सालडाँडा, स्याङ्जा

**सालडाँडा गाउँ** स्याङ्जा जिल्लाको उत्तर-पूर्वी भेगमा अवस्थित रहेको एक सुन्दर तथा अतिनै मनोमोहक गाउँ हो । इतिहासमा फर्किदा यो गाउँ पञ्चायत कालमा *सालडाँडा पञ्चायत* तथा साबिकको किचनास गाविसको वडा नम्बर-९ मा पर्दथ्यो, तर हाल भने यो गाउँ हरिनास गाउँपालिका वडा नम्बर १ अन्तर्गत पर्दछ  । समुन्द्री सतहबाट झन्डै १५०० मिटर उच्चाईमा मध्य स्तरको हावापानी भएको यो गाउँ स्याङ्जा जिल्लाको उत्तर-पूर्वी भेगमा तनहुँ जिल्लाको शुक्लगण्डकी नगरपालिका साथै साबिक राइपुर गाविस (राइपुर गाउँ) सँग जोडिएर रहेको छ । साथै अन्य भाग जस्तै पश्चिम बिरुवा गाउँपालिकासँग सिमाना जोडिएको छ । भने बाँकी भाग हरिनास गाउँपालिकाकै वडाहरू तथा गाउँहरू सँगै जोडिएको छ ।

यस गाउँ वा ठाउँमा विशेषगरि  मगर, नेवार, ब्राह्मण साथै अन्य जातिहरूको मुख्य बसोवास रहेको  छ । यस ठाउँमा करिब २,००० मानिसहरूको बसोबास पनि रहेको छ । मुख्यतया हिन्दू धर्म मान्ने मानिसहरू रहेको यस गाउँमा पछिल्लो समयमा बौद्ध तथा इसाई धर्मको समेत केही हदसम्म प्रभाव परेको देखिन्छ ।

सामान्यतया सालडाँडा गाउँ भन्नाले ज्ञ्यान्द्रिस थर / राना थर लगाएत, उक्त गाउँका  वरपरका स-साना गाउँहरूको सामुहिक रूपलाई समेत चिन्ने गरिन्छ । त्यस्ता गाउँ अन्तरगत ज्ञ्यान्द्रिस थर / राना थर , अधिकारी गाउँ, सानो हट्टिया, धनुबासे, तल्लो जामुने, माथिल्लो जामुने,  ठुलो हट्टिया, छेक्मा, कुवापानी, धारापानी, खाती गाउँ, भैसिपानी आदि विभिन्न गाउँ तथा टोलहरू पर्दछन् ।

सम्भवत २०० देखि १५० वर्षको लिखित प्रमाण रहेको यस सालडाँडा गाउँमा निकै पुराना मानव निर्मित सम्पदाहरू पनि रहेको छ । यहाँ वि. सं. १९३० मा स्थापना भएको चामुण्डा देविको मन्दिर छ भने स्थापना मिति वि.स. २००१ उल्लेख पुरानो पधेँरा रहेको छ । साथै यस ठाउँको विभिन्न स्थानहरूमा त्यस्तै सानाठूला अन्य पुरानो पानीका स्रोतका रूपमा प्रयोग भएका पधेँरा तथा कुवाहरू रहेका छन् । एवम् यहाँ विभित्र प्रकारका पुराना चौतारी तथा पाटी पौवा, थातीहरू साथै देवताको थानहरू रहेको छ ।

## सालडाँडा गाउँको ऐतिहासिक पृष्ठभूमि 
यस गाउँका बारेमा हाल कुनै पनि प्रकारका अभिलेखहरू प्राप्त भएको छैन । तैपनि यस गाउँका बारेमा लिखित अभिलेखहरू जिम्माल र मुखिया पद सम्हाल्दै आएका पुस्ताका अन्तिम जिम्माल तथा मुखिया श्री देउचन रानासँग भएको भनिएता पनि उसको देहवासन पछि सो लिखित अभिलेख तथा प्रमाण हराएको थियो । त्यसै कारणले सालडाँडाका बारेमा अहिले कुनै अभिलेखहरु देख्न सकिएको छैन ।

नेपाल एकीकरणको बेलामा पृथ्वी नारायण शाहको एकीकरण अभियान बढाउने कुशल प्रशासक राजेन्द्र लक्ष्मी शाहले (**(वि.सं. १८३४ - १८४२) नायबी शासन**) पृथ्वीनारायण शाहको एकीकरण अभियनलाई सफल बनाउदै गएको कुरा नेपाली इतिहासको प्रमुख इतिहास अन्तर्गत रहेको छ । त्यसै क्रममा शक्तिशाली चौबिसे राज्यहरू कास्की, लमजुङ र तनहुँ माथि बिजय हासिल गरिसकेपछि चौबिसे राज्य मध्यको एक शक्तिशाली राज्य हाल स्याङ्जा जिल्लाको सतौं र नुवाकोट माथि पनि आक्रमण गरेको थियो । सतौं र नुवाकोट माथि पनि बिजय गरेर राजेन्द्र लक्षमीको टोली कालिगण्डकी सम्म पुगेपछि त्याँहाका राना पद सम्हालेर प्रसासनिक क्षेत्र सम्हालेका केहि ग्यान्द्रिस रानाका केही मगरहरु बाच्न सफल भएका थिए । [स्याङ्जा सतौं (“शाहराज्यको पहिलो पटक राजा भएको इतिहास लमजुङमा भन्दा पनि पहिला पटकपटकको अफगानिस्तान अरब र इरानका मुसलमानहरू को आक्रमणबाट लखेटियपछि शाहहरु भागेर आएर नेपाल प्रवेश गर्दा सतौं भन्ने हुने ठाउँमा आएर बसेको र त्यहाँका मगरहरुले राज खान्दानको मान्छे पो रहेछ भनेर राजा बनाएको भन्ने कुरा केही इतिहासकारहरूले उल्लेख गरेको पाइन्छ।”) बाट बसाई सरेर नुवाकोटमा आएको थियो रे भन्ने किंबदन्ती] त्यसरी आफ्नो ज्यान जोगाउन भागेका एक भाइ स्याङ्जाको बर्जा भन्ने ठाउँमा गएर बसेको र अर्को भाइ सर्बजित राना उपयुक्त बसोबासको खोजि गर्दै वि. सं. १८३६ तिर सालडाँडा हालको ज्ञान्द्रिस राना थरमा आई बसोबास गरेका थिए । पछि सर्बजित रानाको नाति भुवन रानाको छोरा जमदार **भगवान राना** ( तत्कालिन नेपाली सेनाका जमदार ) ले तत्कालिन श्री ५ र श्री ३ को सरकारबाट लाल मोहर प्राप्त गरी जिम्माल र मुखियाको पद लिएर आएका थिए । सोहि पद लिएबापत सो क्षेत्रमा ५ वटा समाजसेवा सम्बन्धि काम गर्नुपर्ने भएकाले जसमध्ये वि. सं. १९३० मा चामुण्डा देवीको मन्दिर काठमाडौँबाट ल्याई मल्याङ फाँटमा चमुण्डा देवी थानको गुठीको खेत छुट्याएर स्थापना गरेका थिए । साथै  यस ठाउँमा पनि पंचायतकालको अन्त सम्म पनि तिरो उठाउने काम जिम्मालले गर्ने गर्दथे 

### नामाकरण
यस ठाउँमा मानिसहरूले बसोबास गर्नु पूर्व यहाँ सालका रुखहरूको जंगलले ढाकिएको डाँडा थियो। यही डाँडाका कारण यस स्थानको नाम ‘सालडाँडा’ रहन गएको भन्ने जनविश्वास पाइन्छ। अर्को जनश्रुतिअनुसार, मध्यकालतिर गाउँको झण्डै मध्य भागमा एक ठूलो सालको रूख रहेको थियो, र त्यही रूखको आधारमा गाउँको नाम ‘सालडाँडा’ रहन गएको भनिन्छ।

