साहित्यया इतिहास

**साहित्यया इतिहास** (अङ्ग्रेजी भाय्: History of Literature) मानव सभ्यताया विकास नाप तसकं स्वानाच्वंगु विषय ख। साहित्य धयागु च्वयातःगु वा मौखिक रुपं न्ह्याना वःगु कलात्मक अभिव्यक्ति खः। थुकिया औपचारिक इतिहास च्वखँया विकास नाप सुरु जूगु खःसां, मौखिक परम्परा (Oral Tradition) उगु स्वया यक्व पुलां।

साहित्यं समाजया संस्कृति, बिचाः, धर्म, व इतिहासयात ब्वयेगु ज्या याइ। काव्य, नाटक, उपन्यास, व बाखं साहित्यया छुं मू विधा खः।

## प्राचीन साहित्य)
साहित्यया इतिहासयात "कँय् युग" निसें निश्चित कथं खनेदु, गबलय् न्हापां च्वयेगु लिपि विकास जुल।

### सुमेरियन व इजिप्सियन
हलिमया दकलय् पुलांगु च्वयातःगु साहित्य सुमेर (Sumer) सभ्यतां वःगु खः।
* **[[गिल्गमेशया काव्य]] (Epic of Gilgamesh):** थ्व हलिंया दकलय् पुलांगु महाकाव्य खः। थ्व करिब २१०० ई.पू. य् "क्युनिफर्म" (Cuneiform) लिपिया ल्वहँ पौस च्वयातःगु खः। थुकिलि उरुकया जुजु गिल्गमेशया वीरता व अमरत्वया मालेज्या वर्णन यानातःगु दु।
* **[[इजिप्ट]]:** प्राचीन इजिप्टय् "बुक अफ द डेड" (Book of the Dead) थें न्याःगु धार्मिक ग्रन्थत च्वयेगु या।

### प्राचीन एसिया
* **भारतीय उपमहाद्वीप**य् वेद (Vedas) दकलय् पुलांगु साहित्य खः, गुगु मौखिक रुपं सुरक्षित जुयाच्वन। लिपा संस्कृत भासं **[[रामायण]]** व **[[महाभारत]]** थें न्याःगु त-तःधंगु महाकाव्य च्वयेगु ज्या जुल। कालिदास थें न्याःपिं कवि व नाटककारतय्सं संस्कृत साहित्ययात च्वकाय् थ्यंकादिल। नापं, बुद्ध धर्मया **[[त्रिपिटक]]** व थीथी ग्रन्थ नापं जैन ग्रन्थत नं थन विकशित जुल। 
* **[[चीन]] (China):** चीनय् "शि जिंग" (Shi Jing - Poetry Classic) व कन्फ्युसियस या दार्शनिक च्वसुत साहित्यया आधार जुल।

## युरिपया शास्त्रीय युग (Classical Antiquity)
युरोपया साहित्यया जग प्राचीन ग्रीस व रोमय् पलिस्था जूगु खः।

### ग्रीक साहित्य
ग्रीक साहित्यं पाश्चात्य साहित्ययात दकलय् अप्व प्रभाव लाकूगु दु।
* **[[होमर]]:** वय्कःया निगू महाकाव्य **[[इलियाड]]** व **[[ओडिसी]]** ग्रीक साहित्यया उत्कृष्ट दसिं खः। थुकिलि ट्रोजन हताः (Trojan War) व ग्रिक बीरतय्गु बाखं दु।
* **नाटक:** ग्रीसय् हे "ट्राजेडी" (Tragedy) व "कमेडी" (Comedy) नाटकया विकास जुल। सोफोक्लेस (Sophocles) व युरिपिडिस (Euripides) नांजाःपिं नाटककार खः।

### रोमन साहित्य
रोमनतय्सं ग्रीक साहित्ययात अनुसरण यासें थःगु हे शैली विकास यात।
* **[[भर्जिल]] (Virgil):** वय्कःया महाकाव्य "इनिड" (Aeneid) रोमया पलिस्थाया बारेय् खः।
* **[[होरेस]] (Horace)** व **ओभिड** (Ovid) मेमेपिं मू कवि खः।

