धृतराष्ट्र

**धृतराष्ट्र** प्राचीन कुरु राज्यका शासक र हिन्दु महाकाव्य *महाभारत*का एक केन्द्रीय पात्र थिए। उनको उल्लेख *यजुर्वेद*मा पनि पाइन्छ, जहाँ उनलाई राजा विचित्रवीर्यका छोराको रूपमा स्वीकार गरिएको छ।

*महाभारत*का अनुसार, धृतराष्ट्रको जन्म प्राचीन 'नियोग' प्रथाको परिणाम थियो। विचित्रवीर्यको निसन्तान मृत्यु भएपछि, कुरु वंशलाई अगाडि बढाउन उनका सौतेनी भाइ व्यासले विचित्रवीर्यका विधवा रानीहरूसँग सन्तान जन्माएका थिए। धृतराष्ट्र विचित्रवीर्यकी जेठी रानी अम्बिकाबाट अन्धा जन्मेका थिए। जेठो छोरा भए तापनि, दृष्टिविहीनताका कारण उनलाई सिंहासनको उत्तराधिकारी हुन अयोग्य मानिएको थियो र राज्यको बागडोर उनका कान्छा सौतेनी भाइ पाण्डुलाई दिएएको थियो। यद्यपि, पाण्डुले सिंहासन त्यागेर वनमा सन्यास लिएपछि, धृतराष्ट्रले कुरु राज्यको शासन सम्हालेका थिए, यद्यपि उनी आफ्ना हजुरबुबा भीष्म र जेठा छोरा दुर्योधनको ठूलो प्रभावमा रहेका एक नाममात्रका शासक थिए।

धृतराष्ट्रले गान्धारीसँग विवाह गरेका थिए र उनले आफ्नो श्रीमानको अन्धोपनको पीडा साझा गर्न आजीवन आफ्नो आँखामा पट्टी बाँधेकी थिइन्। उनीहरूका सय छोराहरू थिए, जसलाई कौरव भनिन्छ, र एक छोरी दुःशला थिइन्। आफ्नो शासनकालभरि धृतराष्ट्रले पिता र राजाको द्वन्द्वपूर्ण भूमिका बीच सङ्घर्ष गरेका थिए। दुर्योधन प्रतिको उनको प्रगाढ मोहले प्रायः उनको निर्णय क्षमतालाई कमजोर बनाउँथ्यो, जसका कारण उनले छोराका खराब कामहरूलाई बेवास्ता गर्दै आफ्ना भतिजाहरू पाण्डवहरूमाथि भएको अन्यायलाई रोक्न सक्दैनन्। दुर्योधनको नेतृत्वमा उनका सय छोराहरू महाभारतका खलपात्र बन्छन् र कुरुक्षेत्र युद्धमा पाण्डवहरूको विरोध गर्छन्। धृतराष्ट्रका एक छोरा युयुत्सु एक सुसारेबाट जन्मिएका थिए, जसले पछि युद्धको समयमा पाण्डवहरूको पक्ष लिएका थिए।

कुरुक्षेत्र युद्धको समयमा, धृतराष्ट्रले युद्धको सम्पूर्ण विवरण, प्रमुख योद्धाहरूको मृत्यु र श्रीमद्भगवद गीताको गम्भीर शिक्षा जान्नका लागि दिव्यदृष्टि प्राप्त आफ्ना सारथी सञ्जयमाथि भर परेका थिए। युद्धको अन्त्यमा कौरवहरूको विनाश भएपछि, शोकमा डुबेका धृतराष्ट्र गान्धारी, कुन्ती र विदुरका साथ वनमा गएका थिए। उनले आफ्ना अन्तिम वर्षहरू तपस्या र ध्यानमा बिताएका थिए र अन्ततः वनमा लागेको डढेलोमा परेर मृत्यु वरण गर्दै मुक्ति प्राप्त गरेका थिए।

