पाकिस्तानको जनसाङ्ख्यिकी

सन् २०२३ पाकिस्तानी जनगणनाको अन्तिम नतिजा अनुसार पाकिस्तानको जनसङ्ख्या २४,१४,९९,४३१ थियो। यो तथ्याङ्कमा देशका चार प्रदेशहरू जस्तै पञ्जाब, सिन्ध, खैबर पख्तुनख्वा, बलुचिस्तान र इस्लामाबाद राजधानी क्षेत्र समावेश छन्। आजाद कश्मीर र गिलगित बल्तिस्तानको जनगणना तथ्याङ्क पाकिस्तानको साझा हित परिषद्ले अझै अनुमोदन गरेको छैन। पाकिस्तान विश्वको पाँचौँ सबैभन्दा बढी जनसङ्ख्या भएको देश हो।

नाटकीय सामाजिक परिवर्तनहरूले सहरीकरण र दुई विशाल सहरहरूको उदय निम्त्याएको छ जसमा कराँची र लाहोर पर्दछन्। पाकिस्तानको सहरीकरण दर २८.२% बाट बढेर ३६.४% पुगेपछि देशको सहरी जनसङ्ख्या सन् १९८१ देखि २०१७ सम्म तीन गुणा बढी (२.३८ करोडबाट ७.५७ करोड) बढेको थियो। यसका बाबजुद पनि, देशको सहरीकरण दर विश्वकै सबैभन्दा कम मध्ये एक रहेको छ, र सन् २०१७ मा, १३ करोडभन्दा बढी पाकिस्तानीहरू (जनसङ्ख्याको लगभग ६५%) ग्रामीण क्षेत्रमा बसोबास गर्दछन्।

देशमा जन्म दर उच्च रहेको छ। सन् २०१७ को जनगणनाले देशको ४०.३% जनसङ्ख्या १५ वर्ष मुनिको रहेको जनाएको थियो, जबकि केवल ३.७% पाकिस्तानीहरू ६५ वर्ष वा सोभन्दा बढी उमेरका थिए।

प्राचीन सिन्धु घाटीको सभ्यतादेखि आधुनिक युगसम्मको पाकिस्तानको जनसाङ्ख्यिकीय इतिहासमा युरेसिया र नजिकैको मध्य पूर्वबाट पाकिस्तानको आधुनिक क्षेत्रमा धेरै संस्कृति र जातीय समूहहरूको आगमन र बसोबास समावेश छ। यस कारणले गर्दा, पाकिस्तानमा बहुसांस्कृतिक, बहुभाषिक र बहुजातीय समाज छ। संयुक्त राष्ट्र शरणार्थी उच्च आयोगद्वारा सन् २०२१ को मध्यमा १४ लाख सहित पाकिस्तानमा विश्वको चौथो ठुलो शरणार्थी जनसङ्ख्या रहेको मानिन्छ।

## जनसङ्ख्या 
सन् २०१७ को जनगणनाले पाकिस्तानका चार प्रदेश र इस्लामाबाद राजधानी क्षेत्रमा बसोबास गर्ने २०,७६,८४,६२६ जनसङ्ख्या रेकर्ड गरेको थियो।

### संयुक्त राष्ट्र सङ्घको अनुमान 
जुलाई २०२२ मा, संयुक्त राष्ट्र सङ्घले आफ्नो सन् २०२२ विश्व जनसङ्ख्या अनुमानहरू प्रकाशित गरेको थियो, जुन दुई-वार्षिक रूपमा अद्यावधिक हुने डाटाबेस हो जहाँ प्रमुख जनसाङ्ख्यिकीय सूचकहरू अनुमानित र देश स्तरसम्म विश्वव्यापी रूपमा प्रक्षेपित गरिन्छ। सङ्घले सन् १९५० देखि २०२१ सम्म प्रत्येक वर्षको लागि पाकिस्तानको जनसङ्ख्याको अनुमान तयार पार्नुका साथै भविष्यका दशकहरूको लागि प्रक्षेपणहरू पनि तयार पारेको थियो। यस तथ्याङ्कमा आजाद कश्मीर र गिलगित बल्तिस्तान समावेश छन्।

प्रक्षेपणहरू हल्का पहेँलो रङ्गमा हाइलाइट गरिएका छन्, र भविष्यका तथ्याङ्कहरू मध्यम प्रजनन भिन्नताबाट लिइएका छन्।

