open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
नागराज (किंवदन्ती)

**नागराज** (अर्थ; नागहरूको राजा) नागका विभिन्न प्रजातिहरूका राजा हुन्। नागहरू दिव्य वा अर्ध-दिव्य, अर्ध-मानव र अर्ध-सर्पका रूपमा रहेका प्राणीहरू हुन् जो पाताल लोकमा निवास गर्छन् भने नागहरूले कहिलेकाहीँ मानव रूपको पनि धारण गर्न सक्छन्।यी अलौकिक प्राणीहरूप्रति समर्पित अनुष्ठानहरू दक्षिण एसियाभरी कम्तिमा दुई हजार वर्षदेखि हुँदै आएका छन्।

## हिन्दु धर्म 
हिन्दु धर्मग्रन्थहरूले यस पदवी (नागराज) बाट तीन मुख्य प्राणीहरूलाई सम्बोधन गर्दछन् जसमा; शेष, तक्षक र वासुकी पर्दछन्। यी सबै ऋषि कश्यप र कद्रुका सन्तान हुन्।

### शेष 
**शेष**, जसलाई कहिलेकाहीँ **अनन्त** को नामले पनि चिनिन्छ, सबै नागहरूका जेठा दाजु र पहिलो नागराज हुन्। विष्णुका भक्त र वाहनका रूपमा, उनी भगवानको शय्या (ओछ्यान) का रूपमा सेवा गर्छन् र उनलाई सबै नागहरूमध्ये सबैभन्दा कुलीन मानिन्छ। उनी सृष्टिकर्ता भगवान ब्रह्माको आदेशमा पृथ्वीलाई थाम्ने प्राणी पनि हुन् जसले धर्मको अवधारणामा सधैँ दृढतापूर्वक उभिने वरदान प्राप्त गरेका थिए।

### वासुकी 
**वासुकी** भारतीय धर्महरूमा दोस्रो नागराज हुन्। उनी शिवका भक्त हुन्, जसले यी नागलाई सधैँ आफ्नो घाँटीमा मालाको रूपमा धारण गर्छन्।

### तक्षक 
**तक्षक** तेस्रो र वर्तमान नागराज हुन्। महाभारतमा, उनले खाण्डव वनमा शासन गर्दथे जसलाई पछि पाण्डव पुत्र अर्जुनले जलाइदिएका थिए। पछि, तक्षकले अर्जुनका नाति परीक्षितको वध गर्छन्।

यी नागहरूको हजार दाजुभाइहरूको समूह छ र उनीहरूको मनसा नामक एक बहिनी छिन्।

## बौद्ध धर्म 
विभिन्न बौद्ध धर्मगन्थहरूमा धेरै नागराजहरूको उल्लेख गरिएको छ। बौद्ध धर्ममा नागराजहरूका चार प्रमुख शाही वंशहरू रहेका छन्: विरूपाक्ष, एरापथ, छब्यापुत्त र कान्हागोतमक। बौद्ध धर्मशास्त्रहरूमा गौतम बुद्धका धेरै उपदेशहरू सुन्नका लागि उपस्थित श्रोताहरूमा नागराजहरू पनि देखिन्छन्। नागराजहरूको कर्तव्यमा बुद्ध, अन्य प्रबुद्ध प्राणीहरू र बौद्ध शासनको रक्षाका लागि नागहरूको नेतृत्व गर्नु समावेश थियो।

बौद्ध शास्त्रहरूमा उल्लेख गरिएका केही प्रमुख नागराजहरूमा बौद्ध, मुचलिन्द, धृतराष्ट्र, तक्षक, वासुकी, नन्द, उपनन्द, सागर, बलवान, अनवतप्त, वरुण र उत्पल पर्दछन्।

### विरुपाक्ष 
विरुपाक्ष (संस्कृत; पालि: विरुपाक्ख) बौद्ध धर्मका एक प्रमुख देवता हुन्। उनी चार स्वर्गका राजाहरू मध्ये एक र एक धर्मपाल हुन्। उनी मेरु पर्वतको पश्चिमी भागमा बस्छन्। विरुपाक्षलाई नागहरूका प्रमुख मानिन्छ।