## जन्म र प्रारम्भिक जीवन 
राजा विचित्रवीर्यको बिरामीका कारण मृत्यु भएपछि, भीष्मले आफ्नो प्रतिज्ञाका कारण सिंहासन लिन नसक्ने र वाहलिकको वंशले बाह्लिक राज्य छोड्न नचाहेकाले हस्तिनापुरमा उत्तराधिकारको सङ्कट उत्पन्न हुन्छ। सत्यवतीले आफ्ना पुत्र व्यासलाई नियोग प्रथा अन्तर्गत रानीहरू अम्बिका र अम्बालिकालाई गर्भधारण गराउन आमन्त्रण गर्छिन्। व्यास अम्बिका कहाँ जान्छन् र उनको रूप डरलाग्दो भएकाले अम्बिका डराउँछिन्, जसका कारण उनले संसर्गको समयमा आफ्ना आँखाहरू बन्द गर्छिन्; त्यसैले उनको छोरा अन्धो जन्मिन पुग्छ।

धृतराष्ट्रले आफ्ना कान्छा सौतेनी भाइ पाण्डुसँगै भीष्म र कृपाचार्यबाट युद्धकलाको तालिम लिएका थिए। शारीरिक अशक्तताका कारण धृतराष्ट्र हतियार चलाउन असमर्थ थिए, तर व्यासले दिएको वरदानका कारण उनीसँग एक लाख हात्तीको बल थियो। उनी यति बलिया थिए कि उनले आफ्नै खाली हातले फलामलाई तोड्न सक्थे भनिन्थ्यो।

उत्तराधिकारी मनोनयन गर्ने समय आउँदा, विदुरले पाण्डु अन्धो नभएकाले उनी बढी उपयुक्त हुने सुझाव दिन्छन्। आफ्नो जन्मसिद्ध अधिकार गुमाउनुपरेकोमा तीतोपन भए तापनि धृतराष्ट्रले स्वेच्छाले मुकुट त्याग्छन्, यद्यपि यो कार्यले पछि उनको जीवनमा सिंहासनप्रतिको मोह उत्पन्न गराउँछ। धृतराष्ट्रले हस्तिनापुरको एक कमजोर र सानो सामन्त राज्य गान्धारकी गान्धारीसँग विवाह गर्छन्। विवाहपछि गान्धारीले आफ्ना श्रीमानको अन्धोपनको अनुभव गर्नका लागि आफ्नो आँखामा पट्टी बाँध्छिन्। गान्धारी र धृतराष्ट्रका सय छोराहरू थिए, जसलाई कौरव भनिन्छ, र एक छोरी दुःशला थिइन्। उनको एक सुसारेबाट जन्मिएको युयुत्सु नामको छोरा पनि थियो।

## युधिष्ठिरको राज्याभिषेक 
कौरव माथि विजय प्राप्त गरेपछि सारा राज्यमा पाण्डवको एकछत्र अधिकार प्राप्त हुन्छ। युधिष्ठिर हस्तिनापुरको गद्दीमा बस्छन्। महाराज युधिष्ठिरले अश्वमेघ महायज्ञको आयोजना गरेका थिए।

शोकात्तुर धृतराष्ट्रलाई पाण्डवले उचित गौरव दिएका थिए। उनैको अनुमतिबाट राजाधिराज युधिष्ठिरको नेतृत्वमा पाण्डवले राज्य गरेका थिए। युधिष्ठिरले वृद्ध धृतराष्ट्रको आरामको लागि हरेक किसिमको व्यवस्था गरिदिएका थिए। धृतराष्ट्रको भवनमा कमलो शैया, सुखद आसन, लुगा पोसाकको प्रबन्ध थियो। कृपाचार्य पनि वृद्ध राजाको साथी भएर उनकै भवनमा बस्ने गर्दथे। व्यास ऋषि पनि आउने-जाने र सुन्दर सुक्तिले भरिएका आख्यानहरू सुनाउने गर्दथे। यसले गर्दा उनको व्यथित हृदय मा शीतल लेपको जस्तो प्रभाव पारिदिन्थ्यो। राजकाजको विषयमा युधिष्ठिर धृतराष्ट्रसँग बराबर सल्लाह लिने गर्थे। महाराज युधिष्ठिर धृतराष्ट्रको मनमा चोट पुग्ने खालका कुनै कुरा गर्दैनथे। देश- विदेशबाट आउने राजाहरू पनि पहिए जस्तै धृतराष्ट्रको सम्मान गर्दथे।

