स्त्री मनोविज्ञान

**स्त्री मनोविज्ञान** वा **महिलाको मनोविज्ञान** एक दृष्टिकोण हो जुन महिलाहरूले जीवनभर सामना गर्ने सामाजिक, आर्थिक र राजनीतिक मुद्दाहरूमा केन्द्रित हुन्छ। यो पुरुष-प्रधान विकास सिद्धान्तहरू जस्तै सिग्मन्ड फ्रायडको महिला कामुकताको दृष्टिकोणको प्रतिक्रियाको रूपमा देखा पर्‍यो। करेन हर्नीको मौलिक कृतिले तर्क गर्‍यो कि पुरुष वास्तविकताहरूले महिला मनोविज्ञानको वर्णन गर्न वा तिनीहरूको लिङ्ग परिभाषित गर्न सक्दैन किनभने तिनीहरू केटीहरू वा महिलाहरूको अनुभवबाट सूचित हुँदैनन्। हर्नी जस्ता सिद्धान्तकारहरूले महिलाहरूको अनुभव पुरुषहरूको भन्दा फरक हुने यो नयाँ नारीवादी दृष्टिकोण आवश्यक भएको दाबी गरे, र महिलाहरूको सामाजिक अस्तित्व उनीहरूको मनोविज्ञान बुझ्न महत्त्वपूर्ण थियो। डा. क्यारोल गिलिगनको अनुसन्धानमा यो सुझाव दिइएको छ कि महिला मनोविज्ञानका केही विशेषताहरू पुरुषहरूले परिभाषित गरेको सामाजिक व्यवस्थाको पालना गर्न देखा पर्छन् र यो उनीहरूको लिङ्ग वा मनोविज्ञानको प्रकृति हो भनेर आवश्यक छैन।

## हर्नीको सिद्धान्त 
"स्त्री मनोविज्ञान" दृष्टिकोण प्रायः १९ औं शताब्दीको उत्तरार्धकी मनोवैज्ञानिक करेन हर्नीको अग्रगामी कामलाई श्रेय दिइन्छ। उनले सिग्मन्ड फ्रायडको मनोविश्लेषणात्मक सिद्धान्तको खण्डन गरिन्, तर्क गरिन् कि यो पुरुष-प्रधान छ र त्यसैले, पूर्वाग्रह र लिंगकेन्द्रित विचारहरू राख्छ। हर्नीले दाबी गरिन् कि यस कारणले गर्दा, फ्रायडको सिद्धान्तले स्त्रीत्वको वर्णन गर्न सक्दैन किनभने यो वास्तविक महिला अनुभवबाट होइन तर पुरुष वास्तविकताबाट सूचित हुन्छ। फ्रायडले भनेझैं, "उनले यो देखेकी छिन् र जान्दछिन् कि उनी यो बिना छिन् र यो प्राप्त गर्न चाहन्छिन्।" हर्नीले तर्क गरिन् कि यो लिंगको ईर्ष्या होइन तर विपरीत लिङ्गी अभिभावकप्रति आधारभूत चिन्ता, शत्रुता र क्रोध हो, जसलाई उनी समलिङ्गी अभिभावकको स्नेहको लागि प्रतिस्पर्धाको रूपमा हेर्छिन्, र यसरी उनलाई आफ्नो सुरक्षा र सुरक्षाको लागि प्रत्यक्ष खतराको रूपमा हेर्छिन्। उनले आफ्नो स्त्री मनोविज्ञान सिद्धान्तको एक भागको रूपमा विश्वास गरिन् कि यो पक्षलाई यौन गतिशीलताको सट्टा पारस्परिक गतिशीलता (जस्तै सामाजिक शक्तिमा भिन्नता) को आधारमा समाधान गर्नुपर्छ।

हर्नीले फ्रायडियन अवधारणाको विरोध गरिन्: उनले लिंगको ईर्ष्यालाई विघटन गरिन् र यसलाई सफलताको लागि आफ्नो प्राकृतिक आवश्यकताहरू र दुवै लिङ्गको विशेषता भएको सुरक्षा व्यक्त गर्न चाहने महिलाहरू बाहेक अरू केही नभएको रूपमा वर्णन गरिन्। फ्रायडको निराशावादको तुलनामा हर्नीको स्त्री मनोविज्ञानलाई संसार र जीवनको पुष्टिकरणको आशावादीको रूपमा वर्णन गर्ने एउटा समानता छ जुन संसार र जीवनको नकारात्मकता तर्फ उन्मुख छ। लिंगको ईर्ष्याको फ्रायडियन अवधारणालाई विघटन गर्दै, हर्नीले गर्भको ईर्ष्याको अवधारणासँग यसको विरोध गरे। यो महिलाहरूको बच्चा जन्माउने क्षमतामा पुरुषहरूले महसुस गर्ने ईर्ष्या हो। फलस्वरूप, पुरुषहरूले यो असक्षमताको पूर्ति गर्न जीवनका अन्य क्षेत्रहरूमा सफलता खोज्छन्। हर्नीले यो पनि तर्क गरे कि पुरुष र महिला बीचको भिन्नताहरूको लागि सामाजिक र सांस्कृतिक व्याख्याहरू छन्, जुन फ्रायडको विश्वाससँग असहमत थियो कि यो जीवविज्ञान थियो जसले पुरुष र महिलालाई फरक बनायो।

## मातृत्व विरूद्ध करियर 
महिला मनोवैज्ञानिकहरूले उल्लेख गरेको एउटा गतिशीलता भनेको मातृत्वको परम्परागत भूमिका र करियर महिलाको आधुनिक भूमिका बीचको सन्तुलन कार्य हो। भूमिकाहरू एकअर्काको विरोधाभासपूर्ण हुँदैनन्: अतिरिक्त आम्दानीले परिवारको पालनपोषण गर्न मद्दत गर्छ र काम गर्ने आमाहरूले परिवारभन्दा बाहिर समाजमा योगदान पुर्‍याइरहेका जस्तो महसुस गर्न सक्छन्।

