open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
साल्भाडोर् डाली

thumb|right|साल्भाडोर् डाली
**साल्भाडोर डाली** ( ११ मे १९०४ – २३ जनवरी १९८९) छम्ह स्पेनिश अतियथार्थवादी (surrealist) कलाकार ख गुम्ह थःगु प्राविधिक सीप, सटीक ड्राफ्टम्यान्, व थःगु ज्याय् आकर्षक व विचित्र किपाया निंतिं नांजाः।

क्यातालोनियाया फिगुरेस (Figueres)य् बुयादिम्ह डालीं थःगु औपचारिक शिक्षा ललितकलाय् म्याड्रिडय् प्राप्त यात। ल्याय्म्हबलय् निसें हे प्रभाववाद (Impressionism) व पुनर्जागरणकालीन (Renaissanc) गुरुतेगु प्रभावय् वय्कःया आकर्षण क्यूबिज्म व एभान्ट-गार्डे ज्याझ्वलय् अप्वया वन। वय्कः सन् १९२०या दशकया लिपांगु इलय् अतियथार्थवादया लिक्क थ्यन व सन् १९२९इ अतियथार्थवादी पुचलय् दुहां झाल व याकनं हे वय्कः थुकिया मू प्रतिपादकत मध्ये छम्ह जुयादिल। वय्कःया दकलय् नांजाःगु कृति द पर्सिस्टेन्स अफ मेमोरी (The Persistence of Memory) सन् १९३१या अगस्टय् पूवन। दाली स्पेनिश गृहयुद्ध (१९३६ निसें १९३९)या ईलय् फ्रान्सय् च्वनादिल व सन् १९४०इ अमेरिकाय् वनादिल गन वय्कलं व्यावसायिक सफलता प्राप्त यानादिल। सन् १९४८इ वय्कः स्पेन लिहां झाल गन वय्कलं क्याथोलिक धर्मय् लिहां वयेगु घोषणा यानादिल व क्लासिकलवाद, रहस्यवाद व लिपांगु वैज्ञानिक विकासय् वय्कःया रुचिया आधारय् थःगु "आणविक रहस्यवाद" शैली विकास यानादिल। 

डालीया कलात्मक योगदानय् चित्रकला, मूर्तिकला, संकिपा, ग्राफिक कला, एनिमेशन, फेसन, व फोटोग्राफी दु। गुबलें गुबलें मेमेपिं कलाकारतेगु सहकार्यय् नं वय्कलं ज्या यानादीगु दु। वय्कलं बाखं, काव्य, आत्मकथा, निबन्ध, व समालोचना नं च्वयादिल। वय्कःया कृतिइ मू विषयवस्तुइ म्हगस, अवचेतन, यौनिकता, धर्म, विज्ञान व वय्कःया दकलय् लिक्कया व्यक्तिगत स्वापू दुथ्याः। वय्कःया सनकी व आडम्बरपूर्ण सार्वजनिक व्यवहारं प्रायः वय्कःया कलाकृति स्वयां नं अप्वः ध्यान आकर्षित याःगु खः। वय्कःया फ्रान्कोवादी शासनयात सार्वजनिक समर्थन, वय्कःया व्यावसायिक गतिविधि व वय्कःया छुं लिपाया कृतिया गुणस्तर व प्रामाणिकता नं विवादास्पद जुयाच्वंगु दु। वय्कःया जीवन व ज्याया महत्त्वपूर्ण प्रभाव मेमेपिं अतियथार्थवादी, पप कला, लोक संस्कृति, व समकालीन कलाकारत गथेकि जेफय् लाःगु दु। 

## किपा


File: Dalí. Gala.JPG|*Gala in the Window* (१९३३), मारबेला
File: Salvador Dali The Rainbow 1972.jpg|* The Rainbow* (1972), M.T. Abraham Foundation
File:Dalí.Rinoceronte.JPG|*Rinoceronte vestido con puntillas* (1956), Puerto José Banús
File:Plaza de Dalí (Madrid) 08.jpg|प्लाजा दे दाली Plaza de Dalí (दाली चुकः), माद्रिद्र
File:Dalí.Perseo.JPG|*Perseo* (*[[Perseus]]*), मारबेला
File:Children-at-Dali-exibition.jpg| Sakıp Sabancı Museumया दालि प्रदर्शनय् मस्त, इस्तानबुल


पुचः:वास्तुशास्त्री, शील्पकार व चित्रकार
सोफोकल्स्

thumb|right|सोफोकल्स्
**सोफोकल्स्** (ग्रीक भासा: **Σοφοκλής**; इपू ४९५&ndash;इपू ४०६) छम्ह प्राचीन युनानी वियोगान्त च्वसु च्वयादिम्ह छम्ह च्वमि ख।

## च्वसु
वय्कलं १२० पू स्वया आपा नाटक च्वयादीसां वय्कःया न्हेपू नाटक आःया इलय् ल्यनाच्वंगु दु। वय्कःया ल्यनाच्वंगु पूवंगु नाटक झ्वलंकः थथे दु: एज्याक्स/एयाक्स (Ajax), एन्तिगन (Antigone), त्राकिसया मिसापिं (Women of Trachis), जुजु इदिपस (Oedipus Rex), इलेक्त्रा (Electra), फाइलोक्तेतेस (Philoctetes), व कोलोनसय् इदिपस (Oedipus at Colonus)। करिब न्ये दँ तक सोफोकल्सयात एथेन्स नगरदेसय् दकलय् नांजाःम्ह नाट्यकारया कथं नालातल। वय्कलं एथेन्सया लेनेया व दायोनिसिया नखलय् जुइगु नाटकया धेधेबल्लाय् ब्वति कयादिल। वय्कलं ब्वःति कयादीगु सुइगू (३०) धेधेबल्लास निप्यंगु (२४) धेधेबल्ला त्यानादील धाःसा ल्यंगु धेधेबल्लाय् नं निगु थासय् लानादील। 

The most famous tragedies of Sophocles feature Oedipus and Antigone: they are generally known as the Theban plays, though each was part of a different tetralogy (the other members of which are now lost). Sophocles influenced the development of drama, most importantly by adding a third actor (attributed to Sophocles by Aristotle; to Aeschylus by Themistius),[6] thereby reducing the importance of the chorus in the presentation of the plot. He also developed his characters to a greater extent than earlier playwright
	
### थेबेन् नाटक (इडिपस झ्वः)
* *इदिपस जुजु* (*Oedipus Rex* or *Oedipus Tyrannos*) (निक्वःगु थासय् सिरपा त्याःगु)	 
* *कोलोनसय् इदिपस* (Oedipus at Colonus) (प्रथम सिरपा त्याःगु)
* *एन्तिगन* Antigone

### मेमेगु नाटक
* *एज्याक्स*	 
* *त्राकिनिए*	 
* *इलक्त्रा*	 
* *फाइलोक्तेतेस्* (प्रथम सिरपा त्याःगु)	 
 
### पू मवंगु नाटक
* *[[The Tracking Satyrs]]*
* *[[The Progeny]]*
**Aias Lokros* (*Ajax the Locrian*)
**Akhaiôn Syllogos* (*The Gathering of the Achaeans*)
**Hermione*
**Nauplios Katapleon* (*Nauplius' Arrival*)
**Nauplios Pyrkaeus* (*Nauplius' Fires*)
**Niobe*
**Oenomaus*
**Poimenes* (*The Shepherds*)
**Polyxene*
**Syndeipnoi* (*The Diners*, or, *The Banqueters*)
**Tereus*
**Troilus and Phaedra*
**Triptolemus*
**Tyro Keiromene* (*Tyro Shorn*)
**Tyro Anagnorizomene* (*Tyro Rediscovered*)

त्राकिंग सतायर(वा *इचेनुएते*)या आंशिक च्वखँ मिस्रय् सन् १९०७स लूगु ख। वय्कलं च्वयादीगु ध्याचु च्वखँय् आःया इलय् ल्यंगु निगू च्वखँय् थ्व छगू ख। 
 
प्रोजेनी(*इपिगोनोइ*)या छुं अंश सन २००५या एप्रिलय् इन्फ्रारेद प्रविधि छ्येला अक्स्फोर्द विश्वविद्यालयय् पूनर्स्थापित याःगु दु।  

## लिधंसा


## पिनेया स्वापू

*
*Works of Sophocles at the Perseus Digital Library (Greek and English)
*Fragmentary Tragedies of Sophocles Project
*Studies in Sophoclean Fragments
*Films based on Sophocles plays

पुचः:प्राचीन च्वमि
पुचः:ध्याचू च्वमि
पुच::ग्रीक च्वमि
भूगर्भशास्त्र

**भूगर्भशास्त्र** (Geology) धाःगु पृथ्वी वा बंग्वाराया संरचनाया बारेय् सीकिगु छता ख्यः ख। थ्व ख्यःया छुं कचा थ्व कथं दु-
* जिओमर्फोलोजी (Geomorphology) वा बंसंरचना – पृथ्वीया भःया संरचना सीकिगु
* ऐतिहासिक भूगर्भशास्त्र (Historical geology) – पृथ्वीया ४५ लखः दँ निसेंया रंगरुपया हिउपाया सीकेज्या 
* लःभूगर्भशास्त्र (Hydrogeology) – पृथ्वीया सतह स्वया क्वय्‌या लःया सीका 
* प्यालेअन्तोलोली – फसिल (fossil)या सीकेज्या
* पेत्रोलोजी (Petrology) – ल्वहँत गथे दयावल व गथे/गनं दयावइ धका सीकिगु ख्यः 
* खनिजशास्त्र (Mineralogy) – खानि व खनिजया सीका
* सेदिमेन्तोलोजी (Sedimentology) – क्वसिना (sediments)तेगु सीका
* स्त्रातिग्राफि (Stratigraphy) – क्वसिल्वहं (Sedimentary rock)या पत्रतेगु सीकेज्या 
* संरचनात्मक भूगर्भशास्त्र (Structural geology)– पृथ्वीया थी-थी बः व लथ्यानाच्वंगु थाय्, क्वबाना वंगु थाय् (faults) व गुंच्वका दयावैगु सीका। 
* गुंजला सीकेज्या (Volcanology) – बुं व समुद्र सतह क्वय्‌या गुंलजाया सीका 
* भुखा सीका (Seismology) – भुखाया सीका
* इञ्जिनियरिङ्ग जियोलोजी (Engineering geology) -भूगर्भीय हताः (दसु चलः व भुखाः)या सिभिल इञ्जिनियरिङ्गय् छ्येला
* पेत्रोलियम जियोलोजी (Petroleum geology) - क्वसिल्वहंय् पेत्रोलियमय दयाच्वंगु थाय्‌तेगु सीकेज्या।

## स्वयादिसँ
* ल्वहं

पुचः:भूगर्भशास्त्र
मार्ज सिम्प्सन

**मार्ज सिम्प्सन** द सिम्प्सनस् नांयागु सिटकमयागु छम्ह मू पात्र ख:। वेक होमर सिम्प्सनयागु कला खः। छ्येंय् हे च्वना थगु परिवारयात स्वैम्ह मार्जयात छम्ह बाँलाम्ह माँ व कलायागु रुपे क्येनातगु दु।
## परिवा‍र
मार्जयागु निम्ह ततापिं दु। वेकयागु ततापिन्त होमर सिम्प्सन मय। मार्ज व होमरयागु मतिना जुया लिपा ईहिपा जुगु खः। मार्जयागु स्वम्ह मचा दु। वेकयागु मचापिं बार्ट, लिसा व म्यागी खः।
द सिम्प्सन्‌स्