 (कोमोकुतेन) को मूर्ति। जोरुरी-जी, जापान।]]
लाई ओत दिइरहेका मुचलिन्द नागको मूर्ति। नोङ खाई, थाइल्यान्ड।]]

## सन्दर्भ सामग्रीहरू 
श्रेणी:नागहरू
भानुमती

**भानुमती** हिन्दु साहित्यको एक महत्त्वपूर्ण ग्रन्थ र *महाभारत*को परिशिष्ट मानिने *हरिवंश*मा उल्लेखित एक पात्र हुन्। उनलाई यादव वंशका एक प्रमुख नेता भानुकी छोरीको रूपमा वर्णन गरिएको छ। कथाका अनुसार, एक श्रापका कारण दानव निकुम्भले भानुमतीलाई अपहरण गरेको थियो। पछि उनको उद्धार गरियो र उनले पाण्डव राजकुमारमध्येका एक सहदेवसँग विवाह गरिन्।

## ग्रन्थगत पृष्ठभूमि 
भानुमतीका पति सहदेवले *महाभारत* मा महत्त्वपूर्ण भूमिका निर्वाह गरेको भएतापनि त्यसमा भानुमतीको कतै पनि उल्लेख पाइँदैन। महाभारतमा सहदेवका दुई पत्नीहरू — द्रौपदी र विजयाको मात्र चित्रण गरिएको छ। *हरिवंश*मा भानुमतीको कथा यस ग्रन्थको यादव वंशमाथिको वृहत्तर केन्द्रविन्दुको एक अंश हो, जसलाई ग्रन्थको *विष्णु पर्व* को अध्याय ९१ मा वर्णन गरिएको छ। *हरिवंश* मा भानुमतीलाई कृष्णको नातेदारको रूपमा चिनाइएको छ।

## पौराणिक कथाहरू 
thumb|प्रद्युम्नले उद्धार गरिएकी भानुमतीलाई साथ दिँदै, जबकि कृष्ण र अर्जुनले निकुम्भलाई खेद्दै गरेको पहाडी चित्र

पिण्डारकको दरबारमा एक उत्सवपूर्ण जमघटका क्रममा यादवहरू उत्सवमा व्यस्त भएका बेला निकुम्भ नामक एक दानवले अवसर छोपेर भानुमतीलाई अपहरण गर्छ। यो अपहरणको कार्य पुरानो शत्रुताबाट प्रेरित थियो, किनकि कृष्णका पुत्र प्रद्युम्नले पहिले निकुम्भका भाइ वज्रनाभको वध गरेका थिए। भानुमतीको बगैँचा असुरक्षित रहेको अवस्थाको फाइदा उठाउँदै निकुम्भले उनलाई उठाएर लग्छ।

यद्यपि, यो घटना एक पुरानो श्रापसँग जोडिएको थियो। भानुमतीले कुनै समय रैवतकको बगैँचामा ऋषि दुर्वासालाई अप्रसन्न तुल्याएकी थिइन्, जसका कारण ऋषिले उनलाई शत्रुको हातमा पर्ने श्राप दिएका थिए। पछि नारद र अन्य ऋषिहरूको मध्यस्थताबाट उक्त श्रापको प्रभावलाई कम गरियो, जसले दुर्वासालाई यसको असर न्यून गर्न राजी गराएका थिए। फलस्वरूप, ऋषिले भानुमतीको अपहरण भएतापनि उनी कन्या र सुरक्षित रहनेछिन् र पछि एक धर्मात्मा र कुलीन पतिसँग उनको विवाह हुनेछ भन्ने आश्वासन दिलाएका हुन्छन्।

