open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
गोपालदास श्रेष्ठ

वरिष्ठ पत्रकार गोपालदास श्रेष्ठको जन्म वि.सं. १९८७ जेठ ८ गते कलकत्तामा भएको हो। आफ्ना पिता चन्द्रदास श्रेष्ठको व्यापारिक हैसियतका कारण भारतमै साक्षर बनेका गोपालदास श्रेष्ठ विश्वयुद्धबाट भारत पनि प्रभावित भएपछि नेपाल आउनुभयो। नेपालमा आएपछि अध्ययन गर्न थाल्नु त भयो। तर २००५ सालमा प्रमाण-पत्र तहमा अध्ययन गर्दागर्दै राणाविरोधी भएकै कारण श्रेष्ठले २ वर्ष ८ महिना जेलमा बिताउनुपर्‍यो। त्यसअघि नै काठमाडौँ, पाटन र भक्तपुरमा नेपाल प्रज्ञा पञ्चायतद्वारा आयोजित जनसभाका प्रखरवक्ताका रूपमा उहाँ चर्चित भइसक्नुभएको थियो। राणाकालदेखि नै बहुदलीय व्यवस्थाको पक्षमा रहेका उहाँलगायत पक्राउ परेकालाई त्यो बेला बिनापुर्जी जेलमा राखिएको थियो। जहानिया राणाशासनले देशभक्त सपुतहरूको हत्या गरेको यथार्थतामा उहाँलाई पनि मार्ने हल्ला त्यो बेला नचलेको होइन। तर संयोगवश २००७ सालको क्रान्तिले सफलता प्राप्त गर्‍यो। उहाँलगायत उहाँसँगै जेल परेकाहरू बाँचे। जेलजीवनबाट बाहिर आएपछि उहाँका सहयोगीहरूले ने.का.मा प्रवेश गरे। नेकाका नेताहरूबीच विवादले मातृकाप्रसाद कोइरालाद्वारा स्थापित राष्ट्रिय प्रजापार्टीमा श्रेष्ठ सहभागी बन्नुभयो। तर त्यहाँ पनि पार्टीभित्रको राजनीतिले उहाँमा खिन्नता बढ्न गयो। त्यसपछि दुई वर्ष चुपचाप बस्नुभएका श्रेष्ठ २०१३ सालदेखि 'द कमनर' नामको अङ्ग्रेजी दैनिकको प्रकाशन/सम्पादन सुरू गरी सार्वजनिक हुनुभयो। उहाँको सम्पादकत्वमा प्रकाशित सो दैनिक निजीस्तरका पत्र-पत्रिकामा जेठोमध्ये एक र स्थापित कहलिन्छ। 
औपचारिक शिक्षाका रूपमा नेपालमा आई.ए.सम्म अध्ययन गरेका श्रेष्ठ २०१४ सालमा डा.के.आई.सिंहको प्रधानमन्त्रीत्वकालमा गठित नेपालको पहिलो प्रेस कमिसन आयोगको सदस्य रहनुभएको थियो। २०१४ सालमा अमेरिकाको नर्थ वेस्टर्न युनिभर्सिटीअन्तर्गत 'मेडिल स्कूल अफ जर्नालिज्म'मा पत्रकारिताबारे अध्ययन गर्न जानुभयो। अध्ययनपछि २०१५ सालको निर्वाचनको बेला उहाँ स्वदेश र्फकनुभयो। नेपालबाट अमेरिका जाने पहिलो पत्रकार श्रेष्ठले स्वदेश फर्केपछि 'विज्ञापन पत्रिकाको नैसर्गिक अधिकार हो' भन्ने आवाज उठाउनुभयो। आफ्ना सहकर्मीहरूले सहयोग गरेको भए पनि यो आवाज तत्कालीन सत्तासीनलाई पाच्य भएन। २०२३ सालमा पहिलोपटक २५ बुँदे आचारसंहिता निर्माण गर्नुभयो। २०२८ सालमा दुई वर्षका लागि निर्वाचित सभापति बनेका श्रेष्ठलाई तत्कालीन काठमाडौँ नगर पञ्चायतको हलमा पत्रकार संघको अधिवेशन गर्दागर्दै सो संघबाट निष्काशित गरियो। सरकारी सञ्चारमाध्यमहरूबाट गलत सूचना प्रचार गरियो। त्यहि बेलादेखि वस्तुतः अवैध हाँगाका रूपमा अर्को पत्रकार सङ्घ देखिन्छ। तत्कालीन सरकारको अन्यायपूर्ण कार्यले गर्दा त्यतिबेला पेशागत मर्यादाका लागि लड्नेहरूलाई पत्रकार संघमा स्थान दिइएन। फलतः पत्रकार संघको नेतृत्व लथालिङ्ग बन्न पुग्यो। त्रि.वि.वि. काउन्सिलका सदस्यसमेत रहिसक्नुभएका श्रेष्ठ नेपालमा पत्रकारहरूको मर्यादित विकासका लागि निरन्तर लागिपरेको संस्था 'नेपाल प्रेस इन्स्टीच्युट' का संस्थापक अध्यक्ष हुनुहुन्छ। २०३७ सालको जनमतसंग्रहको घोषणा भएपछि उहाँले बहुदलको पक्षमा आफ्नो कलम प्रयोग गर्नुभयो। आफ्नो पहुँच पुगेका ठाउँमा बहुदलको पक्षमा वकालत गर्न पछि पर्नुभएन। 'गोपाल दाइ'का नामले प्रख्यात श्रेष्ठले नेपाल टाइम्स (दैनिक), युगदूत (साप्ताहिक), जनता (दैनिक) र प्रजातन्त्र (साप्ताहिक) का प्रकाशक तथा सम्पादकका रूपमा काम गर्नुभयो। उहाँले नेपाल प्रेस काउन्सिलको सदस्य-सचिवका साथै धेरैपटक सदस्यका रूपमा काम गर्नुभयो। काठमाडौँ प्रेस क्लब र प्रेस इन्स्टीच्युट मिडिया विकास कोषको स्थापनाका साथै सञ्चारग्रामको अवधारणालाई समेत अघि बढाउनुभएको थियो। उहाँको निधन २०५५ साल कात्तिक १८ गते भयो। उहाँका गोरखादक्षिणबाहुद्वारा विभूषित हुनुहुन्थ्यो।

श्रेणी:नेपालका कलाकारहरू
हेटौँडा उपमहानगरपालिका

**हेटौँडा उपमहानगरपालिका** मकवानपुर जिल्लाको सदरमुकाम तथा बागमती प्रदेशको राजधानी हो।
 यो नगर भौगोलिक रूपमा भित्री मधेस भनिने चितवन उपत्यका (नारायणी पूर्वी राप्ती उपत्यका पनि भनिने)को पूर्वी छेउ चुरे पहाडी श्रृङखलासँग जोडएर रहेको छ। यो मध्य नेपालको प्रमुख वाणिज्य तथा यातायात केन्द्र हो। यो महेन्द्र राजमार्ग तथा त्रिभुवन राजपथको मिलन विन्दुमा अवस्थित छ। यहाँ हिन्दु, बौद्ध, मुसलमान, इसाई धर्मावलम्बीको बसोवास रहेको छ। नेपालको मन्त्रिपरिषद् अन्तर्गतको सामाजिक समितिले ६१ वटा नगरपालिका थप गर्ने र ७ वटा नगरपालिकालाई उपमहानगरपालिका बनाउने निर्णय गरेकोमा हेटौँडालाई पनि नगरपालिकाबाट उपमहानगरपालिकामा विस्तार गरेको थियो। २०७१ वैशाख १५ मा, साविकका पदमपोखरी, चुरियामाई, हटिया र हर्नामाडी गाविसहरूलाई गाभेर तात्कालीन हेटौँडा नगरपालिकाको क्षेत्रविस्तार गरिएको थियो। हेटौँडालाई उपमहानगरपालिका घोषणा गर्दा यसमा वसामाडी गाविसलाई समावेश गरिएको थियो।

## जनसङ्ख्या
राष्ट्रिय जनगणना २०७८को जनगणना अनुसार को कुल जनसङ्ख्या १,९३,५७६ रहेको छ भने यहाँ ४६,५६६ घरधुरी रहेका छन्। 

## इतिहास
महाभारतमा आधारित किंवदन्ती अनुसार पाँच पाण्डव वनबासको क्रममा यस स्थानमा आइपुगेका र हेडम्बा राक्षससँग युद्ध हुँदा भीमसेनले हेडम्बालाई तत्कालै मारेकाले हेडम्बाबाट अपभ्रंस भई हेटौँडा भएको हो। हेडम्बाकी बहिनी भूटनदेवीको नामबाट स्थापित देवास राई जातिको पुजारी रहने भूटनदेवी मन्दिर यस नगरपालिकाको वडा नं. १० मा अस्थित छ, जहाँ दैनिक पूजाआजा गरिनुका साथै यससँग सम्बन्धित पर्व पनि मनाइन्छ। 

नेपाल सरकारले वि.सं. २०२६ वैशाखमा हेटौँडालाई तत्कालीन नगरपञ्चायतका रूपमा घोषणा गरेको थियो। 

## सिमाना
पूर्व: बकैया गाउँपालिका
पश्चिमः मनहरी र राक्सिराङ्ग गाउँपालिका
उत्तरः मकवानपुर गढी, भिमफेदी र कैलाश गाउँपालिका
दक्षिणः पर्सा जिल्ला र बारा जिल्ला

## साँस्कृतिक तथा ऐतिहासिक स्थलहरू
हेटौँडा नगरपालिकामा शहीद स्मारक, मकवानपुरगढी, पशुपति मन्दिर, ऐतिहासिक भूटनदेवी मन्दिर, मनकामना मन्दिर, गोरक्षेश्वर मन्दिर, कुसमाण्ड सरोवर, गुम्बा डाँडा, भैरव डाँडा र पुण्यक्षेत्रका साथै पुष्पलाल पार्क विशेषताका रूपमा छन्।

## सन्दर्भ सामग्रीहरू
## यो पनि हेर्नुहोस
* बागमती प्रदेश
* भरतपुर
* निजगढ

श्रेणी:नेपालका प्रमुख स्थानहरू
श्रेणी:नेपालका जिल्ला सदरमुकामहरू
श्रेणी:नेपालका उपमहानगरपालिकाहरू
श्रेणी:नेपालका राजधानी सहरहरू
कमलामाई नगरपालिका

**कमलामाई** नेपालको बागमती प्रदेशमा पर्ने सिन्धुली जिल्लाको एक नगरपालिका हो। सिन्धुली जिल्लाको सदरमुकाम सिन्धुलीमाढी यस नगरपालिका भित्रको एक केन्द्रीय स्थल हो। सिन्धुली जिल्लामा रहेका तत्कालिन सिद्धेश्वर र भिमान गाउँ विकास समिति मिलाएर वि.सं. २०५३ चैत्र १४ गते यो नगरपालिकाको गठन गरिएको थियो। कमला उपत्यकाभित्र पर्ने यो नगरपालिकामा सबै जिल्ला स्तरीय कार्यलयहरूका साथै क्याम्पस, विद्यालय तथा अस्पतालहरू समेत रहेका छन्। कुल १४ वडामा विभाजित यो नगरपालिकाको जनसङ्ख्या वि.सं. २०७८ सालको  राष्ट्रिय जनगणना अनुसार ७१,०१६ रहेको छ।