**द सिम्प्सन्‌स्** छगू नाँजाःगु टेलिभिजन ज्याझ्वः ख। थ्व कार्यकम एमी सिरपा त्याह्मि ज्याझ्वः ख|थ्व कार्यक्रमय् संयुक्त राज्य अमेरिकाया मध्यमवर्गीय जीवनया हास्यरस प्रदर्शन जुइ|

## मू पात्र
* सिम्प्सन् परिवार: होमर सिम्प्सन, मार्ज सिम्प्सन, बार्ट सिम्प्सन, लिजा सिम्प्सन, म्यागी सिम्प्सन, अब्राहम सिम्प्सन्
* मेमेपिं: नेद फ्लेन्दर, मोन्त्गोमरी बर्न्स, अपु नहासापीमापेतिलन, मञ्जुला नहासापीमापेतिलन, केन्त ब्रोकम्यान, मिल्हाउस, प्रिन्सिपल स्किनर, राल्फ विगाम, मो, त्रोय मिक्लोर

## लिधँसा

## स्वयादिसँ
* टेलिभिजन

पुचः:द सिम्प्सनस्
बार्ट सिम्प्सन

**बार्थोलोमियु जोजो** "**बार्ट**" **सिम्प्सन** द सिम्प्सन्सया सिम्प्सन्स परिवारया छम्ह काल्पनिक मू पात्र ख। थ्व पात्रया सः कलाकार न्यान्सी कार्टराइटं बियादिगु ख। थ्व पात्र टिभिइ दकलय् न्ह्यः सन् १९८७या एप्रिल १९स प्रशारन जूगु गुडनाइट सिम्प्सन्सय् वःगु ख। बार्टया परिकल्पना व दिजाइन कार्टूनिस्ट म्यात ग्रोनिंगं यानादीगु ख। 

## स्वयादिसँ
* द सिम्प्सन्स
* होमर सिम्प्सन
लिजा सिम्प्सन

**लिजा सिम्प्सन** द सिम्प्सन्स्‌या छम्ह पात्र ख। 

## स्वयादिसँ
* द सिम्प्सनस्
वेद

**वेद** खँग्वः संस्कृतया "विद्" धातुं बुयावःगु खः। विद्‌या अर्थ सीकिगु, ज्ञान इत्यादि ख। वेद हिन्दू धर्मया प्राचीन पवित्र ग्रन्थतेगु मंका-नां खः। वेदयात श्रुति धकाः म्हसीकिगु नं या। वेदया मन्त्रतेत परमेश्वर (ब्रम्हां) प्राचीन ऋषितेत अप्रत्यक्ष कथं तपस्या याना च्वंबिलय् कनादिगु धैगु विश्वास दु। वेद प्राचीन भारतया वैदिक कालया वाचिक परम्पराया भिंगु कृति खः। थ्व कृति ३०००-४००० दं निसे दयाच्वंगु दु। वेद हिन्दू धर्मया सर्वोच्च व सर्वोपरि धर्मग्रन्थ खः।

## वैदिक स्वर प्रक्रिया
वेदयु संहिताय् मंत्राक्षरय् दंगु व क्वदगु ध्व दसु "क॑" तया इमित उच्च, मध्यम, वा मन्द संगीतमय सः उच्चारण यायेगु संकेत बियातगु दु। थुकियात **उदात्त**, **अनुदात्त** व **स्वारित** यु नां बियातगु दु। थ्व सः यक्व पुलांगु ई निसें प्रचलित दु व महामुनि पतंजलि नं थगु महाभाष्य य् इमिगु मू-मू नियमतेत समावेश यागु दु।

## ४ वेद
वेदयु असल मन्त्र भाग यात संहिता धाइ।
*ऋग्वेद (थुकिलि देवतातेत आह्वान यायेत मन्त्र दु -- थ्व सर्वप्रथम वेद खः)
*सामवेद (थुकिलि यज्ञय् मे हालेत संगीतमय मन्त्र दु)
*यजुर्वेद (थुकिलि यज्ञयु खगु प्रक्रियायु लागि गद्य मन्त्र दु)
*अथर्ववेद (थुकिलि जादू, चमत्कार, आरोग्य, यज्ञ यु लागि मन्त्र दु)

## ४ भाग
सकल वेदयागु प्येंगु भाग दु। न्हापायागु भाग (संहिता)  बाहेक हरेकय् टीका वा भाष्य यागु स्वंगु स्तर दै। फुक्कं मंका कया थ्व ख:
*संहिता (मन्त्र भाग)
*ब्राह्मण-ग्रन्थ (गद्य य् कर्मकाण्ड यु विवेचना)
*आरण्यक (कर्मकाण्ड यु ल्युनेयागु उद्देश्ययु विवेचना)
*उपनिषद (परमेश्वर, परमात्मा-ब्रह्म व आत्मा यु स्वभाव व सम्बन्धयागु दार्शनिक व ज्ञानपूर्वक वर्णन)

थ्व ४ भाग सम्मिलित रूपं श्रुति यागु नामं म्हसीके छिं। थ्व हिन्दू धर्मयु सर्वोच्च ग्रन्थ खः। बाकी ग्रन्थ स्मृति यु अन्तर्गत वै।

## वैदकग्रन्थतेगु धलः
  

पुचः:हिन्दू धर्म
पुचः:संस्कृति

## शास्त्रय् दसु

**महाभारतम्-12-शांतिपर्व-001**
{{header
 | title      = महाभारतम्
 | author     = वेदव्यासः
 | translator = 
 | section    = *द्वादशपर्व***महाभारतम्-12-शांतिपर्व-001**

**महाभारतम्-12-शांतिपर्व-008**
{{header
 | title      = महाभारतम्
 | author     = वेदव्यासः
 | translator = 
 | section    = *द्वादशपर्व***महाभारतम्-12-शांतिपर्व-008**

**महाभारतम्-12-शांतिपर्व-036**
{{header
 | title      = महाभारतम्
 | author     = वेदव्यासः
 | translator = 
 | section    = *द्वादशपर्व***महाभारतम्-12-शांतिपर्व-036**

**महाभारतम्-12-शांतिपर्व-091**
{{header
 | title      = महाभारतम्
 | author     = वेदव्यासः
 | translator = 
 | section    = *द्वादशपर्व***महाभारतम्-12-शांतिपर्व-091**

## लिधंसा
उपनिषद्

**उपनिषद** धागु हिन्दू धर्मयागु छगु कथंयागु सफूतेगु मंका खः।

## प्रकार
उपनिषद वेदया आधारय् थी-थी प्रकारय् बायेछिं- 
* ॠग्वेदीय उपनिषद	
अक्षमालिकोपनिषद, आत्मबोधोपनिषद, ऐतरेयोपनिषद, कौषीतकि ब्राह्मणोपनिषद, नादबिन्दुपनिषद, निर्वाणोपनिषद, बहवृचोपनिषद, मृदगलोपनिषद, राधोपनिषद, सौभाग्यलक्ष्म्युपनिषद
* शुक्ल यजुर्वेदीय उपनिषद	
अद्वयतारकोपनिषद, अध्यात्मोपनिषद, ईशावास्योपनिषद, जाबालोपनिषद, तुरीयातीतोपनिषद, त्रिशिखिब्राह्मणोपनिषद, निरालम्बोपनिषद, परमहंसोपनिषद, पैंगलोपनिषद, बृहदारण्यकोपनिषद, भिक्षुकोपनिषद, मन्त्रिकोपनिषद, याज्ञवल्क्योपनिषद, शाट्यायनीयोपनिषद, शिवसंकल्पोपनिषद, सुबालोपनिषद, हंसोपनिषद
* कृष्ण यजुर्वेदीय उपनिषद	
अक्षि उपनिषद, अमृतनादोपनिषद, कठोपनिषद, कठरूद्रोपनिषद, कलिसन्तरणोपनिषद, कैवल्योपनिषद, कालाग्निरूद्रोपनिषद, चाक्षुषोपनिषद, क्षुरिकोपनिषद, तैत्तिरीयोपनिषद, दक्षिणामूर्ति उपनिषद, ध्यानबिन्दु उपनिषद, नारायणोपनिषद, रूद्रहृदयोपनिषद, शारीरिकोपनिषद, शुकरहस्योपनिषद, श्वेताश्वतरोपनिषद
* सामवेदीय उपनिषद	
आरूणकोपनिषद, केनोपनिषद, कुण्डिकोपनिषद, छान्दोग्य उपनिषद, जाबाल्युपनिषद, जाबालदर्शनोपनिषद, महोपनिषद, मैत्रेय्युग्पनिषद, योगचूडाण्युपनिषद, रूद्राक्षजाबालोपनिषद, वज्रसूचिकोपनिषद, संन्यासोपनिषद, सावित्र्युपनिषद
* अथर्ववेदीय उपनिषद	
अथर्वशिर उपनिषद, गणपति उपनिषद, गोपालपूर्वतापनीयोपनिषद, नृसिंहोत्तरतापनीयोपनिषद, नारदपरिव्राजकोपनिषद, परब्रह्मोपनिषद, प्रश्नोपनिषद, महावाक्योपनिषद, माण्डूक्योपनिषद, मुण्डकोपनिषद, श्रीरामपूर्वतापनीयोपनिषद, शाण्डिल्योपनिषद, सीता उपनिषद, सूर्योपनिषद

## स्वयादिसँ
* हिन्दू धर्म
* वेद

## शास्त्रय् दसु

**उपनिषदः**
# बह्वृचोपनिषत् - ऋग्वेदः, शाक्तोपनिषद्
# मुक्तिकोपनिषत् - शुक्लयजुर्वेदः,  सामान्योपनिषद्
**अन्यानि "उपनिषद्" नामानि ग्रन्थाः**
# वास्तुसूत्रोपनिषत् 
# सामरहस्योपनिषत्

**ऋग्वेदः सूक्तं ७.५५**
| previous   = सूक्तं ७.५४
 | next       = सूक्तं ७.५६
 | notes      = दे. वास्तोष्पतिः, २-८ इन्द्रः ( २-८ प्रस्वापिनी उपनिषद्)। गायत्री, २-४ उपरिष्टाद्बृहती, ५-८ अनुष्टुप्।
}}

**छान्दोग्योपनिषद् — अध्यायः १**

## संबंधित कड़ियाꣳ
#उपनिषद् ##छान्दोग्य उपनिषद् १-८

**छान्दोग्योपनिषद् — अध्यायः २**
## संबंधित कड़ियाꣳ
#उपनिषद्
##छान्दोग्य उपनिषद् १-८

## लिधंसा
स्मृति

**स्मृति** हिन्दू धर्मय् वेदधुंका च्वगु थीथी धर्म ग्रन्थ ख। थ्व धर्म ग्रन्थतयेगु भाषा वेद स्वया सरल व थुइत वेदस्वया अःपुगु रुपय् निर्माण जुल। 
 
## मू स्मृति
* धर्मशास्त्र
* १८ पुराण
* रामायण
* महाभारत (व भगवद्गीता)
* धर्मसूत्र
* गृह्यसूत्र
* मनुस्मृति
* योगसूत्र व मेमेगु दर्शन सूत्र
* आगम शास्त्र व मेमेगु शास्त्र

## स्वयादिसँ
* हिन्दू धर्म

## शास्त्रय् दसु

**अंशुमत्काश्यपागमः — द्वितलमानपटलः २७**
तदेवोपसंचितं ख्यातं घनाघनमुदाहृतम् ।
अंशेन रहितं कार्यं संचितं स्मृति विद्यते ॥ ५८ ॥
अघनं चेति तत्ख्यातं एतत्पुंषण्डयोषितः ।

