open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
एलिजाबेथ टेलर

**एलिजाबेथ टेलर** (Elizabeth Taylor) (१९३२–२०११) हलिउडया 'स्वर्ण युग' (Golden Age) या छम्ह दकलय् तःधंम्ह व प्रभावशाली अभिनेत्री खः। थःगु अजूचाय्‌पुगु ब्याकुंलाःगु मिखा (violet eyes), उत्कृष्ट अभिनय, व नाटकीय व्यक्तिगत जीवनया कारणं वय्कः दशकौँ तक हलिंया दकलय् प्रसिद्ध मिसा जुयादिल।

## जीवनी

### बाल कलाकार निसें स्टार तक
एलिजाबेथ टेलरं मचाबलय् निसें अभिनय सुरु यानादिल। वय्कःया सुरुवाती सफलता थ्व कथं दु:

* ल्यासी कम होम (Lassie Come Home, १९४३): थ्व संकिपां वय्कःयात बाल कलाकारया रूपय् म्हसीकल।
* नेशनल भेल्भेट (National Velvet, १९४४): १२ दँ जक दुबलय् थ्व संकिपा पाखें वय्कः 'इन्टरनेशनल स्टार' जुयादिल।

### प्रमुख संकिपात व अस्कर सफलता
वय्कः छम्ह तसकं गम्भीर व प्रतिभाशाली अभिनेत्री खः, गुकिं यानाः वय्कलं निगू अस्कर (Oscar) त्याकादिल:

* बटरफिल्ड ८ (Butterfield 8, १९६०): थुकिया निंतिं वय्कःया न्हापांगु 'सर्वश्रेष्ठ अभिनेत्री' अस्कर लात।

*हु इज अफ्रेड अफ भर्जिनिया वुल्फ? (Who's Afraid of Virginia Woolf?, १९६६): थ्व संकिपाय् वय्कःया अभिनययात हलिंया दकलय् बांलाःगु अभिनयमध्ये छगू मानय् याइ। थुकिया निंतिं वय्कःया निगूगु अस्कर लात।

* क्लिओपात्रा (Cleopatra, १९६३): थ्व संकिपाया निंतिं वय्कः १ मिलियन डलर पारिश्रमिक कयाः उगु ईया दकलय् अप्वः ध्यबा काइम्ह अभिनेत्री जुयादिल।

## एलिजाबेथ टेलरया प्रभाव
वय्कःया प्रभाव संकिपा ख्यलय् जक सीमित मदु:
* मानवतावादी प्रभाव (HIV/AIDS Activism): एलिजाबेथ टेलर हलिउडया उगु न्हापांम्ह तःधंम्ह कलाकार खः गुम्हं सन् १९८० या दशकय् 'HIV/AIDS' विरुद्धया अभियानय् थःगु जीवन अर्पण यानादिल। वय्कःनं 'The Elizabeth Taylor AIDS Foundation' नीस्वनाः यक्व कोटी डलर मुंकादिल।

* फेसन व ग्ल्यामर: वय्कःया तिसा व विशेष यानाः 'डायमण्ड' प्रतिकया मोहं हलिं न्यंकं फेसनया न्हूगु मापदण्ड तयार यात। वय्कःया 'White Diamonds' परफ्युम हलिंया दकलय् अप्वः मियाच्वंगु परफ्युममध्ये छगू खः।

* सेलेब्रिटी कल्चर: वय्कःया च्याक्वः तक जूगु इहिपा व वय्कःया निजी जीवनया बारे पत्रपत्रिकाया चर्चां आधुनिक 'सेलेब्रिटी' संस्कृतिया जग तयेगु ज्या यात।

## व्यक्तिगत जीवन
वय्कःया रिचर्ड बर्टन (Richard Burton) नापया मतिना व बिहा हलिउडया इतिहासय् दकलय् अप्वः चर्चा जूगु बाखँ खः। इमिगु स्वापूयात 'द म्यारिज अफ द सेन्चुरी' धकाः नं धाइ।

## लिधंसा
लुसिल बल

**लुसिल बल** (Lucille Ball) (१९११–१९८९) छम्ह अमेरिकी अभिनेत्री, कमेडियन, व स्टुडियो कार्यकारी खः, गुम्हेसित टेलिभिजन इतिहासया दकलय् प्रभावशाली व्यक्तित्वमध्ये छम्ह धकाः म्हसीकिगु या। वय्कः विशेष यानाः थःगु कालजयी सिटकम (sitcom) 'आई लभ लुसी' (I Love Lucy) या निंतिं हलिं न्यंकं नांजाः।

## 'आई लभ लुसी' व सफलता
सन् १९५१य् सुरु जूगु 'आई लभ लुसी' टेलिभिजनया इतिहासय् छगू क्रान्तिकारी ज्याझ्वः जुल। थुकिं लुसिल बलयात छम्ह "कमेडी क्वीन" या रूपय् स्थापित यात। वय्कःया म्ह पहःया न्हिला (physical comedy) व ख्वाःया भाव (facial expressions) अद्भूत जुल। थ्व ज्याझ्वलय् वय्कः थःगु वास्तविक जीवनया भातः डेसी अर्नाज (Desi Arnaz) नाप खने दयादीगु खः।

लुसिल बलया प्रभाव टेलिभिजन निर्माण व व्यवसायीक पाखे तसकं तःधं दु:
* प्रविधि व निर्माण: 'आई लभ लुसी' न्हापांगु अजागु शो खः गुगु थ्री-क्यामरा सेटअप (Three-camera setup) छ्येलाः ३५ एमएम फिल्मय् रेकर्ड यानातःगु खः। थ्व प्रविधिं यानाः 'रि-रन' (reruns) वा लिपा हाकनं शो क्यनेगु पद्धति सुरु जुल, गुगु आःतक नं सिटकमय् छ्यलि।
 
* मिसा नेतृत्व: वय्कः हलिउडया न्हापांम्ह मिसा खः गुम्हं छगू तःधंगु टेलिभिजन निर्माण स्टुडियो, डेसिलु प्रोडक्सन्स (Desilu Productions), या नेतृत्व यानादिल। थ्व स्टुडियो पाखें हे 'स्टार ट्रेक' (Star Trek) व 'मिसन इमपोसिबल' (Mission: Impossible) थेंज्याःगु प्रसिद्ध ज्या दयेकूगु खः।

* प्वाथय् दु बिलेया चित्रण: 'आई लभ लुसी' पाखें हे टेलिभिजनय् न्हापांगु पटक मिसाया प्वाथय् दूगु(pregnancy) यात खुल्ला रूपं बाखँया छगू ब्व दयेकूगु खः, गुगु उगु ईया सामाजिक परम्पराय् छगू साहसी पलाः खः।

## मू ज्या
* आई लभ लुसी (I Love Lucy, १९५१–१९५७)
* द लुसी शो (The Lucy Show, १९६२–१९६८)
* योर्स, माइन एण्ड आवर्स (Yours, Mine and Ours, १९६८) - संकिपा

## सम्मान व प्रभाव
लुसिल बलयात ४ गू एम्मी (Emmy) सिरपाः व 'प्रेसिडेन्सियल मेडल अफ फ्रीडम' बियातःगु दु। वय्कःया निधन लिपा नं वय्कःया कमेडि व नेतृत्व क्षमतां हलिंया यक्व मिसा कलाकार व निर्मातातय्त प्रेरणा बियाच्वंगु दु।

## लिधंसा
इतिहास लेखन पद्धति

**इतिहास लेखन पद्धति** (Historical method) धैगु इतिहासकारतय्सं विगतया घटनातय्त अनुसन्धान यायेत, प्रमाणत संकलन यायेत, व उकिया व्याख्या यानाः च्वयेत छ्यलिगु विशेष प्रविधि व नियमतय्गु पुचः खः। थुकिया मुख्य उद्देश्य ऐतिहासिक तथ्यतय्त निष्पक्ष व वैज्ञानिक ढङ्गं न्ह्यब्वयेगु खः।

## मू प्रक्रिया (Core Process)
इतिहास लेखनय् सामान्यतया क्वय् बियाकथंया पलाःत दइ:
### १. विषय चयन व स्रोत संकलन (Heuristics)
इतिहासकारं न्हापां छगू विशिष्ट विषय ल्यइ अले उकियात माःगु ऐतिहासिक स्रोतत (Historical sources) मालेगु ज्या याइ। थुकि दुने प्राचीन पाण्डुलिपि, अभिलेख, व भौतिक अवशेषत लाः।

### २. ऐतिहासिक आलोचना (Historical Criticism)
स्रोततय्त निगू आधारय् जाँच याइ:
* **बाह्य आलोचना (External Criticism):** थुकिं दस्तावेजया 'भौतिक' सत्यता व प्रमाणिकता (authenticity) जाँच याइ। थ्व दस्तावेज सक्कली खः कि मखु धकाः सीकेत थुकिं ग्वाहालि याइ।
* **आन्तरिक आलोचना (Internal Criticism):** दस्तावेज सक्कली प्रमाणित जुइधुंकाः उकि दुने च्वयातःगु खँ (content) जाँच याइ। थुकिं तथ्यया विश्वसनीयता (reliability) व च्वमिया पूर्वाग्रह (bias) जाँचे याइ।

### ३. सिन्थेसिस व व्याख्या (Synthesis and Interpretation)
संकलित तथ्यतय्त तर्कसंगत ढङ्गं स्वानाः छगू ऐतिहासिक बाखँ वा निष्कर्ष तयार याइ।

## ऐतिहासिक स्रोतया ब्वथला

इतिहास लेखनय् निगू प्रकारया स्रोततय्सं तःधंगु **प्रभाव** छ्वइ:

## पद्धतिया महत्त्व व प्रभाव
इतिहास पद्धतिया सही प्रयोगं ज्ञानया ख्यलय् थ्व कथंया **प्रभाव** लाकी:
* **वस्तुनिष्ठता:** थुकिं इतिहासकारयात व्यक्तिगत भावना स्वया च्वय् च्वनाः प्रमाणया आधारय् च्वयेत ग्वाहालि याइ।
* **तथ्य पहिचान:** काल्पनिक बाखँ व वास्तविक तथ्य दथुया फरक क्यनी।

## लिधंसा

* Danto, Arthur (1965). *Analytical Philosophy of History*.
* Bloch, Marc (1949). *The Historian's Craft*.
अभिलेखालय

**अभिलेखालय** (Archive) धैगु ऐतिहासिक दस्तावेज, च्वसु, सफू व प्रमाणतय्त सुरक्षित रूपं स्वनाः तयेगु थाय् खः। थन अजागु सामग्रीत दइ गुकिया ऐतिहासिक, सांस्कृतिक, वा कानुनी महत्त्व दइ अले गुकियात न्ह्याबलेंया निंतिं संरक्षण यायेमाःगु जुइ।

## अभिलेखालयया ताजि

अभिलेखालयत इमिगु उद्देश्य व संकलनया आधारय् थी-थी कथंया जुइ:

* **राष्ट्रिय अभिलेखालय:** देशया सरकारी दस्तावेज, सन्धि-सम्झौता, व महत्त्वपूर्ण ऐतिहासिक प्रमाणत स्वनाः तयेगु थाय्। दसु: नेपालया 'राष्ट्रिय अभिलेखालय'।
* **शैक्षिक अभिलेखालय:** विश्वविद्यालय वा अनुसन्धान केन्द्रतय्सं थःगु संस्थाया इतिहास व अनुसन्धान सुरक्षित तयेत दयेकूगु थाय्।
* **धार्मिक अभिलेखालय:** देगः, गुम्बा, वा मस्जिदतय्सं थःगु प्राचीन ग्रन्थ व परम्परागत अभिलेखत स्वनाः तयेगु थाय्।
* **डिजिटल अभिलेखालय:** आःया आधुनिक ईलय् सुचं व दस्तावेजतय्त कम्प्युटर फाइलय् (Digital format) सुरक्षित तयेगु व्यवस्था।

## अभिलेखालयया महत्त्व व प्रभाव

अभिलेखालयया प्रभाव समाज व इतिहास अध्ययनय् तःधं दु:

# **इतिहासया संरक्षण:** थुकिं विगतया प्रमाणतय्त स्यने पाखें ल्यंकाः भविष्यया सन्ततिया निंतिं सुरक्षित याइ।
# **अनुसन्धानय् ग्वाहालि:** इतिहासकार व विद्यार्थीतय्सं प्राथमिक स्रोत (Primary sources) मालेत अभिलेखालयया हे ग्वाहालि कइ। थुकिं इतिहास लेखनय् प्रत्यक्ष **प्रभाव** लाकी।
# **कानुनी प्रमाण:** सरकारी व व्यक्तिगत हक-दाबी, सीमा विवाद, व सन्धि-सम्झौताया सत्यता जाँच यायेत अभिलेखालयया दस्तावेजत निर्णायक जुइ।
# **सांस्कृतिक पहिचान:** समाजया पुलांमु पुजा, रीतिरिवाज, व भाषाय् जूगु विकास थुइकेत थुकिं सांस्कृतिक **प्रभाव** क्यनी।

## अभिलेख संरक्षण पद्धति

दस्तावेजतय्त ताःहाकःगु ई तक सुरक्षित तयेत क्वय् बियाकथंया विधि छ्यलि:
* **तापक्रम नियन्त्रण:** भ्वं व मेमेगु सामग्री स्यने मफयेक तापक्रम व आद्रता(humidity) सन्तुलनय् तयेगु।
* **डिजिटाइजेसन:** पुलांगु दस्तावेजतय्त किपा कायाः वा स्क्यान यायाः डिजिटल रूपय् सुरक्षित यायेगु।
* **अम्ल-मुक्त स्वथना:** भ्वंयात स्यनीगु एसिड (acid) मदुगु कभर वा बाकसय् तयेगु।

## स्वयादिसँ
* सफूधुकू

## लिधंसा

* लिपि, प्रकाश (२०२०). *अभिलेख व्यवस्थापन व इतिहास*।
* International Council on Archives (ICA).
अफ्रिकाया इतिहास

**अफ्रिकाया इतिहास** मनू जातिया विकास निसें आधुनिक गणतन्त्र तकया छगू तसकं ताःहाकःगु व जटिल इतिहास खः। अफ्रिकायात "मनू जातिया उद्गम थाय्" (Cradle of Humankind) धकाः नं हनि।

## प्राचीन काल
अफ्रिकाया प्राचीन इतिहास हलिंया सभ्यताया विकासय् तसकं महत्त्वपूर्ण दु:
* **[[प्राचीन मिश्र]]:** नाइल खुसिया सिथय् विकसित जूगु थ्व सभ्यता थःगु पिरामिड, ममी, व उन्नत लिपि (Hieroglyphics) या निंतिं हलिं न्यंकं नांजाः।
* **कुश व अक्सुम (Kush and Aksum):** थ्व राज्यतय्सं व्यापार व वास्तुकलाय् तःधंगु **प्रभाव** लाकल। अक्सुम साम्राज्यं रोमन साम्राज्य नाप व्यापारिक स्वापू दयेकल।
* **[[कार्थेज]] :** उत्तर अफ्रिकाया थ्व शक्तिशाली नगर-राज्यं भूमध्यसागरया व्यापारय् थःगु आधिपत्य दयेकल।

## मध्यकाल व तःधंगु साम्राज्यत
मध्यकालय् अफ्रिकाया थीथी राज्यतेगु सुवर्ण युग खनेदु:
* **माली साम्राज्य (Mali Empire):** मन्सा मुसाया नेतृत्वय् माली साम्राज्य हलिंया दकलय् तःधंगु लुँ (gold) उत्पादन याइगु केन्द्र जुल।
* **सांस्कृतिक केन्द्र:** तिम्बकतु (Timbuktu) थ्व ईया शिक्षा व समृद्धिया निंतिं नांजाःगु सहर खः।
* **बार्तुल (Great Zimbabwe):** दक्षिण अफ्रिकाया थ्व थासय् ल्वहँया तःधंगु संरचनात दयेकूगु खनेदु।

## औपनिवेशिक काल
१९-गू शताब्दीया अन्त्यय् युरोपीय शक्तितय्सं अफ्रिकायात थःथः दथुय् ब्वथल, गुकियात "Scramble for Africa" धाइ:
* **बर्लिन सम्मेलन (१८८४-८५):** थ्व सम्मेलनं अफ्रिकाया सीमा निर्धारण याकल, गुकिया **प्रभाव** आःतक नं अफ्रिकाया सीमा विवादय् खनेदु।
* **शोक व संघर्ष:** औपनिवेशिक शासनं अफ्रिकाया प्राकृतिक स्रोतया दोहन यात अले दास व्यापार (Slave trade) पाखें मानवीय संकट हल।

## आधुनिक अफ्रिका व स्वतन्त्रता

२०-गू शताब्दीया दथुपाखें अफ्रिकी राष्ट्रतय्सं स्वतन्त्रता प्राप्त यायेगु सुरु यात:
* **पान-अफ्रिकानिजिम (Pan-Africanism):** अफ्रिकी एकताया निंतिं थ्व विचाः तसकं नांजाल।
* **[[नेल्सन मन्डेला]]:** दक्षिण अफ्रिकाया रङ्गभेद (Apartheid) विरुद्धया लडाईं हलिं न्यंकं मानवीय न्यायया निंतिं तःधंगु प्रभाव लाकल।

## अफ्रिकाया इतिहासया प्रभाव

अफ्रिकाया इतिहासया प्रभाव आधुनिक हलिंया संगीत, कला, व राजनीतिइ खनेदु। अफ्रिकी डायस्पोरा (Diaspora) नं हलिंया संस्कृति विकासय् महत्त्वपूर्ण भूमिका म्हितूगु दु।

## स्वयादिसँ
* अफ्रिका

## लिधंसा

* Shillington, Kevin (2012). *History of Africa*.
* UNESCO (1981). *General History of Africa*.
युरोपया इतिहास

**युरोपया इतिहास** हलिंया दकलय् प्रभावशाली इतिहासमध्ये छगू खः। थुकिं प्राचीन सभ्यता, मध्यकालीन सामन्तवाद, पुनर्जागरण (Renaissance), व आधुनिक युगया औद्योगिक क्रान्ति निसें निगू हलिं युद्ध तकया बाखँ कनि।

## शास्त्रीय पुरातनता (Classical Antiquity)
युरोपया आधुनिक जग प्राचीन ग्रीस व रोमं तल:
* **प्राचीन ग्रीस:** लोकतन्त्र (Democracy), दर्शन (Philosophy), व विज्ञानया जननी धकाः म्हसीका दूगु थाय्। सुकरात, प्लेटो व अरस्तु थेंज्याःपिं विद्वानतय्सं हलिंया विचाः धाराय् तःधंगु **प्रभाव** लाकल।
* **[[रोमन साम्राज्य]]:** थ्व साम्राज्यं युरोपय् कानुन, प्रशासन, व वास्तुकलाया विकास यात।

## मध्यकाल

५-गू शताब्दीय् रोमन साम्राज्यया पतन धुंकाः 'मध्यकाल' सुरु जुल:
* **सामन्तवाद (Feudalism):** थ्व ईलय् भूमि व शक्तिया बाँडफाँड सामन्ती प्रथा कथं जुयाच्वन।
* **धर्मयुद्ध (Crusades):** ईसाई व मुस्लिम विश्व दथुया लडाईं युरोपया सांस्कृतिक व व्यापारिक दृष्टिकोणय् परिवर्तन हल।
* **[[ब्ल्याक डेथ]]:** १४-गू शताब्दीया थ्व महामारीं युरोपया करिब ३०-६०% जनसंख्या सिनावन, गुकिं सामाजिक संरचना हिलाबिल।

## पुनर्जागरण व अन्वेषण

१४-गू निसें १७-गू शताब्दी तक युरोपय् 'पुनर्जागरण' (Renaissance) या लहर वल:
* **कला व विज्ञान:** लियोनार्दो दा भिन्ची व माइकलएञ्जेलो थेंज्याःपिं कलाकारतय्सं कलाय् क्रान्ति हल।
* **महान खोज:** युरोपीय नाविकतय्सं (दसु: कोलम्बस, भास्को द गामा) हलिंया न्हूगु लँपु लुइकादिल, गुकिं युरोपीय उपनिवेशवाद (Colonialism) या जग तल।

## आधुनिक युग व क्रान्ति
* **[[औद्योगिक क्रान्ति]]:** १८-गू शताब्दीय् बेलायत निसें सुरु जूगु थ्व क्रान्तिं मनूया जीवनशैली व अर्थतन्त्र पूर्ण रूपं हिलाबिल।
* **[[फ्रान्सेली क्रान्ति]] (१७८९):** थ्व क्रान्तिं 'स्वतन्त्रता, समानता व भातृत्व'या नारा बिल, गुगु आधुनिक लोकतन्त्रया आधार जुल।

## २०-गू शताब्दी: युद्ध व एकता
२०-गू शताब्दी युरोपया निंतिं तसकं विनाशकारी व परिवर्तनकारी दँ जुल:
* **हलिं युद्ध:** न्हापांगु (१९१४–१८) व निगूगु हलिं युद्ध (१९३९–४५) पाखें युरोप तहसनहस जुल।
* **शीत युद्ध (Cold War):** युरोप 'पूर्वी ब्लक' (सोभियत प्रभाव) व 'पश्चिमी ब्लक' (अमेरिकी प्रभाव) य् ब्वथल।
* **युरोपीय संघ (EU):** युद्धया पुनरावृत्ति रोके यायेत व आर्थिक एकताया निंतिं युरोपीय संघया गठन जुल।

## प्रभाव (Influence)

युरोपया इतिहासया प्रभाव हलिं न्यंकं दु:
# **संसदीय व्यवस्था:** बेलायती संसदीय प्रणाली यक्व देसय् लागू जुल।
# **भाषा व संस्कृति:** अङ्ग्रेजी, स्पेनिश, व फ्रान्सेली भाषा हलिं न्यंकं ल्हाइगु मू भाषा जुल।
# **प्रविधि:** आधुनिक विज्ञान व प्रविधिया विकासय् युरोपया तःधंगु योगदान दु।