## क्षेत्रगत फैलावट
नेपाल राजपत्रमा वि.सं. २०५३ चैत्र १४ गते प्रकाशित सूचना अनुसार तत्कालिन सिद्धेश्वर र भिमान गाविसहरूलाई मिलाएर यो नगरपालिकाको स्थापना भएको हो। वि.सं. २०७३ फाल्गुन २२ गते नेपाल सरकारको मन्त्रिपरिषदको निर्णय बमोजिम यस नगरपालिकामा १४ वडा रहेका छन्।

स्थानीय तह पुनर्संरचना आयोगले वि.सं. २०७३ फाल्गुन २२ गते गरेको सिफारिसलाई नेपाल सरकारले अनुमोदन गरि नेपाल राजपत्रमा वि.सं. २०७३ फाल्गुन २७ गते प्रकाशित गरेपछि यस नगरपालिकामा सिन्धुली जिल्लाका तत्कालिन डाँडिगुराँसे, भद्रकाली, जलकन्या, रानिबास र रानिचुरी गाउँ विकास समितिलाई सम्मिलित गरिएको थियो। वर्तमान समयमा यो नगरपालिकाको कुल क्षेत्रफल ४८२.५७ वर्ग किलोमिटर भएको छ।

## जनसङ्ख्या
राष्ट्रिय जनगणना २०७८को जनगणना अनुसार को कुल जनसङ्ख्या ७१,०१६ रहेको छ भने यहाँ १८,१३५ घरधुरी रहेका छन्।  

## इतिहास 
कमलामाई नगरपालिका कमला उपत्यकाभित्र पर्दछ। यस उपत्यका तथा नगरपालिकाको मथिल्लो डाँडामा ऐतिहासिक सिन्धुलीगढी दरवार छ। नगरको मुख्य बजार सिन्धुलीमाढीमा बसेको छ। यहाँ पृथ्वी नारायण शाहका गोर्खाली सेनाले कप्तान किनलोकका अङ्ग्रेजी सेनालाई नेपाल एकीकरण ताका पराजित गरेको थियो। राणाकालमा दरवार बनेपछि सो क्षेत्रको प्रशासनिक केन्द्र बनाइएको थियो। यस नगरपालिकाको सिन्धुलीमाढी क्षेत्रमा लगभग नौ हजार मानिस बसोबास गर्दछन्। 

## नगर निर्वाचन इतिहास 
वि.सं. २०५४ को निर्वाचनमा प्रमुख र उपप्रमुख पदमा क्रमशः वासुदेव श्रेष्ठ र रसबहादुर कार्की निर्वाचित भएका थिए। उनीहरूको कार्यकाल समाप्तिपछि तत्कालिन श्री ५ को सरकारले वासुदेव श्रेष्ठलाई प्रमुख र भीष्मराज श्रेष्ठलाई उपप्रमुखमा मनोनित गरेको थियो। 

## सन्दर्भ सामग्रीहरू
श्रेणी:सिन्धुली जिल्लाका नगरपालिकाहरू
चैत्र
श्रेणी:नेपालका नगरपालिकाहरू
श्रेणी:बागमती प्रदेशका नगरपालिकाहरू
इटहरी उपमहानगरपालिका

**इटहरी उपमहानगरपालिका** नेपालको कोशी प्रदेशमा पर्ने सुनसरीको एक उपमहानगरपालिका हो। यो तीव्र गतिमा विकसित हुँदै गइरहेको पूर्वी नेपालको व्यापारिक तथा यातयातको केन्द्रविन्दु सहर हो। यो सहर धरानको दक्षिणमा र विराटनगरबाट उत्तरमा रहेको छ। सुनसरी जिल्लाको तत्कालिन इटहरी गाउँ विकास समितिका सम्पूर्ण वडालाई समेटेर वि.सं. २०५३ माघ ११ गते नगरपालिका घोषणा गरिएको थियो।

यहाँ विभिन्न जातजाति तथा धर्म-संस्कृतिका मानिसहरूको बसोवास रहेको छ।मुख्य इटहरीमा थारु ब्राहृमण, क्षेत्री, नेवार, राई, लिम्बु, गुरुङ, तामाङ, मुसहर, मुसलमान तथा समुदायको मुख्य बसोवास रहेको इटहरी उपमहानगर क्षेत्रमा मुख्य भाषाका रूपमा नेपाली, थारु, मैथिली, राई, लिम्बु, तामाङ, सुनुवार र नेवारी भाषा बोलिन्छ।

## नामकरण
पूर्वी नेपालको सङ्गमस्थल र महेन्द्र राजमार्ग खुलेपछि चर्चामा आएको इटहरी नगरको नामकरण यहाँका आदिवासी थारुहरूको बोलीचालीबाट भएको स्थानीय बुढापाकाहरू बताउँछन्। पहिलेदेखि नै यस ठाउँमा इट्टाको प्रयोग विभिन्न प्रयोजनका लागि गरिँदै आएको थियो भने राणा शासनकालको उत्तरार्धमा अपराधीलाई सजाय दिने नियतले इट्टा र काठ मिलाएर बनाएको 'तुरूङ' (खुट्टालाई चेपुवाभित्र राखेर सजाय दिने एक साधन) निर्माण गरिएको थियो। यहाँका आदिवासी थारु भाषामा इट्टालाई 'इट' र काठवाट बनेको तुरूङलाई 'हरि' भनिन्छ। यसरी 'इट' र 'हरि' मिलेर 'इटहरी' नाम रहन गएको यहाँका बुढापाकाको भनाइ छ।

## itahari ko इतिहास
वि.सं. २०५४ को पहिलो चुनावमा नेकपा एमालेका सर्वध्वज साँवा नगर प्रमुख र रेवतीरमण भण्डारी नगर उपप्रमुख भएका थिए। शाहीकालमा राजाद्वारा गीतानिधि रायमाझी र नुर महमद मियाँलाई क्रमशः नगर प्रमुख र उपप्रमुख मनोनित गरिएको थियो। वि.सं. २०६१ सालमा रायमाझीलाई तत्कालिन समयमा माओवादीले गोली हानी हत्या गरेको थियो। वि.सं. २०६२ साल मङ्सिरमा भएको निर्वाचनमा दानबहादुर विष्ट नगर प्रमुखमा र नुर महमद मियाँ नगर उपप्रमुखमा निर्वाचित भएका थिए।
वि.सं. २०७४मा सम्पन्न स्थानीय तहको निर्वाचनमा नेकपा एमालेका द्वारिकलाल चौधरी नगर प्रमुख पदमा र नेकपा एमालेकी लक्ष्मी गौतम  नगर उप-प्रमुख पदमा निर्वाचित भएका छन्।

## भूगोल
समुद्र सतहबाट ११६ देखि १६४ मिटरसम्मको उचाइ र कुल ९३.७८ वर्ग किलोमिटर क्षेत्रफलमा फैलिएको इटहरी नगरक्षेत्रमा आवास तथा व्यापारिक क्षेत्र ३० हेक्टरभन्दा बढी जमीनमा फैलिएको छ। भौगोलिक रूपमा इटहरीलाई हेर्दा यो सहर समथर भूभागमा अवस्थित छ। यहाँबाट २० किलोमिटरको दुरीमा कोशी बाँध रहेको छ। इटहरीबाट उत्तरमा १२ किलोमिटरको दुरीमा धरान उपमहानगरपालिका रहेको छ भने २२ किलोमिटर दक्षिणमा विराटनगर महानगरपालिका रहेको छ।

## जनसङ्ख्या
राष्ट्रिय जनगणना २०७८को जनगणना अनुसार को कुल जनसङ्ख्या १,९७,२४१ रहेको छ भने यहाँ ५०,३५० घरधुरी रहेका छन्।

## धार्मिक केन्द्र
इटहरी नगरक्षेत्रमा कृष्ण प्रणामी मन्दिर, राधाकृष्ण मन्दिर, मानवधर्म सेवा समिति,थारु बिछुधामी ग्राम थान,कचना महादेव,राजदेवी,सुन्दरदेवी,जव्दी मन्दिर, शिव मन्दिर, दक्षिणकाली मन्दिर, मनकामना मन्दिर लगायत विभिन्न धार्मिक मठ, मन्दिर तथा देवस्थलहरू छन्। दशैं, भाइटीका, तीज,जितिया,समाचकेवा, तिला संङक्राइत,सिरूवा पर्व,होली, श्रीकृष्ण जन्माष्टमी, बुद्ध पूणिर्मा, ल्होसार, छठ, राम नवमी, इद, बकरिद तथा रमजान लगायतका चाडपर्वहरू भव्य रूपमा मनाइने इटहरी नगरक्षेत्रको आफ्नै प्रकारको विशेषता छ।

## मौसम 
इटहरी नगर क्षेत्रमा चिसो मौसममा १०-१८ डिग्री सेन्टिग्रेड तापक्रम हुन्छ भने गर्मी मौसममा ३०-४२.३ डिग्री सेन्टिग्रेड तापक्रम हुन्छ।

## सन्दर्भ सामग्रीहरू
## बाह्य कडीहरू
## यो पनि हेर्नुहोस्
श्रेणी:सुनसरी जिल्लाका नगरपालिकाहरू
श्रेणी:नेपालका उपमहानगरपालिकाहरू
माघ
अमरगढी नगरपालिका

**अमरगढी नगरपालिका** नेपालको सुदूरपश्चिम प्रदेशको डडेल्धुरा जिल्लामा अवस्थित एक नगरपालिका तथा जिल्ला सदरमुकाम हो। ऐतिहासिक अमरगढी किल्लाको काखमा रहेको यो नगरपालिकाको नामाकरण राष्ट्रिय विभूति अमरसिंह थापाले बनाएको अमरगढीको किल्लाकै नाममा राखिएको छ। अमरगढीलाई वि.सं. २०५३ माघ ११ गते तत्कालिन सरकारद्वारा नगरपालिका घोषणा गरि चार किल्ला तोकिएको थियो।

## जनसङ्ख्या
राष्ट्रिय जनगणना २०७८को जनगणना अनुसार को कुल जनसङ्ख्या २४,१४९ रहेको छ भने यहाँ ६,१८२ घरधुरी रहेका छन्।

## सन्दर्भ सामग्रीहरू
## बाह्य कडीहरू
*ऐतिहासिक अमरसिंह गढी किल्ला- कान्तिपुर 

## यो पनि हेर्नुहोस
श्रेणी:नेपालका जिल्ला सदरमुकामहरू
श्रेणी:डडेल्धुरा जिल्लाका नगरपालिकाहरू
माघ
दिपायल सिलगढी नगरपालिका

**दिपायल सिलगढी नगरपालिका** नेपालको सुदूरपश्चिम प्रदेशको डोटी जिल्लामा अवस्थित एक नगरपालिका तथा जिल्ला सदरमुकाम हो। दिपायल सिलगढी सेती नदीको किनारमा रहेको छ। वि.सं. २०३८ सालमा रमणिय पौराणिक तथा ऐतिहासिक डोटी जिल्लाको केन्द्र भागमा नगरपालिकाको स्थापना गर्ने क्रममा कोट भैरव र सिलगढीका गाउँ पञ्चायतका सबै वडाहरूका साथै तिखा र रनागाउँ गाउँ पञ्चायतका केही भूभागहरूलाई दिपायल नगर पञ्चायत बनाइएको थियो। आरम्भमा दिपायल नगर पञ्चायत नाम राखिएको यस नगरपालिकालाई वि.सं. २०४७ सालमा बबर डाँडा र तिखा गाविसहरूको सम्पूर्ण भूभागलाई यो नगरपालिकामा समावेस गरेर १४ वटा वडा बनाइनुका साथै यसलाई दिपायल सिलगढी नगरपालिका भनेर नामाकरण गरिएको थियो। त्यस पछि लोकतान्त्रिक गणतन्त्र नेपालको स्थापनासँगै नेपालको संविधान २०७२को घोषणा पश्चात् स्थानीय विकास मन्त्रालयको निर्णय अनुसार राज्यको पुनर्संरचना गर्ने र नेपाललाई ७५३ वटा स्थानीय तहहरूमा विभाजन गर्ने क्रममा यस नगरपालिकामा पनि विस्तार भई साविकका लडागडा, बगलेक (८,९), खातिवडा (४-६), कलेना गाविसहरू यस नगरपालिकामा समावेस गरिएको थियो। यस नगरलाई ऐतिहासिक र धार्मिक नगरको रूपमामा पनि लिइन्छ। भगवान रामका पुर्खा राजा दिलिपले तपस्या गरि स्थापना गरेको दिल्पेश्वर मठ र स्कन्द पुराणको मानस खण्डमा वर्णित चन्दनगिरी पर्वत हालको सिलगढी नगरमा रहेको छ। यसैगरी सुदूरपश्चिमकी नौ भगवती मध्य शैलेश्वरी देवीको मन्दिर यसै नगरमा रहेको छ।