**अथर्ववेदः — काण्डं २० — सूक्तम् १२८**
"अस्मिन् मन्त्रे 'श्वेतोऽश्वः' पूर्णतया प्रतीकात्मक एवेति प्रतरां स्पष्टम् । ('श्वेतः अश्वः' इति वाक्प्रयोगोऽत्र अग्निदेवाय कृतः । अग्निर्हि द्रष्टसङ्कल्पः, कविक्रतुः, दिव्यसङ्कल्पस्य स्वकार्यसम्पादनक्षमा पूर्णदृष्टिशक्तिरेव) ।"
'श्वेता: युक्त्वा' पूर्णदृष्टिशक्तिस्वरूपान् श्वेतान् अश्वान् धुरि नियुज्य देवाः 'औच्चैःश्रवसम्' पूर्व मन्त्रोक्तं 'श्रुति' (अन्तःश्रवण) शक्तिरूपमश्वं 'हर्योः दक्षिणं युञ्जन्ति' पूर्वमन्त्रोक्त-अपरोक्षान्तर्दृष्टि-सम्बोधिस्वरूपाश्वयोः ऋतचितः शक्त्योः दक्षिणतः योजयन्ति । सः' औच्चैःश्रवसः 'श्रुति' शक्तिरूपोऽश्वः 'देवानां पूर्वतमं' देवानां प्रथमं प्रधानं च 'इन्द्रं' दिव्यमनोभूमिकाया दिवोऽधीश्वरं बिभ्रत्' धारयन् वहन् वा 'महीयते' पूज्यते, प्रशस्यते । इन्द्रस्य देवानां पूर्वतमत्वं हि 'यो जात एव प्रथमो मनस्वान् देवो देवान् ऋतुना पर्यभूषत्' इत्यादिमन्त्रवर्णैः सुस्पष्टमाम्नातम् । इन्द्रो दृष्टि-श्रुति-स्मृति-शक्तिसमेतः साधकस्य चिद्भूमिमवतरति इति रहस्यार्थः ।।
(कुन्तापसूक…

**अष्टाङ्गहृदयम् — सूत्रस्थानम् — अध्यायः १२**
१२.५dv नासा-नाभि-गलांश् चरन्
वाक्-प्रवृत्ति-प्रयत्नोर्जा-बल-वर्ण-स्मृति-क्रियः ।
व्यानो हृदि स्थितः कृत्स्न-देह-चारी महा-जवः ॥ ६ ॥

**अष्टाङ्गहृदयम् — सूत्रस्थानम् — अध्यायः १६**
अपप्रसूता युक्ते च नस्ये वस्तौ विरेचने ।
तत्र धी-स्मृति-मेधादि-काङ्क्षिणां शस्यते घृतम् ॥ ८ ॥
१६.८cv तत्र धी-स्मृति-मेधाग्नि-

## लिधंसा
इतिहास (हिन्दू धर्म)

**इतिहास** धागु हिन्दू धर्मयागु छगु खण्ड खः। थुकिलि न्हापा न्हापायागु बाखंत लाइ। इतिहासय् लाइगु ग्रन्थत ख-
*महाभारत
*रामायण

## स्वया दिसँ
*श्रुति
*स्मृति
*हिन्दू धर्म
पशु कोष

**पशु कोष**(English: Animal Cell) ले छगु नाईसेच्वंगु तखथें न्यागु पदार्थयात मेम्ब्रेनं भुनातगु दै| व पदार्थले थाय् थासे ताकुगु पदार्थ नं दैइ|थंयागु व्यवस्था दुगु कोषयात छगु पूर्ण कोष धाये छिं छयेधासां म्हयागु अप्व थें कोष त पिनेयागु रूप भतिचा पासां उकियागु प्रकृति थ्व हे कथं यागु जुई|    

विकसित प्राणीयागु कोषयात "छगु न्युक्लियस दुगु प्रोटोप्लाजमयागु सुक्ष्मिय धी" धाये छिं| अत: कोषयागु नीगु महत्वपूर्ण अंग ख- 
* नाईसेच्वंगु तख थें न्यागु, अप्वयाना साईटोप्लाजमले व्यवस्थित जुगु, वस्तु व 
* उकिया दुने दुगु छगु चाक्लागु न्युक्लियस धागु अंग| 

गूं-गूं छगुकोषीय प्रोटोजूवाले न्युक्लियस दै मखु|

पुचः:जीवविज्ञान
भ्रूणशास्त्र

**भ्रूणशास्त्र** (अंग्रेजी: Embryology) धागु दक्ले तधंगु अर्थले प्राणी यागु प्राण न्ह्येथेईगु अर्थात छगु कोष यागु अवस्थानिसें उकिगु वयस्क अवस्थातक्क उकिगु म्हे जुइगु परिवर्तनयागु सीकेज्या ख:| तर ज्याझ्वया अर्थले प्राणी बुइ न्ह्य तक्क यागु परिवर्तन यात जक्क थ्व शास्त्रले सीकेज्या याई|

## सीका कायेगु तव
भ्रूणशास्त्र निगु कथंलं सीके ज्यु:- 
* अन्टोजेनी (अंग्रेजी: Ontogeny), छम्ह प्राणीयागु विकास सीकिगु ; व 
* फाईलोजेनी,(अंग्रेजी:Phylogeny) जनावर जगतया विकासक्रमया ईतिहासनाप स्वाना सीकिगु|  

## विकास प्रकृया

जंक्वें दुगु पशु (अंग्रेजी:Vertaebrata)ले छम्ह न्हुम्ह प्राणीया विकास जुईत छगु मिसा जर्म कोष (ओभम्)यात छगु मिजं जर्म कोष (स्पर्म्याटोजूआ)नं फर्टिलाईज यायेमा| ओभम् धागु छगु न्युक्लियटेड कोष ख:| थ्व फर्टिलाईज जुइधूंका म्हयागु थीथी कथंया तन्तु व अंग थुकिलीं हे बुया वै| थथे बुया वैगु निगु प्रकृयाया लीच्व ख:| व निगु प्रकृयाय **सेग्मेन्टेसन** व **डिफ्रेन्सियसन** ख:| 

अत:, फर्टिलाईजेसन जुगु ओभम् येक्व सेग्मेन्टेसन जुया येक्व कोषत देकी| दक्ले न्हापा ला फुकं कोषत छता थें हे खने दै| तर लिपा कोष नीगू कथंया जुया वनी| थ्व नीगु कथं ख-  
* म्हयागु कोष, थुकिगु ज्या म्हयागु तन्तु देकिगु ख: व 
* जर्म कोष, थ्व कोषत प्रजनन ग्रन्थिले थाई — मिस्तले ओभरीले व मिजंले टेस्टेसले— व जातीयागु अमरत्व यागु लागी थयित देछाई

## स्वया दिसं
* कोष
* ओभम्
* जीवशास्त्र
* जुलोजी

## लिधंसा
* ग्रेज एनाटोमी

पुचः:भ्रुणशास्त्र
पुचः:एनाटोमी
पुचः:उसाँय् विज्ञान
पुचः:चिकित्सा शास्त्र
पुचः:मानव विकास
पुचः:जीवशास्त्र
ई सं २००१

## प्रमुख घटनात:
***सेप्टेम्बर ११**, २००१य् आतंककारीतेसं हलिम बनेज्या केन्द्र; न्हु यर्कय्, आर्लिंगटनयागु पेन्टागनय् व श्यांक्स्भिल्ल; पेन्सिल्भेनियाय् आक्रमणया बिले करिब ३,००० मनुतेगु ज्यान वन:|

## जन्म

## मृत्यु
* **जुन १**, २००१ नारायणहिटी लायकु हत्याकाण्डय् नेपा:याम्ह जुजु वीरेन्द्र, लानि ऐश्वर्य, युवराज निराजन नापं मेमेपिं शाही थलापिनिगु मृत्यु| 
* **जुन ३**, २००१ नेपा:याम्ह जुजु दीपेन्द्रयागु मृत्यु|
ग्यालिलियो ग्यालिली

right|220px|thumb|सन् १६४० में ग्यालिलियो ग्यालिली
thumb|220px|
**ग्यालिलियो ग्यालिली** (अंग्रेजी: Galileo Galilei, फेब्रुअरी १५, १५६४ – ज्यानुअरी ८, १६४२) छम्ह ईटालियन (भेनिसी) भौतिकशास्त्री, खगोलशास्त्री, व दार्शनिक ख| वेक यागु वैज्ञानिक क्रान्तिले तधंगु योगदान दु| वेकयागु योगदान दूरविनयागु सुधार, खगोलिय अनुसन्धान, गतियागु छता व निता नियम, कोपरनिकसवादयात ग्वालि आदिले खने दु| वेक यात "न्हुगु खगोल शास्त्रया अबु", "न्हुगु भौतिकशास्त्रया अबु" व " न्हुगु विज्ञानया अबु" धका नं सम्बोधन याई| वेक योहान केप्लेरया समकालिन मनु ख:|

पुचः:जीवनी
नेवाः गुथि

**गुथि** नेवाः समाजया छगू मंका इकाइ ख। नेवाः समाजय् गुथिया यक्व महत्त्व दु। जात, ज्या, जात्रा आदिया आधारय् पलिस्था जूगु गुथिं नेवाःतेगु सामाजिक नियम दयेकीगु व पालना यायेगु ज्या याइ। मनू बुई बिले निसें सी बिले तक्क हनिगु ज्याय् गुथिया भूमिका दयाच्वनि।

## नेवाः गुथिया इतिहास
गुथि खँग्वः संस्कृत खँग्वः गोष्ठीं बुयावःगु खँग्वः ख। नेवाः समाजय् गुथि लिच्छविकाल निसें दूगु खँ ऐतिहासिक दसुं खनेदु। 

## नेवा गुथियागु प्रकार

## स्वयादिसँ
*  नेवाः तजिलजि

पुचः:नेवाः तजिलजि
हलिमसफू

**हलिमसफु** धागु छगु कथंयागु सफु ख:|थ्व सफुले हलिमयागु यक्व ख्यतेगु विषयले लेख त च्वतातगु दै|
सन् १९००

**सन् १९००** इतिहासय् छगू तसकं महत्त्वपूर्ण दँ खः। थ्व दँ १९गू शताब्दीया अन्तिम दँ व २०गू शताब्दीया सुरुवाति संघार खः। थ्व ई हलिं न्यंकं 'आधुनिक युग'या जग तःगु ई कथं नांजाः।

## मू ऐतिहासिक घटना
* पेरिस विश्व प्रदर्शनी (Paris Exposition): फ्रान्सया पेरिसय् जूगु थ्व तःधंगु प्रदर्शनीं हलिंयात न्हूगु प्रविधि, कला (Art Nouveau), व वास्तुकला नाप म्हसीकल। थन हे 'सिनेमा' व 'एस्केलेटर' थेंज्याःगु आविष्कारतय्सं मनूतय्गु ध्यान काल।

* बक्सर विद्रोह (Boxer Rebellion): चीनय् विदेशी प्रभाव व ईसाई धर्म विरुद्ध छगू तःधंगु सशस्त्र विद्रोह जुल।

* अष्ट्रेलियाया राष्ट्रमण्डल: अष्ट्रेलियाया थी-थी उपनिवेशत छप्पँ जुयाः छगू संघीय राष्ट्र दयेकेगु संविधान पास जुल।