हाल पनि यस गाउँको वरिपरिका जंगलहरूमा सालका रुखहरू प्रशस्त मात्रामा देखिन्छन्, जसले माथिका भनाइहरूलाई थप पुष्टि गर्ने आधार प्रदान गर्छ। साथै, सालको रूखहरूको जंगल भएको डाँडा वा अग्लो भू–भागमा यो गाउँ अवस्थित रहेको कारणले पनि यस स्थानको नामाकरण ‘सालडाँडा’ रहन गएको भन्ने बुझाइ रहेको छ।

अन्ततः, डाँडा वा अग्लो भू–भागमा रहेका ठूलो सालका रूखहरू तथा सालको घना जंगल भएकै कारणले गर्दा यस गाउँको नाम ‘सालडाँडा’ रहन गएको भन्ने ठोस निष्कर्ष निकाल्न सकिन्छ।  ।

## भौगोलिक अवस्था
यस सालडाँडा गाउँ मुख्य गरी पहाडी भेगमा रहेको कारणले गर्दा यहाँको भु-बनोट अलि विकट रहेको छ । त्यसैले पनि भिरालो भुमि यस ठाउँको प्रमुख विशेषताका रूपमा रहेको छ । यस गाउँ मुख्य गरी अग्लो भागमा अवस्थित रहेको छ, भने खेतीयोग्य जमिन वा खेत बारिहरू गाउँ भन्दा तल्लो भेगमा अवस्थित रहेको छ । त्यसैले यहाँका मानिसहरूले कृषि कार्य गर्दा निकै उकाली ओरालीको सामना गर्नु पर्ने अवस्था रहेको छ  ।

## वर्षा र तापक्रम
यस सालडाँडा गाउँमा उष्ण प्रदेशिय हावापानी व्याप्त रहेको छ । यस ठाउँको हावापानी सामान्यतय मध्य किसिमको रहेको छ ।

## जातजाति
सालडाँडा गाउँमा प्रमुख गरी मगर, नेवार, ब्राह्मण सहित केही दलित जातिहरूको बसोबास रहेको छ । तिनीहरूको अनुमानित जनसंख्याको विवरणलाई तल पेश गरिएको छ ।

**जनसंख्याको आधारमा सालडाँडाका जातिहरूको अनुमानित विवरण* 

### मगर जाति
मगर जाति आजभन्दा करिब २५० वर्ष अगाडि स्याङ्‌जा सतौं, नुवाकोट तथा गोरखाबाट उपयुक्त बासस्थानको खोजी गर्दै यस क्षेत्रमा आई बसोबास गरेको पाइन्छ । खेतीका लागि जमिन व्यवस्था जे जस्तो सुकै भएता पनि अगाडिदेखि नै उनीहरुको भारतीय सेना तथा अन्य रोजगारीमा प्रवेश गरेको देखिन्छ । त्यसकारण आधाभन्दा बढी परिवारहरु आर्थिक दृष्टिकोणबाट परिपक्क ने देखिन्छन् । बाँकि कृषि एवं त्यति सम्पन्न बन्न गाहो परेको देखिन्छ । त्यही पनि दशैं, तिहार, मंसिरे पूर्णिमा, वैशाख पूर्णिमा आदि जस्ता चाडपर्वलाई आफ्‌नो मुख्य चाडलाई बढी महत्व दिने परम्परा रही आएको छ । ऋतुको परिवर्तनसँगै सोरठी, झ्याउरे, सालैजो आदि स्वर भाकामा मादल, खाकर र चाँद गुञ्जको सुन्न पाइनु नै मगर जातिको प्रमुख सांस्कृतिक विशेषता हो । 

**सालडाँडामा सबैभन्दा पहिले बसोबास**

एकीकरण बेलामा पृथ्वी नारायण शाहको एकीकरण अभियान बढाउने कुशल प्रशासक  पृथ्वी नारायण शाहका छोरा प्रताप सिंह शाहकी पत्नी  **महारानी राजेन्द्र राज्य लक्ष्मी** *[(**(***'*वि*.*सं*.* १८३४ *-* १८४२*)* छोरा रणबहादुर शाहको नाममा नायबी शासन*'*)* २३ वर्षकोउमेरमा राजा बनेका प्रताप सिंह शाह त्यसको २५ वर्षमा नै दिवंगत भएपछि राजमाता राजेन्द्र लक्ष्मीले छोरा रणबहादुर शाहको नाममाशासनभार सम्हालेकी थिईन्।*]* ले पृथ्वीनारायण शाहको एकीकरण अभियनलाई सफल बनाउदै गएको कुरा नेपाली इतिहासको प्रमुख इतिहास अन्तर्गत रहेको छ । त्यसै क्रममा शक्तिशाली चौबिसे राज्यहरु कास्की, लमजुङ र तनहुँ माथि बिजय हासिल गरिसकेपछि चौबिसे राज्य मध्यको एक शक्तिशाली राज्य हाल स्याङ्जा जिल्लाको नुवाकोट माथि पनि आक्रमण गरेको थियो । नुवाकोट माथि पनि बिजय गरेर राजेन्द्र लक्षमी देवी शाहको टोली कालिगण्डकी सम्म पुगेपछि त्याँहाका राना पद सम्हालेर प्रसासनिक क्षेत्र सम्हालेका केहि ज्ञ्यान्द्रिस रानाका केही मगरहरु बाच्न सफल भएका थिए । त्यसरी आफ्नो ज्यान जोगाउन भागेका एक भाइ स्याङ्जाको बर्जा भन्ने ठाउँमा गएर बसेको र अर्को भाइ सर्बजित राना उपयुक्त बसोबासको खोजि गर्दै वि. सं. १८३६ तिर सालडाँडा हालको ज्ञ्यान्द्रिस राना थरमा आई बसोबास गरेका थिए । जुन तथ्य यसै गाउँको केन्द्रमा रहेको वि. सं. १९३० स्थापना गरिएको पुरानो चामुण्डा देवीको थानबाट पनि थाहा पाउन सकिन्छ । (नोट:- मल्याङ फाँटमा चमुण्डा देवी थानको गुठीको खेत भएको भन्ने सुनिन्छ तर भूमि सुधार नीति लागु भएपछि व्यक्तिगत नापी गरी किनबेच गरि हाल धेरै पटक स्वामित्व परिवर्तन  भई व्यक्तिगत प्रयोजनमा रहेको छ।) जुन थान तत्कालिन श्री ५ र श्री ३ को सरकारबाट **लाल मोहर** प्राप्त गरी **जिम्मल मुखिया**को पद लिएर आएका तत्कालिन नेपाली सेनाकाजमदार श्री **भगवान राना** (सर्बजित रानाको नाती भुवन रानाको सुपुत्र) ले काठमाडौँबाट ल्याई स्थापना गरेका थिए।

लालमोहर प्राप्त गरेपछि उहाँले पाँचवटा सामाजिक कार्य गर्नुपर्ने भएकोले निम्नानुसारका कार्यहरू गर्नुभयो: 

१) एउटा चौतारा बनाउनुका साथै सँगै एउटा पोखरी पनि निर्माण गर्नुभयो। हाल उक्त स्थानमा पिताम्बर मानन्धरको घर रहेको छ। अर्को चौतारा भने सुनपोखरी नजिकै निर्माण गर्नुभएको थियो, जहाँ अहिले श्री भोजप्रकाश माध्यमिक विद्यालय रहेको छ।