## जनसङ्ख्या
राष्ट्रिय जनगणना २०७८को जनगणना अनुसार को कुल जनसङ्ख्या ३३,९६८ रहेको छ भने यहाँ ८,३८५ घरधुरी रहेका छन्।

## सन्दर्भ सामग्रीहरू
## बाह्य कडीहरू
*जिल्ला समन्वय समितिको कार्यालय, डोटी 

श्रेणी:नेपालका जिल्ला सदरमुकामहरू
श्रेणी:डोटी जिल्लाका नगरपालिकाहरू
श्रेणी:सुदूरपश्चिम प्रदेशका नगरपालिकाहरू
श्रेणी:वि.सं. २०३९ मा स्थापित नगरपालिकाहरू
भीमदत्त नगरपालिका

**भीमदत्त** (पुरानो नाम: **धुसुडी बजार** र **महेन्द्रनगर** नेपालका तत्कालीन राजा महेन्द्रको सम्मानमा सहर र नगरपालिकाको नाम महेन्द्रनगर राखिएको थियो। नेपालमा लोकतन्त्र स्थापनापछि वि.सं. २०६५ कार्तिक २० गते नेपाल सरकारको निर्णय बमोजिम यस नगरपालिकाको नाम महेन्द्रनगरलाई परिवर्तन गरेर क्रान्तिकारी किसान नेता भीमदत्त पन्तको सम्मानमा यसको नाम भीमदत्त नगरपालिका राखिएको थियो।

यस नगरपालिकाको पूर्वमा बेदकोट नगरपालिका, उत्तरमा डडेल्धुरा जिल्ला, दक्षिणमा शुक्लाफाँट राष्ट्रिय निकुञ्ज र पश्चिममा भारतको उत्तराखण्ड राज्य रहेको छ। यो नगरपालिकाको पुरानो नाम महेन्द्रनगर थियो। यो नगर सुदूरपश्चिम नेपालको एक मुख्य पैठारीकर्ता तथा यातायातको केन्द्र हो। नेपालको पूर्वबाट आएको पूर्व पश्चिम राजमार्ग यसै ठाउँमा आएर अन्त हुने तथा पश्चिमका दुर्गम स्थानहरूका लागि सहज यातायात उपलब्ध भएकाले यो स्थान पश्चिमको एक प्रमुख वाणिज्य केन्द्र पनि हो। जिल्ला सदरमुकाम समेत रहेकोले यस नगरपालिकाभित्र जिल्ला स्तरीय सरकारी कार्यालयहरू रहेका छन्।

नगर पञ्चायत ऐन २०१९ बमोजिम तत्कालीन सरकारले वि.सं. २०३४ साल फाल्गुन ९ गते तत्कालीन भुजेला, सिद्धनाथ र आदर्श गाँउ पञ्चायतका सम्पुर्ण भू-भाग तथा सुडा र ऐरी गाउँ पञ्चायतको आंशिक भू-भाग मिलाएर सो समयमा 'महेन्द्रनगर नगर पञ्चायत' गठन गरेको थियो। यो नगर कञ्चनपुर जिल्लाकै पहिलो नगरपालिका समेत हो। जनसङ्ख्याको आधारमा यो नेपालको २८औँ ठूलो सहर हो। यो नगरपालिकाको ५ किलोमिटर (३.१ माइल) पूर्वमा भारतीय सीमाना रहेको छ भने देशको राजधानी काठमाडौँबाट यो ७०० किलोमिटर (४३० माइल) पश्चिममा रहेको छ।

## नामकरण 
नेपाल अधिराज्यको तत्कालीन राजा महेन्द्र शाहको नाममा यो नगर क्षेत्रको नाम महेन्द्रनगर राखिएको हो। देशमा आएको राजनीतिक परिवर्तन र गणतन्त्र स्थापनापछि यसको नाम परिवर्तन गरेर भीमदत्त राखिएको हो। नेपालका सहिद तथा क्रान्तिकारी किसान नेता भीमदत्त पन्तको सम्मानमा यसको नाम भीमदत्त नगरपालिका राखिएको थियो। वि.सं. २०२३ कार्तिक २३ गते तत्कालिन श्री ५ को सरकारको निर्णय र वि.सं. २०२३ पौष १८ गते नेपाल गजेटमा प्रकाशित सूचना अनुसार जिल्ला सदरमुकामहरू विवादास्पद देखिएकोले कञ्चनपुरको सदरमुकाम तत्कालिन महेन्द्रनगर सारिएको थियो।

## जनसङ्ख्या 
राष्ट्रिय जनगणना २०७८को जनगणना अनुसार को कुल जनसङ्ख्या १,२२,३२० रहेको छ भने यहाँ २७,५७० घरधुरी रहेका छन्।

## भोगौलिक अवस्थिति  
यो नगरपालिका २८°५२' देखि २९°०८' उत्तरी अक्षांश र ८०°०६' देखि ८०°१५.५' पूर्व देशान्तरमा अवस्थित रहेको छ। यो नगर क्षेत्र समुद्र सतहबाट १०० मिटर देखि १००० मिटरसम्मको उचाइमा रहेको छ। यस नगरपालिकाको जम्मा क्षेत्रफल १७१.८० वर्ग किलोमिटर रहेको छ।

## सन्दर्भ सामग्रीहरू
## बाह्य कडीहरू
*जिल्ला विकास समिति, कञ्चनपुर 

 

श्रेणी:वि.सं. २०३४ मा स्थापित नगरपालिकाहरू
श्रेणी:नेपालका जिल्ला सदरमुकामहरू
श्रेणी:कञ्चनपुर जिल्लाका नगरपालिकाहरू
श्रेणी:नेपालका पूर्व नगर पञ्चायतहरू
श्रेणी:नेपालका राजारानीहरूको नामबाट नामकरण गरिएका ठाउँहरू
श्रेणी:सुदूरपश्चिम प्रदेशका नगरपालिकाहरू
श्रेणी:नेपाल–भारत सीमामा स्थित पारवहन र भन्सार चौकीहरू
कीर्तिपुर नगरपालिका

**कीर्तिपुर** नेपालको बागमती प्रदेशमा पर्ने काठमाडौँ जिल्लाको एक नगरपालिका हो। काठमाडौँ उपत्यकाको काठमाडौँ जिल्लामा रहेका तत्कालिन मालायकु, कीर्तिपुर चिठुविहार, पालिफल, चम्पादेवी, पाङ्गा विष्णुदेवी, पाङ्गा बालकुमारी, चोभार र बाहिरीगाउँ गाउँ विकास समिति मिलाएर वि.सं. २०५३ चैत्र १४ गते यो नगरपालिकाको गठन गरिएको थियो। यो काठमाडौँ उपत्यकाको एक ऐतिहासिक नगर हो। यस नगरपालिकाभित्र प्रसिद्ध बाघभैरव मन्दिर तथा काठमाडौँ उपत्यकाको सबैभन्दा ठूलो ताल टौदह रहेको छ। कुल १० वडामा विभाजित यो नगरपालिकाको जनसङ्ख्या वि.सं. २०६८ सालको जनगणना अनुसार ६५,६०२ रहेको छ।सन् २००८ मा युनेस्कोले कीर्तिपुरको मध्यकालीन बस्तीलाई सम्भावित विश्व सम्पदा क्षेत्रको सूचीमा सूचिकृत गरेको छ।

## जनसङ्ख्या
राष्ट्रिय जनगणना २०७८को जनगणना अनुसार को कुल जनसङ्ख्या ८१,५७८ रहेको छ भने यहाँ २४,१५० घरधुरी रहेका छन्।

## नगर निर्वाचन इतिहास
वि.सं. २०५३ चैत्र ११ गते काठमाडौँ जिल्लाको तत्कालिन ८ वटा गाविस मिलाएर कीर्तिपुर नगरपालिका घोषणा भएको हो। वि.सं. २०५४ सालको पहिलो नगर निर्वाचनमा हिराकाजी महर्जन नगर प्रमुख र नगर उपप्रमुखमा रमेशमान महर्जन निर्वाचित भएका थिए। वि.सं. २०६० असोज २२ गते तत्कालिन सरकारले शिविरप्रसाद धिताललाई प्रमुख र पन्नारत्न वज्राचार्यलाई उपप्रमुखमा मनोनयन गरेको थियो।

वि.सं. २०७४मा सम्पन्न स्थानीय तहको निर्वाचनमा नेकपा एमालेका रमेश महर्जन नगर प्रमुख पदमा र सोही दलकी सरस्वती खड्का नगर उप-प्रमुख पदमा निर्वाचित भएकी छिन्।

## इतिहास
कीर्तिपुरमा गोपाल वंशकालदेखि नै मानव बस्ती विकास भइसकेको थियो। पशुपतिनाथको उत्पत्तिका बारेमा लेख्दा कीर्तिपुरमा रहेका ग्वालाहरूको 'बहुर्‍ही' नामको गाईले दिनदिनै दूध चढाउन जाने गरेको उल्लेख गरिन्छ। काठमाडौँ उपत्यकाभित्र रहेका कान्तिपुर, ललितपुर र भक्तपुरपछिको ठूलो प्राचीन सहर कीर्तिपुर थियो। भौगोलिक अवस्थितिका कारण यो सहरमाथि विजय प्राप्त गर्न पृथ्वीनारायण शाहलाई समेत धेरै धन, जन र समय खर्चिनुपरेको थियो।

## संस्कृति र स्थल
कीर्तिपुरमा परम्परादेखि चल्दै आएको मुख्य चाडमा गथांमुगः, गथुप्याखः, इन्द्रायणीजात्रा, गाइजात्रा र दशैं र तिहार निकै रमझमका साथ मनाइन्छ। यस नगरका बाघभैरव, उमा महेश्वर, नारायण सरस्वती र इन्द्रायणी मन्दिर उल्लेख्य वास्तुकलाका नमुना हुन् भने लोदेंगः, शाक्यमुनि बुद्ध मन्दिर, लोकेश्वर मन्दिर शिखरशैलीका उत्कृष्ट नमुना हुन्। यसैगरी चैत्यहरूमा चीलंचो प्रख्यात छ। नेपालको पहिलो र सबैभन्दा ठूलो विश्वविद्यालय त्रिभुवन विश्वविद्यालय पनि यसै नगरमा छ।

## सन्दर्भ सामग्रीहरू
श्रेणी:नेपालका प्रमुख पर्यटकीय स्थलहरू
श्रेणी:काठमाडौँ जिल्लाका नगरपालिकाहरू
चैत्र
श्रेणी:बागमती प्रदेशका नगरपालिकाहरू
गोरखा नगरपालिका