### जनसङ्ख्याको संरचना 
तलको तालिकाले सन् २०२३ पाकिस्तानी जनगणनाको तथ्याङ्क प्रयोग गरेर पाँच वर्षको उमेर समूह र लिङ्ग अनुसार पाकिस्तानको जनसङ्ख्या संरचना देखाउँदछ। देशको जनसङ्ख्या संरचना अपेक्षाकृत युवा छ, जसको औसत उमेर १९ वर्ष छ। कम मृत्युदर र घट्दो जन्मदरको साथ, देश यसको जनसाङ्ख्यिकीय सङ्क्रमणको तेस्रो चरणमा छ। सन् २०१७ मा, पाकिस्तानको लिङ्ग अनुपात प्रति १०० महिलामा १०५ पुरुष थियो, जुन समग्र दक्षिण एसिया भन्दा धेरै सन्तुलित हो।

तलको तथ्याङ्कमा आजाद कश्मीर वा गिलगित बल्तिस्तान समावेश छैन, जसले पाकिस्तानका चार प्रदेशहरू र इस्लामाबादबाट अलग रूपमा आफ्नो जनगणना तथ्याङ्क प्रसारित गर्दछ।

### प्रदेश अनुसार 
तलको तालिकाले पाकिस्तानका प्रदेशहरू र क्षेत्रहरूलाई तिनीहरूको ऐतिहासिक जनसङ्ख्याको आधारमा देखाउँदछ। पाकिस्तानका प्रत्येक प्रशासनिक एकाइहरूमा हाल बढ्दो जनसङ्ख्या भए तापनि, प्रजनन दर, मृत्युदर, साथै घरेलु र अन्तर्राष्ट्रिय बसाइँसराइको फरक स्तरका कारण देशभरि वृद्धिको गति असमान छ। प्रदेशहरूको आधुनिक सिमानामा सम्बन्धित जनसङ्ख्या देखाइएको छ।

### सहरीकरण 
निम्न तालिकाले पाकिस्तान कसरी सहरीकरण भएको छ भनेर देखाउँदछ। जनसङ्ख्या वृद्धिको सन्दर्भमा सत्य जस्तै, सहरीकरण एक असमान र गैर-रेखीय प्रक्रिया हो। सन् २०२३ सम्म ५४% को सहरीकरण दरको साथ, सिन्ध पञ्जाब पछि देशको सबैभन्दा सहरीकरण गरिएको प्रदेश हो। यो ठुलो मात्रामा कराँचीको वृद्धिले प्रेरित छ, जसले आर्थिक रूपमा प्रदेशमा प्रभुत्व जमाउँछ र बाँकी प्रदेशबाट आप्रवासीहरूलाई आकर्षित गर्दछ। अर्कोतर्फ, उत्तरपश्चिमी प्रदेश खैबर पख्तुनख्वा र गिलगित बल्तिस्तानको क्षेत्र दुवैमा धेरै कम सहरीकरण दरहरू छन्।

### ठुला सहरहरू 
सहरीकरण बढ्दै जाँदा र देशको ठूलो जनसङ्ख्याको कारणले गर्दा, पाकिस्तानमा हाल धेरै ठुला सहरी केन्द्रहरू छन् जसले वाणिज्य र संस्कृतिको केन्द्रको रूपमा काम गर्छन्। राष्ट्रमा कराँची र लाहोर गरि दुई विशाल सहरहरू छन् जसमा क्रमशः १ करोड ८९ लाख र १ करोड ३० लाख जनसङ्ख्या छन् (सन् २०२३ सम्म)। सो सहरहरू विश्वका ठुला महानगरहरू मध्ये एक हुन्। देशमा १० लाखभन्दा बढी बासिन्दाहरू भएका आठ थप सहरहरू पनि छन्फै जसमा फैसलाबाद, रावलपिन्डी, गुजरानवाला, मुल्तान, हैदराबाद, पेशावर, क्वेटा र इस्लामाबाद पर्दछन्। जम्मा गरि ति सहरहरूमा १ करोड ९० लाख मानिसहरू बसोबास गर्दछन्।

सन् २०२३ को जनगणना अनुसार ५,००,००० भन्दा बढी जनसङ्ख्या भएका पाकिस्तानका सहरहरू देखाउने सूची तल पाउन सकिन्छ, जसले सहरहरूको हालको जनसङ्ख्या मात्र नभई, तिनीहरूको वृद्धि दर र स्थानहरू पनि देखाउँदछ। पूर्ण सूची जनसङ्ख्या अनुसार पाकिस्तानका सहरहरूको सूचीमा पाउन सकिन्छ।

## विश्वभरका पाकिस्तानीहरू
## टिप्पणीहरू 
## सन्दर्भ सामग्रीहरू 
## बाह्य कडीहरू 
* पाकिस्तान तथ्याङ्क विभाग
* इन्फोपाक – सूचना तथा प्रसारण मन्त्रालय
* जनसङ्ख्या सन्दर्भ विभाग
* स्टाट्सपाक – मातृभाषा अनुसार जनसङ्ख्या
* जनगणना: अन्तर्राष्ट्रिय डाटा बेस