उनको अपहरणपछि, कृष्णले अर्जुन र प्रद्युम्नका साथमा निकुम्भको खोज गर्छन्। एक भयानक युद्ध हुन्छ, जसमा तीनै जना नायकहरूले भानुमतीलाई कुनै हानि नगरी उद्धार गर्ने प्रयास गर्छन्। दानवले शक्तिशाली माया र भयानक युद्ध कौशल प्रयोग गरेतापनि, अन्ततः कृष्णले आफ्नो सुदर्शन चक्र प्रयोग गरी उसको शिर छेदन गरेपछि ऊ पराजित हुन्छ।

उद्धारपछि भानुमतीलाई द्वारका लगिन्छ त्यहाँ नारदले उनका पिता भानुलाई श्रापसँग जोडिएको भविष्यवाणीको सम्झना गराएर आफ्नी छोरीको हात पाण्डव दाजुभाइमध्ये कान्छा सहदेवलाई दिन सल्लाह दिन्छन्। भानुले सोही सल्लाह अनुरूप काम गर्छन् र कृष्ण तथा अन्य प्रमुख व्यक्तित्वहरूको उपस्थितिमा आयोजित एक समारोहमा भानुमतीको विवाह सहदेवसँग हुन्छ।

## सन्दर्भ सामग्रीहरू 
श्रेणी:पौराणिक पात्रहरू
आलु तामा

***आलु तामा*** () या ***aloo bodi tama*** () एक नेपाली सुप पकवान हो, जेन फर्मेन्ट कयेक बाँस का टुसा, आलू आ कालो बोडी स बनाय जांदा।

## नामकरण 
*आलु तामा* का सिधा मतलब आलू आ तामा वाला सुप हो। *तामा* फर्मेन्ट कयेक बाँस का टुसा हो, जेक स्वाद खट्टा आ तेज होइछ।

## तयारी 
पहिले सादा आलू का तरकारी पकाय जांदा आ अन्तिम चरण म बाँस (तामा) क तलिके (कहिलेकाहीं न तलिके भी) सुप म हालिजांदा। या सुप म अर्को महत्वपूर्ण सामग्री बोडी या ताने बोडी हो, जेक कारण एकर नाम *aloo tama bodi* पडिगो। लसुन, टमाटर आ कागती भी कतिपय मान्छे प्रयोग करदन।

## सन्दर्भ
खट्वाङ्ग

**खट्वाङ्ग** एक प्रकारको लामो तथा जडित दण्ड वा गदा हो जसको माथिल्लो भागमा मानव खप्पर हुन्छ। यो अस्त्र तान्त्रिक हिन्दु र तिब्बती वज्रयान बौद्ध धर्म दुवैको प्रतिमा लक्षणमा पाइन्छ। यसलाई विभिन्न रूपमा वर्णन गरिएको छ जसमा; "खप्पर जडित गदा, खप्पर माथि राखिएको त्रिशूल,वा तीनवटा खप्परहरू उनिएको त्रिशूल दण्ड" आदि पर्दछन्।

खट्वाङ्गलाई विशेषगरी मानव वा जनावरको खुट्टा वा हातहरूका लामा हड्डीहरू प्रयोग गरी बनाइन्थ्यो 
पछिल्ला समयमा, यसको निर्माणमा काठ र धातुको प्रयोग हुन थालेको छ। खट्वाङ्ग एउटा लामो गदा हो जसको शरीरमा खप्परहरू कुँदिएका हुन्छन्।

## हिन्दु धर्ममा
[thumb|270px|right|भगवान शिवका गण — भृङ्गी, हातमा खट्वाङ्ग लिएका। कडिले पापाहरेश्वर मन्दिर, [तेलङ्गाना, भारत]]

हिन्दु देवता शिवलाई कहिलेकाहीँ खट्वाङ्ग बोकेको रूपमा चित्रण गरिन्छ त्यसैले उनलाई *खट्वाङ्गी*  उपनामले पनि चिनिन्छ। यस अस्त्रको उल्लेख भवभूतिको *मालतीमाधव* र नारायण पण्डिताचार्यको शिव स्तुतिमा गरिएको छ।