**गोरखा नगरपालिका** (पूर्व नाम: पृथ्वीनारायण नगरपालिका) नेपालको गण्डकी प्रदेशमा पर्ने गोरखा जिल्लाको सदरमुकाम तथा एक नगरपालिका हो। गोरखा जिल्लाका तत्कालिन गोरखकाली, रानीस्वारा र तारानगर गाउँ विकास समितिलाई वि.सं. २०५३ माघ ११ गते मिलाएर गोरखा नगरपालिका घोषणा गरिएको थियो।  

वि.सं. २०७१ मङ्सिर १६ मा नेपाल सरकारको निर्णय र वि.सं. २०७१ पौष २८ गते नेपाल राजपत्रमा प्रकाशित भएअनुसार फिनाम र नारेश्वर गाविसहरू समेत यसमा गाभेर यो नगरपालिकाको क्षेत्र विस्तार गरिएको थियो। यसै प्रकार सङ्घीय शासन व्यवस्था लागू भएपछि देशमा स्थानीय तहको गठन भएसँगै वि.सं. २०७३ फाल्गुन २२ मा ताप्ले र देउराली गाविसहरू समेत यसमा गाभेर यो नगरपालिकाको क्षेत्र विस्तार गरिएको थियो। कुल १४ वडामा विभाजित यो नगरपालिकाको जनसङ्ख्या वि.सं. २०६८ सालको जनगणना अनुसार ४९,२७२ रहेको छ। नेपालको राजधानी काठमाडौँबाट १४१ किलोमिटर पश्चिम र अमर सिंह राजमार्गको आँबुखैरेनी गाउँपालिकाबाट २४ किलोमिटर उत्तरमा पर्ने यस नगरपालिकाको प्रायजसो भू–भाग पहाडी क्षेत्रले ढाकेको छ भने केहीभाग टार बेसीले ढाकेको छ। पृथ्वीनारायणको नामबाट यस नगरपालिकाको नाम पृथ्वीनारायण नगरपालिका राखिएको थियो जसलाई पछि गोरखा नगरपालिका नामकरण गरिएको हो। ऐतिहासिक गोरखा दरबार बजारको माथिल्लो टाकुरामा अवस्थित छ। तल्लो दरबार, सङ्ग्राहलय, बजार छेउको तल्लो दरबारमा छ। गोरखा जिल्लाको सदरमुकाम समेत रहेकाले यहाँ सबै जिल्ला स्तरीय कार्यालयहरू रहेका छन्।

## इतिहास
प्राचीन गोरखा राज्य खडा भएको स्थान नै वर्तमानको गोरखा नगरपालिका हो। द्रव्य शाहद्वारा वि.सं. १६१६ मा स्थापना भएको गोरखा राज्य भविष्यमा बृहत् नेपाल राज्य निर्माणको केन्द्रविन्दु बनेको थियो। गोरखा राज्यको बिस्तारबाट नै कालान्तरमा नेपालको एकीकरण सम्भव भएको हो। नेपाल एकीकरणको सूत्रपातस्थल तथा पृथ्वीनारायण शाहको नाउँमा स्थापना गरिएको यस नगरपालिकालाई तत्कालिन प्रधानमन्त्री बाबुराम भट्टराईको मन्त्रिपरिषदको निर्णयानुसार गोरखा जिल्लाको नाउँबाट गोरखा नगरपालिका नामाकरण गरिएको थियो।

## नगरपालिका निर्वाचन इतिहास 
वि.सं. २०५४ सालमा भएको नगरपालिका निर्वाचनबाट नगरप्रमुखमा विश्वेश्वरप्रसाद कट्टेल र उप-प्रमुखमा रामशरण बस्न्यात (नेकपा एमाले) विजयी भएका थिए। वि.सं. २०७४मा सम्पन्न स्थानीय तहको निर्वाचनमा नेपाली काँग्रेसका राजनराज पन्त नगर प्रमुख पदमा र सोही दलकी वीणाकुमारी श्रेष्ठ नगर उप-प्रमुख पदमा निर्वाचित भएका छन्।

## जनसङ्ख्या 
राष्ट्रिय जनगणना २०७८को जनगणना अनुसार को कुल जनसङ्ख्या ५२,४६८ रहेको छ भने यहाँ १४,९८८ घरधुरी रहेका छन्।

## सन्दर्भ सामग्रीहरू
## बाह्य कडीहरू
*जिल्ला समन्वय समितिको कार्यालय, गोरखा 

श्रेणी:पहाडी नगरपालिकाहरू
श्रेणी:नेपालका जिल्ला सदरमुकामहरू
श्रेणी:गोरखा जिल्लाका नगरपालिकाहरू
माघ
श्रेणी:गण्डकी प्रदेशका नगरपालिकाहरू‎
वीरेन्द्रनगर नगरपालिका

**वीरेन्द्रनगर** (पूर्व नाम: **चौहानचौर**) र एक नगरपालिका हो। पुन: एक पटक वि.सं. २०७१ मङ्सिर १६ मा नेपाल सरकारको निर्णय र वि.सं. २०७१ पुष २८ गते नेपाल राजपत्रमा प्रकाशित सूचना अनुसार जर्बुटा गाउँ विकास समिति समेत यसमा गाभेर यो नगरपालिकाको क्षेत्र विस्तार गरिएको थियो। वर्तमान समयमा वीरेन्द्रनगर पश्चिम नेपालको प्रमुख वाणिज्य केन्द्रका साथै शिक्षा र स्वास्थ्यको पनि केन्द्र हो।

## नामकरण 
नेपाल अधिराज्यको तत्कालीन राजा वीरेन्द्र शाहको नाममा यो नगर क्षेत्रको नाम वीरेन्द्रनगर राखिएको हो। वि.सं. २०२३ सालको हिउँदमा तत्कालिन श्री ५ को सरकारको निर्णय अनुसार जिल्ला सदरमुकामहरू विवादास्पद देखिएकोले सुर्खेत जिल्लाको सदरमुकाम वीरेन्द्रनगर सारिएको थियो। यसै सहरलाई काटेर गएको कर्णाली राजमार्गले दैलेख जिल्लाका साथै दुर्गम जिल्लाको रूपमा रहेको कालीकोट, जुम्ला लगायतका जिल्लासँग जोडेको छ। यसै प्रकार दाङ उपत्यकाबाट सल्यान हुँदै सुर्खेत पसेको कच्ची सडकले यो सहरलाई तुल्सीपुर तथा त्रिभुवननगरसँग जोडेको छ तथा जाजरकोट सडकले जाजरकोटको सदरमुकाम तथा रूकुमको चौरजाहारीसँग जोडेको छ।

### हवाई
यो नगरको पूर्वमा सुर्खेत विमानस्थल रहेको छ जसलाई वीरेन्द्रनगर विमानस्थल पनि भन्ने गरिन्छ। यस विमानस्थलबाट नेपालको राजधानी सहर काठमाडौँ लगायत नेपालको पश्चिममा रहेका दुर्गम जिल्लाहरू जुम्ला जिल्ला, हुम्ला जिल्ला, कालिकोट जिल्ला, डोल्पा जिल्ला, मुगु जिल्ला लगायतका स्थानहरूका लागि सोझै उडान रहेको छ।

## मौसम
सन् १९९९ को मे महिनाको ५ तारिखमा वीरेन्द्रनगरमा अहिलेसम्मकै उच्चतम तापक्रम  दर्ज गरिएकोथियो, जबकि सबैभन्दा कम तापक्रम सन् २०१३ जनवरी ९ मा  दर्ज गरिएको थियो।

## स्वास्थ्य
वीरेन्द्रनगरमा सरकारी नियन्त्रणमा सञ्चालित स्वास्थ्य संस्थाहरू मध्ये कर्णाली प्रादेशिक अस्पताल, एक जिल्ला अस्पताल र एक नेत्र उपचार केन्द्र रहेका छन्। 

## शिक्षा 
कर्णाली प्रदेशको शैक्षिक सहरको रूपमा नाम कमाएको वीरेन्द्रनगरमा उच्च शिक्षाका लागि सरकारको लगानीमा स्थापना गरिएका सुर्खेत बहुमुखी क्याम्पस र वीरेन्द्रनगर बहुमुखी क्याम्पस रहेका छन्। यसको साथै सामुदायिक चिकित्सा क्याम्पस पनि यहाँको मुख्य शैक्षिक संस्था हो। वीरेन्द्रनगरमा मध्यपश्चिमाञ्चल विश्वविद्यालय समेत रहेको छ।

## पर्यटकीय स्थल 
तिब्बतमा रहेको हिन्दुहरूको प्रसिद्ध तिर्थस्थल मानसरोवर जाने यात्रुले हुम्ला जिल्लासम्म जानका लागि हेलिकप्टर तथा हवाई जहाज चढ्ने प्रमुख स्थान वीरेन्द्रनगर हो। यस नगर क्षेत्रभित्र रहेका देउतीबज्यै तथा काँक्रे विहार क्षेत्र यहाँका मुख्य प्राकृतिक तथा सांस्कृतिक आकर्षण हुन्। नगर भित्रै रहेको पश्चिम नेपालको एकमात्र घण्टाघर वीरेन्द्रनगर सहरको गौरव हो। नगरसँग टासिएर बुलबुल ताल तथा पार्क रहेका छन्।

## चित्र दीर्घा

Kakrebihar 21.jpg|काँक्रे विहारमा रहेको प्राचीन कलाकृति
Kakrebihar 11.jpg|काँक्रे विहारमा रहेको प्राचीन कलाकृति
Kakrebihar 14.jpg|काँक्रे विहारमा रहेको प्राचीन कलाकृति
Deuti Bajai Temple 1.JPG|देउतीबज्यै मन्दिर
Boating at Bulbule lake 04.jpg|बुलबुल ताल

## सन्दर्भ सामग्रीहरू
श्रेणी:सुर्खेत जिल्लाका नगरपालिकाहरू
श्रेणी:नेपालका जिल्ला सदरमुकामहरू
श्रेणी:नेपालका राजधानी सहरहरू
श्रेणी:वि.सं. २०३३ मा स्थापित नगरपालिकाहरू
श्रेणी:नेपालका पूर्व नगर पञ्चायतहरू
श्रेणी:नेपालका राजारानीहरूको नामबाट नामकरण गरिएका ठाउँहरू
श्रेणी:कर्णाली प्रदेशका नगरपालिकाहरू
भीमेश्वर नगरपालिका

**भीमेश्वर नगरपालिका** (पहिले 'चरिकोट') नेपालको बागमती प्रदेशमा पर्ने दोलखा जिल्लाको सदरमुकाम तथा एक नगरपालिका हो। दोलखा जिल्लाका तत्कालिन चरिकोट, दोलखा बजार, माटी र मकैवारी गाउँ विकास समितिलाई वि.सं. २०५३ माघ ११ गते मिलाएर भीमेश्वर नगरपालिका घोषणा गरिएको थियो। वि.सं. २०७३ फाल्गुन २९ मा, बोच, लाकुरीडाँडा र सुष्पाक्षमावती गाविसहरू समेत यसमा गाभेर यो नगरपालिकाको क्षेत्र विस्तार गरिएको थियो। कुल ९ वडामा विभाजित यो नगरपालिकाको जनसङ्ख्या वि.सं. २०६८ सालको जनगणना अनुसार ३२,४८० रहेको छ। यो सहर १५५४ मिटरको उचाइमा अवस्थित छ। यस नगरपालिकाको केन्द्रमा रहेको चरिकोट बजार नेपालको राजधानी काठमाडौँबाट १३३ किलोमिटर उत्तरपूर्वमा अवस्थित छ।

