नेपाली व्याकरण

**नेपाली व्याकरण** दक्षिण एसियामा बोलिने इन्डो–युरोपेली भाषामध्ये एक नेपाली भाषाको रूप विज्ञान र वाक्य रचना हो। नेपाली व्याकरणले नेपाली भाषाका शब्दहरू कसरी बन्ने र ती शब्दहरू मिलेर कसरी अर्थपूर्ण वाक्य निर्माण गर्ने भन्ने सम्पूर्ण प्रणालीलाई समेट्छ।  

यसमा मुख्यतः तीन विभाग रहेका छन्ः 

* वर्ण विभाग- यसमा अक्षरहरू वा वर्णहरू देखि सम्बन्धित नियमहरूको ज्ञान हुन्छ।

* शब्द विभाग- यसमा शब्दहरूका भेद आदि बताइन्छन्।

* वाक्य विभाग- यसमा वाक्य रचनाका नियमहरूको वर्णन हुन्छ।

## अक्षरहरू 
वर्ण विभागमा वर्णमाला अर्थात स्वरहरू अनि व्यंजनहरूका विषयमा जानकारी हुन्छ। नेपाली भाषाको लिपि देवनागरी हो। देवनागरी वर्णमालामा कुल ५२ अक्षर छन्, जसमध्ये १६ स्वर छन् र ३६ व्यंजन।

### व्यञ्जनवर्ण 
### स्वरवर्ण 
*(तारा नेपालीमा ॠ, ऌ,ऍको प्रयोग प्रायः हुँदैन।)*

**नेपालीमा दुइटा स्वर हुन्छन्।** 

       **ह्रस्व              दीर्घ 
 
  स्वर    वर्णक       स्वर     वर्णक
  अ              आ      ा
  इ      ि        ई       ी
  उ      ु         ऊ       ू
  ऋ      ृ         
  ए      े         ऐ       ै
  ओ     ो        औ      ौ**
**खण्डेतर वर्णं**

  **खण्डेतर वर्ण    खण्डेतर वर्णक    
     अं             ं
     अँ             ँ
     अः            ः**
----
**वचन** 

**नेपालीमा दुई वचन हुञ्छन् |**

      **एक वचन                बहु वचन    
      वर्ण    वर्णक         वर्ण     वर्णक                      
      अ                  आ       ा
      इ      ि            ई       ी
      उ      ु            ऊ       ू
      ऋ      ृ            
      ए      े            ऐ       ै
      ओ      ो            औ       ौ**

**खंडेतर वर्ण   खंडेतर वर्णक** 
   **अं         ं
   अँ         ँ
   अः         ः**

## **शब्द विभाग** 
### **नाम** 
**कुनै पनि बस्तु, व्यक्ति विशेष अथवा स्थान आदि बताउने शब्दलाई नाम भन्दछन्। उदाहरण -** **राम, नेपाल, हिमाल, बाग्मती, मेज, कुर्सी, ओछ्यान, च्यादर, सिंह, भालू, सर्प, बिच्छि आदि।**

**नामका प्रकार -

# व्यक्तिवाचक: जस्तै राम, नेपाल, सूर्य आदि।
# जातिवाचक: जस्तै बाख्रा, पहाड, कम्प्यूटर आदि।
# समूह वाचक: जस्तै कक्षा, जन्ती, भीड, झुण्ड आदि।
# द्रव्य वाचक: जस्तै पानी, फलाम, माटो, मल आदि।
# सङ्ख्या वाचक: जस्तै दर्जन, पाँच,आदि।
# भाववाचक: जस्तै ममता, माया, रिस आदि।

### **सर्वनाम** 
**संज्ञाका बदलामामा आउने भएका शब्दलाई सर्वनाम भन्दछन्। उदाहरण -**
:**म, ती आदि।**
**सर्वनाम संज्ञाका स्थानमा प्रयुक्त हुने शब्दलाई सर्वनाम भन्दछन्। संज्ञाको पुनरुक्ति न गर्नका लागि सर्वनामको प्रयोग गरिन्छ। जस्तै - म, ती आदि।

  *** सर्वनाम सार्थक शब्दहरूका आठ भेदहरूमा एक भेद हो।
  * व्याकरणमा सर्वनाम एक विकारी शब्द हो।** 

**सर्वनामका भेद
सर्वनामका ५ प्रकारका भेद छन्-**

  **१। पुरुषवाचक (व्यक्तिवाचक्) सर्वनाम।
  २। दर्शकवाचक सर्वनाम।
  ३। सम्बन्धवाचक सर्वनाम।
  ४। प्रश्नवाचक सर्वनाम।
  ५। निजवाचक सर्वनाम।** 
**पुरुषवाचक (व्यक्तिवाचक्) सर्वनाम**

'''जुन सर्वनामको प्रयोग वक्ता वा लेखक द्वारा स्वयं आफ्नो लागि अथवा कुनै अन्यका लागि गरिन्छ, त्यो 'पुरुषवाचक (व्यक्तिवाचक्) सर्वनाम' कहलाउँछ। पुरुषवाचक (व्यक्तिवाचक) सर्वनाम तीन प्रकारका हुन्छन्-**

  **१। उत्तम पुरुषवाचक सर्वनाम- जस सर्वनामको प्रयोग बोल्नेवाला स्वयंका लागि गर्दछ, त्यसलाई उत्तम पुरुषवाचक सर्वनाम भनिन्छन्। जस्तै - म, मलाई आदि।
  २। मध्यम पुरुषवाचक सर्वनाम- जस सर्वनामको प्रयोग बोल्नेवाला श्रोताका लागि गरे, त्यसलाई मध्यम पुरुषवाचक सर्वनाम भन्दछन्। जस्तै - तिम्रो आदि।
  ३। अन्य पुरुषवाचक सर्वनाम- जस सर्वनामको प्रयोग बोल्नेवाला श्रोताका अतिरिक्त कुनै अन्य पुरुषका लागि गरे, त्यसलाई अन्य पुरुषवाचक सर्वनाम भन्दछन्।** 

**निश्चयवाचक सर्वनाम**

**उदाहरण**

  *** यो पुस्तक सोनीको हो
  * यी पुस्तकहरू रानीका हुन्।**

**अनिश्चयवाचक सर्वनाम**

**काल**

**काल भनेको समय हो। काल ३ प्रकारका हुन्छ।**

**वर्तमान काल भनेको अहिलेको समय हो।**

**भूत काल भनेको पहिलेको समय हो।**

**भविष्यत् काल भनेको पछिको समय हो।'''

## समास 
दुइ शब्द आपसमा मिलेर एक समस्त पदको रचना गर्दछन्। जस्तै-राज+पुत्र = राजपुत्र, साना+ठूला = साना-ठूला आदि 
समास छ: हुन्छन्:
, द्विगु, तत्पुरुष, कमधारय, अव्ययीभाव र बहुब्रीहि

## यो पनि हेर्नुहोस् 
* नेपाली व्याकरणको इतिहास
* संस्कृत व्याकरण
* नेपालीमा सामान्य त्रुटिहरू
* लैङ्गिक विविधता समावेशी नेपाली भाषा
* नव नेपाली भाषा
श्रेणी:नेपाली व्याकरण
श्रेणी:भाषाविज्ञान