चात्य दर्शनया 'अबु' व युनानया 'न्हेम्ह बुद्धिमान' (Seven Sages of Greece) मध्ये छम्ह धकाः म्हसीकी। थेल्सं हे दकले न्हापां प्राकृतिक घटनातय्त द्यः-पितृया शक्तिं मखुसें 'तर्क' व 'विज्ञान' या आधारय् थुइकेगु कुतः यानादीगु खः।

## दार्शनिक विचा:
थेल्सया दर्शनया मू सार थथे दु:
* **ब्रह्माण्डया आधार (Arche):** थेल्सया विचाः कथं फुक्कं वस्तुया मूल आधार 'लः' खः। वय्‌कःया तर्क कथं लः मदुसा जीवन सम्भव मदु अले लः थःगु रूप (फि, वाफ, व च्वापू) हिलेत समर्थ जूगुलिं थ्व हे ब्रह्माण्डया मू तत्त्व खः।
* **पृथ्वीया स्थिति:** वय्‌कःया विश्वास कथं पृथ्वी छगू विशाल समुद्रय् 'जहाज' थें दया च्वंगु दु।

## गणित व ज्यामिति
गणितया ख्यलय् थेल्सं यक्व 'प्रमेय' (Theorems) प्रतिपादन यानादीगु दु, गुकिं यानाः वय्‌कःयात 'ज्यामितिया अबु' नं धाइ:
* **थेल्सया प्रमेय:** यदि छगू बा-चाकः (Semicircle) दुने स्वकुंला दःसा उकिया छगू कुं अनिवार्य रूपं ९० डिग्री (Right angle) जुइ।
* वय्‌कलं इजिप्टया पिरामिडया जाः उकिया 'किचः' (Shadow)या हाकः दाया सीकेगु प्रविधि नं न्ह्यब्वयादिल।

## खगोलशास्त्र
थेल्सं खगोलशास्त्रय् नं तःधंगु सफलता थःगु ल्हातय् लाकादीगु खः। वय्‌कलं सन् ५८५ ई.पू. मे २८ खुनु जुइगु 'सूर्यग्रहण'या न्हापा हे भविष्यवाणी यानादीगु खः। थ्व घटनां यानाः लिदिया व मिड्स दथुइ जुयाच्वंगु ल्वापु नं दितः।

## लुमन्ति व प्रभाव
थेल्सं हे न्हापां 'प्रकृति गथे सनि' धइगु न्ह्यसःया लिसः भौतिक कारणं मालेगु ज्या सुरु यानादीगु खः। वय्‌कःया थ्व विचारं लिपाया प्रसिद्ध दार्शनिकत (दसु: पाइथागोरस, सुकरात, व प्लेटो)तेत तसकं प्रभाव लाकल। वय्‌कःया जीवन व दर्शन सम्बन्धी जानकारी पुलां इतिहासया सफू व मुनाछेँय् सुरक्षित दुगु च्वखँया आधारय् आः तक सयेके फयाच्वंगु दु।

## लिधंसा
* O'Grady, Patricia (2002). *Thales of Miletus: The Beginnings of Western Science and Philosophy*.
* Kirk, G. S. & Raven, J. E. (1983). *The Presocratic Philosophers*.
* Aristotle. *Metaphysics*.
कणाद

**कणाद** (६गू शताब्दी ई.पू.) प्राचीन भारतया छम्ह महान दार्शनिक व वैज्ञानिक खः। वय्‌कलं प्रतिपादन यानादीगु 'वैशेषिक' दर्शनं भारतीय भौतिक शास्त्र व तर्कशास्त्रया जग दयेकूगु दु। वय्‌कःयात हलिंया दकलय् न्हापांम्ह परमाणु सिद्धान्तया प्रतिपादक (Father of Atomism) धकाः नं म्हसीकी, गुम्हेस्यां युनानी दार्शनिक डेमोग्रिटस स्वया नं यक्व न्ह्यः 'परमाणु'या विचाः न्ह्यब्वयादिल।

## नांया अर्थ व पहः
'कणाद' धइगु नांया अर्थ 'कण' (Particle) अले 'अद' (नइम्ह/मुंकीम्ह) खः। बाखं कथं वय्‌कलं बुँइ ल्यं दइगु चाना (Grains) मुंकाः नइगु व तसकं संयमित जीवन म्वानादीगु खः। वय्‌कःया थ्व स्वभाव व 'कण' (Matter) या बारे यानादीगु अनुसन्धानया कारणं वय्‌कःया नां 'कणाद' जूवन। वय्‌कःयात 'उलूक' धकाः नं म्हसीकी।

## परमाणु सिद्धान्त
कणाद ऋषिं द्रव्य (Matter) या बारे थथे व्याख्या यानादिल:
* **परमाणु:** फुक्कं भौतिक वस्तुत चिधंगु, अदृश्य व अविभाज्य कण 'परमाणु' पाखें दइ।
* **संयोजन:** निगू परमाणु स्वानाः 'द्वयणुक' (Diatomic molecule) दयेकी अले स्वंगू द्वयणुक मिलै जुयाः 'त्रयणुक' दयेकी। थ्व हे प्रक्रिया पाखें फुक्कं भौतिक संसारया निर्माण जुइ।
* **अनित्यता:** भौतिक वस्तुत स्यना वनी तर परमाणु धासा न्ह्याबलें नित्य (Eternal) जुइ।

## वैशेषिक सूत्र व पदार्थ
वय्‌कलं च्वयादीगु 'वैशेषिक सूत्र'य् हलिंया फुक्कं वस्तुतय्यात ६गू पुचलय् (पदार्थ) बायादीगु दु:
१. **द्रव्य:** (पृथ्वी, लः, मि, फय्, आकाश, ई, दिशा, आत्मा, मन)।
२. **गुण:** (रङ्ग, स्वाद, गन्ध, स्पर्श आदि)।
३. **कर्म:** (संचाय्/सनिगु, थाहां वनिगु, कुतुवइगु)।
४. **सामान्य:** (सामान्य गुण गुकि थीथी वस्तुया दथुइ दइ)।
५. **विशेष:** (छगू वस्तुया थःगु हे विशिष्ट गुण, गुकिं थ्व वस्तुयात मेगु वस्तुं भिन्न याइ)।
६. **समवाय:** (स्वापूत)।
७. **अभाव** (मदूगु)

## विज्ञानय् प्रभाव

कणादं फय्‌या गन्ध व लःया शीतलता थेंज्याःगु विषययात वैज्ञानिक तर्कं थुइकेगु कुतः यानादिल। वय्‌कलं 'मि' (Heat) व 'रासायनिक हिउपाः' (Chemical change) या बारे नं न्हापा हे च्वयादीगु दु। वय्‌कःया थ्व विचाःतय्सं आयुर्वेद व रसायनशास्त्र (Alchemical science) या विकासय् तसकं तःधंगु ग्वाहालि याकल।

## लुमन्ति
वय्‌कलं च्वयादीगु सूत्रत व दर्शनया व्याख्यात आः नं थी-थी मुनाछेँय् पाण्डुलिपिया रूपय् सुरक्षित दु। वय्‌कःया 'वैशेषिक' दर्शन हिन्दू दर्शनया ६ गू मू दर्शनमध्ये छगू खः।

## लिधंसा
* Kak, Subhash (2016). *Matter and Mind: The Vaiśeṣika Sūtra of Kaṇāda*.
* Riepe, Dale (1961). *The Naturalistic Tradition in Indian Thought*.
* Sharma, Chandradhar (1960). *A Critical Survey of Indian Philosophy*.
वैशेषिक सूत्र

**वैशेषिक सूत्र** प्राचीन भारतया छगू तसकं महत्वपूर्ण दार्शनिक ग्रन्थ खः। थ्व सफू ऋषि कणादं १० गू अध्यायय् च्वयादीगु खः। थ्व ग्रन्थ 'वैशेषिक दर्शन'या आधारशिला खः, गुकिं ब्रह्माण्डया उत्पत्ति, भौतिक वस्तुया स्वभाव, व 'परमाणु' (Atom) या सिद्धान्तयात तर्कपूर्ण ढङ्गं व्याख्या याइ।

## 'वैशेषिक' खँग्वःया अर्थ
'वैशेषिक' खँग्वः 'विशेष' (Particularity) पाखें वःगु खः। थ्व दर्शनं संसारया प्रत्येक वस्तु मेगु स्वया गथे 'विशेष' वा पाः धकाः विश्लेषण याइ। थ्व दर्शनं ब्रह्माण्डया फुक्कं वस्तुतय्यात निश्चित 'पदार्थ' (पुचः) य् बायाः अध्ययन यायेगु लँपु क्यनी।

## ६ गू मू पदार्थ

वैशेषिक सूत्रं फुक्कं अस्तित्व दुगु वस्तुतय्यात क्वय् बियाकथंया ६ गू पदार्थय् बायादीगु दु:

# **द्रव्य (Substance):** अस्तीत्वया आधार। थ्व ९ गू दु: पृथ्वी, लः, मि, फय्, आकाश, ई, दिक् (दिशा), आत्मा व मन।
# **गुण (Quality):** द्रव्यया विशेषता। थुकी २४ गू गुणत (दसु: रङ्ग, स्वाद, गन्ध, संख्या, परिणाम आदि) ला।
# **कर्म (Action/Movement):** द्रव्यय् जुइगु संचार। थ्व ५ गू प्रकारया जुइ (दसु: च्वय् वनेगु, क्वय् वनेगु, खुम्चे जुइगु/पकचिगु आदि)।
# **सामान्य (Generality):** यक्व वस्तुतय् दइगु छगू हे गुण (दसु: फुक्कं 'मनू'य् दइगु 'मनुष्यत्व')।
# **विशेष (Particularity):** वस्तुतय्यात छगू मेगु स्वया पृथक याइगु अन्तिम गुण।
# **समवाय (Inherence):** वस्तु व उकिया गुण दथुइ दइगु अविभाज्य स्वापू (दसु: कापः व उकिया रङ्ग)।

## परमाणुवाद

वैशेषिक सूत्रया दकलय् तःधंगु विशेषता 'परमाणु'या व्याख्या खः। वय्‌कलं धयादीकथं:
* संसारया फुक्कं भौतिक वस्तु 'परमाणु' पाखें दइ, गुगु अविभाज्य व नित्य जुइ।
* मखनिगु (अदृश्य) 'परमाणु'त स्वानाः खनिगु (दृश्य) 'द्रव्य' दयेकी।
* थ्व संयोजन प्रक्रियाय् छगू निश्चित 'ई' व 'तर्क'या ल्हाः दइ।

## धर्म व मोक्ष
थ्व ग्रन्थया न्हापांगु सूत्र हे **"अथातो धर्मं व्याख्यास्यामः"** (आः झीसं 'धर्म'या व्याख्या याये) खः। कणाद ऋषिं धर्मयात केवल पूजा-आजाया रूपय् मखुसें, 'अभ्युदय' (भौतिक उन्नति) व 'निःश्रेयस' (आध्यात्मिक मुक्ति वा मोक्ष) कायेगु माध्यमया रूपय् व्याख्या यानादिल।

## सफूया ब्वथला (वैशेषिक सूत्रया अध्यायतः )
 
कणाद ऋषिं च्वयादीगु वैशेषिक दर्शन हिन्दू धर्मया महत्वपूर्ण षड्दर्शनय् छगू ख। थुकी १० गू अध्याय दु, गुकिया संक्षिप्त विवरण क्वय् बियाकथं दु:

## सांस्कृतिक महत्त्व
वैशेषिक सूत्रया प्रभाव लिपाया न्याय दर्शन, आयुर्वेद व 'रसायनशास्त्र'य् तसकं तःधंक लात। थ्व ग्रन्थया पुलां पाण्डुलिपित आः नं थी-थी मुनाछेँय् सुरक्षित दु।

## लिधंसा
* Jha, Ganganatha (1915). *The Padarthadharmasangraha of Prashastapada*.
* Sinha, Nandalal (1923). *The Vaisheshika Sutras of Kanada*.
* Matilal, B. K. (1977). *Nyaya-Vaisesika: A History of Indian Philosophy*.
हेराक्लिटस

**हेराक्लिटस** (थ्यं-मथ्यं  ५३५–४७५ ई.पू.) छम्ह प्राचीन ग्रीक दार्शनिक खः। वय्‌कलं प्रतिपादन यानादीगु परिवर्तनया सिद्धान्त व 'द्वन्द्वात्मक' विचाःया कारणं वय्‌कः हलिं प्रसिद्ध जुयादिल। हेराक्लिटसयात 'गूढ दार्शनिक' (The Obscure) नं धाइ, छाय्‌धाःसा वय्‌कलं च्वयादीगु खँत तसकं गम्भीर व सांकेतिक जुइगु या।

## मू दार्शनिक विचा:

हेराक्लिटसया दर्शनया मू खँ थथे दु:

* **पन्ता रे (Panta Rhei):** थुकिया अर्थ 'फुक्कं खँ हिली' (Everything flows) खः। वय्‌कलं धयादीकथं थ्व संसारय् नित्य वा स्थायी छुं नं मदु।
* **खुसिया उदाहरण:** वय्‌कलं छगू प्रसिद्ध धापू न्ह्यब्वयादिल— "छम्ह मनूं छगू हे खुसिइ निक्वः पला तये फइमखु।" (You cannot step into the same river twice)। छाय्‌धाःसा निक्वःगु पलाय् लः नं न्हूगु जुइ अले मनू नं हिलेधुंकी।
* **मि (Fire):** थेल्सं 'लः'यात मू तत्त्व धाःथें, हेराक्लिटसया कथं संसारया मू आधार 'मि' खः। मि धइगु परिवर्तनया प्रतीक खः, गुगु न्ह्याबलें चलयमान जुइ।

## लोगोस (Logos)
वय्‌कलं लोगोस (Logos) या अवधारणा न्ह्यब्वयादिल। थुकिया अर्थ ब्रह्माण्डया उगु अन्तर्निहित 'नियम' वा 'तर्क' खः, गुकिं संसारया फुक्कं परिवर्तनयात व्यवस्थित याइ। मनूतय्सं थ्व 'लोगोस'यात थुइकेफत धासा जक सत्य सीके फइ धइगु वय्‌कःया मान्यता खः।

## विरोधीतयगु एकता (Unity of Opposites)

हेराक्लिटसया कथं संसारय् विरोध (Conflict) अनिवार्य दु। 'तुयु' व 'हाकु', 'न्हि' व 'चा', 'खिउँ' व 'जः' थें जाःगु विरोधी खँतयगु दथुइ छगू कथंया सन्तुलन दइ। थ्व संघर्षं हे संसारयात गति बी।

## लुमन्ति व प्रभाव
हेराक्लिटसया विचाःतय्सं लिपाया दार्शनिकत (दसु: प्लेटो, अरस्तु) व आधुनिक दार्शनिकत (दसु: हेगेल व नीत्शे) यात तसकं प्रभावित यात। 

## लिधंसा
* Kahn, Charles (1979). *The Art and Thought of Heraclitus*.
* Robinson, T. M. (1987). *Heraclitus: Fragments*.
* Wheelwright, Philip (1959). *Heraclitus*.
डेमोक्रिटस

**डेमोक्रिटस** (थ्यं-मथ्यं ४६०–३७० ई.पू.) छम्ह प्रभावशाली प्राचीन ग्रीक दार्शनिक खः। वय्‌कलं थः गुरु ल्यूसिपस (Leucippus) नाप जानाः ब्रह्माण्डया भौतिक संरचनाया 'परमाणु सिद्धान्त' (Atomic Theory) न्ह्यब्वयादिल। डेमोक्रिटसयात 'न्हिलाच्वंम्ह दार्शनिक' (The Laughing Philosopher) नं धाइ, छाय्‌कि वय्‌कलं मनूया मुर्खतायात कयाः ख्यालि याइगु व प्रसन्नतायात हे जीवनया लक्ष्य मानिगु यानादिल।

## परमाणु सिद्धान्त (Atomism)
डेमोक्रिटसया दर्शनया मू आधार 'परमाणु' व 'शून्यता' (The Void) खः। वय्‌कलं न्ह्यब्वयादीगु मू विचाःत थथे दु:

* **अटोमोस (Atomos):** वय्‌कलं तर्क यानादिल कि यदि झीसं छुं नं वस्तुयात कुचा याना वनेगु खःसा, छगू थजाःगु बिन्दुइ थ्यनी गन उकियात अझ कुचा याये फइमखु। थ्व अविभाज्य कणयात वय्‌कलं 'अटोमोस' (गुकिं आधुनिक 'Atom' खँग्वः वल) नां बियादिल।
* **अटोमोस बाय् परमाणुया स्वभाव:** परमाणुत नित्य, न्ह्याबलें चंचल, व अदृश्य जुइ। इमिसं आकार व वजनय् भिन्न जुइ, तर फुक्कं छगू हे 'पदार्थ' पाखें दइ।
* **शून्यता (The Void):** परमाणुत सनेतः खाली थाय् वा 'शून्यता'या आवश्यकता जुइ। थ्व शून्यताय् परमाणुत ल्वाकज्यानाः वा बाया वयाः संसारया फुक्कं वस्तुत दयेकी।

## इन्द्रिय व ज्ञान
डेमोक्रिटसया कथं झीसं अनुभव याइगु रङ्ग, स्वाद, व गन्ध वास्तविक मखुसें परमाणुतयगु संयोजनया 'परिणाम' जक खः। वय्‌कलं धयादिल, "सत्य कथं ला केवल परमाणु व शून्यता जक दु।" (In reality, there are only atoms and the void.)