## नामकरण
यस नगरपालिकामा रहेको दोलखा भीमसेन मन्दिरको नाउँबाट यो नगरपालिकाको नामकरण गरिएको छ।

## जनसङ्ख्या
राष्ट्रिय जनगणना २०७८को जनगणना अनुसार को कुल जनसङ्ख्या ३४,७१२ रहेको छ भने यहाँ १०,१६४ घरधुरी रहेका छन्। 

## सन्दर्भ सामग्रीहरू
## बाह्य कडीहरू
*जिल्ला विकास समितिको कार्यालय, दोलखा 

श्रेणी:दोलखा जिल्लाका नगरपालिकाहरू
श्रेणी:पहाडी नगरपालिकाहरू
श्रेणी:नेपालका जिल्ला सदरमुकामहरू
माघ
विदुर नगरपालिका

'''''' नुवाकोट जिल्लाका २ वटा नगरपालिकाहरू मध्ये एक हो। ५ फागुन २०४३ मा, विदुर नगर पञ्चायतको रूपमा यसको स्थापना भएको थियो भने २७ फागुन २०७३ मा, नगरपालिकाको क्षेत्रविस्तार गर्दा साविकका चारघरे, तुप्चे, गेर्खु, कल्याणपुर र खड्गभन्ज्याङ (४-९) गाविसहरू यसमा गाभिएका थिए।

## जनसङ्ख्या
राष्ट्रिय जनगणना २०७८को जनगणना अनुसार को कुल जनसङ्ख्या ५९,२२७ रहेको छ भने यहाँ १५,२३४घरधुरी रहेका छन्।

## यो पनि हेर्नुहोस् 
* अर्जुननरसिंह केसी
* जगदीश्वर नरसिंह केसी
* केदारनरसिंह केसी

## सन्दर्भ सामग्रीहरू
## बाह्य कडीहरू
*जिल्ला विकास समितिको कार्यालय, नुवाकोट 

श्रेणी:नुवाकोट जिल्लाका नगरपालिकाहरू
श्रेणी:बागमती प्रदेशका नगरपालिकाहरू
श्रेणी:नेपालका जिल्ला सदरमुकामहरू
श्रेणी:वि.सं. २०४३ मा स्थापित नगरपालिकाहरू
जलेश्वर नगरपालिका

'''''' महोत्तरी जिल्लाका १० नगरपालिकाहरू मध्येको एक हो। २०७२ पुस २१ मा, नगरपालिकाको क्षेत्र विस्तार गर्दा साविकका सुगा भवानीपट्टी र फुलाहट्टा परिकौली गाविसहरूका साथै २७ फागुन २०७३ मा, पर्सा पतेली, नैन्ही र पिगौना गाविसहरू यसमा गाभिएका थिए।

## जनसङ्ख्या
राष्ट्रिय जनगणना २०७८को जनगणना अनुसार को कुल जनसङ्ख्या ६३,८०२ रहेको छ भने यहाँ १०,०५० घरधुरी रहेका छन्। 

## सन्दर्भ सामग्रीहरू
## बाह्य कडीहरू
*जिल्ला विकास समितिको कार्यालय, महोत्तरी

श्रेणी:महोत्तरी जिल्लाका नगरपालिकाहरू
श्रेणी:मधेश प्रदेशका नगरपालिकाहरू
श्रेणी:नेपालका जिल्ला सदरमुकामहरू
श्रेणी:नेपाल–भारत सीमामा स्थित पारवहन र भन्सार चौकीहरू
श्रेणी:वि.सं. २०३९ मा स्थापित नगरपालिकाहरू
इनरुवा नगरपालिका

**इनरूवा नगरपालिका** कोशी प्रदेशको सुनसरी जिल्लामा पर्ने एक नगरपालिका तथा जिल्लाको सदरमुकाम हो। यो नगरपालिका सुनसरी नदिको किनारमा, पूर्व पश्चिम लोकमार्गको दक्षिणमा अवस्थित छ। २७ फागुन २०७३ मा, नगरपालिकाको क्षेत्र विस्तार गर्दा साविकका मधेशा, चाँदबेला, बबिया, डुम्राहा (२,७-९) र जल्पापुर गाविसहरूलाई यसमा गाभिएको थियो।

भौगोलिक सिमाङ्कन अनुसार पूर्वमा गढी र पश्चिममा भोक्राहा नरसिंह गाउँपालिका, उत्तरमा इटहरी उपमहानगरपालिका र रामधुनी नगरपालिका तथा दक्षिणमा हरिनगर गाउँपालिकाले घेरिएको छ। यो नगरपालिकालाई राजनीतिक हिसाबले १० वटा वडाहरूमा विभाजन गरिएको छ।

## जनसङ्ख्या
राष्ट्रिय जनगणना २०७८को जनगणना अनुसार को कुल जनसङ्ख्या ७४,९१४ रहेको छ भने यहाँ १६,०२९ घरधुरी रहेका छन्।

## सन्दर्भ सामग्रीहरू
श्रेणी:सुनसरी जिल्लाका नगरपालिकाहरू
श्रेणी:कोशी प्रदेशका नगरपालिकाहरू
श्रेणी:नेपालका जिल्ला सदरमुकामहरू
श्रेणी:वि.सं. २०४३ मा स्थापित नगरपालिकाहरू
कलैया उपमहानगरपालिका

**कलैया** नेपालको मधेश प्रदेश स्थित बारा जिल्लामा पर्ने एक उपमहनगरपालिका हो। वि.सं. २०३९ सालमा नगरपालिकाको रूपमा स्थापित यो नगरलाई सङ्घीय मामिला तथा स्थानीय विकास मन्त्रालयले वि.सं. २०७३ फागुन २७ गते उपमहानगरपालिका घोषणा गरेको हो। सङ्घीय राजधानी काठमाडौँबाट ३०६ किलोमिटरको दुरीमा अवस्थित यो नगरपालिका बारा जिल्लाको सदरमुकाम समेत हो। स्थापनाकालमा यस नगरपालिकाभित्र तत्कालिन कलैया, बरेवा, भवानीपुर, बैरिया, बघवन, रामपुर गाविसलाई समेटिएको थियो। कुल ११ वडामा विभाजित तत्कालिन नगरपालिकामा वि.सं. २०४७ सालमा भतौडा, ब्रह्मपुरी, विशम्भरपुर गाविस थप गरि १४ वडामा विस्तार गरेर यसको क्षेत्रफल बढाइएको थियो। साविकमा १४ वटा वडामा मात्रै सीमित रहेकोमा नेपाल सरकारले यसलाई उपमहानगरपालिकाको रूपमा स्तरोन्नति गर्दा ८ वडा गाविसहरू धर्मनगर, बलिरामपुर, बघवन, दोहरी, झिटकैया उत्तर, भतौडा, मोतिसर र सिसहनियालाई गाभेर २७ वटा वडा कायम गरेको थियो। ९ वटा सहरी वडाहरू र १८ वटा ग्रामिण वडाहरू रहेको यस उपमहनगरपालिकामा विगतको तथ्याङ्क अनुसार कुल ७७ किलोमिटर सडक रहेकोमा १२ किलोमिटर कालोपत्रे, ३ किलोमिटर ढलान र ३४ किलोमिटर ग्राभेल र बाँकी सडकहरू कच्ची रहेको छ।

## जनसङ्ख्या
राष्ट्रिय जनगणना २०७८को जनगणना अनुसार को कुल जनसङ्ख्या १,३६,२२२ रहेको छ भने यहाँ २२,१२५ घरधुरी रहेका छन्। 

## ऐतिहासिक, धार्मिक तथा पर्यटकीय स्थल 
यहाँका महत्वपूर्ण धार्मिक तथा पर्यटकीय स्थलहरूमा सिद्धेश्वर मन्दिर, राजदेवी मन्दिर, नुतनदेवी मन्दिर, मुक्तेश्वर मन्दिर, राधाकृष्ण मन्दिर, महावीर मन्दिर, बुद्ध मन्दिर, चिमनीमाई मन्दिर, बेलपाती मन्दिर, मस्जिद, बौद्धिमाई मन्दिर, हनुमान मन्दिर, रामराजा दरबार, सिद्धेश्वर मा.वि., रामजानकी मन्दिर, बरेवा हरियाली पार्क, रामपुरको पोखरी, लङ्गडा पोखरी, बावन बिगाहा फुलबारी, गढीमाई मन्दिर (७ किलोमिटर पूर्व) रहेका छन्।

## सन्दर्भ सामग्रीहरू
श्रेणी:बारा जिल्लाका नगरपालिकाहरू
श्रेणी:नेपालका पूर्व नगरपालिकाहरू
श्रेणी:नेपालका उपमहानगरपालिकाहरू
श्रेणी:वि.सं. २०३९ मा स्थापित नगरपालिकाहरू
श्रेणी:नेपालका जिल्ला सदरमुकामहरू
प्रतापसिंह शाह

**प्रताप सिंह शाह** पृथ्वी नारायण शाहका जेठा छोरा थिए। २७ वर्षको उमेरमा राजा भएका यिनी पनि पिता झैं चरम महत्त्वाकांक्षी र तेजस्वी थिए। अत्यन्तै छोटो शासनकालमा प्रतापसिंह शाहले केही महत्त्वका काम गरेका हुनाले उनको इतिहासमा राम्रै स्थान मिलेको छ। उनले तिब्बत र भारत संगको व्यापार स्थिर गराइदिए। अङ्ग्रेजहरु मैसूर दमन गर्नमा लागेका मौकामा चितवनलाई आफ्नो अधिकारमा लिए। राज्यको उन्नतिमा योगदान दिने हस्तिहरूलाई पुरस्कृत गरी उनीहरूको हौसला बढाए। तर नेपाल दरबारका पाइनदार पुराना प्रशिक्षित भारदारलाई दुर्बल बनाउनमा उनी अगाडि देखिए।

## प्रारम्भिक जीवन
युवराज प्रतापसिंह शाहलाई शिक्षादिक्षा दिन भनी श्री ५ पृथ्वीनारायण शाहले  पं. वज्रनाथ पौडेललाई  काममा खटाएका थिए। पं वज्रनाथ पौडेल एक आज्ञाकारी विद्धान हुनाले युवराज प्रतापसिंहको शाहको रुचि जता लाग्यो उतै ध्यान दिनु राजकाजका गुरुजीका कर्तव्य सम्झन्थे। 

## राज्यकाल
यिनको समयमा भुवनेश्वर, कविलासी, विजयपुर, तनहुँ , सुमेस्वर जस्ता ठाउँहरू नेपाल राष्ट्रमा गाभिएका थिए । वि.सं. १८३२ मा नेपाल-तिब्बत व्यापारमा वृद्धि गरे ।  २ वर्ष १० महिना करिब ३ वर्षको छोटो शासन अवधि बित्न नपाउँदै यिनको देहान्त भयो । यिनले सोच-विचार नै नगरी गद्दी ताक्ने आरोपमा भाइ बहादुर शाह र काका दलमर्दन शाहलाई नजरबन्द राखे । बहादुर शाहलाई विश्वास गर्न नसक्नु यिनको ठूलो भूल थियो । पृथ्वी नारायण शाहको देहान्तपछि नेपालका राजा भएका थिए तर दुई वर्ष तीन महिनामा नै यिनको देहान्त भएपछि यिनका छोरा रण बहादुर शाहलाई राजा बनाई रानी राजेन्द्र लक्ष्मी र राजकुमार बहादुर शाहले नायब भई राज्य सञ्चालन गरेका थिए।

## मृत्यु
उनको रक्तस्रावले गर्दा १८३४ मङ्सिर महिनामा मृत्यु भयो। उनको लास सँगै आठओटी केटीहरू सती गए। प्रतापसिंह शाहको क्रियाकाज दलजित शाहले गरे, गर्नुपर्ने बहादुर शाहले थियो, तर पाएनन् ।