## लिधंसा

* Davies, Norman (1996). *Europe: A History*.
* Roberts, J. M. (1996). *A History of Europe*.
न्या लायेगु ज्या

**न्या लायेगु ज्या** (Fishing) धैगु खुसि, पुखू, वा समुद्र पाखें न्या वा मेमेगु जलचर जीवत (दसु: कःलि) ज्वनेगु ज्या खः। थ्व मनू जातिया प्राचीनतम पेशा मध्ये छगू खः, गुगु नसा (food), मनोरञ्जन, व व्यापारया निंतिं याइ।

## न्या लायेगु मुख्य विधित

न्या लायेगु ज्या भौगोलिक अवस्था व आवश्यकता कथं थी-थी कथंया जुइ:

* **जाः छ्येला: (Netting):** तःधंगु क्षेत्रफलय् छक्वः हे यक्व न्या लायेगु निंतिं जाः (fishing net) छ्येली। थ्व विशेष यानाः व्यावसायिक रूपं समुद्र व तःधंगु खुसितय्सं याइ।
* **बल्छि छ्येला: (Angling):** बल्छि (fishing rod व hook) छ्येलाः छगू छगू यानाः न्या लायेगु ज्या। थ्व अप्वः थें मनोरञ्जन (sport fishing) या निंतिं याइ।
* **पास व जाल: (Trapping):** न्या वये-वने याइगु लँपुइ पँ वा मेमेगु वस्तुया पास (trap) तयाः न्या लायेगु परम्परागत विधि।

## न्या लायेगु ज्याया प्रकार

# **व्यावसायिक (Commercial Fishing):** हलिं न्यंकं नसाया आपूर्तिया निंतिं तःधंगु जहाज व प्रविधि छ्येलाः न्या लायेगु ज्या। थुकिं हलिंया अर्थतन्त्रय् तःधंगु **प्रभाव** लाकी।
# **निर्वाहमुखी (Subsistence Fishing):** थःगु परिवारया नसाया निंतिं जक परम्परागत ढङ्गं न्या लायेगु ज्या। नेपालया माझी, कुमाल, व दनुवार समुदायय् थ्व चलन अधिक दु।
# **कासा व मनोरञ्जन (Recreational Fishing):** न्ह्याइपुइकेत वा कासाया रूपय् न्या लायेगु ज्या।

## वातावरणीय प्रभाव
आधुनिक ईलय् न्या लायेगु ज्यां जलचर वातावरणय् छुं गम्भीर **प्रभाव** लाकूगु दु:
* **अति-मत्स्यपालन (Overfishing):** आवश्यकता स्वया अप्वः न्या लाबलय् समुद्रय् न्याया संख्या कम जुयाः पर्यावरणीय सन्तुलन स्यंकी।
* **प्रदूषण:** समुद्रय् धुँ व प्लाष्टिक वांछ्वयेबलय् जलचर जीवतय्त क्षति थ्यनी।

## नेपालय् न्या लायेगु ज्या
नेपाल छगू लःया स्रोतय् तःमि देय्  खः। थन नारायणी, कोशी व कर्णाली थेंज्याःगु खुसितय्सं न्या लायेगु ज्या सामाजिक व आर्थिक रूपं तसकं महत्त्वपूर्ण दु। सहर सतीगु थासय् आः 'फिसिङ रिसोर्ट' (Fishing Resort) त नं **नांजाः** जुया वयाच्वंगु दु।

## लिधंसा

* Food and Agriculture Organization (FAO). *The State of World Fisheries and Aquaculture*.
* नेपाल सरकार, कृषि विभाग (मत्स्य विकास निर्देशनालय)।
वास्तविक ल्याः

**वास्तविक ल्याः** (Real number) धैगु गणितय् अजागु ल्याः खः गुकियात छगू निरन्तर ल्या ध्वः (Number line) य् क्यने फइ। थ्व ल्याःपुचलय् फुक्कं परिमेय ल्याः (Rational numbers) व अपरिमेय ल्याः (Irrational numbers) लाः। थुकियात अंग्रेजी आखः **R** पाखें म्हसीकि।

## ब्वथला
वास्तविक ल्याःयात क्वय् बियाकथंया पुचलय् बाये फइ:

# **परिमेय ल्याः (Rational Numbers):**  दसु: $2, -5, 0.75।
# **अपरिमेय ल्याः (Irrational Numbers):** थ्व ल्याःया दशमलव 'non-terminating' व 'non-repeating' दइ। दसु: pi।
# **पूर्णाङ्क (Integers):** फुक्कं धनात्मक, ऋणात्मक व शून्य ल्याःत। दसु: $..., -2, -1, 0, 1, 2, ...$।

## मू विशेषता
वास्तविक ल्याःया छुं मू विशेषता थ्व कथं दु:
* **पूर्णता (Completeness):** वास्तविक ल्याःया रेखा (Real line) य् छुं नं खालि थाय् (gap) मदु। न्ह्यागु नं फुतिइ छगू वास्तविक ल्याः क्यनी।
* **क्रम (Order):** न्ह्यागु नं निगू वास्तविक ल्याः दथुय् छु तःधं वा छु चिधं धकाः तुलना याये फइ।
* **घनत्व (Density):** न्ह्यागु नं निगू वास्तविक ल्याःया दथुय् मेगु अनन्त वास्तविक ल्याःत दइ।

## गणित व विज्ञानय् प्रभाव
वास्तविक ल्याःया विचाः आधुनिक विज्ञानय् तसकं महत्त्वपूर्ण दु:
* **क्यालकुलस (Calculus):** न्ह्यागु नं भौतिक परिमाण (दसु: गति, ई, तापक्रम) मापन यायेत वास्तविक ल्याःया तःधंगु **प्रभाव** दइ।
* **इन्जिनियरिङ:** संरचना दयेकेबलय् वा विद्युत प्रवाह गणना यायेबलय् वास्तविक ल्याःया शुद्धता अनिवार्य जुइ।
* **प्रविधि:** कम्प्युटर प्रोग्रामिङय् 'फ्लोटिङ पोइन्ट' (Floating point) ल्याःत वास्तविक ल्याःया हे छगू रूप खः।

## वास्तविक व काल्पनिक ल्याः दथुया अन्तर
वास्तविक ल्याःया 'वर्ग' (square) न्ह्याबलें धनात्मक (positive) वा शून्य दइ। अले गबलय् ऋणात्मक ल्याःया वर्गमूल कायेगु जुइ, उकियात 'काल्पनिक ल्याः' (Imaginary number) धाइ।

## लिधंसा

* Rudin, Walter (1976). *Principles of Mathematical Analysis*.
* Weisstein, Eric W. "Real Number." From MathWorld.
अब्खाजियन भाषा

**अब्खाजियन भाषा** (Abkhaz: Аԥсшәа, *Apsshwa*) छगू उत्तर-पश्चिम काउकेशियन भाषा खः, गुगु मू रूपं अब्खाजिया (Abkhazia) क्षेत्रय् ल्हाइ। थ्व भाषा थःगु जटिल सः व्यवस्था (Phonology) व व्याकरणया निंतिं भाषाविद्तय् दथुय् तसकं **नांजाः**।

## ब्वथला व स्वापू

अब्खाजियन भाषा उत्तर-पश्चिम काउकेशियन (Northwest Caucasian) भाषा परिवारया छगू दुजः खः। थुकिया सतीगु स्वापू 'अबाजा' (Abaza) भाषा नाप दु। थ्व भाषा पुचःया मेमेगु सदस्यतय् थें हे अब्खाजियनय् नं व्यञ्जन (consonant) सः यक्व दइ सा स्वर (vowel) सः तसकं म्हो जक दइ।

## लिपि
अब्खाजियन भाषा च्वयेत इतिहासय् थी-थी लिपि छ्यला वयाच्वंगु दु:
* **सिरिलिक लिपि (Cyrillic):** आःया ईलय् थ्वहे लिपि छ्यलि। १८६२ य् पिटर भोन उस्लारं न्हापां सिरिलिक लिपि अब्खाजियनया निंतिं अनुकूलित यानादिल।
* **ल्याटिन व जर्जियन लिपि:** १९-गू व २०-गू शताब्दीया दथुइ छुं ईया निंतिं ल्याटिन व जर्जियन लिपिया नं प्रयोग जूगु खः।

## सांगीतिक व भाषिक विशेषता
अब्खाजियन भाषाया छुं अजूचायापुगु पक्षत थ्व कथं दु:
* **व्यञ्जनया बहुलता:** थ्व भाषाय् ५८ निसें ६७ गू तक व्यञ्जन वर्णत दइ (थीथी भाषिकाय् थीथी व्यञ्जन दूगु)।
* **सःया न्यूनता:** थ्व भाषाय् मूल रूपं निगू जक स्वर वर्णत (/a/ व /ə/) दइ धकाः मानय् याइ।
* **जटिल यासु(Verbs):** अब्खाजियन यासु पद्धति तसकं जटिल जुइ, गन छगू हे क्रिया पदं पूवंगु वाक्यया अर्थ बी फु।

## सामाजिक व राजनीतिक प्रभाव
अब्खाजियन भाषाया स्थिति राजनीतिक घटनाक्रमं तसकं **प्रभाव** लाकूगु दु:
# **पहिचानया प्रतीक:** थ्व भाषा अब्खाज मनूतय्गु सांस्कृतिक व राष्ट्रिय पहिचानया मू आधार खः।
# **संकटय् लाःगु भाषा:** युनेस्को (UNESCO) या कथं थ्व भाषा 'vulnerable' (संकटपूर्ण) सूचीय् ला, छाय्कि थ्व भाषा ल्हाइपिं मनूतय्गु ल्याः म्हो जुया वयाच्वंगु दु।
# **जर्जिया-अब्खाजिया विवाद:** थ्व क्षेत्रया राजनीतिक अस्थिरतां भाषाया विकास व संरक्षणय् नकारात्मक **प्रभाव** लाकूगु दु।

## लिधंसा

* Hewitt, B. George (1979). *Abkhaz*.
* Chirikba, Viacheslav (2003). *Abkhaz*.
आइरिश भाषा

**आइरिश बाय् आयरिश भाषा** (आयरिश: *Gaeilge*), गुकियात 'गेलिक' (Gaelic) धकाः नं म्हस्यू, छगू इन्डो-युरोपियन भाषा परिवारया 'गोइडेलिक' (Goidelic) कचाया केल्टिक भाषा खः। थ्व आयरल्याण्डया न्हापांगु आधिकारिक भाषा व युरोपीय संघ (EU) या छगू आधिकारिक भाषा नं खः।

## ऐतिहासिक पृष्ठभूमि
आइरिश भाषाया इतिहास तसकं पुलां:
* **आदिम आयरिश (Primitive Irish):** ४-गू शताब्दी निसें ओघम (Ogham) लिपिइ च्वयातःगु अभिलेखत लूगु दु।
* **स्वर्ण युग:** मध्यकालय् आइरिश भाषा उत्तर-पश्चिम युरोपया शिक्षा व साहित्यया मू भाषा खः।
* **औपनिवेशिक प्रभाव:** १७-गू शताब्दी पाखें बेलायती शासनया कारणं अङ्ग्रेजी भाषाया **प्रभाव** अप्वया वन अले आइरिश भाषा म्हो जुया वन।