## खगोलशास्त्र व गणित

वय्‌कलं विज्ञानया मेमेगु ख्यलय् नं तःधंगु योगदान बियादिल:
* वय्‌कलं धयादिल कि 'आकाशगंगा' (Milky Way) तसकं तापाःगु थासय् च्वंगु असंख्य नगुतयगु पुचः खः।
* वय्‌कलं तर्क यानादिल कि ब्रह्माण्ड तसकं तःधं व थुकी मेमेगु संसार नं दयेफइ।
* गणितय् वय्‌कलं 'शंकु' (Cone) व 'पिरामिड'या आयतन (Volume) सम्बन्धी प्रारम्भिक विचाःत न्ह्यब्वयादिल।

## लुमन्ति व प्रभाव

डेमोक्रिटसया परमाणु सिद्धान्तं आधुनिक विज्ञानया विकासय् तसकं तःधंगु भूमिका म्हितल। यद्यपि वय्‌कःया यक्व सफूत आः मदुसां, मेमेपिं दार्शनिकतयगु च्वसु व सुरक्षित लुमन्तिया आधारय् वय्‌कःया दर्शन जीवित दु। पूर्वीय दर्शनय् ऋषि कणादं न्ह्यब्वयादीगु परमाणु विचाः नाप वय्‌कःया दर्शन तसकं मेल नइ।

## लिधंसा
* Berryman, Sylvia (2005). *Ancient Atomism*.
* Taylor, C. C. W. (1999). *The Atomists: Leucippus and Democritus*.
* Barnes, Jonathan (1982). *The Presocratic Philosophers*.
ह्वेनसाङ

**ह्वेनसाङ** (थ्यं-मथ्यं ६०२–६६४ ई.) छम्ह प्रसिद्ध चिनियाँ बौद्ध भिक्षु, विद्वान, व यात्री खः। वय्‌कलं चीनया ताङ वंशया पालय् भारत व लुम्बिनीया १७ दँ तक ताःहाकगु यात्रा यानाः बौद्ध धर्मया गम्भीर अध्ययन यानादिल। वय्‌कःया थ्व ऐतिहासिक यात्रां यानाः चीन व भारत दथुइ सांस्कृतिक व धार्मिक स्वापू अझ क्वातु जुल।

## भारत यात्राया उद्देश्य
ह्वेनसाङया ईलय् चीनय् दुगु बौद्ध शास्त्रय् यक्व अस्पष्टता व विरोधाभास दुगु जुल। थ्व समस्या समाधान यायेत व बुद्ध धर्मया 'योगचार' दर्शनया मूल ग्रन्थत मालेत वय्‌कलं सन् ६२९ य् 'सिल्क रोड' जुयाः भारत वनेगु आँट यानादिल। वय्‌कलं थःगु यात्राया झ्वलय् मध्य एसियाया मरुभूमि व हिमालय पार यानादिल।

## नालन्दा विश्वविद्यालय व अध्ययन
भारत थ्यनेधुंकाः ह्वेनसाङं नालन्दा विश्वविद्यालयय् यक्व दँ तक अध्ययन यानादिल। अन वय्‌कलं आचार्य शीलभद्रया सामीप्यय् च्वनाः संस्कृत भाषा व बौद्ध दर्शनया गम्भीर ज्ञान हासिल यानादिल। वय्‌कःया विद्वता खनाः भारतया तत्कालीन जुजु हर्षवर्धनं वय्‌कःयात तसकं सम्मान यानादिल।

## चीनय् लिहाँ वनेगु व अनुवाद ज्या
सन् ६४५ य् ह्वेनसाङ ६५७ गू संस्कृत ग्रन्थत, बुद्धया मूर्ति व मेमेगु पवित्र वस्तुत ज्वनाः चीन लिहाँ झाल। वय्‌कलं थःगु ल्यं दुगु जीवन थ्व ग्रन्थतय्यात चिनियाँ भाषाय् अनुवाद यायेगु ज्या यानादिल। वय्‌कलं अनुवाद यानादीगु प्रज्ञापारमिता व 'विज्ञप्तिमात्रता' सिद्धान्तं पूर्वी एसियाली बौद्ध धर्मय् तःधंगु प्रभाव लाकल।

## [[देजला]] वृत्तान्त: 'सी-यू-की'
वय्‌कलं थःगु यात्राया अनुभवतय्यात 'सी-यू-की' (Great Tang Records on the Western Regions) धइगु सफुतिय् लिपिबद्ध यानादिल। थ्व सफू प्राचीन भारत, मध्य एसिया व लुम्बिनीया इतिहास, भूगोल, व जनजीवन सीकेत छगू तःधंगु ऐतिहासिक स्रोत खः। थ्व हे सफूया आधारय् प्रसिद्ध चिनियाँ बाखं 'जर्नी टु द वेष्ट' (Journey to the West) च्वयेगु प्रेरणा प्राप्त जुल।

## लुमन्ति
ह्वेनसाङं लुम्बिनीया अशोक स्तम्भ व कपिलवस्तुया बारे यानादीगु वर्णनं यानाः हे आधुनिक पुरातत्वविद्तय्यात थ्व थाय्‌त मालेत अःपु जुल। वय्‌कःया योगदानया लुमन्तिइ चीन व भारतया थी-थी मुनाछेँतयय् वय्‌कःया मूर्ति व पाण्डुलिपित सुरक्षित तयातःगु दु।

## लिधंसा
* Wriggins, Sally (2004). *The Silk Road Journey with Xuanzang*.
* Waley, Arthur (1952). *The Real Tripitaka, and Other Pieces*.
* Watters, Thomas (1904). *On Yuan Chwang's Travels in India*.
जन डेभिसन रकफेलर

**जन डेभिसन रकफेलर** (१८३९–१९३७) छम्ह अमेरिकी उद्योगपति व परोपकारी मनू खः। वय्‌कलं स्ट्याण्डर्ड आयल कम्पनी (Standard Oil Company) या पलिस्था यानाः पेट्रोलियम उद्योगय् एकाधिकार स्थापित यानादिल। आधुनिक इतिहासय् वय्‌कःयात हलिंया दकलय् तःमि मनूया रूपय् कायेगु याइ। वय्‌कःया व्यापारिक रणनीतिं अमेरिकी अर्थतन्त्रयात तःधंगु हिउपाः लाकल।

## स्ट्याण्डर्ड आयल व व्यापारिक सफलता
सन् १८७०स रकेफेलरं ओहायोय् 'स्ट्याण्डर्ड आयल' कम्पनी नीस्वनादिल। वय्‌कलं व्यापारय् छगू न्हूगु पद्धति होरिजोन्टल इन्टिग्रेसन (Horizontal Integration) छ्यलाः मेमेगु चिधंगु चिकं रिफाइनरीतय्यात थःगु अधीनय् लाकादिल।
* सन् १८८० या दशक तक वय्‌कलं अमेरिकाया ९० प्रतिशत चिकं व्यापार नियन्त्रण यानादिल।
* वय्‌कःया थ्व एकाधिकार (Monopoly) या कारणं सन् १९११ य् अमेरिकी सर्वोच्च अदालतं 'एन्टी-ट्रस्ट' कानून कथं वय्‌कःया कम्पनीयात ३४ गू चिधंगु कम्पनीइ तछ्यायेगु आदेश बिल। थ्व हे कम्पनीपाखें आःया 'ExxonMobil' व 'Chevron' थेंज्याःगु तःधंगु कम्पनी विकास जूगु खः।

## परोपकारी ज्या
जीवनया उत्तरार्धय् रकफेलरं थःगु सम्पत्ति समाजसेवा व शिक्षाया निंतिं खर्च यानादिल। वय्‌कलं सन् १९१३ य् रकफेलर फाउण्डेशन नीस्वनादिल। वय्‌कलं यानादीगु मू परोपकारी ज्या थथे दु:
* **शिक्षा:** शिकागो विश्वविद्यालय व रकफेलर विश्वविद्यालयया पलिस्थाय् तःधंगु आर्थिक ग्वाहालि।
* **जनस्वास्थ्य:** हलिं न्यंकं 'हुकवर्म' (Hookworm) व 'म्हासु ज्वरः' (Yellow fever) थेंज्याःगु ल्वय् निवारण यायेत ग्वाहालि।
* **चिकित्सा विज्ञान:** चिकित्सा अनुसन्धानय् वय्‌कलं न्हूगु मानक स्थापित यानादिल।

## व्यक्तिगत जीवन व सिद्धान्त
रकफेलर तसकं अनुशासित व धार्मिक स्वभावया मनू खः। वय्‌कलं व्यापारया हिसाब-किताब तयेगु व फजुल खर्च मयायेगु बानी दयेकादिल। वय्‌कलं ९७ दँ तक तसकं सक्रिय जीवन यापन यानादिल। वय्‌कःया पुलां भेषभूषा व व्यक्तिगत वस्तुत अमेरिकाया थी-थी मुनाछेँतयय् सुरक्षित तयातःगु दु।

## लिधंसा
* Chernow, Ron (1998). *Titan: The Life of John D. Rockefeller, Sr.*
* Rockefeller, John D. (1909). *Random Reminiscences of Men and Events*.
* Nevins, Allan (1940). *John D. Rockefeller: The Heroic Age of American Enterprise*.
रोथस्चाइल्ड परिवार

**रोथस्चाइल्ड परिवार** छगू प्रसिद्ध युरोपेली बैंकिङ खलक खः, गुकिया पलिस्था १८गू शताब्दीया अन्त्यय् मायर एम्सशेल रोथस्चाइल्ड (Mayer Amschel Rothschild) नं यानादीगु खः। थ्व परिवारं लण्डन, पेरिस, भियना, नेपल्स व फ्र्याङ्कफर्टय् थःगु बैंकिङ साम्राज्य विस्तार यानाः १९गू शताब्दीया हलिंया अर्थतन्त्रय् तसकं तःधंगु प्रभाव लाकल।