### विज्ञान व प्रविधिया प्रभाव
* क्वान्टम सिद्धान्त (Quantum Theory): म्याक्स प्लाङ्क (Max Planck) नं 'क्वान्टम सिद्धान्त' प्रतिपादन यानादिल, गुकिं आधुनिक भौतिक शास्त्र (Physics) या ख्यलय् क्रान्ति हल।

* मनोविश्लेषण (Psychoanalysis): सिगमण्ड फ्रायड (Sigmund Freud) या प्रसिद्ध सफू The Interpretation of Dreams सार्वजनिक जुल, गुकिं मनूया मनोविज्ञान थुइकेगु लँपु हे हिलाबिल।

* हि पुचः (Blood Groups): कार्ल ल्यान्डस्टाइनर (Karl Landsteiner) नं ए, बी, व ओ 'ब्लड ग्रुप' लुइकाल।

### कला व साहित्य
* साहित्य: एल. फ्रान्क बाउमया The Wonderful Wizard of Oz थ्वहे दँय् पिदंगु खः, गुगु लिपा जुडी गार्ल्याण्डया संकिपाया निंतिं आधार जुल।
* निधन: नांजाःम्ह जर्मन दार्शनिक फ्रेडरिक निच्चे (Friedrich Nietzsche) व अङ्ग्रेजी साहित्यकार अस्कर वाइल्ड (Oscar Wilde) या निधन थ्वहे दँय् जुल।

### कासा
* पेरिस ओलम्पिक: सन् १९०० य् पेरिसय् निक्वःगु आधुनिक ओलम्पिक कासा जुल। थ्व ओलम्पिकय् न्हापां पटक मिसातय्त नं ब्वति कायेगु अनुमति बिल, गुगु छगू ऐतिहासिक पलाः खः।

## लिधंसा

 

पुचः:२०गू शताब्दी
२०गु शताब्दीया झाकात

#ई सं १९००
#ई सं १९०१
#ई सं १९०२
#ई सं १९०३
#ई सं १९०४ 
#ई सं १९०५ 
#ई सं १९०६
#ई सं १९०७
#ई सं १९०८
#ई सं १९०९
#ई सं १९१०
#ई सं १९११
#ई सं १९१२
#ई सं १९१३
#ई सं १९१४
#ई सं १९१५
#ई सं १९१६
#ई सं १९१७
#ई सं १९१८
#ई सं १९१९
#ई सं १९२०
#ई सं १९२१
#ई सं १९२२
#ई सं १९२३
#ई सं १९२४
#ई सं १९२५
#ई सं १९२६
#ई सं १९२७
#ई सं १९२८
#ई सं १९२९
#ई सं १९३०
#ई सं १९३१
#ई सं १९३२
#ई सं १९३३
#ई सं १९३४
#ई सं १९३५
#ई सं १९३६
#ई सं १९३७
#ई सं १९३८
#ई सं १९३९
#ई सं १९४०
#ई सं १९४१
#ई सं १९४२
#ई सं १९४३
#ई सं १९४४
#ई सं १९४५
#ई सं १९४६
#ई सं १९४७
#ई सं १९४८
#ई सं १९४९
#ई सं १९५०
#ई सं १९५१
#ई सं १९५२
#ई सं १९५३
#ई सं १९५४
#ई सं १९५५
#ई सं १९५६
#ई सं १९५७
#ई सं १९५८
#ई सं १९५९
#ई सं १९६०
#ई सं १९६१
#ई सं १९६२
#ई सं १९६३
#ई सं १९६४
#ई सं १९६५
#ई सं १९६६
#ई सं १९६७
#ई सं १९६८ 
#ई सं १९६९
#ई सं १९७०
#ई सं १९७१
#ई सं १९७२
#ई सं १९७३
#ई सं १९७४
#ई सं १९७५
#ई सं १९७६
#ई सं १९७७
#ई सं १९७८
#ई सं १९७९
#ई सं १९८०
#ई सं १९८१
#ई सं १९८२
#ई सं १९८३
#ई सं १९८४
#ई सं १९८५
#ई सं १९८६
#ई सं १९८७
#ई सं १९८८
#ई सं १९८९
#ई सं १९९०
#ई सं १९९१
#ई सं १९९२
#ई सं १९९३
#ई सं १९९४
#ई सं १९९५
#ई सं १९९६
#ई सं १९९७
#ई सं १९९८
#ई सं १९९९
सन् १९०१

१९०१ (MCMI) ग्रेगोरियन पात्रो कथं मंगलवाः निसें सुरु जूगु छगू साधारण दँ खः। थ्व २०औं शताब्दीया न्हापांगु दँ व २-गू सहस्राब्दीया ९०१-गू दँ खः। 

## मू घटनात
### जनवरी–मार्च
जनवरी १: अष्ट्रेलियाया खुगू उपनिवेशत छप्पँ जुयाः 'कमनवेल्थ अफ अष्ट्रेलिया' (Commonwealth of Australia) नीस्वनादिल। एडमण्ड बार्टन न्हापांम्ह प्रधानमन्त्री जुयादिल।

जनवरी २२: बेलायतया महारानी भिक्टोरियाया ८१ दँया उमेरय् निधन जुल। थ्व नाप हे ६३ दँ ताःहाकःगु 'भिक्टोरियन युग' क्वचाल। वय्कःया काय् एडवर्ड VII जुजु जुयादिल।

मार्च ४: विलियम म्याकिन्ले न्हापांम्ह पटक अमेरिकी राष्ट्रपतिको रूपय् निक्वःगु कार्यकाल सुरु यानादिल।

### अप्रिल–जुन
जुन १६: नेपालय् चन्द्र शमशेर जबरा देव शमशेरयात पदच्युत यानाः प्रधानमन्त्री जुयादिल। वय्कःया २९ दँ ताःहाकःगु शासनकाल थ्वहे दँ निसें सुरु जुल।

जुलाई–सेप्टेम्बर
सेप्टेम्बर ६: अमेरिकी राष्ट्रपति विलियम म्याकिन्लेयात बफेलो, न्युयोर्कय् लियोन जोल्गोस् नामक छम्ह अराजकतावादीं ग्वलिं (bullet) क्ययेकल। ८ दिं लिपा म्याकिन्लेया निधन जुल।

सेप्टेम्बर १४: थियोडोर रुजवेल्ट ४२ दँया उमेरय् अमेरिकाया २६-गू राष्ट्रपति जुयादिल। अबिले वय्कः अमेरिकी इतिहासया दकलय् ल्याम्हम्ह राष्ट्रपति खतः।

### अक्टोबर–डिसेम्बर
डिसेम्बर १०: अल्फ्रेड नोबेलया लुमन्तिइ न्हापांगु नोबेल सिरपाः (Nobel Prize) लःल्हायेगु ज्या सुरु जुल।

डिसेम्बर १२: गुग्लिएल्मो मार्कोनीं दकले न्हापां आन्ध्र महासागर पार यानाः 'एस' (S) आखःया रेडियो सिग्नल सफलतापूर्वक प्राप्त यानादिल।

## विज्ञान व प्रविधि
हि पुचः: कार्ल ल्यान्डस्टाइनरं ABO 'ब्लड ग्रुप' प्रणालीया आधिकारिक घोषणा यानादिल।

क्वान्टम सिद्धान्त: म्याक्स प्लाङ्कं 'ल अफ ब्ल्याक बडी रेडिएशन' सम्बन्धी थःगु अनुसन्धान पिथनादिल, गुकिं आधुनिक भौतिक शास्त्रय् तःधंगु प्रभाव छ्वतल।

## जन्म
फेब्रुअरी १: क्लार्क गेबल, हलिउडया नांजाःम्ह अभिनेता (मृत्यु १९६०)।

सेप्टेम्बर २९: एन्रिको फर्मी, नोबेल सिरपाः त्याकादीम्ह भौतिकशास्त्री (मृत्यु १९५४)।

डिसेम्बर ५: वाल्ट डिज्नी, हलिउडया नांजाःम्ह एनिमेटर व फिल्म निर्माता (मृत्यु १९६६)।

डिसेम्बर २७: मर्लिन डिट्रिच, जर्मन-अमेरिकी अभिनेत्री व गायिका (मृत्यु १९९२)।

## निधन
जनवरी २२: महारानी भिक्टोरिया, संयुक्त अधिराज्यया महारानी (जन्म १८१९)।

जनवरी २७: ज्युसेप्पे भर्डी, इटालियन संगीतकार (जन्म १८१३)।

सेप्टेम्बर १४: विलियम म्याकिन्ले, अमेरिकाया २५-गू राष्ट्रपति (जन्म १८४३)।

## नोबेल सिरपाः (Nobel Prizes)
भौतिक शास्त्र: विल्हेल्म कोनराड रोन्टजेन (X-rays लुइकेगु ज्याया निंतिं)।

रसायन शास्त्र: ज्याकोबस हेन्रिकास भान ट हफ।

चिकित्सा शास्त्र: एमिल एडोल्फ भान बेहरिङ्ग।

साहित्य: सुली प्रुधोम।

शान्ति: हेनरी ड्युनान्ट व फ्रेडरिक पासी।

## लिधंसा
ई सं १९०४

## प्रमुख घटनात:

## जन्म

## मृत्यु

पुचः:२०औं शताब्दी
ई सं १९१८

## प्रमुख घटनात:
* प्रथम हलिम ल्वापु क्वचाल|

## जन्म

## मृत्यु

पुचः:२०औं शताब्दी
सन् १९२२

## घटना
* उस्मान साम्राज्यया पतन।
## जन्म

## मृत्यु
ई सं १९३१

## प्रमुख घटनात:
* एम्पायर स्टेट बिल्डिङ (Empire State Building): न्युयोर्क सहरय् थ्व ऐतिहासिक भवनया निर्माण सम्पन्न जुल। उगु ईलय् थ्व हलिंया दकलय् तःधंगु भवनया रूपय् नांजाः जुल।

* स्पेनी गणतन्त्र (Second Spanish Republic): स्पेनय् राजतन्त्र क्वचायाः गणतन्त्रया घोषणा जुल।

* मुक्देन घटना (Mukden Incident): जापानं चीनया मन्चुरियाय् आक्रमण यात, गुकिं लिपा निगूगु हलिं युद्धया जग तल।

* स्ट्याच्यु अफ वेस्टमिनिस्टर (Statute of Westminster): बेलायतं थःगु उपनिवेशत (Dominions) थें च्वंगु क्यानडा, अष्ट्रेलिया, व न्युजिल्याण्डयात पूर्ण विधायी स्वतन्त्रता बिल।

## जन्म

## मृत्यु

पुचः:२०औं शताब्दी
सन् १९३३

सन् १९३३ ( MCMXXXIII ) ग्रेगोरियन पात्रोया आइतवाः खुनु न्ह्यथनिगु छगु साधारण दँ खः। २गु सहस्राब्दीया ९३३गु दँ, २०गु शताब्दीया ३३गु दँ , व सन् १९३० या दशकया ४गु दँ ख।