## लिपि व व्याकरण
* **लिपि:** पुलां ईलय् 'ओघम' लिपि छ्यलिगु जुसां आःया ईलय् ल्याटिन लिपिया प्रयोग याइ।
* **VSO संरचना:** थ्व भाषाया वाक्य संरचना सामान्यतया Verb-Subject-Object (क्रिया-कर्ता-कर्म) कथं दइ, गुगु मेमेगु युरोपीय भाषात स्वया पा:।
* **Initial Mutation:** थ्व भाषाय् खंग्वः सुरुया आखः वाक्यया अर्थ वा व्याकरण कथं हिला वने फइ (दसु: *Bád* -> *Bhád*), गुकियात 'Lenition' वा 'Eclipsis' धाइ।

## वर्तमान अवस्था व संरक्षण
आइरिश भाषाया पुनर्जागरणया निंतिं थी-थी कुतःत जुयाच्वंगु दु:
* **गेलटाक्ट (Gaeltacht):** आयरल्याण्डया अजागु क्षेत्रत गन आयरिश भाषा आः नं न्हिथंया ल्हाइगु मू भाषा खः।
* **शिक्षा:** आयरल्याण्डया फुक्कं सरकारी स्कूलतय्सं थ्व भाषा ब्वंकेमाःगु व्यवस्था दु, गुकिं यानाः थुकिया पुनरुत्थानय् तःधंगु **प्रभाव** लाकूगु दु।
* **डिजिटल युग:** आःया ईलय् प्रविधि व सोसल मिडियाया कारणं ल्याम्ह पुस्ताय् थ्व भाषा प्रति रुचि अप्वया वयाच्वंगु दु।

## सामाजिक व सांस्कृतिक महत्त्व

आइरिश भाषा आयरल्याण्डया राष्ट्रिय पहिचानया मू आधार खः। आयरिश संगीत (Irish Folk Music), साहित्य व पौराणिक बाखँत (Mythology) थ्वहे भाषाय् आधारित दु। हलिं न्यंकं च्वंपिं आयरिश समुदाय (Diaspora) या निंतिं थ्व भाषा थःगु पुर्खा नाप स्वाइगु छगू तसकं महत्त्वपूर्ण माध्यम खः।

## लिधंसा

* Ó Siadhail, Mícheál (1989). *Modern Irish: Grammatical Structure and Dialectal Variation*.
* Department of Tourism, Culture, Arts, Gaeltacht, Sport and Media (Ireland).
नेपालभाषाय् न्हिला ध्याचु

नेपालभाषाय् न्हिला व ध्याचूया ताःहाकःगु इतिहास दु। विक्रमया १७गू शताब्दी निसें हे थ्व भासय् न्हिला ध्याचुया दसिं दुगु खनेदु। 

## ब्वथला
थ्व विधाय् खनेदूगु थीथी कलारुप (Artform) थथे दु :

### कथा ल्हाय् म्ये
लोक चरित्रय् आधारित रिति-थिति, धर्म संस्कृतियात ध्याचू नकिगु म्ये। लोकया चरित्र खँ ल्हाय, थिथि मन ख ल्हाय, इति लोक चरित्र गीत आदि थुकिया दसु ख। 

थुकिया छगू दसिं थथे दु:
यलया संयुक्त शासक समकालिक अज्ञात च्वमिया येँया म्येया छपू हाकः थथे दु
: नेपाल राजस थव या रे मखोन सास्य असत्यया सत्यानास जुस्य बरोयो॥ 

श्रीनिवास मल्ल(नेसं ७४७-८०७)या ध्याचूया दसिं थथे दु:
:संपत्ति दओम्हया संतात हीन । 
:परिवार दओम्हया अति तओ रीन ।
:शनिजन पुरुखया तिरिजन अज्ञानी ।
:लाल बाल अतारीया तिरि जा ज्ञानी॥  

ख्वपया जुजु जगत प्रकाश मल्ल(ने. सं. ७५९-७९३) नं थःगु शत्रुया खँय् थथे ध्याचू नकादीगु दु: 
: गुलुनङ नृपपनि धरमस चित्त तव गुलुनङ पाप यात आव' 

ख्वपया जुजु रणजीत मल्लया कलाः वृद्धिलक्ष्मी देवीं (नेसं. ८१९-५६१) रणजीत मल्लयात ध्याचू नकूगु म्ये 
: “गरुड गओम्हसेन मयात विवेक' 

नेपालसम्बत ८६९ 'संसारया कारण विघ्न फुतकाओ'स यलया जुजु राज्य प्रकाश मल्ल कालया चिनाखँमिं तलसिं व मोहिया मिसाया मखूगु ज्याया खँ कनातःगु दु।

### कार्तिक प्याखँ
यलया कार्तिक प्याखनय् न्हिला व ध्याचूया यक्व दसुत खनेदु।
* बाथ: थ्व जुजु श्रीनिवास मल्लं च्वयादीगु ख्यालि दबूप्याखँ ख। थ्व दबूप्याखँ कार्तिक प्याखँया हुनिइ दुथ्याःगु छब्वः ख। थुकिया मू पात्र गंदाजु, समादाजु व बाथः किजा ख। 
** ल्यवःसिं मिसा 
** च्बलय खुदां दां खुदां झिं निदां पाय्‌छि
** कौला खिचा
** माकःसि मियेगु

### सापारुया म्ये
थुकियात सायाः म्ये नं धाइ। थ्व साया निसें येँया पुन्हितक हालिगु या। आपालं ध्याचू जुसां थ्व धाः दुने न्हिलाया मू रुप दयाच्वनि। 
नेपालसम्बत ८६४पाखे जुजु जयप्रकाश मल्लकालीन चिनाखँमि धनन्तया (ॐ नमो बुद्धाय! लोकया चरित्र खं ल्हाय') नांया सायाः रचनाय् समाजया थीथी वर्गयात (कःमि, मोहि, ज्यामि, छिपा, सालमि, बञ्जाः, नायः, दिदीअजी, प्रेत, ज्योतिष आदि)यात ध्याचू नकूगु दु। 

### न्हिला/ख्यालि
ख्वपया जुजु जगज्ज्योति मल्ल(नेसं ७३३-७५६)या नानार्थ पञ्च दशगीत दुनेया झिन्न्यापु म्येय् प्येपु म्ये (९, १०, १३, १४) न्हिला प्रधान म्ये ख। छगू दसिं:
: बनज वाङान छुनों मचुव, लिहां क्याव छेँ वु चुव, 

आधुनिक कालय् ख्यालि ख्यलय् यक्व विकास जूगु दु। थुकिलि मदनकृष्ण श्रेष्ठ, हरिवंश आचार्य, सबिन शाक्य, आर्यन नकःमि, रवि डंगोल निसें इन्तरनेत युगया ज्यासः फिल्म्स आदि तक दुथ्या। 
### सिन्हाज्या:
सिन्हाज्या बिले हालिगु म्येय् मनूयात थाकुइगु ईया ध्याचु खनेदु। थ्व म्येया रागय् लिपा तक थीथी ध्याचू च्वयातःगु खनेदु। 
दसु:
: नेसं ११११स वीर शम्सेरया इलय् “तव जल छे चोने जि मफु, जुजु मेले बने बीवो वचन्‌'

### विरह
तसकं अन्याय जुबिले याइगु विरहया ध्याचू
* ख्वपया जुजु रणजीत मल्लया “हाय हाय राम गथे मलुमने नेपाल” म्येय् “पिरति यानाचोना दुरजनयाके छल” धकाः थःयात धोका बियाः पृथ्वीनारायण शाहयात ग्वहालि याइपिन्त ध्याचू नकातःगु दु।  
*सितला महामारीया हुनि रणबहादुर शाहं देसं पिथनाछ्वःपिं मनूतेसं  “सितला माजु स्वहनेः परजाया गथिन हवाल” व “महारानी विजयालक्ष्मी विदेशत थ्यतके हल” धकाः ध्याचू नकूगु खनेदु। नापं, थःयात स्वामी धाइम्ह जुजुया खँय् “स्वामी जुजुया धर्म मदया कचि मचा वबाके छोत।” धकाः धयातःगु दु।

## स्वयादिसँ
* नेपालभाषा

## लिधंसा

पुचः:नेपालभाषा
एना पाभ्लोभा

**एना पाभ्लोभा** (Anna Pavlova) (१८८१–१९३१) १९-गू शताब्दीया अन्त्य व २०-गू शताब्दीया सुरुवाति ईया छम्ह **नांजाःम्ह** रूसी ब्याले प्याखँम्वः (Ballerina) खः। वय्कःयात शास्त्रीय ब्याले हुलाप्याखँ इतिहासय् दकलय् प्रभावशाली प्याखँम्वः दथुइ छम्ह धकाः हनि। वय्कः थःगु विशिष्ट शैली, भावपूर्ण अभिनय, व ब्याले हुलाप्याखँयात हलिं न्यंकं थ्यंकेगु कुतःया निंतिं लुमन्ति याइ।

## जीवन व शिक्षा
* **जन्म:** १२ फेब्रुअरी १८८१, सेन्ट पिटर्सबर्ग, रुस।
* **शिक्षा:** वय्कलं 'इम्पेरियल ब्याले स्कूल' (Imperial Ballet School) पाखें तालिम कयादिल। सुरुय् वय्कःया म्ह गंसि जूगुलिं नृत्यया निंतिं अयोग्य मानय् याःसां, वय्कःया कडा मिहिनेत व प्रतिभां फुक्कसित चकित यानादिल।

## 'द डाइङ स्वान' (The Dying Swan)
एना पाभ्लोभाया नां 'द डाइङ स्वान' (The Dying Swan) नाप स्वाः। थ्व छगू 'याकःप्याखँ' (solo) खः गुगु विशेष यानाः वय्कःया निंतिं हे मिखाइल फोकिनं (Michel Fokine) कोरियोग्राफ यानादीगु खः। थ्व प्याखनय् छगू हँय्या (swan) मृत्युया अन्तिम पलाःतय्त थुलि भावपूर्ण रूपं क्यनातःगु दु कि थुकिया **प्रभाव** आः नं ब्याले हलिंय् अथेहे कायम दु।

## हलिं भ्रमण व प्रभाव
एना पाभ्लोभा न्हापांम्ह अजागु ब्याले प्याखँम्वः खः गुम्हेस्यां थःगु पुचः नापं हलिं न्यंकं भ्रमण यात:
* **ब्यालेया विस्तार:** वय्कलं दक्षिण अमेरिका, भारत, जापान, व अष्ट्रेलिया थेंज्याःगु देस्तय् ब्याले क्यनादिल गन न्हापा थ्व विधा तसकं म्हो जक म्हसीउगु खः।
* **प्रेरणा:** वय्कःया प्याखनं प्रभावित जुयाः हलिं न्यंकंया यक्व मस्तय्सं ब्याले सयेकेगु सुरु यात।
* **पाभ्लोभा डेजर्ट:** अष्ट्रेलिया व न्युजिल्याण्डय् वय्कःया सम्मानय् छगू प्रसिद्ध फिबँया नां 'पाभ्लोभा' (Pavlova dessert) तःगु दु, गुगु आः नं उगु देस्तय् तसकं **नांजाः**।