## ऐतिहासिक उत्थान
मायर एम्सशेलं थःगु ५ म्ह काय्‌पिन्त युरोपया ५ गू मू आर्थिक केन्द्रय् छ्वयाः छगू अन्तर्राष्ट्रिय बैंकजाल (International banking network) दयेकादिल:
# **नेथान मायर रोथस्चाइल्ड:** लण्डन (वय्‌कलं लण्डनया 'सिटी'यात हलिंया आर्थिक केन्द्र दयेकेत तःधंगु भूमिका म्हितादिल)।
# **जेम्स मायर रोथस्चाइल्ड:** पेरिस।
# **सलोमन मायर रोथस्चाइल्ड:** भियना।
# **कार्ल मायर रोथस्चाइल्ड:** नेपल्स।
# **एम्सशेल मायर रोथस्चाइल्ड:** फ्र्याङ्कफर्ट।

## नेपोलियनया हताः व आर्थिक शक्ति
रोथस्चाइल्ड परिवारया आर्थिक शक्ति नेपोलियोनिक हताः (Napoleonic Wars) या इलय् तसकं अप्वः जुल। वय्‌कलं बेलायती सेनायात आर्थिक ग्वाहालि यायेगु व युरोप न्यंकं सुचं छ्वये-काये यायेगु छगू तसकं अजूचायापुगु सञ्जाल दयेकादिल। सन् १८१५ य् 'वाटरलुया हताः (Battle of Waterloo) लिपा थ्व परिवारं बेलायती शेयर बजारय् तसकं तःधंगु सफलता ल्हातय् लाकल।

## विलासी जीवन व संस्कृति
थ्व परिवार थःगु विलासी जीवनशैली व कला सङ्कलनया निंतिं नं नांजाः। इमिसं युरोप न्यंकं भव्य दरवारत (दसु: Waddesdon Manor) दयेकातःगु दु। थ्व परिवारया यक्व पुलां कलाकृति व इतिहासया दस्तावेजत आः नं थी-थी मुनाछेँतयय् सुरक्षित तयातःगु दु। इमिगु नामय् यक्व 'वाइन' (Wine) उद्योग व खानी (Mining) व्यापार नं न्ह्यानाच्वंगु दु।

## आधुनिक ई व परोपकार
आःया ईलय् नं रोथस्चाइल्ड परिवार बैंकिङ, लगानी व परामर्शया क्षेत्रय् सक्रिय दु। इमिसं यक्व दार्शनिक, सांस्कृतिक व वैज्ञानिक ज्याखँय् परोपकारी ग्वाहालि नं यानाच्वनादीगु दु। थ्व परिवारयात कयाः यक्व 'कन्स्पिरेसी थ्योरी' (Conspiracy theories) नं दयेकातःगु दु, तर इतिहासकारतय्सं इमित आधुनिक अन्तर्राष्ट्रिय वित्त (International finance) या जग दयेकिपिं कथं म्हसीकी।

## लिधंसा
* Ferguson, Niall (1998). *The House of Rothschild: Money's Prophets, 1798–1848*.
* Corti, Egon Caesar (1928). *The Rise of the House of Rothschild*.
* Morton, Frederic (1962). *The Rothschilds: A Family Portrait*.
इन्ग्रिद बर्गम्यान

**इन्ग्रिद बर्गम्यान** (१९१५–१९८२) छम्ह स्वीडिश अभिनेत्री खः, गुम्हेस्यां स्वंगू ओस्कार पुरस्कार (Academy Awards) त्याकाः हलिं संकिपा ख्यलय् थःगु अद्भूत छाप त्वतावन। वय्‌कः थःगु स्वाभाविक सुन्दरता, अभिनयय् गम्भीरता, व थी-थी भाषाय् (स्वीडिश, जर्मन, अंग्रेजी, इटालियन, व फ्रेन्च) अभिनय यायेफइगु क्षमताया निंतिं प्रसिद्ध दु।

## हलिउड यात्रा व 'कासाब्लान्का'
स्वीडेनय् अभिनय यात्रा सुरु यानादीम्ह बर्गम्यान सन् १९३९ य् हलिउड झायादिल। सन् १९४२ य् हम्फ्री बोगार्ट नाप 'कासाब्लान्का' (Casablanca) संकिपाय् 'इल्सा लुन्ड'या भूमिका म्हितेधुंकाः वय्‌कः अन्तर्राष्ट्रिय 'स्टार' जुयादिल। थ्व संकिपा आः तक नं हलिंया दकलय् बांलाःगु रोमान्टिक संकिपामध्ये छगू धकाः हनि।

## मू संकिपा व सफलता
बर्गम्यानं थःगु जीवनय् यक्व कालजयी संकिपातयय् ज्या यानादिल:
* **ग्यासलाइट (Gaslight, १९४४):** थ्व संकिपाया निंतिं वय्‌कलं थःगु न्हापांगु 'सर्वश्रेष्ठ अभिनेत्री'या ओस्कार त्याकादिल।
* **नोटोरीयस (Notorious, १९४६):** अल्फ्रेड हिचककया थ्व संकिपाय् वय्‌कःया अभिनयया तसकं प्रशंसा जुल।
* **अनास्तासिया (Anastasia, १९५६):** थ्व संकिपा पाखें वय्‌कलं निगूगु ओस्कार त्याकादिल।
* **मर्डर अन द ओरिएन्ट एक्सप्रेस (Murder on the Orient Express, १९७४):** थुकी 'सपोर्टिङ एक्ट्रेस'या रूपय् वय्‌कलं स्वंगूगु ओस्कार ल्हातय् लाकादिल।

## इटालियन सिनेमा व विवाद
सन् १९५० या दशकय् इटालियन निर्देशक रोबर्टो रोसेलिनी नापया स्वापू व इहिपाया कारणं वय्‌कः हलिउडय् छुं ई ओझेलय् लात। तर वय्‌कलं इटालियन 'नियो-रियलिज्म' संकिपातयय् (दसु: 'Stromboli') ज्या यानाः थःगु अभिनय क्षमताया न्हूगु आयाम क्यनादिल।

## अन्तिम ई व लुमन्ति
बर्गम्यानया अन्तिम तःधंगु ज्या सन् १९७८ या 'अटम सोनाटा' (Autumn Sonata) खः, गुगु स्वीडिश निर्देशक इन्ग्मार बर्गम्यान नं निर्देशन यानादीगु खः। वय्‌कःया मृत्यु सन् १९८२ य् लण्डनय् जुल। वय्‌कःया अभिनय यात्रा, च्वसु व संकिपाया सामग्रीत स्वीडेन व अमेरिकाया थी-थी मुनाछेँतयय् सुरक्षित तयातःगु दु।

## लिधंसा
* Bergman, Ingrid & Burgess, Alan (1980). *Ingrid Bergman: My Story*.
* Chandler, Charlotte (2007). *Ingrid: A Personal Biography*.
* Spoto, Donald (1997). *Notorious: The Life of Ingrid Bergman*.
पागो पागो

**पागो पागो** अमेरिकन सामोआया राजधानी खः। थ्व थाय् प्रशान्त महासागरया 'तुतुइला' (Tutuila) टापूय् ला। थ्व छगू प्राकृतिक रूपं तसकं बांलाःगु 'डिप वाटर' बन्दरगाह (Harbor) खः, गुगु प्यखें तःधंगु पर्वःतय्सं घेरा यानातःगु दु।

## भौगोलिक विशेषता
पागो पागोया बन्दरगाह हलिंया दकलय् सुरक्षित व बांलाःगु प्राकृतिक बन्दरगाह मध्ये छगू ख। थ्व थाय् माउन्ट एलाभा (Mount Alava) थेंज्याःगु च्वकातय्सं घेरा यानातःगु दु। थनया जलवायु उष्णकटिबंधीय (Tropical) जुइ, गन दँ न्यंकं वा वइगु व ताःन्वाइगु जुइ।

## ऐतिहासिक व आर्थिक महत्त्व
* **नौसेना आधार:** सन् १८७८ निसें १९५१ तक थ्व थाय् अमेरिकी नौसेनाया छगू महत्त्वपूर्ण इन्धन केन्द्र व आधार शिविरया रूपय् छ्यल।
* **त्युना उद्योग:** पागो पागोया अर्थतन्त्रय् 'त्युना' (Tuna) न्याय् छ्यलेगु व बट्टा (Canning) य् तयेगु उद्योगया तःधंगु ब्व दु। थन हलिंया हे तःधंगु त्युना क्यानरी कम्पनीत दु।
* **पर्यटन:** थनया प्राकृतिक सौन्दर्य, विशेष यानाः 'नेशनल पार्क अफ अमेरिकन सामोआ' स्वयेत हलिं न्यंकंया मनूत वै।

## संस्कृति व जनजीवन
पागो पागोया जनजीवनय् परम्परागत सामोआन संस्कृति (Fa'a Samoa) या तःधंगु प्रभाव दु। थनया मनूत तसकं सत्कारशील जुइ। 'पागो पागो' खँग्वःया उच्चारण स्थानीय भाषाय् 'पाङ्गो पाङ्गो' (Pango Pango) जुइ। थनया परम्परागत नृत्य, संगीत व कलाया सामग्रीत स्थानीय मुनाछेँ 'जिन पी. हेडन म्युजियम' (Jean P. Haydon Museum) य् सुरक्षित तयातःगु दु।

## २००९ या सुनामी
सेप्टेम्बर २९, २००९ य् प्रशान्त महासागरय् वःगु तःधंगु भुखाय् लिपा वःगु सुनामी (Tsunami) नं पागो पागोय् तःधंगु क्षति याःगु खः। तर स्थानीय मनूतयगु मेहेनतं थ्व सहरं हाकनं थःगु पुलां वैभव प्राप्त यायेत सफल जुल।