२) दोस्रो कार्यका रूपमा एउटा ‘ठाँती’ निर्माण गर्नुभयो, जहाँ त्यस समयमा ठाडा मुखियाले घर बनाएका थिए। हाल उक्त स्थानमा डोलबहादुर मानन्धरको घर रहेको छ।

३) तेस्रो ‘ठाँती’ नजिकै पोखरी पनि निर्माण गर्नुभएको थियो। हाल सोही स्थानमा हुलाक कार्यालय स्थापना भइसकेको छ। सो थाँती नजिकै एउटा सानो मन्दिर पनि रहेको छ र त्यहाँ एक आँपको रुखमुनि चौतारा बनाइएको छ।

४) चौथो रूपमा एउटा सालघारी निर्माण गर्नुभएको थियो। सो सालघारीको भोगचलन पञ्चायतकालसम्म ज्ञ्यान्द्रिस राना थरका जिम्माल र मुखियाले गर्दै आएका थिए। हाल भने सो सालघारी श्री भोजप्रकाश माध्यमिक विद्यालयको अधिनमा रहेको छ।

५) पाँचौंमा मल्याङ फाँटमा चमुण्डा देवी थानको गुठीको खेत छुट्याएर चामुण्डा देवी थानको स्थापना गर्नुभएको थियो।

मानिसहरूको बस्ती विस्तार र जनसंख्या वृद्धिसँगै भूमि सुधार लागू भएपछि ती जग्गाहरू व्यक्तिको नाममा नापजाँच भई व्यक्तिगत स्वामित्वमा गएका छन्। तीमध्ये केही स्थानहरू सार्वजनिक प्रयोजनका लागि प्रयोग भइरहेका छन् भने केही ठाउँमा व्यक्तिगत संरचना निर्माण भइसकेका छन्। हाल ती पाँचवटा संरचनामध्ये सालघारी र चामुण्डा देवी मन्दिर मात्र अस्तित्वमा रहेको देखिन्छ।

यस ठाउँ पंचायतको अन्त सम्म पनि तिरो उठाउने काम मगर जातिकै जिम्मालले र मुखियाले गर्ने गर्दथे । अन्नबाली उब्जने र पानी लाग्ने ठाउँमा जिम्मालले र डाँडापाखा, पखेरा र वनजङ्गलको तिरो मुखियाले उठाउने गर्दथे। ग्यान्द्रिस नाम थार गरेका र  एकै गोत्र भएका राना मगरहरु दाजुभाई हुनेहुदाँ एकिरणका बेला पीडित बनेका गोर्खाका ज्ञ्यान्द्रिस राना मगरहरु पनि गोर्खा छाडेर यसै ठाउँमा मिलेर बसोबास गर्न आएको ईतिहास रहेको छ । पंच्यायत कालसम्म जिम्माल मुखियाका पद सम्हाल्दै आएका जिम्माल मुखियाहरुनै यस ठाउँको पहिलो बासिन्दा भएको ईतिहास साक्षी रहेको पाईन्छ । पछि अन्य थरका मगरहरूको पनि यस ठाउँमा आई बसोबास बसोबास गर्ने गरेकोले मगर जातिहरूको बाहुल्यता पाईन्छ । सालडाँडामा ज्ञ्यान्द्रिस, आले, सारु, थापा, पुलामी, बरर्कुंवारि, सुस्लिङ आदि थर भएका मगर जातिहरू बसोंबास गर्ने गर्दछन् ।

#### *बसोबास क्षेत्र र आम्दानीको स्रोतहरू* 
यस ठाउँका ज्ञ्यान्द्रिस थर / राना थर, सारूथर, तल्लो जामुने माथिल्लो जामुने छेक्मा कुवापानी धारापानी टोलमा मगर बस्ति रहेको पाइन्छ । यस गाउँको मगरजातिहरू प्राचिनकाल देखिने सैनिक पेशामा कार्यरत रहनेहुदा हाल सम्म पनि भारतीय सेना र केहि नेपाली सेनालाईनै यस ठाउँको मगरहरूले मुख्य पेशा का रूपमा अपनाउदै आएको पाइन्छ । साथै हाल आएर वैदेशिक रोजगारीलाई पनि यस ठाउका मगर जातिले प्रमुख पेशाका रूपमा अपनाएको देखिन्छ भने पछिल्लो समयमा मगरहरूको शैक्षिक स्तर बढ्दै गएकोले प्रशासन क्षेत्रमा, मेडिकल क्षेत्र तथा शैक्षिक पेशामा पनि आबद्ध रहेका छन् । बसोबासको पुर्बार्धमा खेतिपाति पनि मगरहरूको प्रमुख पेशा रहेको पाईन्छ । यस क्षेत्रमा बसोबास बसाउने मगर जाति नै भएको कारणले शुरुशुरुमा मगरहरूको जग्गा जमिनहरु मलिलो अनि घरको आसपास तथा पाएक पर्ने ठाउँमा रहेको पाइन्छ तर त्यसको पछिलो केहि समयमा राजनीतिक प्रभाब राख्ने केहि टाठाबाठा हरूले विभिन्न प्रलोभन तथा चलाखिपुर्बक तरिकाले मगर जातिहरूबाट केहि घर पाएक पर्ने र ममिलो जग्गाजमिनहरू आफ्नो बनाएको भन्ने छनकहरु अझै पनि भेट्न सकिन्छ ।  **(उदाहरणको लागि भूमिदान गरेको जग्गा कुनैपनि भाबी सन्ततिले खरिद गरेर भोगचलन गरेमा पापलाग्छ भन्ने कुरा – त्यसमा एक राम्रो जग्गा भूमिदान मागेर सित्तैमा लिनु-दोस्रो राम्रो जग्गा पैसा तिरेरपनि किन्नबाट बन्चित गराउनु)**

#### *संस्कार तथा संस्कृति*
 गाउँदै ।]]

मगरहरूले मनाउने विशेष चाड मध्ये माघेसक्रांति यस भेगका मगरहरूले पनि विशेष रूपमा मनाउने गर्दछन् । साथै मगर जातिका प्रमुख चाड मङ्सिर पुर्णिमा, पन्ध्रपुस, बुद्ध पुर्णिमा, दशैं, तिहार भएतापनि ज्ञ्यान्द्रिस रानाथरमा बस्ने मगरहरूले मङ्सिरको  पहिलो शुक्रबार कुलदेवताहरूको पुजा तथा बाजेबराजुको पूजा गरी विशेष महत्त्व र प्रमुख चाडको रूपमा मनाउने गरेको पाईन्छ भने यस ठाउँका मगरहरूमा हरेक महिनाको पहिलो शुक्रबार मण्डली देवता र बाजेबराजुलाई धार दिने प्रचलन रहेको छ । झाँक्री थानमा पूजा झाँक्री देवतालाई पनि पूजा गर्ने गरिन्छ। अन्य टोलका मगरहरूले पनि कुलदेवताहरूको पुजा तथा बाजेबराजुको पूजा विशेष महत्त्व र प्रमुख चाडको रूपमा मनाइएको पाईन्छ  ।

नेपालका अन्य भेगका मगरहरू जस्तै यस भेगका मगरहरूको पनि मातृ भाषा मगर भाषा हो भने राष्ट्रिय भाषा नेपाली भाषा नै हो । साथै परम्परा र संस्कृतिलाई हेर्ने हो भने पनि यस यस भेगका मगरहरूको पहिरन नेपालका अन्य मगरहरूको प्राचिन पोशाकसँगै मेल खाने गर्दछ । प्रमुख रूपमा नेपालका अन्य मगरहरु जस्तै यस भेगका मगरहरूको पनि नचरी, सालैजो, सोरठी, घाँटो, झ्याउरे, आदि नै मौलिक कला र संस्कृति रहेको छ ।

