एकपाद

**एकपाद** हिन्दु देवता शिवको एक खुट्टा भएको स्वरूप हो। यो स्वरूप मुख्यतया दक्षिण भारत र ओडिसामा पाइन्छ तर कहिलेकाहीँ यी देवताको स्वरूपलाई राजस्थान र नेपालमा पनि देख्न सकिन्छ।

एकपादलाई मुख्यतया तीनवटा मूर्तिशास्त्रीय स्वरूपमा चित्रण गरिन्छ। **एकपाद-मूर्ति** ("एक खुट्टा भएको मूर्ति") स्वरूपमा उनलाई एक खुट्टा र चारवटा हात भएको देखाइन्छ। **एकपाद-त्रिमूर्ति** ("एक खुट्टा भएको त्रिमूर्ति") स्वरूपमा उनको शरीरबाट अन्य दुई देवताहरू विष्णु र ब्रह्माको माथिल्लो भाग (कम्मरभन्दा माथि) निस्किएको देखाइन्छ जसले शिवसँग मिलेर हिन्दु त्रिमूर्ति बनाउँछन्; यद्यपि, कहिलेकाहीँ शिवको केन्द्रीय एउटा खुट्टाबाहेक विष्णु र ब्रह्माका दुईवटा साना खुट्टाहरू पनि छेउबाट निस्किएको देखिन्छ। केही शास्त्रहरूले पछिल्लो संरचनालाई पनि एकपाद-त्रिमूर्ति नै भन्छन् भने कसैले यसलाई **त्रिपद-त्रिमूर्ति** ("तीन खुट्टा भएको त्रिमूर्ति") भनी उल्लेख गर्छन्। ओडिसामा, जहाँ एकपादलाई शिवको भयानक रूप—काल भैरवको एक पक्ष मानिन्छ त्यहाँ एकपाद-मूर्तिको चित्रण अझ उग्र हुन्छ जसमा रक्त बलिको प्रतीकहरू समावेश हुन्छन्। यस पक्षलाई **एकपाद भैरव** ("एक खुट्टा भएको भैरव" वा "एक खुट्टा भएको उग्र देवता") भनिन्छ।

शिवको एकपाद स्वरूप वैदिक देवता *अज एकपाद* वा *अजैकापद* बाट उत्पत्ति भएको हो, जुन नाम अहिले पनि एकपाद भैरवले उत्तराधिकारमा पाएका छन्। एकपादले (ब्रह्माण्डको लौकिक स्तम्भको प्रतिनिधित्व गर्दछ र शिवलाई सर्वोच्च परमेश्वरको रूपमा चित्रण गर्दछ जसबाट विष्णु र ब्रह्माको उत्पत्ति हुन्छ। एकपादको साथमा प्रायः तपस्वी सेवकहरू हुन्छन् जसको उपस्थिति उनको कठोर तपस्यासँगको सम्बन्धलाई जोड दिन्छ।

## मूर्तिशास्त्रीय विवरण 
thumb|ओडिसा राज्य सङ्ग्रहालयमा रहेको ढुङ्गामा कुँदिएको अजैकापद मूर्ति

आगम ग्रन्थ *अंशुमदभेदागम* मा उल्लेख भएअनुसार एकपाद-त्रिमूर्ति शिवका एकनेत्र र एकरुद्र पक्षहरूजस्तै हुन् र यो 'विद्येश्वर' स्वरूपहरू मध्ये एक हो। उनले 'जटा-मुकुट' (जटा फिँजाएर बनाइएको मुकुट) र सेतो रेशमी लुगा लगाएका हुन्छन्। उनका तीनवटा आँखा र शान्त स्वरूप छ। उनले आफ्ना चारवटा हातमध्ये दुईवटामा त्रिशूल र सानो मुङ्ग्रो लिएका हुन्छन् भने अन्य दुई हातले वरदमुद्रा (वरदान दिने मुद्रा) र अभयमुद्रा (आश्वासन दिने मुद्रा) प्रदर्शन गर्छन्।

thumb|त्रिपद त्रिमूर्ति

अर्को आगम ग्रन्थ, *उत्तर-कारणागम*ले पनि एकपाद-त्रिमूर्तिलाई विद्येश्वरहरू मध्ये एकको रूपमा वर्णन गरेको छ। उनी कमलको आसन (पद्म पीठ) मा आफ्नो एउटा खुट्टामा सीधा (समभङ्ग मुद्रा) उभिन्छन्। उनका तीनवटा आँखा र चारवटा हात छन् र उनको रङ्ग स्फटिक जस्तै सफा छ। उनका पछाडिका हातहरूमा त्रिशूल वा मृग (हरिण) र मुङ्ग्रो हुन्छन् भने अगाडिका दुई हातले वरद र अभय मुद्रा प्रदर्शन गर्छन्। उनले साधारण 'कुण्डल' वा मोतीको कानको बाली र जटा-मुकुट लगाउँछन्। उनको शरीरको दायाँ र बायाँबाट क्रमशः ब्रह्मा र विष्णु निस्किएका देखिन्छन्। उनीहरूलाई कम्मरभन्दा माथिको भाग मात्र देखाइएको हुन्छ र उनीहरूको एउटा खुट्टा खुम्च्याएर जमिनभन्दा माथि राखिएको हुन्छ। ब्रह्मा र विष्णु दुवैका चार-चारवटा हात हुन्छन् र उनीहरूले आफ्ना अगाडिका हातहरू जोडेका हुन्छन्। चार टाउका भएका ब्रह्माले आफ्ना पछाडिका हातहरूमा स्रुक (यज्ञमा घिउ चढाउन प्रयोग गरिने ठूलो काठको चम्चा) र कमण्डलु लिएका हुन्छन् भने किरिटमुकुट (शंक्वाकार मुकुट) लगाएका विष्णुले शङ्ख र चक्र समातेका हुन्छन्। एकपादलाई एक विशाल प्रभामण्डलले घेरिएको हुन्छ, जसले उनका तीनवटै शरीरलाई समेट्छ। तेस्रो आगम ग्रन्थ, *उत्तर-कनिकागम* मा उल्लेख भएअनुसार ब्रह्मा र विष्णुका आकृतिहरू तुलनात्मक रूपमा साना हुन्छन् जुन महिला देवीहरूका लागि तोकिएको आकार जस्तै हुन्छ। यसले देवताको एउटा खुट्टालाई शिवको निराकार प्रतीक लिङ्ग सँग पनि जोड्दछ। *लिङ्ग पुराण* ले शिवलाई "एक खुट्टा, चार हात, तीन आँखा र त्रिशूल भएका भनि वर्णन गरी आफ्नो बायाँ तर्फबाट विष्णु र दायाँ तर्फबाट चार टाउका भएका ब्रह्माको सृष्टि गरी स्थित भएका प्रभु" को रूपमा वर्णन गर्दछ। दक्षिण भारतीय मन्दिरहरूमा, यो मूर्तिको साथमा पूजा गरिरहेका योगी वा तपस्वीहरू र त्रिमूर्तिका वाहनहरू हुन सक्छन् जसमा ब्रह्माको हंस, विष्णुको गरुड र शिवको नन्दी साँढे समावेश छन्।

## सन्दर्भ सामग्रीहरू 
श्रेणी:हिन्दु देवीदेवताहरू
श्रेणी:शिवका रूपहरू