## लिधंसा
* Gray, J.A.C. (1960). *Amerika Samoa: A History of American Samoa and its United States Naval Administration*.
* Sunia, Fofo I.F. (2009). *A History of American Samoa*.
* National Park Service (NPS) archives on Pago Pago Harbor.
सोफिया लोरेन

**सोफिया लोरेन** (जन्म १९३४) छम्ह हलिं प्रसिद्ध इटालीया अभिनेत्री ख। वय्‌कःयात हलिं सिनेमा इतिहासया दकलय् प्रभावशाली व सम्मानित कलाकारमध्ये छम्हया कथं हनि। अंग्रेजी त्वताः मेगु भाषाय् (इटालीयन) अभिनय यानाः 'सर्वश्रेष्ठ अभिनेत्री'या सिरपाः ओस्कार सिरपा त्याकादीम्ह वय्‌कः न्हापांम्ह कलाकार खः।

## प्रारम्भिक जीवन व संघर्ष
सोफिया लोरेनया जन्म रोमय् जूगु खः, तर वय्‌कः मचाबिले नेपल्स (Naples) नापंया 'पोजुओली' (Pozzuoli) य् तसकं गरिबीइ च्वनादिल। निगूगु हलिं हताःया इलय् वय्‌कलं यक्व दुःख सियादिल। १६ दँय् छगू 'ब्युटी पेजेन्ट'य् ब्वति कायेधुंकाः वय्‌कःया संकिपा यात्रा सुरु जुल। अन हे वय्‌कःया लिपा इहिपा जूम्ह प्रसिद्ध निर्माता कार्लो पोन्टी (Carlo Ponti) नाप नापलाना दीगु ख।

## 'टु वुमेन' व ऐतिहासिक सफलता
सन् १९६० य् पिहाँ वःगु 'टु वुमेन' (Two Women / La Ciociara) संकिपाय् छगू मार्मिक भूमिका म्हिताः वय्‌कलं हलिंयात अजूचाय्‌कादिल।
* थ्व संकिपाया निंतिं वय्‌कलं सन् १९६१ य् सर्वश्रेष्ठ अभिनेत्रीया ओस्कार पुरस्कार त्याकादिल।
* थ्व सफलतां थ्व खँ नं क्यन कि कलाया भाषा दइमखु अले उकिया निंतिं अंग्रेजी भाषा हे जुइमाः धइगु मदु।

## मू संकिपा व सहकार्य
वय्‌कलं थःगु जीवनय् यक्व कालजयी संकिपाय् ज्या यानादिल:
* **इटालियन सिनेमा:** 'यस्तरदे, तुडे एन्द तुमारो' (Yesterday, Today and Tomorrow) व 'म्यारिज इटालियन स्टाइल' (Marriage Italian Style)।
* **हलिउड सहकार्य:** वय्‌कलं क्यारी ग्रान्ट, क्लार्क गेबल, व मार्लन ब्रान्डो थेंज्याःपिं दिग्गज कलाकारत नाप ज्या यानादिल।
* **मार्सेलो मास्ट्रोयानी:** लोरेन व मार्सेलोया जोडी इटालीया सिनेमा इतिहासया दकलय् लोकंह्वा:गु जोडीय् छगू ख।

## व्यक्तिगत जीवन व लुमन्ति
लोरेन थःगु स्वाभाविक सुन्दरता व आत्मविश्वासया निंतिं नांजाः। वय्‌कलं धयादीगु छगू प्रसिद्ध धापू नांजाःगु दु— "सौन्दर्य धइगु छिगु भित्री भावना खः, अले थ्व छिगु मिखाय् प्रतिबिम्बित जुइ।" 

## लिधंसा
* Loren, Sophia (2014). *Yesterday, Today, Tomorrow: My Life*.
* Harris, Warren G. (1998). *Sophia Loren: A Biography*.
* Hotchner, A. E. (1979). *Sophia, Living and Loving: Her Own Story*.
सारा बर्नहार्त

**सारा बर्नहार्त** (Sarah Bernhardt) (१८४४–१९२३) छम्ह हलिं प्रसिद्ध फ्रान्सेली रङ्गमञ्च व प्रारम्भिक संकिपा अभिनेत्री खः। वय्‌कःयात "दि डिभाइन सारा" (The Divine Sarah) धकाः म्हसीकी। वय्‌कलं १९गू शताब्दीया अन्त्य व २०गू शताब्दीया सुरुइ युरोप व अमेरिकाया रङ्गमञ्चय् थःगु अद्भूत अभिनय व जादुमयी सः (Golden Voice) पाखें हलिंयात मोहित यानादिल।

## रङ्गमञ्चया लानी
बर्नहार्तं थःगु अभिनय यात्रा पेरिसया 'कोमेडी-फ्रान्सेइज' (Comédie-Française) पाखें सुरु यानादिल। वय्‌कः विशेष यानाः भिक्टर ह्युगो व जीन रासिनया वियोगान्त नाटकतयय् थःगु जीवन्त अभिनयया निंतिं प्रसिद्ध जुयादिल।
* **ह्यामलेट (Hamlet):** सन् १८९९ य् वय्‌कलं शेक्सपियरया 'ह्यामलेट'य् मिजं पात्रया भूमिका म्हिताः हलिं न्यंकं नांजानादिल।
* **ला डेम अक्स क्यामेलियास (La Dame aux Camélias):** थ्व नाटकय् 'क्यामिल'या भूमिका वय्‌कःया दकलय् सफल व लुमन्ति योग्य भूमिका मध्ये छगू खः।

## अजूचायापुगु व्यक्तित्व
बर्नहार्त अभिनेत्री जक मखुसें छम्ह स्वतन्त्र व विद्रोही स्वभावया मिसा नं खः। वय्‌कःया व्यक्तित्वया छुं रोचक पक्षत थथे दु:
* वय्‌कलं नाटकया संवादत 'रिहर्सल' यायेत आपालं छगू लास तयेगु 'कफिन' (Coffin) दुने द्यनाः अभ्यास याइगु खः धइगु धापू दु।
* वय्‌कः छम्ह सिपालु मूर्तिकार व च्वमि नं खः।
* सन् १९१५ य् छगू अस्वस्थताया कारणं छपा तुति(Leg) एम्प्युतेत (चाना छ्वये माःगु) जुसां वय्कलं अभिनययात निरन्तरता बियादिल।

## प्रारम्भिक सिनेमा व प्रभाव
रङ्गमञ्च त्वताः बर्नहार्तं 'साइलेन्ट फिल्म' (Silent films) या सुरुवाति ईलय् नं ज्या यानादिल। वय्‌कःया 'क्वीन एलिजाबेथ' (१९१२) संकिपां अमेरिकाय् 'फिचर फिल्म'या महत्वयात स्थापित यायेत ग्वाहालि यात। वय्‌कःया अभिनय शैली व 'पोस्टर्स'य् (Posters)  प्रसिद्ध कलाकार अल्फोन्स मुचा (Alphonse Mucha) नं तसकं बांलाःगु कलाकृति दयेकादीगु दु।

## लुमन्ति
बर्नहार्तया मृत्यु १९२३ य् पेरिसय् जुल। वय्‌कःया अन्तिम संस्कारय् लखौं मनूतय्सं ब्वति काःगु खः। वय्‌कःया जीवनकथा, भेषभूषा व कलाकृतित फ्रान्सया थी-थी मुनाछेँतयय् तसकं सम्मानपूर्वक सुरक्षित तयातःगु दु।

## लिधंसा
* Bernhardt, Sarah (1907). *My Double Life: Memoirs of Sarah Bernhardt*.
* Gold, Arthur & Fizdale, Robert (1991). *The Divine Sarah: A Life of Sarah Bernhardt*.
* Skinner, Cornelia Otis (1967). *Madame Sarah*.
भिभियन ली

**भिभियन ली**(Vivien Leigh) (१९१३–१९६७) छम्ह बेलायती अभिनेत्री खः, गुम्हेस्यां हलिं सिनेमा इतिहासया निगू दकलय् लुमन्ति योग्य भूमिका— 'गन विथ द विन्द'य् स्कार्लेट ओ'हारा व 'अ स्ट्रीटकार नेम्ड डिजायर'य् ब्लान्च डुबोइस— म्हिताः निगू ओस्कार पुरस्कार त्याकादिल। वय्‌कः थःगु अद्भूत सौन्दर्य व जटिल मनोवैज्ञानिक भूमिकातयय् जीवन्त अभिनय यायेफइगु क्षमताया निंतिं नांजाः।

## 'गन विथ द विन्द' व हलिउड सफलता
सन् १९३९ य् मार्गरेट मिचेलया उपन्यासय् आधारित 'गन विथ द विन्ड' (Gone with the Wind) या निंतिं 'स्कार्लेट ओ'हारा'या भूमिका मालेत द्वलंद्वः अभिनेत्रीतयगु परीक्षण जूगु खः। तर भिभियन लीं थःगु दृढता व अभिनय पाखें थ्व भूमिका ल्हातय् लाकादिल।
* थ्व संकिपा हलिं सिनेमाया दकलय् तःधंगु 'ब्लकबस्टर' जुल अले लीं थःगु न्हापांगु सर्वश्रेष्ठ अभिनेत्रीया ओस्कार त्याकादिल।

