बभ्रुवाहन

**बभ्रुवाहन**  प्राचीन संस्कृत महाकाव्य *महाभारत*का एक पात्र हुन्। उनी पाण्डव राजकुमार अर्जुन र मनलुर (मणिपुरको रूपमा पनि चिनिने) की राजकुमारी चित्राङ्गदाका छोरा हुन् र पछि आफ्नो मावली राज्यका राजा बन्छन्। बभ्रुवाहनले कुरुक्षेत्र युद्धमा भाग नलिए पनि पाण्डवहरूको *अश्वमेध* मा उनको मुख्य भूमिका रहेको छ, जहाँ उनी आफ्ना पिता अर्जुनसँगको द्वन्द्वमा फस्छन् र अन्ततः उनलाई मार्छन्, यद्यपि पछि अर्जुनलाई पुनर्जीवित गरिन्छ।

बभ्रुवाहनको कथा १२औँ शताब्दीको *जैमिनी अश्वमेध* मा अझ बढी लोकप्रिय भएको थियो, जसले उनको भूमिकालाई थप विस्तार गरेको छ जसमा अर्जुनलाई पुनर्जीवित गर्नका लागि पाताल लोकमा नागहरू विरुद्ध युद्ध लड्ने र त्यहाँबाट अमृत एवं दिव्य मणि ल्याउने प्रसङ्ग समावेश छ (यस संस्करणमा उनले अर्जुनको टाउको काटेका थिए)। उनको कथामा आधारित थुप्रै साहित्यिक कृति, नाटक र चलचित्रहरू बनेका छन्।

## जीवनी 
### जन्म 
बभ्रुवाहनको उत्पत्तिको विस्तृत विवरण *महाभारतको आदिपर्व* (पहिलो पुस्तक) मा दिइएको छ। इन्द्रप्रस्थबाट अर्जुनको एक वर्षे वनवासका क्रममा, उनी राजा चित्रवाहनद्वारा शासित मनलुर (पछि मणिपुरको रूपमा चिनिएको) पुग्छन्। राजाको वंश प्रभाञ्जनसँग जोडिएको छ, जसले भगवान् शिवको घोर तपस्या गरेर आफ्नो प्रत्येक वंशजको कुल चलाउनका लागि छोरा हुने वरदान प्राप्त गरेका थिए। यद्यपि, चित्रवाहनको अप्रत्याशित रूपमा एक छोरी भइन्, जसको नाम चित्राङ्गदा राखिन्छ। राजाले उनलाई 'पुत्रिका' (छोरी जसको छोराले आफ्नो बुबाको राज्य उत्तराधिकारमा पाउँछ) को रूपमा हुर्काउँछन्। अर्जुनले राजासँग उनकी छोरीको हात मागदा एउटा सम्झौता गरिन्छ र जोडीबाट जन्मने कुनै पनि छोरा आफ्नो मावलीको सिंहासन सम्हाल्न मनलुरमै रहनेछ भनिन्छ जसले गर्दा छोराको आफ्नो जन्मदाता बुबासँगको वंशावली सम्बन्ध टुट्न पुग्छ। अर्जुनले चित्राङ्गदासँग विवाह गर्छन् र तीन महिनासम्म मनलुरमा बस्छन्। त्यहाँबाट प्रस्थान गरेपछि, उनी पुनः फर्कँदा चित्राङ्गदाले उनीहरूको छोरा बभ्रुवाहनलाई जन्म दिइसकेकी हुन्छिन्। अर्जुनले चित्राङ्गदा र बभ्रुवाहनलाई पछि लैजाने वाचा गर्दै इन्द्रप्रस्थतर्फको आफ्नो यात्रा जारी राख्छन्।

विवाहपूर्वको सम्झौता अनुसार, चित्राङ्गदाले बभ्रुवाहनलाई मनलुरमा हुर्काउँछिन् र वयस्क भएपछि बभ्रुवाहनले मनलुरको सिंहासन प्राप्त गर्छन्।

### अश्वमेध र पछिल्लो जीवन 
* (१६औँ शताब्दीको महाभारतको फारसी अनुवाद) बाट।]]*अश्वमेध पर्व* (पुस्तक १४.७८–८२) मा, अर्जुनको *अश्वमेध* अभियानका क्रममा बभ्रुवाहनको प्रमुख भूमिका देखिन्छ। कुरुक्षेत्र युद्ध पछि आफ्ना दाजु युधिष्ठिरको सार्वभौमसत्ता स्थापित गर्न अर्जुनले यज्ञको घोडालाई पछ्याउँदै विभिन्न राज्य पुग्छन्। जब अर्जुन बभ्रुवाहनको राजधानी मणिपुर पुग्छन्, बभ्रुवाहनले विद्वानहरूको साथमा सुरुमा आफ्ना पितालाई सम्मानपूर्वक स्वागत गर्छन्। तर, अर्जुन आफ्ना छोरामा योद्धाको भावना नभएको देखेर स्तब्ध हुन्छन् र उनलाई युद्धका लागि उक्साउँछन्। अर्जुनले उनलाई आफ्नो *क्षत्रिय धर्म'' (योद्धाको कर्तव्य) बिर्सेको र "महिला जस्तै" व्यवहार गरेको आरोप लगाउँछन्।