*कापालिक*हरू मूलतः ती व्यक्तिहरू थिए जसलाई अन्जानमा ब्राह्मणको हत्या गरेको अपराधमा बाह्र वर्षको प्रायश्चित्तको सजाय सुनाइएको थियो। प्रायश्चित्त गर्ने ती व्यक्तिहरूलाई जङ्गलको कुटीमा, सुनसान दोबाटोमा, मसानघाटमा वा रुखमुनि बस्न, भिक्षा मागेर जीविका चलाउन, कठोर तपस्या गर्न र सनपाट, कुकुर वा गधाको छालाको लगौँटी लगाउन निर्देशन दिइएको थियो। उनीहरूले भिक्षा-पात्रको रूपमा मानव खप्पर र आफूले हत्या गरेको ब्राह्मणको खप्परलाई काठको डन्डीमा उनेर ध्वजाको रूपमा बोक्नुपर्थ्यो। यी हिन्दु *कापालिक* तपस्वीहरू पछि कालान्तरमा *शक्ति* वा देवी उपासनाको "वाममार्ग" (वामाचार) तान्त्रिक मार्गका चरम अनुयायीका रूपमा विकसित भएका थिए।

## वज्रयान बौद्ध धर्म
तिब्बती बौद्ध धर्मको वज्रयान परम्परामा, खप्पर जडित त्रिशूल (*खट्वाङ्ग*) को प्रतीक कापालिकहरूसँगको सम्बन्धबाट प्रेरित भएको मानिन्छ। 

खट्वाङ्गलाई मूलतः तिब्बती हयग्रीवको अस्त्रको रूपमा बुझिन्छ। यो तिब्बती धर्महरू र वज्रयान बौद्ध धर्म जस्ता तान्त्रिक परम्पराहरूमा एक परम्परागत धार्मिक प्रतीकको रूपमा विकसित भएको थियो। खट्वाङ्गलाई जनजातीय धामी-झाँक्रीहरूको दण्डको रूपमा पनि प्रयोग गरिन्थ्यो।

लेखक रोबर्ट बियरका अनुसार "बौद्ध *खट्वाङ्ग* को स्वरूप प्रारम्भिक भारतीय शैव योगीहरूको प्रतीकात्मक दण्डबाट विकसित भएको हो, जसलाई *कापालिक* वा 'खप्पर वाहक' भनेर चिनिन्थ्यो। प्रारम्भिक बौद्ध तान्त्रिक योगी र *योगिनी*हरूले कापालिकहरूकै जस्तै देवी वा *डाकिनी*का लक्षणहरू अपनाएका थिए। यी लक्षणहरूमा हड्डीका गहना, जनावरको छालाको लगौँटी, मानव खरानीको टीका, खप्परको कचौरा (कपाल), *डमरु*, छुरी (कर्तरी), तिघ्राको हड्डीबाट बनेको बिगुल (काङलिङ) र खप्पर जडित तान्त्रिक दण्ड वा *खट्वाङ्ग* समावेश थिए।"

रोबर्ट बियरले थप उल्लेख गरेअनुसार तिब्बती बौद्ध धर्मको वज्रयान, विशेषगरी पद्मसम्भवद्वारा स्थापित ञिङमा सम्प्रदायमा खट्वाङ्गको प्रतीकात्मकता प्रत्यक्ष रूपमा शैव कापालिकहरूबाट सापट लिइएको हो। कापालिकहरू मसानघाट र दोबाटो जस्ता निर्जन स्थानहरूमा "वाममार्ग" साधनाका लागि जाने गर्दथे। पद्मसम्भवको प्रतिमा शास्त्रीय चित्रणमा खट्वाङ्गले उनकी सहयोगी, जीवनी लेखक र आध्यात्मिक अर्धाङ्गिनी येसे छोग्याललाई प्रतिनिधित्व गर्दछ। यस आयुधमा रहेका तीनवटा काटिएका टाउकाहरूले तीन लोक (त्रैलोक्य) बाट प्राप्त हुने मोक्षलाई जनाउँछन् र यसमा झुण्डिएको इन्द्रेणी रङ्गको पट्टीले महाभूतका पाँच शुद्ध प्रकाशलाई बुझाउँछ।