### बाहुन तथा क्षेत्री 
आजभन्दा करिब २१० वर्ष पहिले देखि सालडाँडामा ब्राह्मण तथा क्षेत्री जातिहरू बसोबास गर्न शुरु गरेको अनुमान लगाइन्छ । तर त्यसको कुनै ठोस लिखित प्रमाण भने आजसम्म पनि रहेको पाइदैन । पहिले यसको नजिकैको क्षेत्रका  नगरपालिका को गोथिंङग्बाट आफ्नो बासस्थान र खेतीको लागि उपयुक्त जमिनको खोजि गर्दै ठाउँ-ठाउँमा बसोबास परीक्षण गरिसके पछि ब्राह्मणहर यस क्षेत्रमा आईपुगेका हुन् भन्ने गरिन्छ । त्यस समयमा उनीहरूले कृषि उपयुक्त जमिन ठहर गरेर यस ठाउँमा बसोबास गरेका भएतापनि हाल याँहाको जमिन खेतिका लागि पानि र माटोको कारणले त्यति उपयुक्त भने देखिदैन । यस भेगमा अधिकारी थर गरेका ब्राह्मणहरूको बढी बाहुल्यता रहेको छ, भने शर्मा, पोख्रेल आदि थरका ब्राह्मणहरू पनि यस भेगमा बसोबास गर्ने गर्दछन् ।यी जातिहरू सुरुसुरुमा कृषिमा निर्भर रहने भएतापनि पछि यिनीहरु शैक्षिक योग्यता हासिल गरेका कारण सरकारी प्रशासन क्षेत्र र शैक्षिक पेशामा आबद्ध रहेका छन् साथै पछिल्लो समय वैदेशिक रोजगारी पनि प्रमुख पेशाका रूपमा रहेको छ ।

नेपालका अन्य भेगका ब्राह्मण तथा क्षेत्रीहरूको जस्तै यस क्षेत्रका ब्राह्मण तथा क्षेत्रीहरूको  प्रमुख चाड भनेको जनै पुर्णिमा, कृष्ण जन्मअष्टमी, ऋषितपर्णी तिज, दशैँ, तिहार, आदिनै हुन् । बाहुन तथा क्षेत्रीहरूको प्रमुख भाषा खस नेपाली भाषा नै हो भने विशेष गरी ढाकाको कपडाहरु यस भेगका ब्रामण सामुदायको प्रमुख पोशाक रहेको पाईन्छ । भजन, चुड्का, बालन आदि यस जातिको कला र संस्कृति रहेको पाईन्छ ।

### नेवार जाति 
यस सालडाँडा गाउँमा नेवार जातिहरूको बसोबासका बारे करिब २०५ वर्षको ईतिहास रहेको पाईन्छ । पहिले यस ठाउँका नेवारहरू भक्तपुर, नुवाकोट आदि क्षेत्रबाट आफ्नो बासस्थान परीक्षण गर्दै यस ठाउँमा अईपुगेपछी स्थाई रूपमा ब्याबसाय गरी बसोबास गर्न सुरू गरेको पाईन्छ । ब्यापार ब्याबसाय गर्ने हेतुले बसाई सरेर आएको हुनाले यिनीहरूले प्राय चोक तथा मूलबाटो पर्ने ठाउँमा बस्ति बसालेको पाईन्छ । यस ठाउँमा मानन्धर थर भएका नेवारहरूको बस्ती रहेको छ । ब्यापार ब्याबसाय, कृषि कार्य, पशुपालनमा बढी बिस्वास राख्ने यो जाति पछिल्लो समयमा शैक्षिक स्तरमा वृद्धि भएसंगै केहि प्रसासनिक क्षेत्र तथा शैक्षिक पेशामा पनि आबद्ध रहेका छन् भने वैदेशिक रोजगारी नै यिनीहरूको पनि प्रमुख रोजगारी रहेको पाईन्छ ।

नेपालका अन्य भेगका नेवार जातिहरूको जस्तै यस भेगका नेवार जातिको पनि मातृ भाषा नेवारी भाषा हो भने नेपाली भाषा राष्ट्रिय भाषा हो । तर हाल यस भेगका नेवारहरू भने नेवारी भाषा बोल्न छाडि सकेकाछन् । भने यस ठाउँबाट लोप भैसकेको नेवारी भाषालाई पुन स्थापित गर्ने योजना सहित अगाडि बढेका छन् ।

नेपालका अन्य नेवार जातिहरूको जस्तै दशैँ, तिहार, कृष्ण जन्मअष्टमी जस्ता चाडपर्वहरू यस भेगका नेवार जातिको प्रमुख चाड हो । यस भेगका नेवार जातिमा शहरिया नेवारी संस्कृतिको प्रभाब त्यति धेरै देखिदैन । नेपालका अन्य भेगका नेवारहरूको जस्तै यस भेगका नेवार जातिको पनि आफ्नै नेवारी मौलिक पोसाक रहेको छ । भने मालासिरी गाउने, लाखे नाच्ने यस भेगका नेवार जातिको मौलिक परम्परा तथा कला र संस्कृति रहेको छ ।

### अन्य जातिहरू
यस भेगमा मगर, नेवार र ब्राह्मण जस्ता जातिहरूको प्रमुख बसोबास रहेको छ । भने ती प्रमुख जाति बाहेक यस क्षेत्रमा गुरुङ लगाएत केही दलित भनिने जातिहरूको पातलो बसोबास रहेको छ । साथै ती अन्य जातिहरूले आफ्नै प्राचिन पुर्खेउली पेशालाई अंगाल्दै आएता पनि हालको समयमा शैक्षिक स्तर वृद्धि भएका कारणले जिबनस्तरमा सुधार देखिदै आएको छ । केहि सरकारी सेनामा छन् भने केहि शैक्षिक पेशामा पनि रहेका छन् त प्राय वैदेशिक रोजगारीका कारण आफ्नो जिबनस्तरमा सुधार गरिरहेको भेट्न सकिन्छ । तिमीहरूको आफ्नै मौलिक भाषा तथा सस्कृति झल्किने खास केहि नभेटिएपनि नेपाली समाजमा मनाईने सबै चाडपर्ब नै उनीहरूको प्रमुख चाड हो । जस्तै दशैँ, तिहार, सक्रान्ति, तिज, कृष्ण जन्मअष्टमी आदि नै उनिहरूको प्रमुख चाड हो ।

## संस्कार तथा संस्कृति
यस गाउँमा रहेका फरक-फरक जाति अनुसार फरक-फरक संस्कार तथा संस्कृतिहरू रहेको पाइन्छ । यस गाउँका मुख्य संस्कार तथा संस्कृतिहरू विभिन्न जातिहरूसँग प्राय समानता रहेको छ भने जाति विशेष रूपमा केहि भिन्न रहेको छ । त्यसैले जातिगत विशेष संस्कृति छाडेर यहाँ रहेका सबै जातिहरूमा समान रहनसहन, खानपान, तथा जीवन शैली रहेको छ ।

यस गाउँ पुराना पधेँरा, मन्दिर, थाती, चौतारी, ढिकी, जातो आदि जस्ता सम्पदाहरूको जगेर्ना गर्ने परम्परा रहेको छ । साथै समय सान्दर्भिकबा लागि ती सम्पदाहरूको पुनर्निर्माण तथा मर्मत समेत गर्ने गरिन्छ । यस ठाउँ कृषि गर्दा अर्मपर्म गर्ने परस्परमा यथावत् नै रहेको पाइन्छ । साथै यस ठाउँमा दशै तिहारको अवसरमा लट्ठे तथा पिर्के पिङ समेत बनाउने गरिन्छ । जुन यो वरपरका भेगमा दुर्लभै हुने कार्य हो ।