## सन्तानहरू 
## सन्दर्भ सामग्रीहरू
श्रेणी:नेपाली राजाहरू
श्रेणी:हिन्दु राजाहरू
श्रेणी:नेपाली हिन्दुहरू
श्रेणी:खस जाति
श्रेणी:सन् १७५१ मा जन्म
श्रेणी:नेपालको एकीकरणका मानिसहरू
गीर्वाणयुद्ध विक्रम शाह

**गीर्वाणयुद्ध विक्रम शाह** नेपालका चौथो राजा थिए। वि.सं. १८५४ मा पिता  रणबहादुर शाह र माता कान्तिमतिका  सुपुत्रका रूपमा जन्मेका श्री ५ गीर्वाणयुद्ध विक्रम शाह आफ्ना बाबु जीवित हुँदाहुँदै पनि डेढ वर्षको अल्पायुमै नेपालका राजा भएका थिए। वि.सं. १८५५ मा राजा भएका उनको अल्पायु मै २० वर्षको उमेरमा वि. सं. १८७३ मा निधन भएको थियो।

गीर्वाणयुद्ध विक्रमलाई पठनपाठनको पाठ्यक्रम निर्माण गरी राजगुरु रङ्गनाथ पौडेलले राजविधानसार भन्ने ग्रन्थ तयार गरी पढाउने काम भएको थियो। उनले वि.सं. १८६९ मा प्रकाण्ड विद्वानहरूका सल्लाहले (राजगुरु रङ्गनाथ पौडेल लगायत) आर्य सनातन धर्मको नीतिनियम कर्म गर्दा
हिन्दु परम्परागत शास्त्र विधि नछोडी कर्मको फल पाउनका निमित्त सत्कर्म-रत्नावली नामक ग्रन्थको रचना गरेका थिए। उनकाे पालामा सुगाैलि सन्धि भएकाे थियाे । उनकाे निधन सितला राेगका कारण१८७३ मा भएको थियोे ।

## मुख्य घटनाहरू
यिनको पालामा नेपालको सिमाना, रणबहादुर शाहको हत्या र सुगौली सन्धी भएका थिए। बेलायती शक्ति र भोटर्फको शक्तिमा व्यापक रूपमा विस्तार भएको अवस्थामा पनि भीमसेन थापा जस्ता मुख्तियार भएको कारण यिनले शासन गर्न सके। यिनको शासनकालमा भएको सुगौली सन्धि नेपालको इतिहासमा प्रसिद्ध छ।

यिनले *वीर विक्रम*को उपाधि धारण गरेका थिए।

### राज्याभिषेक 
रणबहादुर शाहले आफ्नी रानी कान्तिवतीको जिद्दी टार्न नसकी डेढ वर्षका छोरा गिर्वाणयुद्ध विक्रम शाहलाई राज्यरोहण गराउने भएपछि त्यसको मान्यता दिलाउनको लागि शक्तिशाली राज्य पाल्पाका राजा पृथ्वीपाल सेनका हातबाट राजतिलक लगाइदिने प्रबन्ध मिलाएका थिए। उक्त शुभकार्यमा काठमाडौँ पुगेका पाल्पाली राजा माथि शङ्का गरेर रणबहादुर शाहले उनलाई नजरबन्द गर्न लगाएका थिए।

### नेपालको महाभारत 
### रणबहादुर शाहको हत्या 
### पहिलो भण्डारखाल पर्व 
भण्डारखाल पर्व

वि.सं १८६३ वैशाखमा हनुमानढोकाको भण्डारखाल बगैचामा एक हप्तासम्म राजनैतिक नियतले रणबहादुर शाहको हत्याको अनुसन्धानमा चौतारिया शेरबहादुर शाह, त्रिभुवन खवास, पाल्पाका राजा पृथ्वीपाल सेन लगायत ९३ जनाको हत्या भयो। आफ्ना प्रायः सबै विरोधीको एकै पटक संहार पूरा गरी काजी भीमसेन थापा अब नेपाल अधिराज्यका एक मात्र निष्कण्टक अधिनायक बने। यिनको स्वेच्छाचारिता माथि अङ्कुश लगाउन सक्ने व्यक्ति नेपालमा अब कोही पनि बाँकी थिएन। यसपछि  भीमसेन थापाले बालक राजा श्री ५ गीर्वाणयुद्ध विक्रम शाहबाट मुख्तियार वा राजप्रतिनिधिको पद पनि प्राप्त गरे। "अब उप्रान्त अधिराज्यका चौतारा तथा काजी सबैले मुखियार भीमसेन थापाले लगाए अह्राए अनुसारका कामकाज गर्नू" भन्ने लालमोहर गराएर, आफ्नो अनुकुल रहेकी स्वामी महाराज रणबहादुर शाहकी नवविवाहिता किशोरी रानी ललितत्रिपुरा सुन्दरीलाई भने सती जान बाट रोकी राजमाताको हैसियत प्रदान गरेर यिनैलाई बालक राजा गीर्वाण युद्ध विक्रमको संरक्षिकाका रूपमा नियुक्त गर्न पनि यिनी सफल भए।

### नेपाल अङ्ग्रेज युद्ध 
### सुगौली सन्धि 
## मृत्यु
यिनको मृत्यु अल्पायु मै २० वर्षको उमेरमा वि. सं. १८७३ मा विफरको कारणले भएको थियो।

उनको मृत्यु भएको १८ दिनसम्म नेपालको राजसिंसासन खाली राखियो र १८ दिन पछि मात्र उनको छोरा युवराज राजेन्द्रको राज्यरोहण गराइयो।

## सन्दर्भ सामग्रीहरू
## बाह्य कडीहरू
|-

श्रेणी:हिन्दु राजाहरू
श्रेणी:नेपाली हिन्दुहरू
श्रेणी:खस जाति
श्रेणी:नेपालको एकीकरणका मानिसहरू
सुरेन्द्र वीरविक्रम शाह

श्री ५ सुरेन्द्रको जन्म वि.सं. १८८३ आश्विन २० गते श्री ५ राजेन्द्रका पुत्रका रूपमा भएको थियो । यिनलाई सानै उमेरमा राजप्रतिनिधिको रूपमा राजगद्दीमा राखेर उनका पिता श्री ५ राजेन्द्र विक्रम शाह काशी गए । भनिन्छ एक समय यिनले पागल जस्तै भएर काठमाडौंका मानिसलाई असाध्यै दुःख दिएका थिए । श्री ५ राजेन्द्र काशीमा बस्दा षड्यन्त्र गरेको अभियोमा तत्कालीन प्रधानमन्त्री जंगबहादुर राणाले श्री ५ राजेन्द्रलाई सत्ताच्युत गरी वि.सं. १९०४ वैशाख ३ गतेका दिन जबर्जस्ती यिनलाई जंगबहादुरले राजसिंहानसमा बसाए । पञ्जापत्र बनाई सम्पूर्ण अधिकार श्री ५ बाट श्री ३ मा सारी शुरूका दिनमा बेलायती र राणाहरू विरूद्ध रहेका यी राजापछि असहाय भए र वि.सं. १९३८ मा यिनको निधन भयो ।

## प्रारम्भिक वर्ष 
युवराज सुरेन्द्र सन्की स्वभावका थिए । आमा साम्राज्य लक्ष्मी देवी शाहको मृत्युपछी  एक समय यिनले पागल जस्तै भएर काठमाडौंका मानिसलाई असाध्यै दुःख दिएका थिए । जङ्ग बहादुर कुँवर  उनको अङरक्षक रहदा जङ्ग ले साहसिक र खतरनाक आदेशहरू पालना गर्नु पर्यो । उनले त्रिसुलि नदिमा घोडा सहित कुद्ने, धरहराबाट हाम फाल्ने, बाह्र वर्षे इनारमा हामफाल्ने जस्ता आदेश मान्नु परेको थियो ।

रानी राज्यलक्ष्मीदेवी युवराज सुरेन्द्रलाई हटाएर आफ्ना छोरा राजकुमार रणेन्द्रलाई राजा बनाउन चाहन्थिन् । प्रधानमन्त्री माथवर सिंह थापाले युवराज सुरेन्द्रको हत्या गर्न अस्विकार गरे पछि उनकै भान्जा जंगबहादुरद्वारा उनको हत्या गराइन् ।

उनलाई राजा बन्नबाट रोक्ने रानीको प्रयासकै कारणले माथवर सिंह थाप मुख्तियार बन्नु, माथवरसिंहको हत्या हुनु, गगनसिंह र रानीको सम्बन्ध नजिकिनु, गगनसिंह हत्या, कोत पर्व, भण्डारखाल पर्व जस्ता घटनाहरू घटे ।

## नानी महाराज 
जेठी महारानी साम्राज्यलक्ष्मीको मृत्युपछि युवराजधिराजको उग्र स्वभाव बढ्दै गएकोमा राजा श्री ५ राजेन्द्रबाट वि.सं. १८९९ मा "नानी महाराजधिराज" पदवी दिई उनको चित्त बुझाउन शासनमा सरिक गराए। त्यो कार्यबाट भारदारहरूलाई कसको आज्ञा पालन गर्ने श्री ५ को, श्री ५ नानी महारजको वा श्री ५ कान्छी महारानीको ? भन्ने जटिल समस्या प्रशासनमा आइपर्यो। त्यही वर्षको पौषमा महिनामा भारदारहरूले सल्लाह गरी श्री ५ युवराजधिराजको अत्याचारको सिकायत श्री ५ राजेन्द्र सामु गरे। त्यतिले पनि केही असर नपरेकाले भारदारहरूले जुलुस गरी हनुमानढोका राजदरबारमा पुगी राज्यको अधिकार एकै जनाका हातमा राख्नुपर्ने लिखित विन्तिपत्र चढाए। तदनुसार श्री ५ राजेन्द्रले वि सं १८९९ (५ जनवरी) का दिन आफूले समेत श्री ५ महारानी राज्यलक्ष्मीदेवीको आज्ञा पालन गर्ने गरी सम्पूर्ण राजकीय अधिकार कान्छी रानीलाई समर्पण गरे। त्यसमा महारानीलाई पूर्ण अधिकार दिँदै केवल राजपरिवारलाई सजाय गर्न नपाउने कुरा थियो।

## राज प्रतिनिधि 
## राज्याविषेक 
वि.सं. १९०४ वैशाख ३१ गते जङबहादुरले श्री ५ राजेन्द्रलाई पदच्युत गरी श्री ५ सुरेन्द्रलाई गद्दीमा राखे (ई. १२ मे १८४७)। वि.सं. १९०४ आश्विनमा श्री ५ सुरेन्द्रको पदलाई इष्ट इन्डिया कम्पनीले मान्यता गर्यो (ई. अक्टोबर १, १८४७)

## अलौ पर्व 
## मृत्यु 
वि.सं. १९३८मा जेठ ६ मा यिनको निधन भयो । यिनका नाति बालक युवराज श्री ५ पृथीवीरविक्रम शाह नेपाल अधिराज्यको राजसिंहासनमा राखिए। यसको करिब दुई महिना पछि नजरबन्दमा राखिएका उनका पिता राजा राजेन्द्रको १९३८ श्रावण ३० मा मृत्यु भयो।