## सन्दर्भ सामग्रीहरू 
श्रेणी:बौद्ध धर्म
हिन्दु देवता

**हिन्दु देवीदेवता** हिन्दु धर्मका पुजनीय ईश्वर र देवीहरू हुन्। हिन्दु धर्मका देवीदेवताहरू यसका परम्पराहरू जस्तै विविध छन्। एक हिन्दुले बहुदेववादी, सर्वेश्वरवादी, एकेश्वरवादी, अद्वैतवादी, वा अज्ञेयवादी, नास्तिक वा मानवतावादी हुने छनोट गर्न सक्छन्। हिन्दु धर्मका विभिन्न परम्पराहरूमा देवीदेवताका लागि प्रयोग गरिने शब्दहरू फरक-फरक छन्, जसमा देव, देवी, ईश्वर, ईश्वरी, भगवान् र भगवती पर्दछन्।

हिन्दु धर्मका देवीदेवताहरू वैदिक काल (ईसापूर्व दोस्रो सहस्राब्दी) देखि मध्यकाल (सन् पहिलो सहस्राब्दी) सम्म, क्षेत्रीय रूपमा नेपाल, पाकिस्तान, भारत र दक्षिणपूर्वी एसियामा विभिन्न परम्पराहरू मार्फत विकसित भएका छन्। हिन्दु देवताको अवधारणा योग दर्शनमा व्यक्तिगत ईश्वरदेखि लिएर वेदमा उल्लेखित ३३ प्रमुख देवताहरू र पुराणहरूमा वर्णन गरिएका सयौँ देवीदेवतासम्म फैलिएको छ। वर्तमान समयका प्रमुख देवताहरूमा विष्णु, शिव र देवी पर्दछन्। यी देवताहरूको आ-आफ्नै विशिष्ट र जटिल व्यक्तित्व भए तापनि उनीहरूलाई अक्सर एउटै अन्तिम सत्य वा ब्रह्मका विभिन्न स्वरूपका रूपमा हेरिन्छ।

प्राचीन कालदेखि नै सबै हिन्दुहरूका लागि समानताको विचारलाई महत्त्व दिइएको छ। यसलाई सन् पहिलो सहस्राब्दीका मूर्तिहरू जस्तै हरिहर (आधा विष्णु, आधा शिव) र अर्धनारीश्वर (आधा शिव, आधा पार्वती) ले पुष्टि गर्छन्। प्रमुख देवीदेवताहरूले आफ्नै हिन्दु परम्पराहरूलाई प्रेरित गरेका छन्, जस्तै वैष्णव, शैव र शाक्त, तर यिनीहरूको पौराणिक कथा, अनुष्ठान र दर्शन साझा छन्।

हिन्दु देवी देवताहरूलाई मूर्ति र चित्रहरूमा विभिन्न प्रतिमाका रूपमा प्रस्तुत गरिन्छ, जसलाई मूर्ति वा 'प्रतिमा' भनिन्छ। केही हिन्दु परम्पराहरू, जस्तै प्राचीन चार्वाकले सबै देवीदेवताको अवधारणालाई अस्वीकार गरेका थिए, जबकि १९औँ शताब्दीको ब्रिटिश औपनिवेशिक कालका आर्य समाज र ब्रह्म समाज जस्ता आन्दोलनहरूले बहु-देवतावादलाई त्यागेर अब्राहमी धर्महरू जस्तै एकेश्वरवादी अवधारणाहरू अपनाएका थिए। हिन्दु देवीदेवताहरूलाई जैन धर्म जस्ता अन्य धर्महरूमा र भारत बाहिरका थाइल्यान्ड र जापान जस्ता बौद्ध प्रधान देशहरूमा पनि सम्मानका साथ अपनाइएको छ।