यस ठाउँका मगरहरूले आफ्नै खाले सालैजो, कौडा तथा थाडो भाकाका गितहरूको जगेर्नामा लागि परेका छन् । भने नेवारहरू लाखे नाचको जगेर्ना गरेका छन् । साथै ब्राह्मणहरूले भजन, बालन, रतौली जस्ता गीतहरूको संरक्षण गर्रनलागि परेका छन् । साथै यहाँका जातिहरूले आफ्नो जातिगत मौलिक गरगहना तथा भेषभुषाहरूको समेत जगेर्ना गर्न समेत पछिल्लो समय निकै लागि परेका छन् ।

## धार्मिक स्थलहरू
यस गाउँमा सबैको आस्था तथा भक्ति राख्ने चामुण्डा देबीको मन्दिर रहेको छ । साथै चामुण्डा देवीको मन्दिर बाहेक यस गाउँमा मण्डली र बराजु थान जस्ता यहाँका मानिसहरूको धरोहरका मन्दिरहरू तथा थानहरू रहेका छन् ।

File:Baje Baraju Mandir1.jpg|200px|सालडाँडा गाउँको एक कुल मन्दिर
File:Bhairab than Mandir.jpg|200px|सालडाँडाको भैरबथान मन्दिर
File:Bhairab than Saldanda.jpg|200px|सालडाँडाको जामुने गाउँमा एक मन्दिर

### चामुण्डा देबी मन्दिर
तत्कालिन नेपाली सेनामा कार्यरत जमदार **भगवान राना** ले गोर्खा सेनामा देखाएको बिरताको उच्च मुल्यांकन तथा कदर गर्दै तत्कालिन सरकारले **लाल मोहर** (श्री ५ सरकार र श्री ३ सरकारले प्रदान गरेको सरकारी कामकाजको लागि प्रयोग गरिने रातो छाप)  प्रदान गरी   जमदार **भगवान  राना**लाई जिम्माल र मुखियाको पद दिएको थियो। 

तत्कालीन सरकारबाट **लाल मोहर** प्राप्त गरी **जिम्माल र मुखिया**को पद लिएर आएका तत्कालिन नेपाली सेनाका जमदार श्री **भगवान राना** (सर्बजित रानाको नाती भुवन रानाको सुपुत्र) ले काठमाडौँबाट ल्याई मल्याङ फाँटमा देवी थानको गुठीको खेत छुट्याएर हाल हटिया नेवार बस्तीमा रहेको चामुण्डा देविको थान स्थापना गर्नुभएको थियो।  

लालमोहर प्राप्त गरिसकेपछि पाँचवटा सामाजिक कार्य गर्नुपर्ने भएकोले उहाँले गर्नुभएका कार्यहरू निम्नाअनुसार छन्:- 

१) एउटा घुमाउने चौतारा बनायो, चौतारा सँगै एउटा पोखरी पनि बनाउनुभएको थियो। जहाँ पछिल्लो समय सो स्थान पनि व्यक्तिगत नाममा लाल पुर्जा प्राप्त गरी घर बनाई बसेको  पाइन्छ। भने, अर्को सुन पोखरी र सुनपोखरी सँगै चौतारा निर्माण गर्यो भने हाल सो स्थानमा श्री भोजप्रकाश स्कुल रहेको छ। 

२) दोस्रो एउटा ठाँती बनायो जहाँ पछी ठाडा मुखियाले घर बनाउनुभएको थियो। र पछिल्लो समय सो स्थान पनि व्यक्तिगत नाममा लाल पुर्जा प्राप्त गरी घर बनाई बसेको पाइन्छ। 

३) तेस्रो थाँती नजिकै पोखरी पनि बनाउनुभएको थियो। र त्यहाँ अहिले हुलाक कार्यालय स्थापना भएको छ। थाँती नजिकै सानो मन्दिर पनि रहेको छ र त्यहाँ आँपको रुखमा चौतारा रहेको छ। 

४) चौथो अर्को सालघारी निर्माण बनाउनुभएको थियो। र सो सालघारीको भोगचलन पञ्चायतकालसम्म ज्ञ्यान्द्रिस रानाथारको जिम्माल र मुखियाले गर्दै आएको थियो। अहिले श्री भोज प्रकाश माध्यमिक विद्यालयको अधिनमा रहेको छ। 

५) पाँचौंमा  चमुण्डा देवी थान मल्याङ फाँटमा देवी थानको गुठीको खेत छुट्याएर स्थापना गरिएको थियो। हाल हटिया नेवार बस्तीमा रहेको चामुण्डा देविको थान नेपालबाट (हालको राजधानी काठमाडौँ बाट) ल्याई सबैलाई पाएक पर्ने भनि त्येतिबेलाको चौबाटो तथा  मुलबाटोमा लगेर चामुण्डा देबी थानको स्थापना गराएका थिए । जुन मन्दिर अहिले उत्तरी हट्टियामा अबस्थित रहेको छ । जसलाई नै सालडाँडाको चामुण्डा देविको थानका रूपमा लिन सकिन्छ । जसको प्रमाण मन्दिरमा रहेका घण्टीहरूमा लिखित रूपमा देख्न सकिन्छ । जसलाई आधार मान्ने हो भने पनि यो मन्दिरको स्थापना वि. सं. १९३० मा स्थापना भएको थियो । जनसङ्ख्या वृद्धि संगै तथा सडक निर्माण बिस्तार संगै मन्दिरको परिसर साँगुरिदै गईरहेको छ ।

ब्रिक्रम संम्बत् १९३० मा स्थापना भएको चामुण्डा देवी थानको भवन सुरुमा ढुङ्गाको गारो र छानो भएको थियो। भने, पछि ब्रिक्रम संम्बत् २०४२ सालमा क्याप्टेन रामप्रसाद रानाको अध्यक्षमा सो भवनलाई सिमेन्ट को प्रयोग गरी निर्माण गरियो। ब्रिक्रम संम्बत् २०५४ सालमा बद्री बहादुर मानन्धरले आफ्नै खर्चमा सो मन्दिर परिसरमा ढलानको व्यवस्था गर्नुभयो। तत्कालीन अवस्थाको थानको बाहिरी गेट र थानको फलामको गेट पनि निर्माण गर्नुभएको थियो।

हरिनास गाँउपालिका तथा स्थानीय व्यक्ति एवम् स्थानिय संस्थाहरूको आर्थिक सहयोगमा मन्दिर चोक युवा क्लबको नेतृत्वमा ब्रिक्रम संम्बत् २०७५ मा देवी थानको पुनर्निर्माण गरी ब्रिक्रम संम्बत् २०७५ साल चैत्र ३० गते चैते दशैंका दिन विशेष अवसर पारेर यस मन्दिरको एक कार्यक्रम बिच नयाँ भवनको उद्घाटन गरिएको थियो ।

यस चामुण्डा देवी थानमा राँगो, पाठा, कुखुरा, हाँस र परेवाकोपञ्चबली दिने गरिन्छ । स्थानीय मानिसहरूले आफ्नो भाकल गर्दछन् र आफ्नो भाकल पूरा भएपछि देवीलाई पञ्चवली दिने गरिन्छ l

विशेष गरेर दशैंको नवमीको दिन र चैत्र दशैँ (राम नवमी) को दिन पञ्चवली दिइन्छ भने अरु छुटपुट विशेष दिन पनि पूजा गर्ने गरिन्छ । 