## प्रमुख घटनात:
* जनवरी २८ - चौधरी रहमत अलीं थःगु पम्प्लेटय् उत्तरपश्चिम भारतय् छगू मुस्लिम देय् या निंतिं पाकिस्तान नां ल्यःगु
* ३० जनवरी - एडल्फ हिटलरयात राष्ट्रपति पल भन हिन्डेनबर्गं जर्मनीया चान्सलर दयेकल।
* फेब्रुअरी १७ – संयुक्त राज्य अमेरिकाय् न्हापांगु न्यूजवीक पत्रिकाया संस्करण पिहांवल
* मार्च ३
** जापानय् भुखाचं ३ हजार मनूत सीत।
** चिङ्ग युन विश्वविद्यालय पलिस्था जुल
* मार्च १० – क्यालिफोर्नियाया लङ बीचय् भुखाय् ब्वःगु
* मार्च २० – दाचाउ, न्हापांगु नाजी एकाग्रता शिविरया ज्या क्वचाल।
* अप्रिल २ – न्युजिल्याण्ड विरुद्ध जूगु क्रिकेट टेष्ट कासाय् इंग्ल्याण्डया ब्याट्सम्यान वाली ह्यामन्डं ३३६ रन दयेकूगु कीर्तिमान।
* मे ८ – भारतय् महात्मा गान्धीया २१ दिंया उपवास प्रारम्भ
* जुलाई ६ – शिकागोया कोमिस्की पार्कय् न्हापांगु मेजर लिग बेसबल अल-स्टार गेम म्हितल
* जुलाई ८ – अष्ट्रेलियाया वालबिज व दक्षिण अफ्रिकाया स्प्रिंगबक्स दथुइ केप टाउनया न्यूल्याण्ड्सय् न्हापांगु रग्बी युनियन टेस्ट कासा म्हिती
* अगस्त २ – स्टालिनं ह्याउँगु सागर–बाल्टिक सागरया नहरया उलेज्या , ह्याउँगु सागरयात ओनेगा पुखु व बाल्टिक नाप स्वाइ
* सेप्टेम्बर २६ – मेक्सिकोया टाम्पिकोय् वःगु धाकुफय् १,००० मनूत सीगु
* अक्टोबर ७ – एयर फ्रान्सया गठन
* डिसेम्बर ५ – संयुक्त राज्य अमेरिकाय् प्रोहिबिसन क्वचाल
* टोयोटा कम्पनि जापानय् न्ह्यथन।
ई सं १९४५

## प्रमुख घटनात:
* द्वितीय हलिम ल्वापु क्वचाल|
* हलिमयागु दक्ले न्हापांगु आणविक अस्त्रयागु छ्येलेज्या:|

## जन्म

## मृत्यु
* एडोल्फ हिटलरयागु आत्महत्या|

पुचः:२०औं शताब्दी
ई सं १९५१

## प्रमुख घटनात:
फेब्रुवरी २८: परिस सन्धि

## जन्म

## मृत्यु

पुचः:२०औं शताब्दी
सन् १९५५

सन् १९५५ ग्रेगोरियन पात्रोया छगू दँ ख। 

## प्रमुख घटनात:
### नोबेल सिरपा
* भौतिक शास्त्र: विलिस इ ल्याम्ब व पोलीकार्प कुस्च

## जन्म

## मृत्यु
सन् १९८३

## प्रमुख घटनात:

## जन्म

## मदूगु
* फत्तेबहादुर सिंह, नेपालभाषाया न्हापांगु न्हिपौ नेपाल भाषा पत्रिकाया सम्पादक व पिथनामि।
ई सं १९८४

## प्रमुख घटनात:

## जन्म
* Basshunter

## मृत्यु

पुचः:२०औं शताब्दी
सन् १९७७

## प्रमुख घटनात:
* जनवरी ३ - एप्पल कम्प्युटर इन्कर्पोरेतेद जुल
* फेब्रुअरी १८ – २००० एदि, एक ब्रिटिश कमिक्स, प्रथम प्रकाशित
* मार्च १० – युरेनसया रिङ्ग लुयावल
* अप्रिल २२ – लाइभ टेलिफोन ट्राफिक संकेत दकलय् न्हापां अप्टिकल फाइबर छ्यल
* मे २५ - जर्ज लुकासया स्टार वार्स संकिपा हलय् चायेकल
* जुन – हट प्रेस, छगू ​​आइरिश संगीत पत्रिकाया डेब्यु
* जुन १६ - सोभियत संघया राष्ट्रपति निकोलाई पोडगोर्नीं राजीनामा बियादिल व पुलांम्ह राष्ट्रपति लियोनिद ब्रेज्नेभ हाकनं छक्वः युएसएसआरया राष्ट्रप्रमुख जुयादिल, व थ्व कथं गैर-लगातार कार्यकालय् सेवा यानादिम्ह न्हापांम्ह रुसी राष्ट्रप्रमुख जुल।
* २७ जुन – जिबुतीं फ्रान्सं स्वतन्त्रता काःगु
* जुलाई १३ - सन् १९७७या न्यूयोर्क शहरय् २५ घौ तक्क ब्लाकआउट जुल
* अगस्ट ७ – जापानया माउन्ट उसु ज्वालामुखी विस्फोट
* अगस्ट १६ - गायक, संगीतकार व अभिनेता एल्विस प्रेस्ली ४२ दँया उमेरय् हृदयघातं मन्त।
* सेप्टेम्बर ११ - अटारीं उत्तर अमेरिकाय् थःगु भिडियो कम्प्युटर सिस्टम पिकाल
* १८ अक्टोबर – रेगी ज्याक्सनं ३ होम रन नापं न्यूयोर्क यांकीजयात लस एन्जलस डोजर्सयात बुकाः वर्ल्ड सिरिजय् थ्यंकूगु खः।
* नोभेम्बर – ब्लू ओयस्टर कल्टं थःगु एल्बम स्पेक्टर्स पिथंगु दु ।
* १३ नोभेम्बर - शर्लिन जोन्स व मार्टी इन्जेल्सया इहिपा
* डिसेम्बर २० - जिबुती व भियतनाम संयुक्त राष्ट्र संघय् दुथ्यात

## जन्म

## मृत्यु
सन् १९९०

सन् १९९० ग्रेगोरियन संवतया छगू दँ ख।

## मू झाका
* फेब्रुवरी २: दक्षिण अफ्रिकी राष्ट्रपति एफ डब्ल्यु दे क्लेर्कं अफ्रिकन नेसनल कंग्रेसया प्रतिबन्ध फुकुवा याना नेल्सन मण्डेलायात जेलमुक्त यायेगु प्रतिबद्धता बी।

## लिधंसा

पुचः:२०गु शताब्दी
ई सं १९९१

## प्रमुख घटनात:

## जन्म

## मृत्यु

पुचः:२०औं शताब्दी
बिजन्तिन साम्राज्य

**बैजन्टाइन साम्राज्य** वा **बैजन्टियम** धागु खँग्वःया छ्य्‌लेज्या १९औं शताब्दी निसें मध्ययुगीन युनानी भाषा-ल्हाइगु, कन्स्ट्यान्टिनोपल राजधानी दुगु रोमन साम्राज्ययात ईंगीत याइ। थ्व साम्राज्ययात **पूर्वी रोमन साम्राज्य** नं धाइ, तर थ्व नां पश्चिमी रोमन साम्राज्यया पतन स्वया न्ह्यःया ई यात रिफर याय्‌त अप्व छ्य्‌लि। थ्व साम्राज्य दुबिले थ्व साम्राज्ययात थुकिगु समकक्षी पश्चिमी युरोपं **युनानीतेगु साम्राज्य** धाय्‌गु या छाय् धाःसा थ्व साम्राज्यय् युनानी भाषा, संस्कृति व जनसंख्याया अप्व प्रभाव दु।  थ्व साम्राज्यया नागरिकतेगु निंति धाःसा थ्व साम्राज्यया नां केवल **रोमन साम्राज्य**(युनानी भाषा: ) ख। इमिगु निंति थ्व हे रोमन साम्राज्य ख व थ्व साम्राज्यया सम्राटत रोमन साम्राज्यया सम्राटतेगु ताःहाकगु मपंगु उत्तराधिकारीया श्रृङ्खलाया सम्राटत ख। मुस्मां हलिमय् थ्व साम्राज्ययात प्राथमिक तवं  (रुम वा *[[Rûm]]*) धका म्हसीकि। 

रोमन इतिहासया बैजन्टाइन कालखण्ड गब्ले न्ह्यथन धैगु विषयय् निश्चित पुष्टि वा विज्ञतेगु सहमति मदु। यक्व विज्ञतेसं थ्व खण्डयात सम्राट कन्स्ट्यान्टिन १ (शासन ३०६–३३७)यात प्रथम "बैजन्टाइन सम्राट"या रुपय् काय्‌गु या। वय्‌कःया इले रोम साम्राज्यया राजधानी ३३०य् रोमं बैजन्टियमय् हिलाछ्वगु ख। बैजन्टियमय् वय्‌कःलं कन्स्ट्यान्टिनोपलयात पुनर्निर्मित याना नोभा रोमा वा ("न्हुगु रोम")या पलिस्था यानादिल।

छुं विज्ञतेसं थ्व साम्राज्यया पलिस्था थियोदोसियस १ (३७९–३९५)या कार्यकालय् जुगु व ख्रिस्टी धर्म नं प्राचीन रोमन धर्मया थासय् थः  राजधर्म जुइधुंका, वा ३९५य् वय्‌कःया निधन धुंका, गब्ले पूर्व व पश्चिमया दथुइ राजनैतिक विभाजन स्थायी जुबिले जुजु धका विश्वास याइ। मेमेपिं विज्ञतेसं थ्व विभाजन व पलिस्थायात अजह् लिबाक्क ४७६य् तै, थ्व ईले रोमुलस अगस्टुलस, अन्तिम पश्चिमी सम्राट, या पदच्यूत धुंका साम्राज्यया सकल अधिकार युनानी पूर्वया ल्हाते लावने धुंका जुगु धैगु धापू दु। मेमेगु विचाय् हेराक्लियसया इले (६२०)य् ल्याटिन पदतेत भाय्‌हिल्हा आधिकारिक तवं युनानी भाषाय् पदतेगु नां ब्युबिले थ्व साम्राज्यया पलिस्था जुगु धैगु नं विचा दु।

पलिस्था न्ह्याबिले हे जुगु जुसां थ्व पलिस्थाया निंति ३३० निसेंया कन्स्ट्यान्टिनया न्हुगु राजधानीया पलिस्था, युनानीकरण व  ख्रिस्टीकरण हे थ्व साम्राज्यया न्हुगु हिलेज्या ख। 

थ्व साम्राज्यया पतन कन्स्ट्यान्टिनोपल अट्टोम्यान साम्राज्यया ल्हाते १४५३य् लाय्‌धुंका जुगु धका विश्वास याइ। अथे जुसां युनानीतेसं थ्व साम्राज्यया क्षेत्रय् मोरियाया डेस्पोटेटया नामे १४६० तक्क व त्रेबिजोन्द साम्राज्यया नामे १४६१ तक्क शासन यात। 

## लिधंसा

## स्वयादिसँ
* रोमन साम्राज्य
* पश्चिमी रोमन साम्राज्य

पुचः:इतिहास
पुचः:रोमन साम्राज्य
कँय्‌ युग

**कँय् युग** मनू विकासक्रमया छगू युग ख। थ्व युगय् मनूतेसं ल्वहँ नापं धातुया छ्यला याये सयेकल। थ्व युगय् मनूतेसं कँय् छ्येला थीथी ज्याभः, ल्वाभः आदि दयेकल। थ्व युग नः युग वयेधुंका क्वचाल। कँय् निता धातु, ली व जस्ता ल्वाकछ्याना दयेकी। कँय् धातुइ साधारन कथं गुता भाग ली व छता भाग जस्ता जुइ। कँय् युग हलिमय् मूलतः एसिया, अफ्रिका व युरोपय् खनेदत।