प्राचीन र मध्यकालीन हिन्दु ग्रन्थहरूमा मानव शरीरलाई एक मन्दिरको रूपमा वर्णन गरिएको छ, र देवीदेवताहरूलाई यसभित्र निवास गर्ने अङ्गहरूको रूपमा वर्णन गरिएको छ। जबकि ब्रह्म (परम सत्य) लाई प्रत्येक जीवित प्राणीभित्र रहने शाश्वत आत्माको रूपमा वा सोही प्रकृतिको रूपमा वर्णन गरिएको छ।

## देव र देवी 
हिन्दु धर्ममा देवताहरूलाई देव (पुलिङ्गी) र देवी (स्त्रीलिङ्गी) भनेर सम्बोधन गरिन्छ। यी शब्दहरूको मूल अर्थ "स्वर्गीय, दिव्य, वा उत्कृष्टताको कुनै पनि कुरा" भन्ने हुन्छ।

प्रारम्भिक वैदिक साहित्यमा, सबै अलौकिक प्राणीहरूलाई असुर भनिन्थ्यो। उत्तर-वैदिक काल (लगभग ईसापूर्व ५००) सम्म आइपुग्दा, कल्याणकारी अलौकिक प्राणीहरूलाई *देव-असुर* भन्न थालिएको थियो। हिन्दु धर्मका उत्तर-वैदिक ग्रन्थहरू, जस्तै पुराण र इतिहासहरूमा, देवहरूले राम्रो (सद्गुण) र असुरहरूले नराम्रो (दुर्गुण) को प्रतिनिधित्व गर्दछन्।

हिन्दु देवीदेवताहरू हिन्दु पौराणिक कथाका अंश हुन्। देव र देवी दुवै हिन्दु धर्मका धेरै ब्रह्माण्ड सम्बन्धी सिद्धान्तहरूमा चित्रित छन्।

## टिप्पणीहरू 
## सन्दर्भ सामग्रीहरू 
## बाह्य कडीहरू 
## बाह्य कडीहरू
* मुख्य हिन्दु देवीदेवताहरूको एउटा तालिका (चित्रसहित)
* सङ्ग्रह: "हिन्दु देवी र देवताहरू" मिसिगन विश्वविद्यालय कला सङ्ग्रहालयबाट
* "ढुङ्गामा देवताहरू: एसियाली कला सङ्ग्रहालयको सङ्ग्रहबाट हिन्दु मूर्तिहरू" प्रदर्शनी 
* "हिन्दु कलामा दिव्य दर्शन" प्रदर्शनी  मिसौरी विश्वविद्यालयको कला र पुरातत्व सङ्ग्रहालयमा


श्रेणी:हिन्दु देवीदेवताहरू
शार्ङ्ग

**शार्ङ्ग** वा **शारङ्ग** हिन्दु धर्मका प्रमुख देवता **विष्णु**को दिव्य धनुष हो। यो धनुष मुख्य रूपमा विष्णुको अवतार **राम**सँग सम्बन्धित छ। दक्षिण भारतमा शारङ्गलाई सामान्यतया **कोदण्ड** पनि भनिन्छ, जसको शाब्दिक अर्थ धनुष हुन्छ। भगवान रामलाई प्रायः कोदण्ड धारण गर्ने हुनाले *कोदण्डपाणि* भनेर प्रशंसा गरिन्छ। यस धनुषको उल्लेख विष्णु सहस्रनाममा पनि गरिएको छ।