## प्राविधिक योगदान
वय्कलं आधुनिक ब्याले लाकां (Pointe shoes) या विकासय् नं तःधंगु योगदान बियादिल। वय्कःया तुति पा (arch) तसकं नाइसे च्वंगु/बमलाःगु जूगुलिं वय्कलं थःगु लाकांया 'सोल' (sole) यात कडा यानाः थःगु तुतियात सहारा बिइगु चलन सुरु यानादिल, गुगु आः आधुनिक 'पोइन्ट सु'या आधार जुल।

## निधन
वय्कःया २३ जनवरी १९३१ य् निमोनियाया कारणं नेदरल्याण्ड्सया हेगय् निधन जुल। 

## लिधंसा

* Money, Keith (1982). *Anna Pavlova: Her Life and Art*.
* Kerensky, Oleg (1973). *Anna Pavlova*.
अमेरिका महाद्वीप

**अमेरिका महाद्वीप** (The Americas) पृथ्वीया पश्चिमी गोलार्धय् लाःगु छगू विशाल भूभाग खः, गुकिलि उत्तर अमेरिका व दक्षिण अमेरिका दुथ्याः। थ्व महाद्वीप प्रशान्त महासागर व आन्ध्र महासागरया दथुय् ला। थनया प्राकृतिक विविधता, प्राचीन सभ्यता, व आधुनिक आर्थिक शक्ति हलिं न्यंकं **नांजाः**।

## भौगोलिक विभाजन

अमेरिका महाद्वीपयात मुख्यतया स्वंगू क्षेत्रय् बाये फइ:

# **उत्तर अमेरिका (North America):** थन क्यानडा, संयुक्त राज्य अमेरिका (USA), व मेक्सिको थेंज्याःगु देस्त ला। थ्व क्षेत्र आर्थिक व औद्योगिक रूपं तसकं विकसित दु।
# **मध्य अमेरिका व क्यारिबियन (Central America and Caribbean):** उत्तर व दक्षिण अमेरिकायात स्वाइगु चिब्याःगु भूभाग व क्यारिबियन सागरया द्विपत।
# **दक्षिण अमेरिका (South America):** एमेजन गुं (Amazon Rainforest) व एन्डिज पर्वतमाला (Andes Mountains) दुगु थ्व क्षेत्र जैविक विविधताय् तःमि थाय् ख। थन ब्राजिल व अर्जेन्टिना थेंज्याःगु देय् ला।

## ऐतिहासिक पृष्ठभूमि

* **प्राचीन सभ्यता:** युरोपीय आगमन न्ह्यः थन माया (Maya), एजे्टेक (Aztec), व इन्का (Inca) थेंज्याःगु तसकं विकसित सभ्यतात दयेधुंकूगु खः। इमिगु गणित, ज्योतिष, व वास्तुकलाया **प्रभाव** आः नं खनेदु।
* **कोलम्बसया आगमन (१४९२):** क्रिस्टोफर कोलम्बसया आगमन धुंकाः युरोपीय उपनिवेशवाद (Colonialism) सुरु जुल। थुकिं अमेरिकाया जनसांख्यिकी व संस्कृति पूर्ण रूपं हिलाबिल।
* **स्वतन्त्रता संग्राम:** १७७६ य् अमेरिकाया स्वतन्त्रता घोषणा व लिपा दक्षिण अमेरिकी देस्तय्गु विद्रोहं थ्व महाद्वीपयात औपनिवेशिक शासन पाखें मुक्त यात।

## संस्कृति व जनजीवन

अमेरिका महाद्वीप छगू "Melting Pot" खः, गन हलिं न्यंकंया मनूत च्वं:
* **भाषा:** मुख्यतया अङ्ग्रेजी, स्पेनिश, व पोर्चुगिज भाषा ल्हाइ। क्यानडाया छुं भागय् फ्रान्सेली भाषा ल्हाइ।
* **अर्थतन्त्र:** उत्तर अमेरिका प्रविधि व वित्तया केन्द्र खः सा दक्षिण अमेरिका कृषि व प्राकृतिक स्रोतय् निर्भर दु।

## प्राकृतिक विशेषता

* **एमेजन रेनफोरेस्ट:** थुकियात "हलिंया स्वँ" (Lungs of the World) धाइ।
* **एन्डिज पर्वतमाला:** हलिंया दकलय् ताःहाकःगु पर्वतमाला।
* **मिसिसिपी व एमेजन:** थ्व महाद्वीपया दकलय् तःधंगु खुसित ख।

## हलिमय् प्रभाव

अमेरिका महाद्वीपया प्रभाव आधुनिक हलिंय् तसकं गम्भीर दु:
# **राजनीतिक प्रभाव:** लोकतन्त्र व गणतन्त्रया आधुनिक विचाः अमेरिकी स्वतन्त्रता संग्राम पाखें न्यना वंगु खः।
# **सांस्कृतिक प्रभाव:** हलिउड (Hollywood), ज्याज व रक संगीत, व आधुनिक प्रविधि (Silicon Valley) या माध्यमं थ्व महाद्वीप हलिं न्यंकंया जनजीवनय् हाबी दु।

## लिधंसा

* Bakewell, Peter (2004). *A History of Latin America*.
* Meinig, D. W. (1986). *The Shaping of America*.
मानकिपाकला

**मानकिपाकला बाय् कार्तोग्राफि** (Cartography) धैगु मानक किपा/नक्सा (map) दयेकेगु विज्ञान, कला, व प्रविधि खः। थुकिं गुकथं छगू स्वआयामी (3D) पृथ्वीया सतहयात निआयामी (2D) भ्वंतय् बाय् स्क्रिनय् पाय्छि कथं क्यनिगु कुतः याइ। थ्व ख्यलं भौगोलिक जानकारीयात व्यवस्थित व दृश्यात्मक रूपं प्रस्तुत यायेत ग्वाहालि याइ।

## इतिहास व विकास
मानकिपा कलाया विकास मनूया यात्रा व अन्वेषणया इतिहास नाप स्वापू दु:
* **प्राचीन काल:** न्हापाया नक्सातः ल्वहँ, चा, वा सिंकुचाय् च्वयातःगु जुइ। टलेमी (Ptolemy) या नक्सां प्राचीन हलिंया भौगोलिक ज्ञानय् तःधंगु **प्रभाव** लाकल।
* **मध्यकाल व पुनर्जागरण:** समुद्री यात्राया विकास नाप 'मर्केटर प्रोजेक्सन' (Mercator projection) थेंज्याःगु प्राविधिक विकास जुल, गुकिं नाविकतय्त लँपु लुइकेत तसकं सहज यानाबिल।
* **आधुनिक युग:** आःया ईलय् उपग्रह (Satellite) व कम्प्युटर प्रविधिया कारणं नक्सा दयेकेगु ज्या अत्यन्त शुद्ध व वैज्ञानिक जूगु दु।

## मानकिपाकलाया मू तत्वत
छगू बांलाःगु नक्सा दयेकेत क्वय् बियाकथंया खँत अनिवार्य जुइ:
* **मानक प्रक्षेप (Map Projection):** पृथ्वीया चाकलाःगु सतहयात समतल सतहय् क्यनेगु गणितीय विधि।
* **दासु (Scale):** किपाया हाकः व वास्तविक बंया हाकः दथुया अनुपात।
* **चिं व संकेत (Symbols):** खुसि, च्वापुगुं, नगर, व सीमात क्यनेत छ्यलिगु मानक चिंत।
* **ओरिएन्टेसन (Orientation):** नक्साय् उत्तर दिशा (North) गन दु धकाः क्यनेगु ज्या।

## आधुनिक प्रविधि: GIS व GPS

आधुनिक मानकिपाकला आः डिजिटल जूगु दु:
# **भौगोलिक सूचना प्रणाली (GIS):** थ्व प्रविधिया माध्यमं थी-थी तह (layers) य् तथ्याङ्क मुंकाः जटिल किपा दयेके फइ। थुकिया **प्रभाव** नगर योजना (Urban planning) व आपतकालीन व्यवस्थापनय् तःधं दु।
# **Global Positioning System (GPS):** उपग्रहया ग्वाहालिं पृथ्वीया न्ह्यागु नं थाय्या सटीक स्थिति (coordinates) लुइकेगु प्रविधि।

## मानकिपाकलाया महत्त्व

मानकिपाकलां मानवीय क्रियाकलापय् थ्व कथंया **प्रभाव** लाकी:
* **यातायात व नेभिगेसन:** गुगल म्याप्स (Google Maps) थेंज्याःगु सेवां न्हिथंया यात्रायात तसकं अःपुका बिल।
* **संसाधन व्यवस्थापन:** गुं, लः, व खनिज स्रोतया अवस्था सीकेत नक्साया तःधंगु भूमिका दइ।
* **सैन्य व सुरक्षा:** देय्या रक्षा व सैन्य रणनीतिया निंतिं सूक्ष्म नक्सात अनिवार्य जुइ।

## लिधंसा

* Robinson, Arthur H. (1995). *Elements of Cartography*.
* Monmonier, Mark (1991). *How to Lie with Maps*.
फारसया खाडी

**फारसया खाडी** (Persian Gulf) पश्चिम एसियाय् लाःगु छगू रणनीतिक जलमार्ग खः। थ्व अरब प्रायद्वीप व दक्षिण-पश्चिम इरानया दथुय् लाःगु हिन्द महासागरया छगू ब्व खः। थ्व क्षेत्र हलिंया उर्जा सुरक्षा, इतिहास, व भू-राजनीतिइ तसकं महत्त्वपूर्ण जु।

## भौगोलिक अवस्थिति
* **क्षेत्रफल:** थ्व खाडी करिब २,५१,००० वर्ग किलोमिटर क्षेत्रय् दयाच्वंगु दु।
* **हर्मुज जलडमरुमध्य (Strait of Hormuz):** थ्व खाडी ओमानया खाडी व अरब सागर नाप 'हर्मुज जलसन्धि' पाखें स्वाइ। हलिंया करिब २०-३०% कच्चा चिकं (Crude oil) थ्वहे चिब्याःगु लँपु पाखें निर्यात जुइ, गुकिं यानाः थुकिया हलिं अर्थतन्त्रय् तःधंगु **प्रभाव** दु।
* **तटीय देस्त:** इरान, ओमान, संयुक्त अरब इमिरेट्स (UAE), साउदी अरब, कतार, बहराइन, कुवेत, व इराक थ्व खाडीया सिथय् लाःगु देय् खः।