## धातुया छ्यला

कँय् युगया लहनातेसं कँय्या उगु ईले उपलब्ध मेमेगु धातु स्वया छाःगु व अप्व टिकाउ गुणया कारणं प्राविधिक फाइदा बिल। बँय् दइगु नँ प्राकृतिक रुपं यक्व दःसां, नँ नाइकेत माःगु तच्वःगु क्वाजः (1,250 °C (२,२८० °F))या कारणं व न नाप ज्या यायेत अप्वः थाकुइगु कारणं नया छ्यला २गु सहस्राब्दी&nbsp;इपूया अन्त्य तक सामान्य कथं मजु। टिनया म्ह्वः नाइगु फुति 232 °C (४५० °F) व सिजःया मध्यम नाइगु फुति 1,085 °C (१,९८५ °F)या कारणं थुपिं निगुलिं धातुतेत छ्यलीगु नवपाषाणकालीन भट्टीया क्षमता दत। थ्यं-मथ्यं ६००० &nbsp;इपूया इलय् छुं लहनातेसं म्ह्वतिं नं ९०० से (१६५० फ) तापक्रम उत्पादन यायेगु क्षमता दयेकल। 
[thumb| युरोप व एसिया माइनरय् [धातुशास्त्र|धातु विज्ञानया प्रसार —दकलय् खिउँगु थाय् दकलय् पुलांगु ख।]]
कँय् युगया विशेषता कँय्या व्यापक छ्येलेज्या ख। यद्यपि कँय् प्रविधिया म्हसीका व विकास सर्वव्यापी रुपं समकालीन मजू। प्यंगूगु सहस्राब्दी&nbsp;ईसापूर्वया मध्यपाखे हे उत्तरी काउकशसया माइकोप तजिलजिइ कँय् स्वतन्त्र रुपय् दयाच्वंगु लुइकूगु दु। थ्व दसिं इमित मनूया इतिहासय् दकलय् पुलांगु कँय् दयेकामिया थासय् पलिस्था याइ। अथे जुसां, मायकोप तजिलजिइ आर्सेनिकल कँय् जक दूगु खः। मेगु लागाय् थीथी ईलय् कँय् व थुकिया नाप स्वापू दूगु प्रविधिया विकास जुल। टिन कँय् प्रविधिया निंतिं व्यवस्थित प्रविधि माः: दसु टिनयात बँ म्हुया लिकायेमाः (मुख्य रुपं टिन अयस्क क्यासिटेराइटया रुपय्) व ब्यागलं नायकेमाः, अनंलि क्वाःगु सिजः तयाः कँय् मिश्र धातु दयेकेमाः। कँय् युग धातुया ब्यापक छ्येलेज्या व व्यापारिक संजालया विकासया ई ख।

२०१३ या छगू रिपोर्टं दकलय् न्हापांगु टिन-मिश्र धातुया कँय् ५ गूगु सहस्राब्दी&nbsp;ईसापूर्वया मध्यपाखेया पाता खः धकाः सुझाव ब्यूगु दु। प्लोचनिक, सर्बियाया छगू विन्चा तजिलजि थासं थ्व लूगु ख। यद्यपि थ्व तजिलजियात पारम्परिक रुपय् कँय् युगया कथं कायेगु मया;  तर पाताया तिथियात कयाः विवाद दु ।

## स्वयादिसँ
* विकासक्रम
* लहना
* ल्वहँ युग
* न युग

## लिधंसा

पुचः:इतिहास
मनु विकास

मनु विकास इतिहासया छगू महत्त्वपूर्ण झाका ख।
प्राचीन ग्रीस

[thumb|300px|[पार्थेनन एथेना देवीयात देछाना तःगु एक्रोपोलिस, एथेन्सया देगः। थ्व देगः प्राचीन यवनया दक्ले नांजाःगु संरचनाय् छगू ख।]]

**प्राचीन ग्रीस** ग्रीसया इतिहासया छगू लहना ख। थ्व लहना ८गु व ६गु शताब्दी ईपूया आर्काइक युग निसें १४६ इपू (कोरिन्थया ल्वापू धुंकाया यवनया रोमन कब्जा) तक्क अस्तित्वय् दूगु ख। थ्व कालखण्डया मध्यय् क्लासिक यवन ला। क्लासिक यवन युग ५गु व ४गु शताब्दी इपूइ अस्तित्वय् वःगु छगू कालखण्ड ख। थ्व कालखण्डय् न्हापा एथेन्सया नेतृत्त्वय् यवनमि तयेसं पर्सियन अतिक्रमणयात परास्त यात। थ्व धुंका पलिस्था जूगु एथेन्सया स्वर्ण युग ४०४ इपूइ पेलेपोनेसियन युद्धय् एथेन्सया स्पार्ताया ल्हातं पराजयय् क्वचाल। 

क्लासिकल यवन संस्कृतिया थ्व धुंका शक्तिशाली जूगु रोमन साम्राज्यय् तधंगु प्रभाव लावन। रोमन साम्राज्यं यवन संस्कृतिया थी-थी संस्करण भूमध्यसागरीय क्षेत्रय् व युरोपय् प्रचार यात। थ्व कारणं प्राचीन यवनयात पाश्चात्य संस्कृतिया आजुया रुपय् नालेगु या। 

## साहित्य व दर्शन
प्राचीन यवन साहित्ययात सुकरात पूर्व व सुकरात धुंकाया इलय् बायेछिं। सुकरातपूर्वया कालखण्डय् मिलेसियन दर्शन (Milesian school), जिनोफेन्स, पाइथागोसरवाद, हेराक्लितस, इलियातिक दर्शन, प्लुरलिजम व एतमिजम, सोफिजम आदि ला। प्राचीन यवन दर्शनया शास्त्रीय कालखण्ड सुकरातनापं शुरु  जूगु ख। सुकरात धुंकाया मू दार्शनिक प्लेतो व एरिस्तोतल ख। 

## लिधंसा

## स्वयादिसँ
* यवन

पुचः:इतिहास
मेसेडोनियन साम्राज्य

**मेसेदोनियन साम्राज्य** अलेक्जेन्दरया साम्राज्य ख।

## लिधंसा

पुचः:इतिहास
न युग

**नः ई** मनूया विकासक्रमय् छगू युग ख। थ्व युगय् मनूं नः छ्येला ज्याभः, ल्वाभः दयेके सयेकल। थ्व ई न्ह्यथने धुंका हलिमय् यक्व हताः जूगु खनेदु। थ्व स्वंगु ऐतिहासिक धातु युगया अन्तिम युग ख। थ्व स्वया न्ह्यः क्याल्कोलिथिक व कँय् युग दयाच्वन। थ्व युगयात प्रागैतिहासिक वा prehistory  (संरक्षित वा रेकर्देद इतिहास स्वया न्ह्यः) निसें पूर्वातिहासिक वा protohistory (च्वयातःगु इतिहास स्वया न्ह्यः) तक्क न्ह्याइगु स्वंगु युगया विभाजनया अन्तिम युगया रुपय् नं कायेगु या। 

## "न"या परिभाषा

उल्का न, छगू प्राकृतिक न–निकेल मिश्र धातु ख व थी-थी प्राचीन मनुतेसं न युग स्वया द्वलंद्वः दँ न्ह्यः छ्येलिगु या। दकलय् पुलांगु ज्ञात उल्काया नं  ३२००&nbsp;ईसापूर्व या गुंगू कलाकृतिया चिचिधंगु ग्वः खः।थ्व ग्वःत क्वसंया इजिप्टया गेर्जेहय् अन्तिम संस्कारय् लुयावःगु खः, गुकियात मुगलं सावधानीपूर्वक आकार बियातःगु दु ।   

न युगया संस्कृतिया विशेषता धइगु लुयावःगु न जक्क मखु, कार्बनया थप मात्रा दूगु स्मेल्तेद स्टीलया मिश्र धातुं दयेकिगु ज्याभः व हतियारया अप्व उत्पादन ख। कार्बन स्टीलया उत्पादनया क्षमताया नापं जक फेरस मेतालर्जी दुने कँय् स्वया छाःगु व याउंगु ज्याभः व ल्वाभः दयेके फत । 
## स्वयादिसँ
* ल्वहँ युग
* कँय् युग

## लिधंसा
प्रागितिहास

**परापूर्व** वा **प्रागितिहास** धाःगु ऐतिहासिक दस्ताबेजस्वया न्ह्यः वा च्वयेगु व्यवस्था स्वया न्ह्यःया ऐतिहासिक काल ख। थ्व कालखण्ड मानव इतिहास लिपिबद्ध जुइ स्वया न्ह्यःया कालखण्ड ख।  वृहदरुपय् थ्व कालखण्डय् मनुनं च्वये सयेस्वया न्ह्यःया सकल आविष्कार व लुइकूगु ज्ञान ला। पुरातत्त्वविद पल तर्नाल (Paul Tournal) नं दक्षिण फ्रान्सया गुफाय् लूइकूगु खँ वर्णन यायेत खँग्वः *anté-historique* छ्यलादिल। थ्व कथं इतिहास-पूर्व वा प्रागितिहासिक खँग्वःया अर्थ दूगु खँग्वः दकलय् न्ह्यः फ्रान्सय् १८३०या दशकय् छुत। लिपा, अंग्रेजीइ पुरातत्त्वविद देनिल विल्सन  (Daniel Wilson) जुं सन् १८५१स थ्व खँग्वःयात Prehistory धका छ्यलादिल।
 थुकिया हे अर्थ वयेक लिपा प्रागितिहास वा परापूर्व काल धइगु खँग्वः नेपालभाषाय् छ्य्लाहल।   

थ्व कालय् मानव-इतिहासया यक्व महत्वपूर्ण घटना जुल गुकिलि च्वापुयुग, मनुतयेगु अफ्रिकां पिहांवना मेमेगु थासय् विस्तार, [भाषा]या विकास, [मि च्याकिगु व मिइ नियन्त्रण, बुंज्याया आविष्कार, खिचा व मेमेगु पशुतयेत लहिनिगु आदि ला। थन्यागु  झाकातयेगु चिं जक्क लु गथे कि ल्वहं छ्येला दयेकातःगु प्राचीन ज्याभः, न्हापाया मनूतयेगु अवशेष व गुफा आदि थासय् दयेकातःगु कला।

इतिहासकारतसें प्रागितिहासयात यक्व श्रेणीइ बायातःगु दु। छगू थन्यागु विभाजन प्रणालीइ स्वंगु युग वियातःगु दु-
* ल्वहं युग -ल्वहंया ज्याभः व ल्वाभः दय्कूगु युग।
* कँय् युग - कँय्या ज्याभः व ल्वाभः दय्‌कूगु युग। 
* न युग - नया ज्याभः व ल्वाभः दय्‌कूगु युग।  

प्रागितिहासिक कालय् मनुया वातावरण आःस्वया सिक्क पा। मनुत चि-चि धंगु क़बीलाय् च्वनिगु या व इमिसं जंगली पशुत नाप ल्वाना शिकारीया जीवन हनाच्वन। हलिमया आपालं थाय् थःगु प्राकृतिक स्थितिइ दयाच्वन। आ लोप जुइ धूंकुगु यक्व जनावर अबिलय् दयाच्वन।  हलिमया यक्व थासय् आ लोप जुइधुंकुगु मनु थें न्यापिं प्राणीत दयाच्वन। दसु- युरोप व मध्य एशियाय् नियान्दर मनू दयाच्वन।