आमा र बुबा दुवैले काम र पारिवारिक जीवन दुवैलाई सन्तुलनमा राख्ने दबाब महसुस गर्छन्, र बुबाहरूले एक शताब्दी अघिको भन्दा बढी घरमा बढी समय बिताउँछन् र बाल हेरचाह र घरको काममा संलग्न हुन्छन्। प्यू रिसर्च सेन्टरद्वारा गरिएको एक अध्ययनले संकेत गर्छ कि ४२% उत्तरदाताहरूले अंशकालिक काम गर्ने आमा आदर्श परिदृश्य हो भन्ने विश्वास गर्छन् भने १६% ले पूर्ण-समय काम गर्नु आमाहरूको लागि आदर्श हो भन्ने सोच्छन्, र बाँकीले आमाहरू घरमै बस्नुपर्छ भन्ने सोच्छन्। ४६% बुबाहरूले पनि रिपोर्ट गरे कि उनीहरूले आफ्ना बच्चाहरूसँग पर्याप्त समय बिताइरहेका छैनन् भन्ने महसुस गरे: यस प्यू अनुसन्धान सर्वेक्षणमा प्रतिक्रिया दिने बुबाहरूले आमाहरूको तुलनामा बाल हेरचाह प्रदान गर्ने समय लगभग आधा बिताइरहेका थिए। १५% काम गर्ने बुबाहरूले भने कि काम सन्तुलन गर्न र आफ्ना बच्चाहरूको हेरचाह गर्न धेरै गाह्रो छ। सोही अध्ययनले पत्ता लगायो कि ५०% काम गर्ने बुबाहरूले काम र बाल हेरचाह जिम्मेवारीहरू सन्तुलनमा राख्न कम्तिमा केही हदसम्म गाह्रो भएको बताए। यद्यपि, बाल हेरचाहमा सहयोग गर्न सक्षम बुबाहरूले रिपोर्ट गर्छन् कि उनीहरू त्यसो गर्न मन पराउँछन्, प्रायः आमाहरू भन्दा पनि बढी। 

प्यू रिसर्च सेन्टरले अभिभावकहरूलाई अभिभावकको रूपमा उनीहरूले गरिरहेको काम कति राम्रो छ भनेर मूल्याङ्कन गर्न पनि भन्यो। धेरैजसो आमाहरू र महिलाहरूले आफूलाई उत्कृष्ट वा धेरै राम्रो काम गरिरहेको रूपमा मूल्याङ्कन गरेको पाइयो, तर काम गर्ने आमाहरूले काम नगर्ने आमाहरू भन्दा धेरै उच्च मूल्याङ्कन गरेको तथ्यको बावजुद आफ्ना बच्चाहरूसँग धेरै कम समय बिताएको महसुस गर्ने आमाबाबुले आफूलाई उत्कृष्ट काम गरिरहेको रूपमा मूल्याङ्कन गर्ने सम्भावना कम थियो। प्यू रिसर्च सेन्टरले महिला मनोविज्ञानसँग सम्बन्धित भिन्नताहरू, कार्यस्थलमा महिलाहरूको प्रगति र घरमा उनीहरूको स्थानको बारेमा मानिसहरूको विचारहरूको अनुसन्धान र अनुसन्धान गर्न धेरै अध्ययनहरू र सर्वेक्षणहरू गरेको छ।

जेनिफर स्टुअर्टद्वारा गरिएको एक अध्ययन अनुसार, एक महिलाको विगतले कसरी, वा, उनले आफ्नो काम र घरको जीवनलाई सन्तुलनमा राख्ने छनौट गर्छिन् भन्ने कुरालाई प्रभाव पार्न सक्छ। विशेष गरी, स्टुअर्टले दाबी गर्छन् कि प्राथमिक निर्धारक महिलाको "आमासँगको उनको सम्बन्धको गुणस्तर" हो। ती महिलाहरू जसका आमाहरूले न्यानो लगाव र आत्मविश्वासी स्वायत्तताको भावनालाई बढावा दिएकी छिन्, उनीहरूले आफ्ना बच्चाहरू र/वा कामको आनन्द लिने तरिकाहरू फेला पार्न सक्छन्, प्रायः काम र पारिवारिक वातावरणलाई दुवैलाई अनुकूल बनाउने तरिकाहरूमा परिमार्जन गर्छन्।

काम गर्ने महिलाहरूले कहिलेकाहीं आफ्नो करियरमा सम्झौता गर्छन् ताकि उनीहरूले तलबयुक्त काम र मातृत्वको जिम्मेवारीलाई सन्तुलनमा राख्न सकून्। यी सम्झौताहरूमा घण्टा कटौती गर्ने र कम तलब वा कम जागिरको स्थिति स्वीकार गर्ने समावेश छ, जसले महिलाहरूलाई कार्यस्थलमा शीर्ष प्रदर्शनकर्ता बन्नबाट रोक्न सक्छ।

डा. रामोन रेसाका अनुसार, आमाहरूले यो कुरा सम्झनु पर्छ कि "बालबालिकाहरू धेरै लचिलो हुन्छन् र आवश्यक पर्ने कुनै पनि परिवर्तनमा अनुकूलन हुन्छन्। तिनीहरू दुख, निराशा र उदासीनता महसुस गर्न पनि चतुर हुन्छन्।"

## संदर्भ
श्रेणी:मनोविज्ञान
श्रेणी:विकी विमिन एडिटाथन २०२५ मा बनाइएका वा सुधारिएका लेखहरू