## कुरुक्षेत्र युद्ध 
कृष्णले पाण्डवहरूको शान्तिदूतका रूपमा हस्तिनापुरको यात्रा गरी कौरवहरूलाई आफ्नै वंशजहरूको रक्तपात रोक्न सम्झाउने प्रयास गर्छन्। यद्यपि, दुर्योधनले उनलाई बन्दी बनाउने षड्यन्त्र गरेपछि सो शान्ति अभियान असफल हुन्छ। कृष्णको शान्ति अभियान असफल भएपछि र युद्ध अपरिहार्य देखिएपछि, व्यासले धृतराष्ट्रकहाँ गएर उनलाई 'दिव्यदृष्टि' दिने प्रस्ताव राख्छन्। तर, आफ्नै नातागोताको संहार हेर्न नचाहेकाले धृतराष्ट्रले सो वरदान आफ्ना सारथी सञ्जयलाई दिन आग्रह गर्छन्। सञ्जयले आफ्नो कर्तव्य पूरा गर्दै आफ्ना स्वामीलाई युद्धको वृत्तान्त सुनाउँदै भीमले उनका सबै सन्तानहरूलाई कसरी मारे भन्ने विवरण दिन्छन्। सञ्जयले अन्धा राजालाई सान्त्वना दिने गर्थे भने अर्कोतर्फ राजाका आफ्नै दृष्टिकोण र नैतिकतालाई चुनौती पनि दिन्थे। जब भगवान कृष्णले कुरुक्षेत्रको युद्धमैदानमा अर्जुनलाई आफ्नो विश्वरूप प्रदर्शन गरे, तब धृतराष्ट्रले आफूसँग दिव्यदृष्टि नभएकोमा पछुतो मानेका थिए।

## अन्तिम वर्षहरू र मृत्यु 
*महाभारत*को महान् युद्धको १५ वर्षपछि, शोकमा डुबेका अन्धा राजा धृतराष्ट्र आफ्नी पत्नी गान्धारी, भाउजू कुन्ती र सौतेनी भाइ विदुरका साथ तपस्याका लागि हस्तिनापुर छोडेर वनतर्फ प्रस्थान गर्छन्। उनीहरू सबै (विदुर बाहेक, जसको मृत्यु उनीभन्दा अघि नै भएको थियो) वनमा लागेको भीषण डढेलोमा परी मृत्युवरण गर्दै मोक्ष प्राप्त गरेको विश्वास गरिन्छ।

## मूल्याङ्कन 
हस्तिनापुरको राजाको रूपमा आफ्नो सम्पूर्ण शासनकाल भरि, धृतराष्ट्र धर्मका सिद्धान्तहरू र आफ्ना पुत्र दुर्योधनप्रतिको मोहका बीच सधैँ द्वन्द्वमा रहेका थिए। उनले प्रायः केवल पितृमोहका कारण आफ्ना छोराका गलत कार्यहरूलाई समर्थन गरिरहेका थिए।

धृतराष्ट्र शारीरिक रूपमा निकै बलिया भए तापनि मनोवैज्ञानिक रूपमा कमजोर थिए र आफ्ना जेठान शकुनीद्वारा सजिलै प्रभावित हुन्थे। धृतराष्ट्र *महाभारत*का त्यस्ता खण्डहरूमा देखा पर्छन् जुन छुट्टै धर्मग्रन्थका रूपमा पनि प्रचलित छन्, विशेष गरी *श्रीमद्भगवद गीता*, जसको संवाद उनलाई नै सुनाइएको थियो।

## सन्दर्भ सामग्रीहरू 
श्रेणी:महाभारतका पात्रहरू
श्रेणी:कृष्णसँग सम्बन्धित व्यक्तिहरू
श्रेणी:पौराणिक दृष्टिविहीन व्यक्तिहरू