## लरेन्स ओलिभियर व रङ्गमञ्च
भिभियन लीया जीवन व वृत्ति लरेन्स ओलिभियर (Laurence Olivier) नाप तसकं स्वापू दु। थ्व जोडीयात ओल्ड भिक (Old Vic) व स्ट्रेटफोर्ड रङ्गमञ्चया 'रोयल्स' धकाः म्हसीकीगु खः। इमिसं शेक्सपियरया नाटकत— दसु: 'ह्यामलेट', 'म्याकबेथ', व 'एन्टोनी एण्ड क्लियोपेट्रा'य् छक्वलं अभिनय यानादिल।

## 'अ स्ट्रीटकार नेम्ड डिजायर'
सन् १९५१ य् टेनेसी विलियम्सया नाटकय् आधारित संकिपा 'अ स्ट्रीटकार नेम्ड डिजायर' (A Streetcar Named Desire) य् मार्लन ब्रान्डो नाप लीं 'ब्लान्च डुबोइस'या भूमिका म्हितादिल। थ्व भूमिका थुलि प्रभावकारी जुल कि वय्‌कलं थ्व संकिपाया निंतिं थःगु निगूगु ओस्कार त्याकादिल।

## व्यक्तिगत संघर्ष व अन्तिम ई
लीया व्यावसायिक सफलताया दथुइ वय्‌कःया व्यक्तिगत जीवन धासा 'बाइपोलर डिसअर्डर' (Bipolar disorder) व 'ट्युबरकुलोसिस' (Tuberculosis) नापया संघर्षय् दयाच्वन। थ्व मानसिक व शारीरिक अस्वस्थताया कारणं वय्‌कःया जीवनय् यक्व पंगः वल। वय्‌कःया मृत्यु सन् १९६७ य् ५३ दँया अल्पायुय् हे जुल।

## लुमन्ति
भिभियन लीया अभिनय यात्रा व व्यक्तिगत जीवनया सामग्रीत लण्डनया 'भिक्टोरिया एण्ड अल्बर्ट म्युजियम' (V&A Museum) थेंज्याःगु प्रसिद्ध मुनाछेँतयय् सुरक्षित तयातःगु दु। वय्‌कःयात आः नं हलिं सिनेमाया छम्ह 'क्लासिक' आइकनया रूपय् हनि।

## लिधंसा
* Vickers, Hugo (1988). *Vivien Leigh: A Biography*.
* Edwards, Anne (1977). *Vivien Leigh: A Biography*.
* Walker, Alexander (1987). *Vivien: The Life of Vivien Leigh*.
मार्गो फन्तेन

**देम मार्गो फन्तेन** (१९१९–१९९१) छम्ह हलिं प्रसिद्ध बेलायती ब्याले नृत्याङ्गना खः। वय्‌कःयात बेलायतया 'रोयल ब्याले' (The Royal Ballet) या 'प्रिमा ब्यालेरिना एब्सोलुता' (Prima Ballerina Assoluta) या उपाधि बियातःगु दु। फन्तेन थःगु नृत्यय् दूगु तसकं बांलाःगु लाइन (Line), संगीतया भावना थुइकेफइगु क्षमता, व दबूलि दूगु जादुमयी उपस्थितिया निंतिं हलिं प्रसिद्ध जुयादिल।

## रोयल ब्याले व सफलता
फन्तेनं थःगु करियरया अधिकांश ई 'रोयल ब्याले'य् व्यतित यानादिल। कोरियोग्राफर फ्रेड्रिक एश्टन नं वय्‌कःया निंतिं यक्व विशेष ब्यालेत दयेकादीगु खः।
* **स्लिपिङ ब्युटी (The Sleeping Beauty):** सन् १९४६ य् लण्डनया रोयल अपेरा हाउसय् 'अरोरा' (Aurora) या भूमिका म्हिताः वय्‌कलं हलिं न्यंकं नांजानादिल।
* वय्‌कलं 'स्वान लेक' (Swan Lake) व 'गिसेल' (Giselle) थेंज्याःगु क्लासिक ब्यालेय् नं थःगु अद्भूत छाप त्वतादिल।

## नुरेयेभ नापया ऐतिहासिक जोडी
सन् १९६१ य्, ४२ दँया उमेरय् फन्तेन अवकाश कायेगु बिचाः यानाच्वंबलय्, सोभियत संघं बिस्थापित छम्ह तसकं प्रतिभाशाली नर्तक रुडोल्फ नुरेयेभ (Rudolf Nureyev) नाप वय्‌कः नापलानाः छगू जोडी दयेकादिल।
* थ्व जोडी ब्याले इतिहासया दकलय् सफल व जादुमयी जोडीइ छगू धकाः हनि।
* २० दँया उमेर अन्तर दुसां इमिसं हलिं न्यंकं न्हूगु उत्साह दयेकल। इमिसं मंकाः कथं 'रोमियो एण्ड जुलियट'य् यानादीगु नृत्य आः तक नं छगू मानकया रूपय् कयातःगु दु।

## व्यक्तिगत जीवन व पनामा
फन्तेनया व्यक्तिगत जीवन पनामाया राजनीतिज्ञ रोबर्टो एरियास (Roberto Arias) नापया इहिपा पाखें प्रभावित जुल। एरियासयात छगू आक्रमणय् पक्षघात (Paralysis) जुइधुंकाः, फन्टेनं थःगु नृत्य पाखें वःगु धेबां हे वय्‌कःया स्याहार-सुसार यानादिल।

## लुमन्ति
फन्तेनया मृत्यु सन् १९९१ य् पनामाय् जुल। वय्‌कःया नृत्यया भेषभूषा, फोटो व च्वसुत लण्डनया 'रोयल अपेरा हाउस' व 'भिक्टोरिया एण्ड अल्बर्ट म्युजियम' (V&A Museum) या मुनाछेँतयय् तसकं सम्मानपूर्वक सुरक्षित तयातःगु दु। वय्‌कःया प्रतिमा (Statue) वय्‌कः बूगु थाय् 'रिमगेट'य् नं थंकातःगु दु।

## लिधंसा
* Fonteyn, Margot (1975). *Margot Fonteyn: Autobiography*.
* Daneman, Meredith (2004). *Margot Fonteyn: A Life*.
* Money, Keith (1973). *Fonteyn: The Making of a Legend*.
धौ

**धौ** दुरुयात ब्याक्टेरियाया माध्यमं 'फर्मेन्टेशन' (Fermentation) यानाः दयेकातःगु छगू विशेष नसा खः। अंग्रेजी हलिं न्यंकं थुकियात 'योगर्ट' (Yoghurt) धकाः नं म्हसीकी। 

## दयेकेगु प्रक्रिया
धौ दयेकेत विशेष यानाः *Lactobacillus bulgaricus* व *Streptococcus thermophilus* धइगु ब्याक्टेरिया छ्यली।
# न्हापां दुरुयात दायेकेगु जुइ गुकिं यानाः अवांछित की सिनावनि।
# दुरुयात भचा ख्वाउँकाः (करिब ४०°C निसें ४५°C तक) उकी 'पुसा' (Starter culture) तइ।
# थुकियात करिब ६ निसें १२ घण्टा तक क्वाःगु थासय् तयेधुंकाः दुरु धौ जुइ।

## उसाय्‌या निंतिं फाइदा
धौ उसाय्‌या निंतिं तसकं बांला:गु नसा ख:
* **प्रोबायोटिक्स:** थुकी दइगु 'जीवित ब्याक्टेरिया' नं मनूया प्वाः व पाचन प्रक्रियायात बांलाकी।
* **क्याल्सियम व प्रोटिन:** थुकिं क्वँय् (Bone) व मांशपेसीयात बल्लाकी।
* **भिटामिन:** धौय् भिटामिन B12 व राइबोफ्लेभिन प्रशस्त दइ।

## सांस्कृतिक महत्त्व
नेपाःया नेवाः संस्कृति य् धौया तसकं तःधंगु महत्त्व दु।
* **सगंः:** छुं नं शुभ ज्या याये न्ह्यः 'धौ-सगंः' कायेगु चलन दु।
* **भ्वय्:** नेवाः भ्वय्या अन्त्यय् 'धौ-बाजी' नइगु परम्परा दु।
* **जुजु धौ:** ख्वपया 'जुजु धौ' थःगु विशेष सवाःया निंतिं नांजाः।

## हलिंया थी-थी रूप
* **ग्रीक योगर्ट:** थुकिं लः लिकानाः तसकं ताकूगु धौ दयेकातःगु दइ।
* **लस्सी:** दक्षिण एसियाय् धौ व चिनी-मरिज तयाः दयेकातःगु त्वँसा।
* **लाब्नेह (Labneh):** मध्य पूर्वय् प्रचलित धौया छगू प्रकार गुगु दुरु-कः (Cheese) थें खनेदु।

## लिधंसा
* Chandan, Ramesh C. (2006). *Manufacturing Yogurt and Fermented Milks*.
* Tamime, A. Y. & Robinson, R. K. (2007). *Tamime and Robinson's Yoghurt: Science and Technology*.
* Shrestha, B. (2012). *Traditional Fermented Foods of Nepal*.
छेँखा