**चामुण्डा देवी थानको पुजारी**

चामुण्डा देवी थानको पुजारीहरू मगर समुदायका पुजारी (एउटा वृद्ध पाको मूल पुजारी र एउटा १२ वर्ष मुनिको कन्य केटा पुजारी गरी दुईजना पुजारी रहने गर्दछन् जसले मण्डली थान र बाजेबराजुको पूजा पनि गर्ने गर्दछन् l मण्डली थान र बाजेबराजुको पूजाको लागि हरेक महिनाको पहिलो शुक्रबारमा धार दिने गरिन्छ। उही दुई पुजारीहरू द्वारा झाँक्री थानको पनि पूजा गर्ने गरिन्छ। ) ले पूजा गर्ने गर्दथे  पुर्खादेखि चल्दै आएको रित अनुसार राना थरका मगरहरूले कुनै व्यक्तिको आफ्नो भाकल बाहेक र विशेष पूजा बाहेक वर्षमा दुईचोटि दशैंको नवमीको दिन र राम नवमीको दिन दुईपटक गरिने पञ्चवली पूजामा ज्ञ्यान्द्रिस मगरहरूले आफ्नै ज्ञ्यान्द्रिस पुजारीले पुजा गर्ने गर्दछन् । केही समय अगाडिसम्म ज्ञ्यान्द्रिस मगरहरूले आफ्नो प्रीतिहरूलाई सम्झिएर चामुण्डा देवीको पूजा नगरेसम्म अरु कसैले पनि कुनै पनि पूजा तथा पञ्चबलि दिन पाइँदैन थियो। केही अघिल्लो पुस्ताहरूको आन्तरिक विवादको कारणले गर्दाखेरि चमुण्डा देवी थानको रेखदेख गर्न सकेनन् तर, पछिल्लो समयमा मन्दिरको रेखदेख मन्दिर चोक युवा क्लबले गर्ने हुँदाखेरि अन्य पूजा र पञ्चवलीको लागी नेवार समुदायका पुजारी रहने गर्दछन् l  र उनीहरूले दशैंको अष्टमीको दिनै रागाको बलि दिएर पूजा गर्ने गर्दछन्। 

प्राचीन कालमा पुर्खाहरूले चामुण्डा देवी थानको रुपमा  निर्माण गरेपनि अहिले मानिसहरूले यसलाई मन्दिरको रूपमा परिणत गरिसकेका छन् र भवनहरू पनि आफ्नो पुरातात्विक विभागको नियम विपरित आएर पुरातात्विक पहिचान गुम्नेगरी निर्माण गर्ने गरेका छन्। अबदेखि अन्य थान तथा मन्दिरहरू पुननिर्माण गर्ने क्रममा यस्ता कुराहरुलाई ध्यानमा राखेर पुननिर्माण गर्न सकियो भने हाम्रो प्राचीन सभ्यताको लोप हुन पाउँदैन भन्ने लाग्छ।

### गोरु ढुङ्गा महादेव मन्दिर
सालडाँडा अन्तर्गतनै पर्ने अर्को नजिकैको हट्टिया गाउँमा रहेको श्री गोरु ढुङ्गा महादेव मन्दिर पनि यस क्षेत्रमा पर्ने एक प्रमुख मन्दिर हो । विशेषत यो मन्दिरमा शीवरात्रीका दिन विशेष मेला लाग्ने तथा पुजा हुने गर्दछ । यो मन्दिर विशेष रूपमा यहाँ प्राकृतिक रूपमानै उत्पन्न हुने देवताका आकृतिहरूका रूपमा प्रख्यात तथा चर्चित रहेको छ ।

### अन्य
;सालडाँडामा रहेका अन्य विभिन्न साना-ठूलो मन्दिरहरू

*झाँक्री
*मण्डली थान
* बाजे बराजुको थान 
*कुलदेवताको थान
*भैरव थान
*देवी थान, 
*ठूलो हट्टिया
*पधेंरा नागथान
*सारूथर भैरव थान
*सरस्वती मन्दिर, भोज प्रकाश

## यातायातको व्यवस्था
को दुलेगौँडा सहरदेखि सालडाँडा गाउँ सम्म जाने कच्चीबाटो र छेबैमा एक चौतारी]]

यस सालडाँडा गाउँ भौगोलिक हिसाबले केही मात्रमा बिकट रहेको छ । त्यसैका बाबजुद यस सालडाँडा गाउँमा बि. सं. २०५९ / २०६० सालमा सदरमुकाम स्याङ्गजा बजार देखि चित्रे भञ्ज्याङ सम्मको कृषि रोडको अबधारणा आगाडि बढेको थियो । यो अवधारणा सँगै यस सालडाँडामा कच्ची बाटोको माध्यमबाटबाट सदरमुकाम स्याङ्गजा बजारसँग सडक यातायातका मार्फत जोडिन पुगेको थियो ।

बिकाश निर्माणको अबधारणा सँगै यातायात सडकलाई प्राथमिकता दिइएर तनहुँ जिल्लाको दुलेगौँडा तथा साखे सँग जोड्ने कच्ची मोटर बाटोको बिस्तार एवम् दुलेगौँडा देखि साखे छाक्रा हुदै राना थर (ज्ञान्द्रिस थर) को टोल हुदै सानो हत्तिया र दुलेगौँडा देखि साखे सेतेखोला जामुने हुदै ठुलो हत्तिया सम्म २ तर्फबाट कच्ची सडकको बिस्तार भएको छ । भने बिरुवासँग जोड्ने र तनहुँ राईपुरसँग जोड्नेबाटो को पनि बिस्तार गरिएको छ । यसरि यस गाउँलाई कच्ची सडकबाट भएपनि चारै तर्फबाट यातायातको बिकाश गरिएको छ । तर वर्षा याममा यस ठाउँको बाटो अबरुद्ध हुने हुनाले वर्षाको समयमा यहाँका जनताहरूले समस्या भोग्नु परेको छ ।

यस्तै हाल हरिनास गाउँपालिकाको सम्पूर्ण वडा तथा केन्द्रमा समेत यस सालडाँडा गाउँ यातायातको सहायताले जोडिन पुगेको छ । स्याङ्गजा बजारबाट करिब १८ किलोमिटर कच्ची सडकको दुरीमा रहेको यो ठाउँ तनहुँ जिल्लाको दुलेगौँडा सहरसँग पनि करिब १८/१९ किलोमिटरको दुरिमानै रहेको छ । जसले गर्दा यहाँ बासिन्दाहरूलाई गण्डकी प्रदेशको राजधानी पोखरा सहर तथा नेपालको राजधानी काठमाडौ जानका निम्ति कुनै सास्ती खेप्नु पर्ने अवस्था रहेको छैन ।

## स्वास्थ्य्य
यस ठाउँमा स्वास्थ्य्य उपचारका लागि भने त्यति ठूलो स्वास्थ्य संस्थाहरू रहेको छैन । त्यसैले यस भेगका मानिसहरू स्वास्थ्य उपचारका लागि मुख्य रूपमा तनहुँ जिल्लाको साखे तथा दुलेगौँडा सहर साथै कास्की जिल्लाको पोखरा सहर पुग्ने गर्दछन् । तर सामान्य रुपका स्वास्थ्य्य उपचारका लागि भने गाउँमानै केही साना-साना औसधि पसलहरू तथा क्लिनिकहरू रहेको छ ।

पहिले यो ठाउँ किचनास गाविसमा रहदाँ गाविसको स्वास्थ्य चौकी यो ठाउँ पायक नपर्ने गाविसको दक्षिणी भेगमा रहेको थियो । त्यसैले यस भेगका मानिसहरू उक्त स्वास्थ्य चौकीबाट कमै लाभान्वित भएका थिए  ।

## शिक्षा
किचनास गा.वि.स.लाई जिल्ला स्तरमै साक्षर गा.वि.स. घोषणा गरिसकेको कारणले गर्दा पनि यस गाउँमा बढीनै साक्षरता रहेको अनुमान लगाउन सकिन्छ । भने पछिल्लो अवस्थालाई हेर्दा यस गाउँमा करिब ९५ प्रतिशत मानिसहरू साक्षर छन् भन्न सकिन्छ।