## ऐतिहासिक महत्त्व
फारसया खाडी प्राचीन कालय् निसें हे व्यापार व अन्वेषणया केन्द्र जूगु दु:
* **मेसोपोटामिया:** हलिंया प्राचीनतम सभ्यता 'मेसोपोटामिया' थ्वहे खाडीया उत्तर-पश्चिमी सिथय् (आःया इराकय्) विकसित जूगु खः।
* **मोती व्यापार:** चिकं (Petroleum) लुइके न्ह्यः थ्व खाडी प्राकृतिक मोती (pearls) उत्पादनया निंतिं हलिं न्यंकं **नांजाः** खतः।

## आर्थिक व उर्जा स्रोत
हलिंया दकलय् तःधंगु चिकं व प्राकृतिक ग्यासया भण्डार थ्वहे क्षेत्रय् ला:
# **हाइड्रोकार्बन:** हलिंया करिब ६०% चिकंया सुरक्षित भण्डार फारसया खाडीया देय् दुने दु।
# **मत्स्यपालन** थ्व खाडीया लः थी-थी कथंया न्या व समुद्री जीवतयगु निंतिं प्रसिद्ध दु, गुकिं स्थानीय अर्थतन्त्रय् ग्वाहालि याइ।

## वातावरणीय चुनौती

औद्योगिक विकास व युद्धया कारणं थ्व खाडीया पर्यावरणय् छुं गम्भीर **प्रभाव** लाकूगु दु:
* **प्रदूषण:** चिकंया ट्याङ्करत दुर्घटना जुइबलय् वा युद्धया इलय् (दसु: १९९१ या खाडी युद्ध) चिकं लखय् ल्वाकछ्याइबलय् समुद्री जीवनय् तःधंगु क्षति थ्यनी।
* **तापक्रम:** जलवायु परिवर्तनया कारणं खाडीया लःया तापक्रम अप्वया वयाच्वंगु दु, गुकिं 'कोरल रिफ' (Coral reefs) यात संकटय् लाकूगु दु।

## नामकरण सम्बन्धी विवाद
थ्व खाडीया नामयात कयाः ऐतिहासिक 'फारसया खाडी' (Persian Gulf) व छुं अरब देस्तय्सं छ्यलिगु 'अरब खाडी' (Arabian Gulf) दथुय् राजनीतिक मतभेद दु। यद्यपि, संयुक्त राष्ट्र संघ व अन्तर्राष्ट्रिय स्तरय् 'फारसया खाडी' धैगु नाम हे आधिकारिक मानय् याइ।

## लिधंसा

* Potter, Lawrence G. (2009). *The Persian Gulf in History*.
* United Nations Department of Political Affairs.
आइरिश सागर

**आइरिश सागर बाय् आयरिश सागर** (आयरिश: *Muir Éireann*) आयरल्याण्ड व ग्रेट ब्रिटेन द्वीप दथुइ लाःगु छगू जलभाग खः। थ्व सागरं दक्षिणय् 'सेन्ट जर्ज च्यानल' (St George's Channel) पाखें केल्टिक सागर (Celtic Sea) व उत्तरय् 'नोर्थ च्यानल' (North Channel) पाखें आन्ध्र महासागर (Atlantic Ocean) नाप स्वापू तइ। थ्व सागर आर्थिक, ऐतिहासिक व पर्यावरणीय दृष्टिकोणं तसकं महत्त्वपूर्ण दु।

## भौगोलिक अवस्थिति व विस्तार
* **द्वीप समूह:** आयरिश सागरया दथुइ 'आइल अफ म्यान' (Isle of Man) ला, गुगु थ्व सागरया दकलय् तःधंगु द्वीप खः। अथे हे वेल्सया सिथय् 'एङ्गलसी' (Anglesey) द्वीप नं ला।
* **तटीय क्षेत्रत:** थ्व सागरया सिथय् आयरल्याण्ड, उत्तरी आयरल्याण्ड, स्कटल्याण्ड, इङ्गल्याण्ड व वेल्स ला।
* **बन्दरगाह:** डब्लिन (Dublin), लिभरपुल (Liverpool), व बेलफास्ट (Belfast) थ्व सागरया मू व्यापारिक केन्द्रत खः।

## ऐतिहासिक व आर्थिक महत्त्व
आयरिश सागरं प्राचीन कालय् निसें हे बेलायती उपमहाद्वीपय् तःधंगु प्रभाव लाकूगु दु:
* **व्यापार व यातायात:** थ्व सागर हलिंया दकलय् व्यस्त समुद्री मार्गमध्ये छगू खः। न्हिथं यक्व ल्याखनय् फेरीत (Ferries) व मालवाहक जहाज लण्डन, डब्लिन व लिभरपुल दथुइ च्वय्-क्वय् याइ।
* **उर्जा स्रोत:** थ्व सागरया लः क्वय् प्राकृतिक ग्यास व चिकंया भण्डार दु। अथे हे आःया ईलय् थन तःधंगु 'विन्ड फार्म' (Offshore wind farms) त दयेकाः नवीकरणीय उर्जा उत्पादन जुयाच्वंगु दु, गुकिं बेलायत व आयरल्याण्डया अर्थतन्त्रय् बांलाःगु प्रभाव लाकूगु दु।

## जैव विविधता
आयरिश सागर समुद्री जीवतयगु निंतिं छगू सुरक्षित बासस्थान खः:
* थन थी-थी प्रजातिया न्या, सील (Seals), व डल्फिनत दइ।
* थ्व सागर 'बास्किङ शार्क' (Basking shark) या निंतिं नं नांजाः।

## वातावरणीय चुनौती
आधुनिक विकास व औद्योगिक गतिविधियां थ्व सागरय् छुं नकारात्मक प्रभाव लाकूगु दु:
* **रेडियोधर्मी प्रदूषण:** इङ्गल्याण्डया 'सेलाफिल्ड' (Sellafield) परमाणु प्रशोधन केन्द्र पाखें पिहां वइगु धःया कारणं थ्व सागरया रेडियोधर्मी स्तरयात कयाः चिन्ता प्वंका वयाच्वंगु दु।
* **प्लाष्टिक प्रदूषण:** समुद्री किनारय् मुनीगु प्लाष्टिकं जलचर जीवतय्त संकटय् लाकूगु दु।

## लिधंसा

* Moore, D. (1979). *The Irish Sea: Aspects of its Natural History*.
* Department of Environment, Food and Rural Affairs (UK).
मार्मरा सागर

**मार्मरा सागर** (तुर्की भासय्: *Marmara Denizi*), गुकियात प्राचीन कालय् 'प्रोपोन्टिस' (Propontis) धकाः नं म्हसीकातःगु दु, टर्कीया सिमाना दुने लाःगु छगू आन्तरिक सागर खः। थ्व सागरं कृष्ण सागर (Black Sea) व एजियन सागर (Aegean Sea) यात स्वाइगु ज्या याइ, अले थुकिं टर्कीया एसियाली व युरोपीय भागयात बायेगु ज्या नं याइ।

## भौगोलिक अवस्थिति व विस्तार

* **रणनीतिक जलमार्ग:** मार्मरा सागर उत्तरय् 'बोस्पोरस जलसन्धि' (Bosphorus) पाखें कृष्ण सागर नाप व दक्षिण-पश्चिमय् 'डार्डानेल्स' (Dardanelles) पाखें एजियन सागर नाप स्वानाच्वंगु दु।
* **क्षेत्रफल:** थ्व सागर करिब ११,३५० वर्ग किलोमिटर क्षेत्रय् न्यनाच्वंगु दु।
* **इस्तानबुल:** हलिंया प्रसिद्ध ऐतिहासिक सहर इस्तानबुल थ्वहे सागरया उत्तर-पूर्वी सिथय् ला।

## ऐतिहासिक महत्त्व
मार्मरा सागर इतिहासय् व्यापार व सैन्य रणनीतिया निंतिं तसकं महत्त्वपूर्ण जूगु दु:
* **प्राचीन सभ्यता:** बिजान्तिन व अटोम्यान साम्राज्यया इलय् थ्व सागर राजधानी कन्स्टान्टिनोपल (आःया इस्तानबुल) या सुरक्षा कवचया रूपय् च्वन।
* **व्यापारिक प्रभाव:** प्राचीन 'सिल्क रोड' या समुद्री मार्ग व कृष्ण सागर पाखें युरोप व भूमध्य सागर थ्यनेगु थ्वहे छगू जक लँपु खः, गुकिं हलिं व्यापारय् तःधंगु **प्रभाव** लाकल।

## द्वीप व पर्यटन
मार्मरा सागरय् छुं तसकं नांजाःगु द्वीपत दु:
* **मार्मरा द्वीप:** थन दुगु प्रसिद्ध 'मार्बल' (Marble) खानीया कारणं थ्व सागरया नां 'मार्मरा' जूगु खः। 'मार्बल' या निंतिं थ्व थाय् हलिं न्यंकं **नांजाः**।
* **प्रिन्स आइल्याण्ड्स (Princes' Islands):** इस्तानबुल सतीगु थ्व द्वीप पुचः पर्यटनया निंतिं तसकं लोकप्रिय दु।

## पर्यावरणीय चुनौती

आधुनिक विकास व जनसंख्याया चापं थ्व सागरय् छुं गम्भीर **प्रभाव** लाकूगु दु:
* **सागरया स्नत (Sea Snot):** सन् २०२१ य् मार्मरा सागरय् 'म्युलिलेज' (Mucilage) वा 'सी स्नट' या तःधंगु समस्या खनेदत, गुकिं समुद्री जीवन व न्या लायेगु ज्याय् तःधंगु क्षति थ्यंकल।
* **प्रदूषण:** औद्योगिक फ्वहर व जहाजया आवतजावतं यानाः थ्व सागरया लः प्रदूषित जुया वयाच्वंगु दु।

## भूकम्पीय जोखिम
मार्मरा सागर 'उत्तर एनातोलियन फल्ट' (North Anatolian Fault) ध्वःया च्वय् ला। उकिं थ्व क्षेत्र भूकम्पीय दृष्टिकोणं तसकं संवेदनशील दु। इतिहासय् थन वःगु तःधंगु भुखाचं इस्तानबुल व सतीगु क्षेत्रय् तःधंगु प्रभाव लाकूगु दु।

## लिधंसा

* Müller-Wiener, Wolfgang (1977). *Bildlexikon zur Topographie Istanbuls*.
* Smith, William (1854). *Dictionary of Greek and Roman Geography*.
बङ्गालया खाडी

**बङ्गालया खाडी** हलिंया दकलय् तःधंगु खाडी खः, गुगु हिन्द महासागरया उत्तर-पूर्वी भागय् ला। थ्व खाडीया पश्चिमय् भारत व श्रीलङ्का, उत्तरय् बङ्गलादेश, व पूर्वय् म्यानमार व अण्डमान-निकोबार द्वीप समूह ला। थ्व क्षेत्र प्राकृतिक स्रोत, रणनीतिक व्यापारिक मार्ग, व जैविक विविधताया निंतिं हलिं न्यंकं नांजाः।