पौराणिक नाग वंशकी राजकुमारी र बभ्रुवाहनकी सौतेनी आमा उलूपी त्यहाँ प्रकट हुन्छिन् र बभ्रुवाहनलाई यज्ञको घोडा कब्जा गर्न र अर्जुनसँग युद्ध गर्न आग्रह गर्छिन्। त्यसपछिको युद्धमा, बभ्रुवाहनले अर्जुनलाई वाणले प्रहार गर्छन्, जसले उनको काँध र छातीमा लाग्छ। अर्जुन ढल्छन् र उनको मृत्यु हुन्छ। आफ्नै पिताको हत्या (पितृहत्या) को सदमाले बभ्रुवाहन पनि बेहोस हुन्छन्। यो दृश्य देखेपछि चित्राङ्गदाले अर्जुनको शोक मनाउँछिन् र उलूपीलाई एक लापरवाह पत्नी भएको आरोप लगाउँदै दोष दिन्छिन्। चित्राङ्गदाले यदि अर्जुन पुनर्जीवित नभए आमरण अनसन बस्ने प्रण गर्छिन् र बभ्रुवाहन पनि सोही प्रणमा सामेल हुन्छन्। उलूपीले नाग लोकबाट 'मृतसञ्जीवनी' ढुङ्गा (पुनर्जीवित गर्ने दिव्य मणि) ल्याउँछिन् र बभ्रुवाहनलाई त्यो मणि अर्जुनको छातीमा राख्न लगाउँछिन्। शुभ ब्रह्माण्डीय सङ्केतहरूका साथ अर्जुन पुनर्जीवित हुन्छन् र बभ्रुवाहनलाई अङ्गालो हाल्छन्।

उलूपीले आफ्नो कार्य द्वेषवश नभई अर्जुनलाई एक दिव्य श्रापबाट बचाउनका लागि गरिएको योजनाबद्ध कदम भएको खुलासा गर्छिन्। उनले अर्जुनले आफ्ना सम्मानित हजुरबुबा भीष्मको अन्यायपूर्ण वध गरेर युद्ध-अपराध गरेको कुरा बताउँछिन्। यसका लागि वसुहरू (देवताहरूको एक वर्ग) ले गङ्गा (भीष्मकी आमा) को सहमतिमा उनलाई श्राप दिन लागेका थिए। उलूपीका पिता कौरव्यले वसुहरूसँग विन्ती गरेपछि, उनीहरूले श्रापलाई कम गर्न सहमति जनाएका थिए: यदि अर्जुनको आफ्नै छोराले उनलाई मारेमा उनको दोष मुक्त हुनेछ र आफ्नै हजुरबुबाको हत्याको ऋण तिरिनेछ। यसरी उलूपीले युद्धका लागि उक्साउनु अर्जुनलाई उनको पापबाट मुक्त गर्ने एक निस्वार्थ कार्य थियो।

पुनर्जीवन पछि, बभ्रुवाहनले अर्जुनलाई मणिपुरमा बस्न निमन्त्रणा दिन्छन्, तर अर्जुनले आफ्नो *अश्वमेध* यात्रा जारी राख्छन्। पछि, बभ्रुवाहन, चित्राङ्गदा र उलूपी उत्सवका लागि युधिष्ठिरको राजधानी हस्तिनापुर सँगै जान्छन्। त्यहाँ पुगेपछि कृष्णले बभ्रुवाहनलाई दिव्य घोडाहरूले तानिएको एउटा रथ उपहार दिन्छन्। बभ्रुवाहन मणिपुर शासन गर्न फर्किन्छन् भने चित्राङ्गदा र उलूपी हस्तिनापुरकै परिवारमा सामेल हुन्छन्। अन्ततः दशकौँ पछि जब पाण्डवहरू आफ्नो अन्तिम यात्रामा निस्कन्छन्, तब मात्र उनीहरू आफ्ना माइती परिवारमा फर्किन्छन्।

## सन्दर्भ सामग्रीहरू 
## बाह्य कडीहरू 
* प्राचीन भारतका महाकाव्यहरूको विश्वकोशमा बभ्रुवाहन

श्रेणी:महाभारतका पात्रहरू