## मध्यकाल (Middle Ages)
रोम साम्राज्यया पतन लिपा व पुनर्जागरण (Renaissance) स्वया न्ह्यःया ईयात मध्यकाल धाइ।
* **[[युरोप]]:** थ्व ईलय् धर्म (ईसाई धर्म) या प्रभाव अप्व खः। "बिओवुल्फ" (Beowulf) व "आर्थरियन लिजेन्ड्स" (Arthurian Legends) थ्व ईया लोकंह्वाःगु गाथा खः। इटालीया चिनाखँमि**[[दान्ते]]** (Dante Alighieri) या "डिभाइन कमेडी" (Divine Comedy) मध्यकालय् स्वर्ग व नर्कया बर्णन याइगु तःधंगु कृति खः।
* **इस्लामिक स्वर्ण युग:** मध्यपूर्वय् साहित्यया तःधंगु विकास जुल। **अरेबियन नाइट्स** (One Thousand and One Nights) हलिम न्यंकं नांजाः, गुकिलि अलादिन व अलिबाबाया बाखं दु। पर्सियन च्वमि **[[रुमी]]** व **ओमर खैयाम** या शायरी शैलीया चिनाखँ थ्व हे ईलय् च्वयातःगु खः।

## पुनर्जागरण (Renaissance)
१५गु व १६गु शताब्दीइ युरोपय् कला व साहित्यया "पुनर्जन्म" जुल।
* **[[छापाखाना]] (Printing Press):** जोहानेस गुटेन्बर्गं छापाखानाया आविष्कार यायेवं साहित्य सर्वसाधारणया ल्हातय् थ्यन।
* **[[विलियम शेक्सपियर]] (William Shakespeare):** अङ्ग्रेजी साहित्यया दकलय् महान नाटककार। वय्कःया "ह्यामलेट", "रोमियो एण्ड जुलियट", व "म्याकबेथ" आः नं हलिम न्यंकं ब्वनेगु व क्यनेगु या।
* **[[मिगुएल द सर्भान्तेस]] (Miguel de Cervantes):** स्पेनया वय्कःया उपन्यास "दन किहोते" (Don Quixote) यात आधुनिक उपन्यासया जग मानय् याइ।

## आधुनिक काल
### १९गु शताब्दी
* **स्वच्छन्दतावाद (Romanticism):** थ्व वादं तर्क स्वया "भावना", "प्रकृति", व "व्यक्तिगत स्वतन्त्रता" यात महत्त्व बिल। वर्थस्वर्थ, कीट्स, व भिक्टर ह्युगो थ्व युगया मू च्वमि खः।
* **यथार्थवाद (Realism):** १९गु शताब्दीया अन्तय् च्वमितय्सं समाजया "धाथेंया किपा" क्यनेगु कुतः यात। रुसया **[[लियो टोल्स्टोय]]** (Leo Tolstoy - वार एण्ड पिस) व **फ्योदोर दोस्तोभ्स्की** (Fyodor Dostoevsky), अथे हे बेलायतया **[[चार्ल्स डिकेन्स]]** (Charles Dickens) थ्व युगया महारथी खः।

### २०गु शताब्दी व आधुनिकतावाद
२०गु शताब्दीया हताः व प्रविधिं साहित्यय् "आधुनिकतावाद" (Modernism) हल।
* **शैली:** बाखं धायेगु पुलांगु शैली हिलेगु कुतः जुल। भर्जिनिया वुल्फ (Virginia Woolf) व जेम्स जोइस (James Joyce) नं "चेतनाया प्रवाह" (Stream of consciousness) शैली छ्यलादिल।
* **अस्तित्ववाद (Existentialism):** अल्बर्ट कामु व सात्रं मनूया जीवनया अर्थ व विसंगतिया खँय् च्वयादिल।

## नेपाल भाषा साहित्य
नेपाल भाषा साहित्यया नं थःगु हे तःधंगु इतिहास दु।
* **मल्ल काल:** थ्व ईयात नेपाल भाषा साहित्यया "स्वर्ण युग" धाइ। जुजुत (गथेकि महिन्द्र मल्ल, सिद्धि नरसिंह मल्ल, भूपतिन्द्र मल्ल) थः हे नाटककार व च्वमि खः।
* **अन्धकाल:** राणा शासनया ईलय् नेपाल भासय् च्वयेगु व ब्वनेगु ज्याय् पंगः तःगु खः।
* **पुनर्जागरण:** सिद्धिदास महाजु,  धर्मादित्य धर्माचार्य, जगतसुन्दर मल्ल व योगवीरसिंह कंसकार थें न्याःपिं  नेपाल भाषा साहित्ययात पुनर्जीवित यानादिल। आःया ईलय् चित्तधर "हृदय" या "सुगत सौरभ" महाकाव्य नेपाल भाषाया उत्कृष्ट कृतिया कथं म्हसीकातःगु दु।

## लिधंसा

पुचः:साहित्य
पुचः:इतिहास