## भौगोलिक अवस्थिति व खुसित
* **क्षेत्रफल:** थ्व खाडी करिब २१,७२,००० वर्ग किलोमिटर क्षेत्रय् न्यनाच्वंगु दु।
* **मू खुसित:** दक्षिण एसियाया यक्व तःधंगु खुसित थ्वहे खाडीय् वनाः समाहित जुइ। थुकी गङ्गा, ब्रह्मपुत्र, मेघना, महानदी, गोदावरी, कृष्णा, व काभेरी प्रमुख खः।
* **सुन्दरवन:** गङ्गा व ब्रह्मपुत्र खुसिया डेल्टा क्षेत्रय् हलिंया दकलय् तःधंगु म्यान्ग्रोभ (Mangrove) गुं 'सुन्दरवन' ला, गुकिया वातावरणीय सन्तुलनय् तःधंगु **प्रभाव** दु।

## ऐतिहासिक व रणनीतिक महत्त्व

* **प्राचीन व्यापार:** इतिहासय् थ्व खाडी चोल साम्राज्य (Chola Empire) व मेमेगु भारतीय राज्यतय्सं दक्षिण-पूर्वी एसिया नाप व्यापार यायेगु मू माध्यम खतः।
* **BIMSTEC:** थ्व क्षेत्रया देस्त दथुय् आर्थिक व प्राविधिक सहयोगया निंतिं 'BIMSTEC' नामं छगू क्षेत्रीय संगठन सक्रिय दु, गुकिया थ्व क्षेत्रया विकासय् तःधंगु भूमिका दु।

## आर्थिक महत्त्व (Economic Influence)

बङ्गालया खाडीं थ्व क्षेत्रया अर्थतन्त्रय् थ्व कथंया **प्रभाव** लाकी:
# **मत्स्यपालन:** यक्व कोटी मनूत थ्व खाडीय् ल्हाइगु न्या व मेमेगु जलचर जीवतयगु व्यापारय् निर्भर दु।
# **चिकं व ग्यास:** खाडीया सतह क्वय् प्राकृतिक ग्यास व पेट्रोलियमया तःधंगु भण्डार दु, गुकिया उत्खननं भारत, बङ्गलादेश, व म्यानमारया अर्थतन्त्रय् ग्वाहालि यानाच्वंगु दु।
# **पर्यटन:** श्रीलङ्का, अण्डमान द्वीप, व कक्स बजार (Cox's Bazar - हलिंया दकलय् ताःहाकःगु समुद्री सिथ) थनया मू पर्यटकीय गन्तव्यत खः।

## वातावरणीय चुनौती व जोखिम
* **चक्रवात (Cyclones):** बङ्गालया खाडी समुद्री आँधी वा चक्रवातया निंतिं तसकं संवेदनशील जु। थन वइगु 'सुपर साइक्लोन' पाखें ओडिसा, पश्चिम बङ्गाल, व बङ्गलादेशय् न्ह्याबलें जनधनया क्षति जुइगु सम्भावना दइ।
* **समुद्रया सतह अप्वयेगु:** जलवायु परिवर्तनया कारणं समुद्रया सतह अप्वया वयाच्वंगु दु, गुकिं बङ्गलादेश व भारतया तटीय क्षेत्रतय्त संकटय् लाकूगु दु।

## लिधंसा

* Sridharan, K. (1982). *A Maritime History of India*.
* UNEP Report: *The Bay of Bengal Large Marine Ecosystem*.
हडसन खाडी

**हडसन खाडी** (Hudson Bay) उत्तर-पूर्वी क्यानडाय् लाःगु छगू विशाल चि-लःया खाडी खः। थ्व हलिंया निगूगु दकलय् तःधंगु खाडी (बङ्गालया खाडी धुंकाः) खः। थ्व खाडीं क्यानडाया क्विबेक, ओन्टारियो, म्यानिटोबा, व नुनाभुत प्रान्ततय्गु सिथय् ला। थ्व क्षेत्र थःगु विशिष्ट वन्यजन्तु, विशेष यानाः ध्रुवीय माकधुं(Polar bears) या निंतिं हलिं न्यंकं **नांजाः**।

## भौगोलिक विशेषता

* **विस्तार:** थ्व खाडी करिब १२,३०,००० वर्ग किलोमिटर क्षेत्रय् न्यनाच्वंगु दु। थ्व खाडी प्रशान्त वा आन्ध्र महासागर स्वया नं आंशिक रूपं घेरे जूगु 'आन्तरिक समुद्र' थें खनेदु।
* **आर्कटिक स्वापू:** उत्तरय् थ्व खाडी 'फक्स च्यानल' (Foxe Channel) पाखें आर्कटिक महासागर नाप व पूर्वय् 'हडसन जलसन्धि' (Hudson Strait) पाखें आन्ध्र महासागर नाप स्वापू तइ।
* **ख्वांउगु जलवायु:** दँया अप्वः थें ई थ्व खाडी च्वापुं (ice) खयाच्वनी, गुकिं स्थानीय जलवायु व पारिस्थितिक प्रणालीय् तःधंगु **प्रभाव** लाकी।

## ऐतिहासिक महत्त्व

* **मालेज्या:** सन् १६१० य् अङ्ग्रेजी अन्वेषक हेनरी हडसनं (Henry Hudson) थ्व खाडी लुइकूगु खः, गुमिगु नामं थुकिया नां 'हडसन खाडी' तल।
* **हडसन बे कम्पनी (HBC):** सन् १६७० य् स्थापना जूगु थ्व कम्पनीं थ्व क्षेत्रय् 'भुवा/फर' (fur) व्यापारया एकाधिकार कायम यात। थ्व कम्पनीया व्यापारिक गतिविधितेसं क्यानडाया निर्माण व विकासय् तःधंगु ऐतिहासिक **प्रभाव** लाकल।

## वन्यजन्तु व वातावरण
हडसन खाडी जैविक विविधताया केन्द्र खः:
* **ध्रुवीय माकःधुं:** म्यानिटोबाया 'चर्चिल' (Churchill) सहरयात "हलिंया ध्रुवीय भालुया राजधानी" धाइ।
* **बेलुगा व्हेल:** ताल्लाय् थन द्वलंद्वः बेलुगा व्हेल (Beluga whales) खुसिबाहा वइगु थासय् मुनी।
* **चुनौती:** जलवायु परिवर्तनया कारणं खाडीया च्वापु याकनं नायाः वयाच्वंगु दु, गुकिं ध्रुवीय माकःधुं व मेमेगु जीवतयगु शिकार यायेगु क्षमताय् नकारात्मक **प्रभाव** लाकूगु दु।

## आर्थिक व रणनीतिक महत्त्व
# **व्यापारिक मार्ग:** क्यानडाया 'आर्कटिक ब्रिज' (Arctic Bridge) मार्गं चर्चिल बन्दरगाहयात युरोप नाप स्वाइ, गुकिं भविष्यया व्यापारय् तःधंगु भूमिका म्हिते फइ।
# **मत्स्यपालन:** स्थानीय 'इनुइट' (Inuit) समुदायया निंतिं थ्व खाडी नसा व जीविकोपार्जनया मू स्रोत खः।

## लिधंसा

* Neatby, L. H. (1968). *History of Hudson Bay*.
* Government of Canada: *The Arctic and Hudson Bay*.
ग्वाम

**ग्वाम बाय् गुआम** (Chamorro: *Guåhan*) उत्तर प्रशान्त महासागरय् लाःगु छगू टापु खः। थ्व संयुक्त राज्य अमेरिकाया छगू 'अनइनकोर्पोरेटेड' (unincorporated) क्षेत्र खः। थ्व टापु मारियाना टापु पुचलय् दकलय् तःधंगु व दकलय् दक्षिणय् लाःगु टापु खः। थनया मूल निवासीतय्यात 'चामोर्रो' (Chamorro) धाइ।

## भौगोलिक अवस्थिति
* **क्षेत्रफल:** ग्वाम करिब ५४४ वर्ग किलोमिटर क्षेत्रय् न्यनाच्वंगु दु।
* **रणनीतिक स्थान:** ग्वाम फिलिपिन्स, जापान व अष्ट्रेलियाया दथुइ ला। थ्व रणनीतिक अवस्थितिया कारणं थुकियात "प्रशान्तया केन्द्र" (Hub of the Pacific) नं धाइ।
* **ज्वालामुखी व कोरल:** टापुया उत्तरी भाग कोरल सख्वाल्वहं (limestone) दयेकातःगु समथर थाय् खः सा दक्षिणी भाग ज्वालामुखी चट्टानं दयेकातःगु च्वका खः।

## ऐतिहासिक पृष्ठभूमि

* **प्राचीन इतिहास:** करिब ४,००० दँ न्ह्यः दक्षिण-पूर्वी एसिया पाखें चामोर्रो मनूत थन वयाः च्वं वःगु खः। इमिगु 'लाट्टे स्टोन' (Latte stones) वास्तुकला आः नं ग्वामय् **नांजाः**।
* **स्पेनी शासन:** सन् १५२१ य् फर्डिनान्ड म्यागेलन ग्वाम थ्यन। उकिं थन ३०० दँ स्वया अप्वः स्पेनी शासनया **प्रभाव** लाकल।
* **अमेरिकी व जापानी नियन्त्रण:** १८९८ या स्पेनी-अमेरिकी युद्ध धुंकाः ग्वाम अमेरिकाया अधीनय् लात। निगूगु हलिं युद्धया इलय् जापानी सेनां थुकियात कब्जा याःसां १९४४ य् अमेरिकन सेनां थुकियात हाकनं थःगु ल्हातय् कात।

## राजनीतिक व सैन्य महत्त्व

ग्वाम अमेरिकी सेनाया निंतिं तसकं महत्त्वपूर्ण आधार शिविर खः:
# **एन्डरसन एयर फोर्स बेस (Andersen AFB):** थ्व प्रशान्त क्षेत्रया छगू मू हवाई अड्डा खः।
# **नेभल बेस ग्वाम (Naval Base Guam):** अमेरिकी नौसेनाया निंतिं थ्व छगू रणनीतिक बन्दरगाह खः।
# अमेरिकाया सैन्य उपस्थितिया कारणं ग्वामया अर्थतन्त्रय् तःधंगु **प्रभाव** लाकूगु दु, तर थुकिं स्थानीय चामोर्रो अधिकारवादीतय्सं चिन्ता नं प्वंका वयाच्वंगु दु।

## संस्कृति व जनजीवन

* **चामोर्रो संस्कृति:** ग्वामया संस्कृतिइ चामोर्रो, स्पेनिश व अमेरिकन परम्पराया सम्मिश्रण खनेदु। 'फिएस्टा' (Fiesta) व स्थानीय नसा 'केलागुएन' (Kelaguen) थनया पहिचान खः।
* **भाषा:** अङ्ग्रेजी व चामोर्रो थनया आधिकारिक भाषात खः।

## आर्थिक आधार

ग्वामया अर्थतन्त्र मुख्यतया निगू खँय् निर्भर दु:
* **पर्यटन:** विशेष यानाः जापान व दक्षिण कोरिया पाखें यक्व पर्यटकत ग्वामया बांलाःगु समुद्र सिथ (beaches) स्वयेत वइ। 'तुमोन बे' (Tumon Bay) थनया मू पर्यटकीय केन्द्र खः।
* **अमेरिकी सैन्य खर्च:** अमेरिकी सरकारं सैन्य आधार शिविरया निंतिं याइगु खर्चं स्थानीय बजारय् तःधंगु योगदान बी।