**छेँखा** (Household) धइगु छगू हे छेंय् च्वनीपिं मनूत ख। इमिसं मंकाः कथं नैगु व थःगु थीथी साधन स्रोतत थीथी मात्राय् इना काइगु जुइ। थ्व पुचः छगू हे माचाछिया दुजः जुइफु बाय् माचाछि स्वया पिनेया मनूत नं जुइफु। समाजशास्त्र व अर्थशास्त्रय् 'छेँखा'यात तथ्याङ्क मुनेगु व विश्लेषण यायेगु छगू मू इकाई (Primary unit) कथं काइ।

## छेँखाया ताजि
समाज व संस्कृतिकथं छेँखा थी-थी कथंया जुइफु:
* **माचाछि छेँखा:** गन छगू हे माचाछिया दुजःत (दसु: मां-अबु व मचात) च्वनी।
* **याकः छेँखा:** गन छम्ह जक मनू च्वनी।
* **मंकाः छेँखा (Shared Household):** गन पासापिं वा थः-थः थिमि मजुःपिं मनूत मंकाः कथं छेंय् च्वनी।
* **पुचः छेँखा:** गन यक्व मनूत छगू हे उद्देश्य वा व्यवस्थापनय् च्वनी (दसु: आश्रम, होस्टल)।

## छेँखा, छेँजः व माचाछि
'छेँखा', 'छेँजः' व 'माचाछि' खँग्वः आपालं छगू हे अर्थय् छ्यलिगु याइ, तर अर्थ छुं-भचा पा:
# माचाछि (Family) धाःगु हि (Blood) वा इहिपाया स्वापू दुगु पुचः खः। छम्ह हे मा-अबू पाखें जन्म जूपिं वा छगू हे कुलया सकल सदस्यत थुइकेत नं थ्व खँग्वः छ्यलेछिं। थुकिलिं वंशया निरन्तरता व तःधंगु पारिवारिक स्वापू क्यनी। थुकिया दुजःपिं छखा हे छेँय् च्वनेमाःगु मदु। नापं, न्हापा न्हापाया पुस्तां स्वाना तःपिं यक्व मनूत (थःथिति) थ्व तःधंगु माचाछिया दुजः जुइफु। सैद्धान्तिक कथं सकल मनूत मनू माचाछिया दुजः ख।  
# छेँजः/भोछिं सामान्यकथं छगू हे छेँय् च्वनिपिं माचाछिया इकाइ ख। थुकियात थाय् थासय् छेँखाया कथं नं छ्येलीगु या। भोछिं खँग्वःयात धाःसा आपालं छगू हे माचाछिया छखा छेँय् च्वनिपिं मनूतेगु पुचःयात तिबः बी व थ्व खँग्वलय् छेँखा बाय् छेँय् च्वनिपिं माचाछि त्वता मेमेपिं मनूत दुमथ्याः। 
# छेँखा (Household) धाःगु छगू हे थासय् च्वनीगु व मंकाः स्रोत छ्यलिगु 'आर्थिक व भौतिक' पुचः खः।
# फुक्कं छेँखा माचाछि मजुइफु (दसु: छगू हे क्वथाय् बालं च्वनिपिं पासापिं), अले फुक्कं माचाछि सदस्यत छगू हे छेँखाय् मजुइफु (दसु: विदेशय् च्वंपिं थःथितिपिं)।

## आर्थिक महत्त्व
अर्थतन्त्रय् छेँखाया तःधंगु भूमिका दइ:
* **उपभोग (Consumption):** छेँखा दुजःतेसं बजाःपाखें वस्तु व सेवात न्याइगु जुलिं छेँखा बजाः व सेवा नियन्त्रण याइगु छगू इकाइ नं खः।
* **श्रम (Labor):** छेँखाया दुजःतय्सं बजाः दुने श्रम बी।
* **बचत:** छेँखां थःगु आम्दानीया छुं भाग भविष्यया निंतिं बचत याइ।

## लिधंसा
* Netting, Robert McC. (1984). *Households: Comparative and Historical Studies of the Domestic Group*.
* Becker, Gary S. (1981). *A Treatise on the Family*.
* United Nations Statistics Division - Household Definitions.
याकः छेँजः

**याकः छेँजः** (Nuclear Family) धइगु छगू थन्यागु माचाछि पुचः बाय् छेँजः खः गन मां, अबु व उमिगु इहिपा मजूपिं मचात जक जानाः छगू छेँखा(Household) दयेकी। थुकियात 'चिधंगु छेँजः' नं धायेछिं। थ्व मंकाः छेँजः (Joint Family) स्वया पा:।

## मुख्य विशेषता
* **सीमित दुजः:** थुकी दुजः ल्या म्हो जुइ।
* **स्वतन्त्र निर्णय:** थन्यागु छेँजलय् मां-अबुं थःगु छेँखाया निर्णयत स्वतन्त्र रूपं यायेफइ।
* **आर्थिक जिम्मेवारी:** छेँजः न्ह्याकेगु फुक्कं आर्थिक भार मू रूपं मां-अबुइ जक सीमित जुइ।

## याकः छेँया कारण
आधुनिक ईलय् याकः छेँजः अप्वया वःगु यक्व कारणत दु:
# **शहरीकरण (Urbanization):** ज्याया निंतिं मनूत गांं त्वताः सहरय् च्वंवनेगु झ्वलय् चिधंगु छेँजः दयेकाः च्वनेगु याइ।
# **व्यक्तिगत स्वतन्त्रता:** मनूतय्सं थःगु जीवनशैली व गोपनीयता (Privacy) यात अझ अप्वः महत्त्व बीगु जुयावल।
# **आर्थिक कारण:** तःधंगु छेँजः न्ह्याकेत जुइगु खर्च व व्यवस्थापनया पलेसा चिधंगु छेँजः न्ह्याकेत अःपुसे च्वनी।

## फाइदा व बेफाइदा

## लिधंसा
* Murdock, George Peter (1949). *Social Structure*.
* Popenoe, David (1988). *Disturbing the Nest: Family Change and Decline in Modern Societies*.
मंकाः छेँजः

**मंकाः छेँजः** (Extended Family) धइगु छगू थन्यागु माचाछि संरचना खः गन निगू स्वया नं अप्वः पुस्ताया मनूत (दसु: अजा-अजी, मां-अबु, कका-काकी, व मचात) छगू हे छेँखा (Household) य् मंकाः कथं च्वनी। थुकियात 'तःधंगु परिवार' वा 'संयुक्त परिवार' नं धाइ। 

## मू विशेषतात
* **मंकाः भुतु:** थन्यागु छेँजलय् सकल दुजःतय्सं छगू हे भुतुलि दयेकातःगु नसा (Food) मंकाः कथं नइ।
* **मंका स्वामित्व:** सम्पत्ति, छेँ-बुँ व छेँ प्रायः मंकाः कथं हे दइ।
* **थकालि प्रथा:** छेँजःया दकलय् थकालि (Elder) मनूया नेतृत्वय् छेँया फुक्कं मुख्य निर्णयत याइ।

## मंकाः छेँजःया फाइदा
# **सुरक्षा व सहारा:** अस्वस्थता, दुःख वा सङ्कटया इलय् छेँजःया सकल दुजःतय्सं छम्हं मेम्हयात मानसिक व आर्थिक ग्वाहालि याइ।
# **मचा स्वयेगु:** मां-अबु ज्याय् वंसां अजा-अजी व कका-काकी पिन्सं मचातय्त स्वयेगु जुइ।
# **संस्कृति संरक्षण:** नखः-चखः, रीतिथिति व परम्परागत सीपत थकालि पुस्तां न्हूगु पुस्ताय् अःपुक थ्यनी।

## चुनौतीत
* **गोपनीयताया कमी:** यक्व मनूत छक्वलं च्वनेमाःगुलिं व्यक्तिगत गोपनीयता (Privacy) म्हो जक दइ।
* **विचाःया द्वन्द्व:** पुलां व न्हूगु पुस्ता दथुइ विचाः मिले मजुइगु (Generation Gap) समस्या वयेफु।
* **व्यवस्थापन:** तःधंगु परिवार न्ह्याकेत तसकं अनुशासन व मंकाः थुइका/संस्कारया आवश्यकता दइ।

## लिधंसा
च्वंवनेज्या

**च्वंवनेज्या** (Emigration, च्वं-वने-ज्या) धइगु थन्याःगु थाय्-बाय् हिलाः खः गन मनूत थःगु जन्म जूगु वा स्थायी रूपं च्वनाच्वंगु थाय् त्वताः मेगु थासय् वनाः च्वनी। थुकियात थःगु देसं/थासं पिने वनेगु ज्या धकाः थुइके फइ। थ्व च्वंवयेज्या (Immigration) स्वया पा:— छम्ह मनू थःगु देसं 'च्वंवनामि' (Emigrant) जुयाः पिने वनि, अले व मेगु देसय् 'च्वंवयामि' (Immigrant) जुयाः दुहाँ वइ।

## मू कारणत (Push and Pull Factors)
मनूत थी-थी कारणं पिने वनेगु याइ, गुकियात 'घ्वाये' (Push) व 'सालाकाये' (Pull) तत्व दुने बायेछिं:

### १. घ्वायेगु कारण (Push Factors):
थ्व कारणतय्सं मनूयात थःगु थाय् त्वतेत तिबः बी:
* **आर्थिक अभाव:** ज्याया कमी व गरिबी।
* **राजनीतिक अस्थिरता:** युद्ध, दमन, वा असुरक्षा।
* **प्राकृतिक विपत्ति:** भुखाय्, बाः वइगु, वा जलवायु हिउपाः।