## सन्दर्भ सामग्रीहरू
## बाह्य कडीहरू
श्रेणी:नेपाली राजाहरू
श्रेणी:नेपालको इतिहास
श्रेणी:शाहवंश
श्रेणी:हिन्दु राजाहरू
श्रेणी:नेपाली हिन्दुहरू
श्रेणी:खस जाति
व्याकुल माइला

thumb|व्याकुल माइला (२०२२)
जन आन्दोलन २ पछिको नयाँ राष्ट्रिय गान सयौं थुंगा फूलका हामी का रचनाकार **प्रदीपकुमार राई/ व्याकुल माइला** को जन्म २०२९ साल चैतमा थाक्ले-८ हिलेपानी, ओखलढुङ्गामा भएको हो। आमा धनलक्ष्मी र बुबा मानबहादुरका छोरा प्रदीपका एक दाजु, एक दिदी र एक भाइ छन्। उनको मातृभाषा वाम्बुले राई हो। अविवाहित राई कानुनशास्त्र स्नातक तथा जनप्रशासन (एमपीए) अध्ययनरत छन्। कानुनी सेवा (अधिवक्ता) का रूपमा राजधानीमा कार्यरत राईको साहित्यिक लेखन थालनी २०४६ सालमा भएको हो। उनको पहिलो प्रकाशित रचना कविता (नेपाली भाषामा) थियो, जुन समीक्षा साप्ताहिक, २०४८मा छापिएको थियो। उनका प्रकाशित रचना - कविता, गीत, गजल, लेख, निबन्ध (नेपाली र वाम्बुले राई भाषामा) छन्। उनका रचना मधुपर्क, गरिमा, समष्टि, मिर्मिरे, कविता (ने.प्र.प्र.), नव कविता, 'स्रष्टा' (कालेबुङ), 'बिन्दू' (असम), 'लिब्जु-भुम्जु', कान्तिपुर, गोरखापत्र, स्पेसटाइम, राजधानी, गोरखापत्र आदीमा छापिएका छन्। उनको प्रकाशित कृति 'नेपाली गीत सङ्ग्रह-२०५९' (दुई सय स्रष्टाका गीतिसंगालो सम्पादन) हो। उनी 'बरभञ्ज्याङ्ग' चौमासिक गोजिका, 'मानव अधिकार आवाज', 'लिब्जु-भुम्जु' त्रिभाषीय त्रैमासिक (वाम्बुले राई भाषा, साहित्य र संस्कृति प्रधान पत्रिका- र 'कौशिकी' साहित्यिक पत्रिकामा संलग्न छन्। उनी मानव अधिकारवादी युवा कानुन व्यवसाय केन्द्र (ह्युरिन्पेक), आदिवासी मानव अधिकार सरोकार केन्द्र, काठमाडौँ, कौशिकी साहित्य प्रतिष्ठान, काठमाडौँका संस्थापक सदस्य हुन् भने काठमाडौँ जिल्ला नेपाल बार एसोसियसनका साधारण सदस्य छन्। उनले लेखेको राष्ट्रिय गान यस्तो छ - 
:सयौं थुङ्गा फूलका हामी, एउटै माला नेपाली
:सार्वभौम भई फैलिएका, मेची महाकाली।
:प्रकृतिका कोटीकोटी सम्पदाको आँचल
:वीरहरूका रगतले, स्वतन्त्र र अटल।
:ज्ञानभूमि, शान्तिभूमि तराई, पहाड, हिमाल
:अखण्ड यो प्यारो हाम्रो मातृभूमि नेपाल।
:बहुल जाति, भाषा, धर्म, संस्कृति छन् विशाल
:अग्रगामी राष्ट्र हाम्रो, जय जय नेपाल।

यो गान राष्ट्रिय गान छनोट समितिले २०६३ मंसिर १४मा नेपाल सरकारलाई हस्तान्तरण गरेको थियो। यो गान नै २०६४ वैशाखमा राष्ट्रिय गानका रूपमा छानिएको छ। राईबाहेक हरिहर तिमिल्सिनाको लेखन दोस्रा र रामप्रसाद ज्ञवालीको लेखन तेस्रो भएका थिए। ती राष्ट्रिय गीत यस्ता छन्- 

दोस्रो गीत 

:नेपाल हौ आमा तिमी, हामी छोराछोरी
:रंगरूप, जातधर्म, भाषा थरीथरी
:कोही बस्छौं फेदीतिर कोही टाकुरामा
:श्रमशक्ति फुलिदिन्छ हाम्रा पाखुरामा
:बुद्ध हाम्रो मुटु बनोस् सगरमाथा शिर
:चन्द्रसूर्य ध्वजा बोकी बढ्छौं लक्षतिर
:दुखसुख साझा हाम्रा बाँच्ने साझा धर्ती
:एकअर्को नेपालीमा गाँसी मायाप्रीति
:हातमाथि हात दिन्छौं मुठ्ठीमाथि मुठ्ठी
:एकताको सुगन्धमै फुल्छ हाम्रो मट्टी।

हरिहर तिमिल्सिना 

तेस्रो गीत 
:मेची-काली झंकृत पारी गुन्जिरहेको जागृति गान
:जनजनको मन गर्दछ नूतन, छर्दछ जीवन, भर्दछ सान
:स्वतन्त्रताले राष्ट्रियताले सम्प्रभुताले गर्वित भाल
:जय होस् मेरो जीवनमाली गौरवशाली देश नेपाल
:हिमगिरिदेखि पर्वतबेंसीसम्म तराई पौरख गान
:धर्म र जाति संस्कृतिमाथि दृष्टि भएको एक समान
:प्राकृतताले उच्च कलाले शोभित, सुन्दर शान्त विशाल
:जय होस् मेरो जीवनमाली गौरवशाली देश नेपाल

रामप्रसाद ज्ञवाली

श्रेणी:साहित्यकार
श्रेणी:राष्टिय गानहरू
श्रेणी:ओखलढुङ्गा जिल्लाका मानिसहरू
सत्चितशमशेर राणा

**सत्चितशमशेर राणा** (१९९०-२०६४ वैशाख २१ ) नेपाली सेनाका पूर्वप्रधानसेनापति हुन् । पाल्पामा जन्मेका राणाले २०१२ सालमा सहायक सेनानीबाट सैन्य सेवा प्रवेश गरेका थिए। २०४४ सालमा प्रधानसेनापति बनेका उनी २०४६ को जनआन्दोलनका बेला पदमै थिए । 

## राजकाज
उनी विघटित राजपरिषद् स्थायी समितिका सदस्य तथा म्यान्मारका लागि नेपाली राजदूत पनि बनेका थिए।  राजा ज्ञानेन्द्रको शासनमा राजपरिषद् सदस्य रहेका राणा राजा ज्ञानेन्द्रका प्रमुख राजनीतिक सल्लाहकारका रूपमा चिनिएका थिए। 
क्यान्सर पीडित राणाको निधन २०६४ वैशाख २१ मा काठमाडौंको छाउनीस्थित वीरेन्द्र सैनिक अस्पतालमा भयो।

## विवाद
राजाको निरंकुश शासनको पक्षमा सक्रिय रहेकाले उनी विवादित बनेका थिए। लोकतान्त्रिक आन्दोलन दबाउन भूमिका खेल्नेलाई छानबिन गरी कारबाहीको सिफारिस गर्न बनेको रायमाझी आयोगले पनि उनीसँग बयान लिएको थियो। आन्दोलन दबाउन भूमिका खेलेको उल्लेख गर्दै उनलाई कानुन बनाएर कारबाही गर्न सिफारिस गरेको थियो।

श्रेणी:नेपाली सेना
श्रेणी:नेपाली राजनीतिज्ञहरू
श्रेणी:नेपाली सेनाका प्रधान सेनापतिहरू
रानुदेवी अधिकारी

नेपाली रेडियो प्रजातान्त्रिक रेडियो (रेडियो नेपाल हुनुभन्दा पहिले भोजपुरमा स्थापना गरिएको पछि बिराटनगरमा सारिएको)की प्रथम गायिका रानुदेवीको जन्म सन् १९३६ नोभेम्बर २७ का दिन वीरगञ्जमा भएको हो। उनका पिता ईश्वरीप्रसाद उपाध्याय र माता इन्दिरा उपाध्याय (पौडेल) हुन्। उनको बाल्यकाल बनारसमा बित्यो। उनको विवाह २००६ सालमा बिराटनगरका तीर्थप्रसाद अधिकारीसँग भएको हो।

## जीवनी
सानैदेखि शास्त्रीय गायनमा समर्पित रानुदेवीले सर्वप्रथम विक्रम सम्बत् २००६ सालमा ६ वटा गीत रेकर्डिङ गरेकी थिइन। २००७ सालअघि क्रान्तिका बेला तारिणीप्रसाद कोइरालाको अगुवाइमा प्रजातन्त्र रेडियो स्थापना भएको थियो। विराटनगरको जुट मिल्समा २००४ सालमा स्थापना गरिएको उक्त रेडियोमा गाउन रानुदेवीलाई २००६ सालमा तारिणीप्रसादले नै प्रोत्साहन गरेका हुन्। उहाँले रेडियो नेपालको स्थापना कालदेखि नै आफ्नो सुरिलो स्वर गीत गाउनुभयो। 'चरी भुर्र उडी घरमा मेरो जा...' भन्ने गीत‍ रानुदेवी गाएकि हुन्।

इतिहास विषयमा एम.ए. सम्मको अध्ययन गरेकी रानुदेवी हाल बिराटनगरमा बस्छिन्। उनका छोरा अविन र छोरीहरू अर्चना तथा अल्पना छन्।
विक्रम सम्बत् २०६३ सालमा उनका बारेमा '५६ वर्षपछि.....' नामक सांगीतिक वृत्तचित्र बनाइयो। उक्त वृत्तचित्र पत्रकार तथा गीतकार शंकर खरेल र गायक तथा संगीतकार सुमित खड्काले बनाएका हुन्। वृत्तचित्रमा उनको नयाँ एलबमबारे उल्लेख छ।

## निधन
प्रजातन्त्र सेनानी समेत रहेकी गायिका रानुदेवीको सन् ०१ मे २०२० का दिन ८३ वर्षको उमेरमा निधन भएको हो।

## सन्दर्भ सामग्रीहरू
## बाह्य कडीहरू
श्रेणी:नेपाली गायीकाहरू
श्रेणी:महिला व्यक्तित्वहरू
श्रेणी:विराटनगरका मानिसहरू
श्रेणी:सन् १९३६ मा जन्म
श्रेणी:मधेश प्रदेशका नेपाली काङ्ग्रेस राजनीतिज्ञहरू
श्रेणी:वीरगन्जका मानिसहरू
मंगलादेवी सिंह

नेपाल महिला संघकी संस्थापक अध्यक्ष मङ्गलादेवी सिंहको जन्म वि.सं. १९८१ मा काठमाडौँको न्हैकन्तलामा भएको हो। वि.सं. १९९७ असार महिनामा उहाँको विवाह गणेशमान सिंहसँग भयो। 

वि.सं. १९९७ कात्तिकमा प्रजापरिषद् काण्डमा परी गणेशमान सिंहलाई जन्मकैद भएपछि श्रीमती सिंह जहानिया राणाशासन विरोधी आन्दोलनमा सक्रिय हुनुभयो। २००४ सालमा काठमाडौँ म्हैमीमा भूमिगत सङ्गठनको रूपमा नेपाल महिला संघको स्थापना गरी आजन्म अध्यक्ष रहनुभयो। 

२००५ सालमा पद्म शमशेरद्वारा गरिएको सुधारप्रति असन्तोष प्रकट गर्दै उहाँ महिलाहरूको जुलुस लिएर राणाहरूको दरबार पुग्नुभएको थियो। २००७ सालको क्रान्तिमा ठूलो भूमिका निर्वाह गर्नुभयो। 