## लिधंसा

## स्वयादिसँ
* इतिहास

पुचः:इतिहास
सल्जक साम्राज्य

**सल्जक साम्राज्य** वा **सेल्जुक साम्राज्य** छगू तुर्क-पारसी साम्राज्य ख। थ्व साम्राज्यय् तुर्की-ईरानी संस्कृति व सुन्नी धर्म दयाच्वन। थ्व साम्राज्यया पलिस्था ओगुज तुर्कया कानिक कबीलां यात। सल्जक साम्राज्यं थःगु मातृभूमि, अराल सागरया सिथं खुरासानय् हमला यात, व लिपा ईरानया मध्य भागय् दुहांवलः। थ्व धुंका इमिसं मालाजगर्डया ल्वापूइ बैजन्ताइन साम्राज्ययात बुकाः एनातोलियाय्  कब्जा यात। तुग्रेल बेया शासनकालय् सेल्जुकतेसं बगदादय् स्थित अब्बासिद खलिफतय् राजनीतिक प्रभुत्व स्थापित यासें व्यावहारिक रूपय् मुस्मां हलिंया नेतृत्व थःगु ल्हातय् लाकलः। थःगु चरम उत्कर्ष बिले सेल्जुक साम्राज्यं पूर्वय् हिंदू कुश गुंझ्वः तक, पश्चिमय् एशिया माइनर व लेभान्त तक, उत्तरय् मध्य एशिया तक व दक्षिणय् यमन तक थःगु साम्राज्य विस्तार यातः।

सेल्जुक साम्राज्यया पलिस्था सन् १०३७स में तुग्रेल बे नं यानादिल। तुगरल सेल्जूक बेया माध्यमं सिंहासनय् च्वन। थ्व पद ओगुज तुर्कतेगु प्रमुखय् छगू खः। सेल्जुकतेसं मुस्मां हलिंयातः छधि यासें प्रथम व द्वितीय धर्मयुद्धय् महत्वपूर्ण भूमिका म्हितल। सेल्जुकतेत इरानी संस्कृति व फारसी भाषां यक्व प्रभावित यात व इमिसं तुर्की-ईरानी तजिलजिया दथुइ स्वापू दयेकेतः महत्वपूर्ण भूमिका म्हितलः। थ्व कथं, थ्व साम्राज्य इरानी संस्कृतियात एनातोलियन पठारय् स्थानांतरित यायेगु कारक नं जुवन। फारसी भाषा (अरबी स्वया) सांस्कृतिक रुपय् स्वतन्त्र जुया सेल्जुक साम्राज्यय् विस्तारित जुल। सेल्जुकतेगु थःगु स्थायी मुस्मां परम्परा वा साहित्यिक धरोहर मदूगुलिं इमिसं इस्लामय् थःगु फारसी गुरुतेगु सांस्कृतिक भाषायात नालाःकालः। थ्व कथं, फारसी भाषा व साहित्य सकल ईरानय् विस्तारित जुल व धार्मिक कार्य व शिक्षा त्वताः मेमेगु ख्यलय् अरबी भाषा इरानं लुप्त जूवन। विदेशी शत्रुतेगु संभावित हमलाया विरुद्ध सेल्जुक साम्राज्यया उत्तरी व उत्तर-पश्चिमी सीमाय् रणनीतिक क्षेत्रय् तुर्क वंशजया यक्व मनूतेत मेमेगु थासं हलः। थ्व थासय् न्हूगु जातिया स्थापित यायेगु ज्यायात थ्व क्षेत्रया तुर्कीकरण धाइ। 

## लिधंसा

पुचः:इतिहास
आत्मज्ञानया युग

thumb|300px|'''इन्साइक्लोपेदिया भोलुम १या मूपौ

**प्रबोधनया युग** वा **आत्मज्ञानया युग** (Age of Enlightenment वा प्रबोधन वा तार्किक युग) १८गु शताब्दीया युरोपेली बुद्धिजीवी वर्गया सांस्कृतिक आन्दोलन ख। थ्व आन्दोलनं तार्किक शक्तियात छ्येला सामाजिक सुधार व ज्ञानया विकास यायेगु कुतः यात। थुकिलिं बौद्धिक आदान-प्रदानयात तिबः बिल धाःसा चर्च व राज्यया असहिष्णुता व यातनाया विरोध यात। करिब १६५०-१७००य् उत्त्पत्ति जूगु थ्व आन्दोलनया पलिस्थामि दार्शनिक बारुच स्पिनोजा (Baruch Spinoza) (1632–1677), जोन लक (John Locke) (1632–1704), पियरे बेली (Pierre Bayle) (1647–1706) व आइज्याक न्युटन (Isaac Newton) (1643–1727) ख। सत्ताधारी राजकुमारतयेसं यक्व थासय् थःगु सरकारय् थ्व क्रान्तिया समर्थकतयेगु दर्शन समर्थन व पालन याःगु खनेदु। प्रबोधन करिब १७९०-१८०० तक्क विकास जुल। थ्व धुंका मानव भावना व संवेदना केन्द्रित रोमान्तिसिजम व आत्मज्ञान विरोधी तत्त्व बल्लाना वल।

आत्मज्ञानया केन्द्र फ्रान्स ख। फ्रान्सय् थ्व क्रान्तिया लिच्वःया रुपय् देनिस दिदेरों (Denis Diderot) (1713–1784) संपादन यानादिगु इन्साइक्लोपेदि (Encyclopédie) (1751–72) पिथन गुकिलि सच्छिंवं दार्शनिक दसु भोल्तायर (1694–1778), मोन्तेस्क्यु (Montesquieu) (1689–1755) आदिया च्वसु योगदान दु। थ्व ग्रन्थया ३५ भोलुम करिब २५००० प्रति मिल गुकिया बच्छि फ्रान्स स्वया पिनेया मनुतयेसं न्यागु ख। थ्व न्हुगु वैचारिक शक्ति युरोपया नगरी क्षेत्रय् फैलेजुल। इङ्गल्यान्द, स्कतल्यान्द, जर्मन राज्य, नेदरल्यान्द, रुस, इताली, अस्त्रिता, स्पेन जुजुं थ्व दर्शन एत्लान्तिक पुला अमेरिकी उपनिवेषय् बेञ्जामिन फ्र्याङ्क्लिन (Benjamin Franklin) व टमस जेफरसन (Thomas Jefferson) आदि थें न्यापिं अमेरिकी क्रान्तिया मू वैचारिकतयेत नापं प्रभाव यात। थ्व युगया राजनैतिक दर्शनया प्रभावं अमेरिकी स्वतन्त्रताया घोषणा, अमेरिकी बिल अफ राइत्स, फ्रेञ्च मनु व नागरिकया अधिकारया घोषणा (Declaration of the Rights of Man and of the Citizen) व मे ३, सन् १७९१या पोलिश-लिथुआनियन संविधान जारी जुल।

## लिधंसा

पुचः:इतिहास
अमेरिकन क्रान्तिकारी युद्ध

**अमेरिकन क्रान्तिकारी युद्ध** (स्न् १७७५- स्न् १७८३) **अमेरिकी स्वतन्त्रता संग्राम**, वा संयुक्त राज्य अमेरिकाय् **क्रान्तिकारी युद्ध** अमेरिकी इतिहासया छता महत्त्वपूर्ण युद्ध ख। थ्व युद्ध बेलायती राजतन्त्र व १३गु उपनिवेशया दथुइ न्ह्यथंगु युद्ध जुसां बिस्कं थ्व युद्ध बेलायत छख्ये व मेख्ये न्हुगु राष्ट्र संयुक्त राज्य अमेरिका, फ्रान्स, नेदरल्यान्दस्, स्पेन, व मैसुर राजतन्त्रया दथुया युद्ध जुवन। थ्व युद्धया लिच्वः कथं अमेरिकी स्वतन्त्रता पलिस्था जुल व मेमेगु देय्‌तयेत धाःसा मिश्रित लिच्वः दत। 

## लिधंसा

## स्वयादिसँ
* संयुक्त राज्य अमेरिका

पुचः: संयुक्त राज्य अमेरिका
एज्टेक

**एज्टेक** छगु पुलांगु मेसोअमेरिकी जाति ख। थ्व लहनाया मनुतयेसं १४गु निसें १६गु शताब्दीतक्क मेक्सिकोया थी-थी थासय् थःगु बस्ती दयेकल। थ्व जातिया मू भाषा नाहुआतल ख।

## स्वयादिसँ
* मेसोअमेरिका

पुचः:इतिहास
पूर्व-पश्चिम शाईज्म

**पूर्व-पश्चिम शाईज्म** धागु पूर्वी अर्थोडक्स ख्रिस्टी व पश्चिमी क्याथोलिक ख्रिस्टी गिर्जाघरयागु बायेज्या खः।

पुचः:इतिहास
क्रुसेड्स्

क्रुसेड्स् ख्रिस्टी व मुस्मांतेगु दथुइ जूगु युद्ध ख।

पुचः:इतिहास
अंग्रेज गृह युद्ध

**अंग्रेज गृह युद्ध** अंग्रेज इतिहासया छगू तधंगु झाका ख। 

## स्वयादिसं
* बेलायत

पुचः:संयुक्त अधिराज्यया इतिहास
पुचः:संयुक्त अधिराज्य
फ्रेञ्च क्रान्ति

**फ्रेञ्च क्रान्ति** १८गु शताब्दीइ फ्रान्सय् जूगु छगू ऐतिहासिक क्रान्ति ख। थ्व क्रान्तिया लिच्वःया कथं आधुनिक हलिंया न्हापांगु गणतन्त्रय् छगू फ्रेञ्च गणतन्त्र पलिस्था जुल। 
पुचः:इतिहास
पवित्र रोमन साम्राज्य

:*पवित्र रोमन साम्राज्य [[रोमन साम्राज्य|रोमन साम्राज्य]] स्वया पा।* 

**पवित्र रोमन साम्राज्य**  (जर्मन भाषा: **''Heiliges Römisches Reich'' ** , वा 15गु शताब्दीइ: **Heiliges Römisches Reich Deutscher Nation** ) मध्य युरोपया थीथी क्षेत्र व नगरया राजकुमार व म्याजिस्ट्रेटतयेसं निर्वाचित सम्राटया अधीनय्‌ लाःगु थीथी क्षेत्र व स्वतन्त्र नगरतयेगु पुचः ख।  चार्लेम्याग्न मदयेधुंका वय्‌कःया फ्रांकिश साम्राज्य वय्‌कःया मस्तयेत बिया स्वंगु देशय्‌ बायाछ्वल: पश्चिम फ्रान्सिया, लोथारिंगा व पूर्व फ्रान्सिया। पूर्व फ्रान्सियाया अटो I सन् ९६२स पवित्र सम्राट जुबिलय्‌ पवित्र रोमन साम्राज्य न्ह्यथन धाःसा सन् १८०६स नेपोलियनं क्वचाय्‌कल।  थ्व साम्राज्यया सम्राटतयेसं थःयात चार्लेम्याग्नया उत्तराधिकारी जूगु दावा या व नापं साम्राज्य सन् 800स चार्लेम्याग्न फ्रांकिश सम्राट जुजु जुबिले पलिस्था जूगु नं दावा या।

16गु शताव्दीइ  पवित्र रोमन साम्राज्यं Pier Gerlofs Donia व Wijerd Jelckamaया नेतृत्त्वय्‌ जूगु फ्रिसियनतयेगु बिद्रोह झेलेयायेमाल। थ्व सन् 1515 निसें सन् 1523 तक्क  चली.