### २. सालाकायेगु कारण (Pull Factors):
थ्व कारणतय्सं मनूयात मेगु देसय् सालाकाइ:
* **बांलाःगु अवसर:** उच्च शिक्षा व भिंगु लजगा।
* **सुविधा:** बांलाःगु उसाय् (Healthcare) व जीवनशैली।
* **पारिवारिक पुर्नमिलन:** छेँजः या दुजःत न्हापा हे पिने दूगुलिं उमित नापलायेत वनेगु।

## छेँजः व समाजय् लाकीगु प्रभाव
पिने च्वंवनेगु ज्यां निगुलिं थासय् तःधंगु हिउपाः हइ:
* **विप्रेषण (Remittance):** पिने वंपिं दुजःतय्सं छ्वइगु धेबां छेँखाया आर्थिक स्तर च्वय् लाकी।
* **ब्रेन ड्रेन (Brain Drain):** देय्या प्रतिभावान मनूत पिने वनेबलय् देय्या विकासय् पंगः वयेफु।
* **याकः जुइगु:** छेँजःया दुजःत बायाः वनेबलय् विशेष यानाः अजा-अजी व बुराबुरीपिं याकःचा जुइगु समस्या खनेदइ।

## नेवाः समाज व पिनेवनेगु क्रम
ऐतिहासिक रूपं नं नेवाःत व्यापारया निंतिं सँदेय् व भारतया थी-थी थासय् वनेगु यानाच्वंगु खः।
* पुलां ईलय् सँदेसय् व्यापार यायेत वनीपिं मिजंतय्सं थःगु माचाछि व छेँजः त्वताः वनेमाःगु खः।
* आःया ईलय् उच्च शिक्षा व सुबिधाया निंतिं अमेरिका, युरोप व अष्ट्रेलिया वनेगु झ्वः अप्वया वःगु दु। 

## लिधंसा
* Castles, S., & Miller, M. J. (2009). *The Age of Migration*.
* International Organization for Migration (IOM) Reports.
* लुमन्ति: नेवार समाज व प्रवास (Newars and Migration history).
च्वंवयेज्या

**च्वंवयेज्या** (Immigration) धइगु मेगु थाय् बाय् देशया मनूत थःगु देसय् वयाः स्थायी कथं च्वनेगु थाय्-बाय् हिलाः खः। थ्व च्वंवनेज्या (Emigration) या अःखः ज्या खः। छगू देय्या निंतिं 'इमिग्रेशन' धइगु मेगु देय्या जनसंख्या थःगु देसय् सालाकायेगु ज्या खः।

## पहः व ताजि
मनूत थी-थी कथं छगू देसय् च्वं वयेफु:
* **आर्थिक आप्रवासी:** बांलाःगु ज्या व लजगाया निंतिं वइपिं।
* **शरणार्थी (Refugees):** युद्ध, दमन, वा प्राकृतिक विपत्तिया कारणं म्वायेगु निंतिं शरण काःवइपिं।
* **पारिवारिक पुनर्मिलन:** थःगु छेँजःया दुजःत दूगु देसय् वयाः नापलायेत च्वनीपिं।
* **दक्ष जनशक्ति:** विशेष सीप दूपिं मनूत (दसु: डाक्टर, इन्जिनियर) गुम्हेसित मेगु देसं थःथासय् सःती।

## समाजय् लाकीगु प्रभाव
च्वंवयेज्यां छगू देसय् सकारात्मक व नकारात्मक निगुलिं प्रभाव लाकी:

### सकारात्मक प्रभाव:
* **श्रम शक्तिया आपूर्ति:** देय्या अर्थतन्त्र न्ह्याकेत आवश्यक श्रम शक्ति प्राप्त जुइ।
* **सांस्कृतिक विविधता:** थी-थी देय्या नसा, संगीत, व कलां समाज अझ तःमि जुइ।
* **न्हूगु खँया दयेकेज्या (Innovation):** न्हूगु विचाः व सीप दुगु मनूतय्सं प्रविधि व व्यापारय् विकास हइ।

### चुनौतीत:
* **संसाधनय् चाप:** आवास, उसाँय् (Healthcare) व शिक्षाय् जनसंख्या अप्वयाः चाप वयेफु।
* **सांस्कृतिक द्वन्द्व:** स्थानीय संस्कृति व न्हूगु संस्कृतिया दथुइ मेलमिलाप जुइत छुं ई कायेफु।

## नेपाः व नेवाः सन्दर्भय् दुहाँवनेगु ज्या
नेपाः ऐतिहासिक रूपं हे छगू 'ट्रान्जिट' थाय् जूगुलिं थन यक्व आप्रवासीत वःगु इतिहास दु।
* मल्ल काल य् भारतया थी-थी थासय् च्वंपिं कलाकार व विद्वानत येँ, यल, ख्वपय् वयाः च्वंगु दसु दु। इमिसं नेवाः कला व संस्कृति अझ भिंकेत ग्वाहालि यात।
* थौंकन्हय् नं व्यापारया निंतिं थी-थी थासं मनूत येँय् वयाः च्वनेगु क्रम जारी हे दु। थुकिं यानाः स्वनिगःया छेँखा व बसोबासया स्वरूप हिउपाः वयाच्वंगु दु।

## लिधंसा
* Borjas, George J. (1994). *The Economics of Immigration*.
* United Nations Department of Economic and Social Affairs (UN DESA).
थाय्-बाय् हिलाः

**थाय्-बाय् हिलाः** (Migration) धइगु मनूत छगू थासं मेगु थासय् वनाः च्वनेगु प्रक्रिया खः। थ्व प्रक्रिया थःगु हे देय्या दुने (Internal Migration) वा छगू देसं मेगु देसय् (International Migration) नं जुइफु। मनूया इतिहास धाःगु हे थाय्-बाय् हिलाःया इतिहास खः, गन मनूत न्ह्याबलें हे बांलाःगु अवसर, सुरक्षा, व जीवनशैलीया निंतिं छगू थासं मेगु थासय् वनि।

## ताजि
थाय्-बाय् हिलाःयात मू रूपं क्वय् ब्वयातःगु आधारय् बाये फइ:

* **आन्तरिक थाय्-बाय् हिलाः:** देय्या दुने हे छगू थासं मेगु थासय् वनेगु।
* **अन्तर्राष्ट्रिय थाय्-बाय् हिलाः:** देय्या सीमा पुलाः मेगु देसय् वनेगु। थुकी च्वंवनेज्या (Emigration) व च्वंवयेज्या (Immigration) निगुलिं ला।
* **इच्छाधीन थाय्-बाय् हिलाः:** थःयात यःथें बांलाःगु जीवनया निंतिं वनेगु (Voluntary)।
* **अनिवार्य थाय्-बाय् हिलाः:** युद्ध, दमन, वा प्राकृतिक विपत्तिया कारणं बाध्य जुयाः वनेगु (Forced)।

## प्रवासया कारण (Push and Pull Factors)
मनूतय्सं थःगु थाय्या पलेसा मेगु थाय्यात छाय् ल्यइ धकाः थुइकेत 'घ्वाये' (Push) व 'सालाकाये' (Pull) सिद्धान्त छ्यलिगु याइ:

# **घ्वाये तत्व (Push Factors):** थ्व कारणतय्सं मनूयात थःगु थाय्या पलेसा मेगु थाय् मालेत बाध्य याइ। दसु: बेरोजगारी, सुरक्षाया कमी, व अनिकाल।
# **सालाकाये तत्व (Pull Factors):** थ्व कारणतय्सं मनूयात न्हूगु थाय् पाखे सालाकायेगु याइ। दसु: बांलाःगु आयश्रोत, उच्च शिक्षा, व सुबिधा सम्पन्न जीवन।

## सामाजिक व आर्थिक प्रभाव
थाय्-बाय् हिलाज्यां मनूया छेँजः व समग्र समाजय् तःधंगु प्रभाव लाकी:

* **जनसांख्यिक हिउपाः:** मनूत त्वताःवंगु थासय् जनसंख्या म्हो जुइ अले दुहाँ वःगु थासय् जनसंख्याया चाप अप्वइ।
* **आर्थिक स्रोत:** प्रवासीतय्सं थःगु छेँखाय् धेबा छ्वइ (Remittance), गुकिं उगु परिवारया आर्थिक स्तर च्वय् लाकी।
* **सांस्कृतिक कायेबिये:** छगू थाय्या भाषा, नसा, व संस्कार मेगु थासय् थ्यनी। थुकिं समाज अझ 'विश्वव्यापी' (Cosmopolitan) जुइ।

## प्रवासया चक्र (The Migration Cycle)
प्रवास छगू जक घटना मखुसें थ्व छगू चक्र खः गन व्यक्ति न्हापां वनेगु तयारी याइ, अनंलि यात्रा याइ, न्हूगु समाजय् मिलेजुइ, अले भविष्यय् थःगु पुलां थासय् लिहाँ वनेगु वा अन हे च्वनेगु निर्णय याइ।

## लिधंसा
* King, Russell (2012). *Theories and Typologies of Migration*.
* Brettell, Caroline B., & Hollifield, James F. (2014). *Migration Theory: Talking across Disciplines*.
* United Nations - International Migration Reports.