श्रीमती सिंहलाई २०१७ सालमा संसदीय व्यवस्थाको अपहरण भएपछि विरोध गर्दा पक्राउ गरी ५ वर्ष कैद गरियो। २०२५ सालपछि ८ वर्ष प्रवासमा रहनुभयो।

२०४२ सालमा सत्याग्रह र २०४६ सालको आन्दोलनमा उहाँ सक्रिय रहनुभयो। २०४८ साल प्रतिनिधिसभा निर्वाचनमा उहाँ पराजित हुनुभयो।

'नारी संघर्षका पाइलाहरू' नामक संस्मरणात्मक पुस्तक लेख्नुभयो। २ छोरा र ३ छोरीकी आमा श्रीमती सिंहको २०५३ साल भदौ १० गते निधन भयो।

श्रेणी:नेपाली राजनीतिज्ञहरू
महानन्द सापकोटा

**महानन्द सापकोटा** (वि.सं. १९५३ - वि.सं. २०३५ ) नेपाली भाषा, साहित्य, संस्कृति, शिक्षा र जनजागरणका अग्रणी व्यक्तित्व हुन्। 
## जीवनी
महानन्दको जन्म पूर्वी नेपालको इलाम जिल्लाको इरौँटार देवानछापमा वि.सं. १९५३ साल वैशाख ३० गते पिता रामचन्द्र र माता सरस्वतीका सन्तानका रूपमा भएको थियो। उनको न्वारानको नाम यज्ञनिधि हो।

साधारण निम्नवर्गीय कृषक परिवारमा जन्मेका महानन्दको बाल्यकाल गोठालाका रूपमै बित्यो। नौ वर्षमा पितृ-वियोग सहनुपरेका महानन्दले ५३ अक्षर भएको त्यसताकाको नेपाली वर्णमाला गाउँघरमै अध्ययन गरे। महानन्द आमासँगै भारतको आसाम राज्यको जोरहाट जिल्लामा पर्ने गोरुमारामा बस्न पुगे। पशुपालनमा दिन बित्न थाल्यो। त्यही क्रममा एक अङ्ग्रेज शिक्षकसँग सम्पर्क भई परिवारसहित महानन्द तेजपुर पुगे।

तेजपुरपछि दार्जिलिङको सरकारी विद्यालयमा १६ वर्षमा महानन्द अङ्ग्रेजी अक्षर सिक्न थालेका थिए। भारतमा रहँदा महात्मा गान्धीको असहयोग आन्दोलनमा पनि भाग लिए। देहरादुनबाट प्रकाशित 'गोर्खा संसार' नेपाली पत्रिकामा पनि उनले सम्पादनकर्मीका रूपमा र केही समय एउटा जहाज कम्पनीमा काम गरे। देश फर्केर इलाम जिल्लाको करफोकमा बसी वि.सं. २००७ सालको आन्दोलनमा सक्रिय रहे। म्याट्रिकुलेशनसम्म गरेका सापकोटाले शिक्षाको क्षेत्रमा राम्रै योगदान दिएका थिए।

### योगदान
## वर्तमान नेपालमा
## कृतिहरू
काव्य र भाषा-व्याकरणमा उच्च मानिएका सापकोटाका कृतिहरूः
१. *मनलहरी* (झ्यारे गीत, वि.सं. १९८०)
२. *आहुति* (वि.सं. २००६ साल)
३. *अपुंगो* (दार्शनिक कृति, वि.सं. २००७ साल)
४. *विशाल नेपाल* (कविता, वि.सं. २००८ साल)
५. *अन्न, आशा, आँसु* (झ्याउरे र वाणिर्क कविता, वि.सं. २००८ साल)
६. *हाम्रो नेपाल* (गीति-कविता, वि.सं. २००८ साल)
७. *आँटे* (कविता, वि.सं. २००८ साल)
८. *सुखको बाटो र नेपाल कस्तो हुनुपर्छ* (लेख, वि.सं. २००८)
९. *हाम्रो साहित्य भाग १-५* (सम्पादन, वि.सं. २०१५ साल)
१०. *सरिशब्द* (कोश, वि.सं. २०२१)
११. *ध्वनीको धन्दा* (भाषा, वि.सं. २०२०)
१२. *चानचुन, नेपाली धातु परिचय, जनजिब्रो* (भाषा, वि.सं. २०२१)
१३. *खस र खस भाषा* (भाषा, वि.सं. २०२०)
१४. *नेपाली निर्वचनको रूपरेखा* (भाषा, वि.सं. २०२७)
१५. *सापकोटा निबन्धावली* (निबन्ध, वि.सं. २०२९)
१६. *नेपाली शब्द-परिचय* (कोश, वि.सं. २०३४)
सापकोटाका अप्रकाशित कृतिहरू - नेपाली भाषा, स्त्री शिक्षा परिषद्, क्रियान्वयी व्यञ्जना, बालोपयोगी र शब्दकोष हुन्।

## पुरस्कार
उनले नेपाली निर्वाचन नामक ग्रन्थका लागि दर्शन-विज्ञान विधामा मदन पुरस्कार २०२७ प्राप्त गरेका हुन्। उनले वि.सं. २०३१मा इन्द्रराज्यलक्ष्मी प्रज्ञा पुरस्कार, दुलीचन्द स्वर्ण पदक (भारत), गो.द.बा. पाए भने उनलाई वि.सं. २०३१मा विराटनगर नगर पंचायतद्वारा अभिनन्दन गरिएको थियो।

## निधन
यिनीले आफ्नो जीवनको अन्तिम समयमा धनकुटाको मुगा गाउँमा बसे। पछि मोरङ जिल्लाको विराटनगरमा स्थायी बसोवास गर्न आइपुगेका सापकोटा २०३५ साल असार १ गते बिते।

## बाहिरी लिङ्कहरू
* मदन पुरस्कार गुठी
* शिक्षा र साहित्यका चौतारी महानन्द सापकोटा

श्रेणी:नेपाली साहित्यकारहरू
श्रेणी:विकिथन-४ मा बनाइएका वा सुधारिएका लेखहरू
श्रेणी:इलाम जिल्लाका मानिसहरू
मोतीदेवी श्रेष्ठ

**मोतीदेवी श्रेष्ठ** नेपाल कम्युनिष्ट पार्टीको एक संस्थापिका हुन् । विक्रम सम्वत २००६ सालदेखि निरन्तर कम्युनिष्ट सिद्धान्तको प्रचार-प्रसार गरी लामो कष्टकर जीवन बिताउन बाध्य मोतीदेवीले आफ्नो अवसानसम्म नेकपा (एमाले)को भातृसङ्गठन अखिल नेपाल महिला सङ्घप्रति राम्रो धारणा व्यक्त गर्न रुचाउनुभएन। उनी सो संघका क्रियाकलापप्रति दुःख व्यक्त गर्थे/गर्थिन् । २००४ सालमा नेपाल महिला संघका सदस्य र सो संघको ललितपुर जिल्लाअध्यक्ष हुनुभएकी छन् ।

मोतीदेवीको जन्म वि.सं. १९६९ ललितपुरको कुम्भेश्वरमा भएको थियो। ललितपुरको तफाल्लो, मानभवनमा ३० वर्षदेखि ऐलानी जग्गामा बस्दै गरेकी मोतीदेवीले ६ आना जग्गामा एउटा झुपडी आफैँ बनाउनुभयो। सो ऐलानी जग्गा उनको नाममा दर्ता गराउने प्रयास कसैले गरेन । कम्युनिष्ट पार्टीको स्थापना गर्ने एक सदस्य कम्युनिष्ट पार्टीकै वर्तमान नेतृत्वसँग असन्तुष्ट रहँदैको अवस्थामा वि.सं. २०५४ साल जेठ ७ गते निधन भयो ।

निरकुश राणा शासनकाल बिरुद्दको आन्दोलनको क्रममा उनी राजनितिमा लागेकि थिईन् । सोहि क्रममा पुष्पलाल श्रेष्ठ गङ्गालाल श्रेष्ठ संगै भारतको कलकत्तामा निर्बासित भएकी थिईन । मोतिदेवी श्रेष्ठ राणा शासन बिरुद्दको आन्दोलनमा सक्रियता पुर्बक सहभागि भएकी थिईन् ।  उनी  सम्पन्न परिवारबाट आएकी थिईन् तर आन्दोलनमा लाग्ने क्रममा औधोगिक मजदुरको रूपमा पनि काम गरेकि थिईन् । उनको जिवनको अन्तिम ईच्छा नेपाली महिलाहरूको साामाजिक र लैङ्गीक स्वन्त्रत्रता थियो 

## सन्दर्भ सामग्रीहरू
## यो पनि हेर्नुहोस्
## बाह्य कडीहरू
श्रेणी:नेपाली राजनीतिज्ञहरू
श्रेणी:बिबिसी १०० महिला सम्पादन-थनमा बनाइएका वा सुधारिएका लेखहरू
तुलसीलाल अमात्य

**तुलसीलाल अमात्य** नेपालका प्रसिद्ध कम्युनिष्ठ नेता हुन्। उनको जन्म सन् १९१६ मे महिनामा ललितपुरको क्वाँबहाल टोलमा भएको हो। 

उहाँ सन् १९३३ देखि राजनीतिमा सक्रिय रहे। भारत स्वतन्त्र भएको खुसीमा सन् १९४७ अगस्ट १५ तारिखमा पाटनमा भएको जुलुसको नेतृत्व गर्दा पहिलो पटक ६ महिना जेल परे। 

२०१५ सालको आम निर्वाचनमा ललितपुरबाट प्रतिनिधिसभामा सदस्य निर्वाचित भई नेपाल कम्युनिष्ट पार्टीको संसदीय दलको नेता निर्वाचित भए।

सन् १९४५ मा नेपाल मजदूर किसान सङ्गठनको निर्माण गरी संस्थापक अध्यक्ष, सन् १९६१ मा बनारसमा सम्पन्न नेपाल कम्युनिष्ट पार्टीको तेस्रो महाधिवेशनबाट महासचिव, नेपाल कम्युनिष्ट पार्टीको विभाजनपछि 'नेकपा (अमात्य)'को गठन एवम् नेतृत्व सम्हाले। सन् १९७९ मा आम माफीपछि देश फर्के। 

२०४६ सालको जनआन्दोलनमा संयुक्त बाम मोर्चाको मानार्थ अध्यक्ष, नेकपा (एमाले)को पाँचौँ अधिवेशनपछि उनी सो दलमा समाहित भए। 

सन् १९३८ मा त्रिचन्द्र कलेजबाट स्नातक, सन् १९४३ मा भारतको लखनउबाट अर्थशास्त्रको स्नातकोत्तर गरेका अमात्य राजनीतिक जीवनक्रममा सन् १९४८ मा नेपाली राष्ट्रिय कांग्रेसको केन्द्रीय कार्यसमितिको सदस्य रहेका थिए। सन् १९६० मा पञ्चायती शासनकालमा उनको सर्वस्वहरण गरियो। 

सन् १९५० मा दिल्ली सम्झौताको विरोध गरे बावत उनी मोतिहारी जेलमा आठ महिना बन्दी भए। 

'कुन बाटो', 'राष्ट्रिय प्रजातान्त्रिक कार्यक्रम', 'समाजवादी दलको सङ्गठनात्मक समीक्षा' जस्ता पुस्तक लेख्ने

## राजदुत 
अमात्य नेकपा (एमाले) को पहिलोपटक सरकार बनेका बखत चीनका लागि नेपाली राजदूत थिए।

## मृत्यु 
उनको निधन २०५४ साल साउन १७ गते भएको थियो।

श्रेणी:नेपाली राजनीतिज्ञहरू
श्रेणी:चीनको लागि नेपाली राजदुत