शिक्षा संस्थाको हिसाबले हेर्दा यो गाउँमा तथा नजिकै छिमेकी गाउँहरूमा गरी जम्मा ३ वटा विद्यालयहरू रहेको छ । यस गाउँमा कक्षा १२ सम्म पढाइ हुने **श्री भोज प्रकाश माध्यमिक विद्यालय** तथा कक्षा ८ सम्म पढाइ हुने **क्यालिक्स आवासीय अङ्ग्रेजी विद्यालय** रहेको छ। यस्तै यो गाउँ नजिकै **श्री आधारभूत माध्यमिक विद्यालय** रहेको छ। जहाँ कक्षा १२ सम्म पढाइ हुने गर्दछ।

;सालडाँडा गाउँ तथा यस गाउँको आसपासमा रहेको शैक्षिक संस्थाहरूको सुची

*श्री भोज प्रकाश माध्यमिक विद्यालय,
*क्यालिक्स अङ्ग्रेजी आवासीय विद्यालय
*श्री आधारभूत माध्यमिक विद्यालय
*देववाणी प्राथमिक विद्यालय
*घडेरी प्राथमिक विद्यालय
*खुदी प्राथमिक विद्यालय
*सिमाना प्राथमिक विद्यालय (तनहुँ जिल्ला)

## बसोबासका क्षेत्रहरू
;यस सालडाँडा गाउँका बस्ती भएका केही मुख्य टोलहरू तथा भेगहरू

***सानो हट्टिया टोल**
**ठुलो पाखा
**धनुबासे
**जुकेपानी
**साउरेगरा
**भीरबारी
**सारुथर टोल
***ठुलो हट्टिया टोल**
**भैसीपानी
**बेसडाँडा
**पारि हट्टिया
**पुष्प गाउँ
***जामुने टोल**
**माथिल्लो जामुने 
**तल्लो जामुने
**ज्यामीरे
**तिलिङ्डाँडा
**अरभन्ज्याङ
***अधिकारी टोल**
***रानाथर टोल/ग्यान्द्रिसथर**
***छेक्मा**
**पिपलभन्ज्याङ
**कुवापानी
**धारापानी
**खाती गाउँ

## जनसङ्ख्या
यस सालडाँडा भन्ने ठाउँमा हाल लगभग झन्डै २,००० भन्दा बढी जनसंख्या रहेको छ । साथै मुख्य गरी सालडाँडा भनेर चिनिने उत्तरी हट्टिया गाउँ अर्थात् मुख्य **सालडाँडा गाउँमा** भने लगभग जम्मा १६५ जना मानिसहरूको बसोबास रहेको छ । साथै यस गाउँकै करिब ११९ जना मानिसहरू गाउँ बाहिर वा विदेशमा गएका छन्, वा गाउँ भन्दा बाहिर बसोबास गर्दछन्।

यस भेगमा जाति अनुसारको जनसंख्या वितरण हेर्दा सबैभन्दा धेरै जनसंख्या रहेको जातिका रूपमा मगर जाति रहेको छ । यस भेगमा कुल जनसंख्याको लगभग ४० प्रतिशत मगर जाति रहेको छ । दोस्रो स्थानमा रहेको नेवार जाति भने भेगको कुल जनसंख्याको लगभग ३० प्रतिशत रहेको छ । यस्तै ब्राह्मण १५ प्रतिशत एवम् दलितहरूको जनसंख्या यो भेगमा लगभग १० प्रतिशत रहेको छ । भने ५ प्रतिशत जनसंख्या माथि उल्लेखित मध्ये अन्य जातिका रहेका छन् । हल सम्म यस भेगमा इसाई तथा बौद्ध धर्मको केही प्रभाव परेता पनि सबै हिन्दु धर्म संस्कारहरू नै अपनाउने गर्दछन् । त्यसैले यहाँ १०० प्रतिशत मानिसहरू प्रत्यक्ष रूपमा हिन्दु धर्ममानै आस्थान्वित छन् भन्न सकिन्छ  ।

## आर्थिक गतिविधिहरू
यस गाउँका अधिकांश मानिसहरू कृषि क्षेत्रमा केहिन-केही पक्षबाट सम्बन्धि रहेकाछन् । मुख्य गरी आफ्नो जिविकोपार्जन गर्नका लागि यहाँका मानिसहरूले खेतीपाती तथा कृषि गर्ने गर्दछन् । यस ठाउँमा सामान्य रूपमा धान, कोदो,मकै, आदि जस्ता अन्नबालीहरू लगाइने गरिन्छ । त्यसका अलवा अदुवा, बेसार आदि जस्ता नगदेबालीहरू पनि लगाउने गरिएको छ । पछिल्लो समयमा यहाँका मानिसहरूले विभिन्न नयाँ कृषि प्रणालीको प्रयोग गरी नयाँ कृषि बालि उब्जनी गर्न थालेका छन् । जसको एक उदाहरण सुन्तला खेती मुख्य हो । भने पछिल्लो केही समय यस ठाउँमा ब्रोइलर कुखुरा पालन पनि मौलाउदै गइरहेको छ ।

वर्तमान समयमा  नेपाल र नेपालीको मुख्य आर्थिक आधार भनेको नै वैदेशिक रोजगार हो । जुन नेपाल जस्तो गरिब राष्ट्रको प्रमुख आयको एक मुख्य आधार हो । जुन ध्रुव सत्य कुराबाट यस सालडाँडा गाउँमा पनि अछुतो हुन सकेको छैन । करिब यस गाउँको ९० प्रतिशतभन्दा बढी युवा शक्तिहरू हाल रोजगारीका लागि विदेश पलायन भएका छन् । करिब गाउँको ९५ प्रतिशत भन्दा बढी आर्थिक आम्दानी पनि यही वैदेशिक रोजगारीले नै धानेको छ । वैदेशिक रोजगारी र कृषि बाहेक यस गाउँका मानिसहरूले सामान्य व्यापार साना उद्योगहरू सञ्चालन गरेका छन् । भने त्यस बाहेकका अन्य व्यक्तिहरू नेपालकै सरकारी कर्मचारी तथा निजी संस्थाका कर्मचारी रहेका छन्, जुन गाउँ कै गौरवको समेत रहेको छ ।

## बिजुली तथा खानेपानी
यस ठाउँ बिजुली तथा खानेपानीको निकै राम्रो सुविधा रहेको छ । स्थानीयहौकै पहलमा खानेपानीको व्यवस्था निकै राम्रो ढंगबाट गरिएको छ । भने बिजुलीको व्यवस्था पनि उत्तिकै राम्रो रहेको छ । यस ठाउँमा ओकाबारा बिजुली लाई अर्थात कालीगण्डकी एबाट निकालिएको बिजुलीको प्रयोग भएको छ ।

## पर्यटन
यस सालडाँडा भेगमा हाल पर्यटन सम्बन्धि कुनै पनि विशेष कार्यहरू भएको छैन । तर यस भेगका विभिन्न प्राकृतिक तथा मानव निर्मित संरचनाहरूको संरक्षण, पुन-निर्माण साथै प्रचारप्रसार गर्न सके भने भविष्यमा पर्यटनको सम्भावना रहेको छ ।

## मनोरञ्जन
मनोोञ्जन तथा रमाइलोका लागि यस ठाउँमा दशै तिहार जस्ता चाड पर्वहरूमा विभिन्न मेला महोत्सवका तथा सांस्कृतिक कार्यक्रमहरूको आयोजना गरिने गर्दछ ।