१७गु शताब्दीइ थ्व साम्राज्य स्वी दँया हतां (सन् १६१८-सन् १६४८) अस्तव्यस्त जुल। साम्राज्यया करिब ३० प्रतिशत जनसंख्या हतां याना मदया वन। *जर्मन राष्ट्रतयेगु पवित्र रोमन साम्राज्यं*  थःगु क्षेत्रया भूभाग बुत।

१३गु शताब्दी तक्क, पवित्र रोमन साम्राज्य शक्तिशाली जुयाच्वन। लिपा, साम्राज्य दुनेया दचिज व काउन्टीत अप्व शक्तिशाली जुयावल। अंतय्, सम्राटनाप वास्तविक शक्ति मदया वन व देय्‌ केवल नामय् जक्क अस्तित्वय् दयाच्वन।

भोल्टेयरं, फ्रेञ्च दार्शनिकं १८गु शताब्दीइ ख्यालं धयादिगु दु कि थ्व देय् न पवित्र, न रोमन, न साम्राज्य हे ख।

## लिधंसा
चेदंयागु युद्ध

**चेदंयागु युद्ध** मध्यकालीन युरोपया छगू नांजागु युद्ध ख।

## स्वयादिसँ
* युरोप

पुचः:इतिहास
इङ्का साम्राज्य

**इङ्का साम्राज्य** (क्वेशा: *Tawantinsuyu* तावान्तिसुयु) प्रि-कोलम्बियन अमेरिकाया दकले तःधंगु साम्राज्य ख।  थ्व साम्राज्यया प्रशासनिक, राजनैतिक, व सामरिक केन्द्र आधुनिक पेरुया कस्को ख। इङ्का सभ्यता धाःसा पर्वः पेरुं करिब १३गु शताब्दीइ न्ह्यथंगु ख। 

सन् १४३८ निसें सन् १५३३ तक्क इङ्कातयेसं ल्वापू निसें शान्तितक्कया थीथी पद्धति छ्यला दक्षिणी अमेरिकाया पश्चिमी तटया एन्देज पर्वतमालाया विभिन्न थासय् च्वनाच्वंपिं मनुतयेत थःगु अधीनय् हल। थ्व साम्राज्यया भूभाग पेरु स्वया पिने आधुनिक इक्वेदोर, पश्चिमी व मध्य बोलिभिया, उत्तरपश्चिमी अर्जेन्टिना, उत्तरी व पश्चिमी चिली, दक्षिणी कोलम्बिया आदि थासय् तक्क थ्यं।  

थ्व साम्राज्यया आधिकारिक भाषा क्वेशा भाषा ख। तर थ्व भाषाया यक्व भाषिका व स्थानीय रुप साम्राज्य दछि हे ल्हाइगु खनेदु। इङ्कातयेसं थःगु साम्राज्ययात तावान्तिन्सुयु (*Tawantinsuyu*) धाइगु या।  गुकिया अर्थ प्यंगु क्षेत्र वा प्यंगु मंका प्रान्त ख। 

थ्व साम्राज्यय् थी-थी कथंया पुजा यायेगु चलन दयाच्वन गुकिलि स्थानीय पवित्र हुआका (Huaca) मू ख। तर, इङ्का नेतृत्त्वं इन्ति (सूर्द्यः) यात हनेत प्रोत्साहन बियातल। नापं, इमिसं मेमेगु सम्प्रदाय, दसु पाचामामा (Pachamama)यात थःगु अधीनय् तयातल।. इङ्कातयेसं जुजुयात सापा इङ्का वा सूर्द्यया मचाया रुपय् हनिगु यानाच्वन।

## लिधंसा

## स्वयादिसँ
* मेसोअमेरिका

पुचः:अमेरिकाया इतिहास
पोलिश-लिथुआनियन कमनवेल्थ

**पोलिश-लिथुआनियन कमनवेल्थ** छगु कमनवेल्थ खः।

## लिधंसा

## स्वयादिसँ
* युरोप
पूनर्जागरण

युरोपया इतिहासय् पूनर्जागरण धाःगु युरोपय् कला, विज्ञान व मेमेगु सीकेज्याया ख्यः हानं स्थापित जूगु ई ख। थ्व ईलय् युरोपय् यक्व विकास जुल। थ्व युग धुंका वैज्ञानिक, औद्योगिक आदि युग वल

## पूनर्जागरणया मू मनुत
* लियोनार्दो दा विन्सी
* माइकलएञ्जेलो
* राफेल

## स्वयादिसँ
* युरोप

पुचः:इतिहास
सोङ्ग राजवंश

**सोङ वंश**  (; Wade-Giles: Sung Ch'ao; ) चीनया इतिहासय् सन् ९६० निसें सन् १२७९तक्क शासन याःगु छगू राजवंश ख। थ्व राजवंश न्यागु वंश व झिगु राजतन्त्रया काल धुंका पलिस्था जूगु ख। थ्व वंश धुंका युआन वंशया जुजुतयेसं चीनय् शासन यात। थ्व वंशया सरकारं इतिहासय् हे दकलय् न्हापांगु राष्ट्रिय बैंक नोट वा भोंया ध्येबा दयेकल। नापं, थ्व ईलय् चीनं थःगु न्हापांगु जलसेना दयेकल। थ्व वंशया शासन दूबिलय् बारुद, व न्हापांगु कम्पास दयेकल। 

## लिधंसा

## स्वयादिसँ
* चीन
* चीनया इतिहास

पुचः:इतिहास
भाइकिङ

**भाइकिङ** छगू युरोपमि जाति ख। थ्व जाति उत्तरी युरोपया जर्मनिक जाति ख। थ्व जाति दक्षिणी भूभागय् हमला, हताः आदिया निंतिं नांजा। 

## स्वयादिसँ
* युरोपेली जातितेगु धलः

पुचः:युरोपया इतिहास
पुचः:एन्थ्रोपोलोजी
युआन राजवंश

मङ्गोल शासकतयेसं चीनय् शासन याःगु कालयात चीनया इतिहासय् युवान काल धाइ।

## स्वयादिसँ
* चीन

पुचः:इतिहास
मिङ्ग राजवंश

**मिङ शासन**, वा **महान मिङया साम्राज्य** चीनया इतिहासय् सन् १३६८निसें सन् १६४४ तक्कयाना २७६ दँतक्क मिङ वंशंयाःगु शासन ख। थ्व वंशं चीनया शासन मंगोल युवान वंश्या पतन धुंका शुरु जुल। मिङकालयात छुं विज्ञतयेसँ मानव इतिहासया दकलय् स्थीर समाज व संरचना दूगु सरकारय् छगू (one of the greatest eras of orderly government and social stability in human history) धका नं वर्णन याःगु दु।  थ्व वंश चीन शासन याइगु अन्तिम हान जातिया वंश ख। थ्व वंशया राजधानी बेइजिङ सन् १६४४स लि जिचेङया विद्रोहं थःगु ल्हातय् लाका शुन वंश शुरु यात व म्हो इलय् हे थ्व वंशयात मञ्चु जातिया नेतृत्त्वया चिङ वंशं बुकल। अथेजुसां दक्षिणय् मिङ शासनया समर्थकतयेसं सन् १६६२तक्क दक्षिणी मिङ धागु शासन दयेकातल।  

## लिधंसा

## स्वयादिसँ
* चीन

पुचः:चीनया इतिहास
नेपोलियोनिक हताः

**नेपोलियोनिक हताः** नेपोलियनया प्रथम फ्रेञ्च साम्राज्यया विरुद्धय् सन् १८०३ निसें सन् १८१५ तक्कया हतातयेगु श्रृङ्खला ख। सन् १७८९या फ्रेञ्च क्रान्ति व फ्रेञ्च क्रान्तिकारी हताःया लिच्वया कथं न्ह्यथंगु थ्व हतां युरोपेली सेना व सामरिक शक्तिइ छगू हिउपा हल। थ्व हताःया लिच्वःया कथं मास कन्स्क्रिप्सन पद्धतिया विकास जुल। फ्रान्स नेपोलियनया युरोपया कब्जां छकलं शक्तिशालि जुवन तर नापं नेपोलियनया रुसया अधिग्रहण असफल जुइनापं थ्व शक्ति क्षीन जुयावन। अन्ततः, फ्रान्सया पूर्ण पराजय धुंका बोर्बर्न  राजतन्त्र पुनर्स्थापना जुवन। थ्व हताःया लिच्वया कथं पवित्र रोमन साम्राज्य पतन जुल व जर्मन साम्राज्य व इतालीइ राष्ट्रियताया भावना बल्हावन। थुकिया लिच्वःया रुपय् जर्मन व इटालियन राष्ट्र पलिस्था जुवन। नापं विश्वव्यापी रुपय् पलिस्था जूगु स्पेनी साम्राज्य स्पेनया फ्रान्सेली अधिग्रहन धुंका कमजोर जुवन व स्पेनया उपनिवेषतयेसं स्वतन्त्रता संग्राम न्ह्यथन। नेपोलियोनिक हताःया सीधा लिच्वःया रुपय् बेलायती साम्राज्य विश्व शक्ति जुवन व मेगु छगू शताब्दीतक्क विश्वशक्तिया रुपय् स्थापित जुल। 

## लिधंसा

पुचः:इतिहास
ताङ्ग राजवंश

**ताङ्ग राजवंश** (जुन १८, ६१८ - अक्टोबर १६, ६९०, व मार्च ३, ७०५ - मे १२, ९०७; चिनिया भासय्:唐朝), वा ताङ्ग साम्राज्य चीनया छगू एक शाही राजवंश ख। थ्व राजवंशं सन् ६१८ निसें सन् ९०७ ईस्वी तक शासन यात। थ्व शासन कालय् सन् ६९० निसें ७०५ तक अराजक काल ख। थ्व राजवंश स्वया न्हापा चीनय् सुई राजवंश दयाच्वन धाःसा थ्व राजवंश धुंका चीनय् पञ्च राजवंश व १० साम्राज्य दयावल। इतिहासकारतेसं आपालं ताङ्गयात चिनिया लहनाया छगू उच्च बिन्दु व महानगरीय संस्कृतिया स्वर्ण युगया रूपय् वर्णन यानातःगु दु। ताङ्ग वंशया पूर्वार्धय् सैन्य अभियानतेगु माध्यमं हासिल याःगु ताङ्ग क्षेत्र, आकारया हिसाबं हान राजवंशया क्षेत्रफलया समकक्षी जु।  
थ्व राजवंशं २८९ दँ तक २१ सम्राटया (वु जेतियान त्वता) अधीनय् शासन यात। थ्व वंशय् देय्या नां ताङ, जिनया प्राचीन नामं वःगु ख। थ्व थाय् वर्तमान शान्सी प्रान्तया केन्द्रीय क्षेत्रय् ला। ताङ्ग राजवंश छगू शक्तिशाली बहु-जातीय एकीकृत साम्राज्य ख गुकियात ताङ गाओजु ली युआनं पलिस्था याःगु खः। ताङ राजवंशया राजपरिवार गुआनलोङ समूहं वःगु ख, व इमिगु पुर्खा लि हू दक्षिणी व उत्तरी राजवंशया पश्चिमी वेइ राजवंशया ८ राज्यय् छगू ख। सुइ राजवंशया इलय् लि युआन जिन्याङ (थौंकन्हय् ताइयुआन , शान्सी ) य् च्वनादिल। 

मू सम्राट
* 618-626 (प्रथम) सम्राट गाओज़ु
* 626-649 सम्राट ताइझोङ्ग
* 712–756: सम्राट जुआनझोङ्ग
* 904–907 (अंतिम) सम्राट ऐ

## लिधंसा

## स्वयादिसँ
* चीन

पुचः:इतिहास