## लिधंसा

* Rogers, Robert F. (1995). *Destiny's Landfall: A History of Guam*.
* Bevacqua, Michael Lujan. *The Role of Guam in the Pacific*.
अमेरिकन सामोआ

**अमेरिकन सामोआ** दक्षिण प्रशान्त महासागरय् लाःगु संयुक्त राज्य अमेरिकाया छगू 'अनइनकोर्पोरेटेड' (unincorporated) व 'अनअर्गनाइज्ड' (unorganized) क्षेत्र खः। थ्व टापु पुचः सामोआ टापु झ्वःया पूर्वय् ला। थनया मनूत अमेरिकी नागरिक (Nationals) जुसां इमिसं अमेरिकी निर्वाचनय् भोट बिइगु अधिकार धाःसा दइमखु।

## भौगोलिक अवस्थिति व टापुत
अमेरिकी सामोआ न्यागू मू ज्वालामुखी टापु व निगू कोरल एटोल (coral atolls) पाखें दयेकातःगु दु:
* **टुटुइला (Tutuila):** थ्व दकलय् तःधंगु व मू टापु खः। थन हे राजधानी 'पागो पागो' (Pago Pago) ला।
* **मानुआ टापु पुचः (Manuʻa Islands):** थुकी ताउ (Taʻū), अफुनु (Ofu), व ओलोसेगा (Olosega) ला।
* **रोज एटोल व स्वेन्स टापु:** थ्व चिधंगु व विकट क्षेत्रत खः।
* थनया भूगोल च्वापुगुं व वा गुं (Rainforest) पाखें जाः, गुकिया पर्यावरणीय सन्तुलनय् तःधंगु **प्रभाव** दु।

## ऐतिहासिक व राजनीतिक पृष्ठभूमि
* **प्राचीन इतिहास:** सामोआया इतिहास करिब ३,००० दँ पुलां। सामोआली संस्कृति (Fa'a Samoa) हलिंया दकलय् पुलांम्ह मध्ये छगू खः।
* **विभाजन (१८९९):** १८९९ या त्रिपक्षीय सन्धि धुंकाः सामोआ टापु पुचःयात निब्वय् बावल। पश्चिमी भाग जर्मनी (आःया स्वतन्त्र 'सामोआ') व पूर्वी भाग अमेरिकाया अधीनय् लात।
* **अमेरिकी नौसेना:** सुरुय् थ्व टापु अमेरिकी नौसेनां छगू कोइला केन्द्र (Coaling station) या रूपय् छ्यलातल, गुकिं स्थानीय विकासय् तःधंगु **प्रभाव** लाकल।

## संस्कृति: 'फा सामोआ' (Fa'a Samoa)

सामोआया परम्परागत जीवनशैलीयात 'फा सामोआ' धाइ, गुकिं आःया आधुनिक युगय् नं तःधंगु महत्त्व तइ:
* **माताई (Matai):** थ्व छगू सामाजिक प्रणाली खः गन परिवारया छम्ह प्रमुख (Chief) दइ, गुम्हेस्यां परम्परा व भूमिया रक्षा याइ।
* **सिवा (Siva):** सामोआली प्याखँ व संगीत थनया उत्सवया मू ब्व खः।
* थनया समाज "सामूहिक" (Communal) दइ, गन परिवार व समुदायया हित न्हापां कायेगु याइ।

## आर्थिक आधार

अमेरिकी सामोआया अर्थतन्त्र मुख्यतया स्वंगू खँय् आधारित दु:
# **टुना क्यानिन (Tuna Canning):** टुना न्यायात डब्बा बन्दी यायेगु उद्योग थनया दकलय् तःधंगु निजी रोजगारदाता खः।
# **अमेरिकी संघीय अनुदान:** अमेरिकी सरकारं बीगु वित्तीय सहयोगं शिक्षा व स्वास्थ्य ख्यलय् तःधंगु ग्वाहालि याइ।
# **अमेरिकी सेना:** ग्वाम थें हे थनया यक्व ल्याम्ह मिजं व मिसात अमेरिकी सेनाय् भर्ना जुइ, गुकिया पारिश्रमिकं स्थानीय अर्थतन्त्रय् बांलाःगु **प्रभाव** लाकी।

## कासाय् महत्त्व

अमेरिकी सामोआ हलिं न्यंकं "फुटबल टापु" (Football Island) या रूपय् नं **नांजाः**। थनया मनूतय्गु शारीरिक बनावट व शक्ति अमेरिकन फुटबल (NFL) या निंतिं तसकं उपयुक्त मानय् याइ, अले प्रतिव्यक्ति NFL कासामि ल्याः कथं थ्व टापु हलिंया न्हापांगु थासय् ला।

## लिधंसा

* Sunia, Fofo I. F. (2009). *A History of American Samoa*.
* Gray, J. A. C. (1960). *Amerika Samoa: History of American Samoa and Its United States Naval Administration*.
बलोचिस्तान

**बलोचिस्तान** पाकिस्तानया छगू प्रान्त ख। 

## प्रशासनिक ब्वथला
पाकिस्तानया बलोचिस्तान प्रान्तया जिल्लाकथंया तहसील थ्व कथं दु- 

## स्वयादिसँ
* पाकिस्तान

पुचः:बलोचिस्तान
ख्वप देय्

**ख्वप देय्**, गुकियात **भादगांव** वा **भक्तपुर** नं धाइ, १५गु शताब्दीनिसें १८गु शताब्दीइ तक्क नेपालया मल्ल शासन याःगु छगु राज्य खः। सन् १४८२इ जुजु यक्ष मल्ल मदयेधुंका व वय्कया काय् तयेसं थ्व नेपालमण्डलयात ख्वप, यें, यल, व बनेपाय् प्यंगू राज्यय् ब्वथलेधुंका थ्व देय्या पलिस्था जुल। बनेपा धाःसा याकनं हे भक्तपुरं विलय जुल ।   

सन् १७६९इ पृथ्वीनारायण शाहं न्ह्याकूगु आक्रामक एकीकरण अभियान धुंका थ्व गोरखा राज्य, वर्तमान नेपालया भाग जुल । 

## इतिहास
न्हापांम्ह मल्ल जुजु अरिमल्लया काठमाडौं उपत्यकाया शासनकालंनिसें ख्वप सदां राजनीतिक घटनाक्रमया केन्द्रय् लानाच्वंगु खः ।  सन् १२५८इ जयदेव मल्लनाप अरिमल्लया वंश क्वचायेधुंका थ्व थाय् त्रिपुरा राजकुलया निवास ख। त्रिपुरा राजकुल बनेपाया मू प्रतिद्वन्द्वी भोत राजकुल नापं उपत्यकायात उगु ईलय् दनाच्वंगु कथं आकार बीगु ज्याय् प्रमुख भूमिका म्हितल। अन्ततः भोत राजकुलया पतन जुल व त्रिपुरातेसं नेपालमण्डलय् पूर्ण अधिकार प्राप्त यात।

सन् १३५३ य् जयस्थिति मल्लयात त्रिपुरा राजकुलया वास्तविक प्रमुख देवलदेवीं दक्षिणं हःगु खःसा वं वयात थः छय् राजल्लदेवीलिसे इहिपा याःगु खः ।  यक्ष्य मल्ल जयस्थितिया छय् ख, व उपत्यकाया लिपाया सकल शासक वय्कःया वंशज खः।

## जुजुतेगु धलः
क्वय् बियातःगु तालिकाय् ख्वपया जुजु व इमिगु शासनकालया धलः न्ह्यब्वयातःगु दु।।

## लिधंसा
येँ देय्

**येँ देय्,** नेपालया मल्लकालया नेपालमण्डलय् छगु मध्यकालीन राज्य खः। थ्व राज्यया  संस्कृत नांं कान्तिपुर खः, गुकियात आः काठमाडौंया नामं म्हसीकिगु या।

## जुजुतेगु धलः
* रत्न मल्ल (१४८२१५२०), यक्ष मल्लया काय्, येँया प्रथम जुजु
* सूर्य मल्ल (१५२०१५३०), वय्कया काय्
* अमर मल्ल (१५३०१५६०), वय्कया काय्
* महेन्द्र मल्ल (१५६०१५७४), वय्कया काय्
* सदाशिव मल्ल (१५७४१५७८), वय्कया काय्
* शिवसिंह मल्ल (१५७८१६१९), वय्कया किजा
* लक्ष्मी नरसिंह मल्ल (१६१९१६४१), वय्कया छय्
* प्रताप मल्ल (१६४११६७४), वय्कया काय्
* नृपेन्द्र मल्ल (१६७४१६८०), वय्कया काय्
* पार्थिवेन्द्र मल्ल (१६८०१६८७), वय्कया किजा
* भूपालेन्द्र मल्ल (१६८७१७००), वय्कया काय्
* भास्कर मल्ल (१७००१७२२), वय्कया काय्
* जगज्जय मल्ल (१७२२१७३६), प्रताप मल्लया छुइ
* जय प्रकाश मल्ल (१७३६१७४६), वय्कया काय्
* ज्योति प्रकाश मल्ल (१७४६१७५०)
* जय प्रकाश मल्ल (१७५०१७६९), पुनःस्थापित

## लिधंसा
यल देय्

**यल देय्**, गुकियात **पाटन** वा **ललितपुर** नं धाइ, नेपालया मल्लकालय्   छगु मध्यकालीन राज्य खः, सन् १४८२इ जुजु यक्ष मल्ल मदयेधुंका थ्व देय्या पलिस्था जुल। वय् कःया काय् तेसं थ्व राज्ययात प्यंगू भागय् बायातःगु ख: — ख्वप, येँ, यल, व भोंत।  

सन् १७६८इ पृथ्वीनारायण शाहं न्ह्याकूगु आक्रामक एकीकरण अभियान धुंका थ्व गोरखा राज्यया भाग जुल । 

## लिधंसा

पुचः:नेपाः
सिद्धिनरसिंह मल्ल

**सिद्धिनरसिंह मल्ल** नेपालमन्दःया यल (ललितपुर) देय्या जुजु व नेपालभाषाया छम्ह च्वमि ख। 

## साहित्य
वय्कलं भक्तिभावया साहित्य च्वयादिल। 

राग धनाश्रीय् दयाच्वंगु वय्कःया म्येया छपू दसु थथे दु: 
:जुहि जिल स्वान सासे लाया 

:करतुरि कृकमन देछाया ॥

:ए नारायन ।। १ ।।

:अगु लिकु कपूल मतन मछिया चछिया उजोगन ॥

:प्रभूया वचन भाल पाओ, लस्वयान तुन सन फाओ ॥

:काम मिन दाहा जुयकाओ, खोविन धतुर लिवचाओ ॥

:परम मरम शाद ख्याल, कचिस्या कपत व्यवहाल ॥

:सिद्धिनरसिह स्वामि देव, ग्वपिनाथया सेबा गुनलाव ।।   

## लिधंस

पुचः:नेवाः
पुचः:नेपाःया इतिहास