## क्लब तथा समुहहरू
सालडाँडा गाउँमा मुख्य गरी जिल्ला स्तरमा नै दर्ता भएको युवा क्लबको नाम **श्री मन्दिर चोक युवा क्लब** हो । यो क्लब वि.स. २०७० सालमा विधिगत रूपमा जिल्ला स्तरमा दर्ता भएको थियो । भने यस क्लबको नामाकरण यस गाउँमा रहेको चामुण्डा देवी मन्दिरको नामबाट गरिएको थियो । यसबाहेक यस भेगमा रहेको अर्को ठूलो क्लब तथा समुह सालडाँडा समाजसेवी युथ क्लब हो । यो क्लब साबिक किचनास गाविसका वडा नम्वर ९ का सम्पुर्ण टोलहरूलाई एकीकृत गरेर निर्माण गरिएको थियो ।

;सालडाँडा गाउँ तथा सम्बन्धित आसपासका गाउँहरूमा रहेका केही क्लबहरू तथा समुहहरूको सुची

*श्री मन्दिर चोक क्लब
*सालडाँडा युथ क्लब
*श्री चामुण्डा देवि आमा समूह
*शान्ति प्रिय भू.पु. सङ्घ, सालडाँडा
*मानन्धर गुठी, सालडाँडा
*सारुथर युवा क्लब
*सुदर्शन बाल क्लब
*अधिकारीथर युवा क्लब
*मण्डली दर्शन युवा क्लब
*जनहित युवा क्लब
*जनप्रिय युवा क्लब
*माथिल्लो जामुने आमा समुह
*जामुने आमा समुह

## खेलकुद
यस सालडाँडा गाउँमा विभिन्न खेलहरूको प्रभाव रहेता पनि नेपालको राष्ट्रिय खेल भलिबलको निकैनै ठूलो लोकप्रिय रहेको छ । त्यसैले पनि वर्षै पिच्छे सालडाँडाका विभिन्न टोलहरूमा फरक फरक चाडपर्व तथा अवसर पारि ठूलो धनराशीको भलिबल प्रतियोगिता आयोजना हुने गर्दछ। यस्तो प्रतियोगिता प्राय साबिकका गाविसहरूको वडाहरू बिच आयोजना हुने गर्दछ। यसोत यस्ता भलिबल प्रतियोगितामा स्याङ्जा जिल्ला तथा तनहुँ जिल्लाका भलिबल टिमहरूको सहभागीता रहने गर्दछ । साथै  सालडाँडाको छुट्टै भलिबल क्लब समेत रहेको छ । जुन टिमले सालडाँडा भन्दा बाहिरका ठाउँहरूमा भलिबल प्रतियोगिताहरूमा सहभागीता जनाउने गर्छ । **सालडाँडा समाजसेवी युथ क्लब** नामक भलिबल क्लबले सालडाँडाको प्रतिनिधित्व गर्दै सालडाँडा बाहिरका प्रतियोगिताहरूमा सहभागीता जानाउने गर्दछ । 
।

### अन्य
यस सालडाँडामा भलिबल बाहेक अन्य केही खेलहरू पनि निकै चर्चित तथा लोकप्रिय रहेको छ । तर हाल सम्म यस भेगमा भलिबल बाहेक कुनै पनि खेलको प्रतियोगिताहरू भने हुन सकेको छैन । रमाइलो तथा मनोरञ्जनका निम्ति मात्र यस ठाउँमा फुटबल तथा क्रिकेट जस्ता विश्व चर्चित खेलहरू खेलिने गर्दछ । सायद भौगोलिक अवस्थाका कारणले पनि यस सालडाँडा गाउँमा अन्य विश्व चर्चित खेलहरू भन्दा भलिबल खेलनै बढी मौलाएको छ ।

## सालडाँडा गाउँका थप तस्विरहरू
; सालडाँडा गाउँको परिचय दिने केही तस्बिरहरूको सङ्ग्रह

File:Nepali Padhera.jpg|सालडाँडा गाउँको पधेँरा
File:पँधेरो.jpg|सालडाँडा गाउँको पधेँरा
File:Chamunda Devi Temple2.jpg|चामुण्डा देवीको मन्दिरको उद्घाटनको एक झलक
File:Chamunda Devi Mandir1.jpg|चामुण्डा देवीको मन्दिर
File:Chamunda Devi Temple3.jpg|चामुण्डा देवीको मन्दिरको मुर्ति राख्ने ठूलो ढुङ्गा
File:Chautari2.jpg|सालडाँडा गाउँमा रहेको एक चौतारी
File:थुम्से बुन्दै.jpg|सालडाँडाका एक वृद्ध मानिस थुम्से बुन्दै
File:थकान मेट्दै दाउराको भारी बोक्ने नेपाली किसानहरू.jpg|सालडाँडा गाउँ मानिसहरू वनबाट दाउरा ल्याइ डाँडाको सितलमा आराम गर्दै
File:काठको भारी.jpg|सालडाँडा गाउँको एक पुरुष काठको भारी बोक्दै
File:Nepali Child in woman's day rally.jpg|नारी दिवसका दिन सालडाँडाका एक बच्चा नाराका साथमा
File:Gothalo.jpg|गोठालो जाँदै एक सालडाँडा गाउँकी महिला
File:Water fall of sakdanda.jpg|सालडाँडामा रहेको बाँसको धारो
File:Bali Pratha.jpg|दशैका बेला सालडाँडाको मन्दिरमा बलि दिदै
File:Diwali in Salsdanda.jpg|दिपावलीमा सालडाँडाको एक घर
File:Padhera.jpg|सालडाँडामा रहेको पधेंरा
File:सालडाँडाको खेत.jpg|सालडाँडामा रहेको एक भेगको खेत

## भात्तृ ठाउँहरू
;यस सालडाँडा गाउँसँग नाम मिल्दोजुल्दो अन्य ठाउँ तथा गाउँहरू

*बाच्छाको सालडाँडा, स्याङ्जा
*सालडाँडा फापरथुम, स्याङ्जा
*सालडाँडा, सल्यान

## सिमानाहरू
## यो पनि हेर्नुहोस्
*हरिनास गाउँपालिका
*किचनास गाउँ विकास समिति
*चामुण्डा देवीको मन्दिर, सालडाँडा
*श्री भोज प्रकाश माध्यमिक विद्यालय

## सन्दर्भ सामग्रीहरू
## बाह्य कडीहरू
*हाम्रो सालडाँडा नामक सालडाँडाको आधिकारिक फेसबुक ग्रुप पेज
*सालडाँडा गाउँको एक चिनारी, युट्युब भिडियोबाट
*मेरो सालडाँडा नामक सालडाँडाको आधिकारिक फेसबुक ग्रुप पेज
*जिल्ला विकास समिति, स्याङ्जा 
*स्याङ्जा र स्याङ्जालिको चिनारी 
*भूपेन्द्र श्रेष्ठको आधिकारिक फेसबुक प्रोफाइलबाट जहाँ सालडाँडा गाउँ सम्बन्धित सम्पदाहरूको तस्बिरहरू अवलोड हुने गर्दछ
*भूपेन्द्र श्रेष्ठको आधिकारिक फेसबुक पेजबाट जहाँ सालडाँडा गाउँ सम्बन्धित सम्पदाहरूको तस्बिरहरू अवलोड हुने गर्दछ
*सालडाँडामा छायाङ्कन भएको सालैजो गीत, युट्युबबाट
*श्री मन्दिर चोक  युथ क्लब, ब्लग
*श्री मन्दिर चोक युथ क्लबको आधिकारिक फेसबुक पेजमा सालडाँडा गाउँको बारेमा लिखिएको लेख
*मेरो सालडाँडा नामक फेसबुक पेजबाट

श्रेणी:स्याङ्जा जिल्ला
श्रेणी:स्याङ्जा जिल्लाका ठाउँहरू
श्रेणी:गाउँहरू
श्रेणी:नेपालका गाउँहरु