## पौराणिक कथाहरू 
शार्ङ्ग धनुष विष्णुका अवतारहरू दशावतार मध्ये परशुराम, राम र कृष्णद्वारा प्रयोग गरिएको हुनाले विशेष मानिन्छ। रामले आफ्नो महाकाव्यमा यो धनुष धारण गर्छन् र पद्म पुराणमा पनि उनले यो धनुष बोकेको उल्लेख गरिएको छ। यो धनुष उनलाई विष्णुका पूर्व अवतार परशुरामले प्रदान गरेका थिए। रामायणमा, क्षत्रियहरूको संहार गर्ने प्रसिद्ध ब्राह्मण योद्धा परशुरामले यस धनुषको कथा सुनाउँछन्। विश्वकर्माले विष्णु र शिवमध्ये को श्रेष्ठ भन्ने प्रश्नको समाधान गर्न पिनाक र शारङ्ग नामक दुई धनुषहरू निर्माण गरेका थिए। यसमा विष्णु विजयी भए र शिवले आफ्नो धनुष मिथिलाका राजालाई प्रदान गरे। विष्णुको धनुष ऋचीक हुँदै परशुरामका पिता जमदग्निसम्म पुग्छ र पिताको हत्यापछि परशुरामले यसलाई प्राप्त गर्छन्। परशुरामले रामलाई यदि उनले यो धनुषमा ताँदो चढाउन सक्छन् भने आफूसँग युद्ध गर्न चुनौती दिन्छन्। जब राजकुमार रामले यो सफलतापूर्वक सम्पन्न गर्छन्, तब परशुरामले आफ्नो पराजय स्वीकार गर्दै आफ्नो निवास स्थानमा फर्कन्छन्।

पद्म पुराणकै अर्को एक कथामा, धेरै महान् ऋषिहरूबीच कुन देवता सबैभन्दा बढी पूजनीय छन् भन्ने विषयमा बहस हुन्छ। उनीहरूले परीक्षणका लागि भृगु ऋषिलाई पहिले शिव, त्यसपछि ब्रह्मा र अन्तमा विष्णुको निवासमा पठाउँछन्। भृगुले शिवलाई पार्वतीसँग समय बिताइरहेको, ब्रह्मालाई रज गुणका पक्षहरूमा व्यस्त रहेको र विष्णुलाई शेषनागमा सुतिरहेको तथा उनकी पत्नी लक्ष्मीले उनको खुट्टा मिचिरहेको पाउँछन्। क्रोधित भृगुले विष्णुको छातीमा लात्तीले हान्दा, विष्णुले ऋषिलाई न्यानो अभिवादन गर्छन् र उनको खुट्टाको स्पर्शले आफू धन्य भएको महसुस गर्छन्। त्यसपछि भृगुले विष्णुको प्रशंसा गर्दै उनलाई शारङ्ग धनुषको धारकको रूपमा सम्बोधन गर्छन्।

कृष्ण र नरकासुर बीचको युद्धको केही संस्करणहरूमा, कृष्णकी दोस्रो रानी सत्यभामाले असुरको वध गर्न उनको धनुष (शारङ्ग) प्रयोग गरेको उल्लेख छ।

## साहित्यमा 
को टीटीडी मन्दिरमा शार्ङ्ग (कोदण्ड) धनुष धारण गरेका रामको मूर्ति]]

महाभारतमा, युधिष्ठिरले कृष्णलाई शार्ङ्ग धनुषधारीका रूपमा प्रशंसा गरेका छन्। विष्णु पुराणका अनुसार, कृष्णले जरासन्धलाई पराजित गर्न यस धनुषको प्रयोग गर्छन्। कृष्णलाई सहयोग गर्न स्वर्गबाट शारङ्ग धनुष, कौमोदकी गदा र अक्षय बाण भएका दुईवटा ढोकाहरू प्रकट हुन्छन्; त्यसैगरी कृष्णका दाजु बलरामका लागि हलो र सौनन्द नामको मुसल प्रकट हुन्छन्। यी दुई दाजुभाइ मिलेर जरासन्धलाई पराजित गर्छन्। पद्म पुराणमा, विष्णुले जालन्धरसँग युद्ध गर्न यसै धनुषको प्रयोग गरेको उल्लेख छ। सोही पुराणका अनुसार, कृष्णले आफ्नी पटरानी रुक्मिणीको हरण गर्ने समयमा शारङ्ग धनुषबाट बाण प्रहार गरेका थिए; उनले रुक्मिणीका दाजु रुक्मीलाई पराजित गर्दै बाणद्वारा शत्रुको रथ र ध्वजा नष्ट गरिदिएका थिए। पछि, कृष्णले बाणकै सहायताले रुक्मीको तरबार पनि नष्ट गरिदिए। कृष्णले रुक्मीलाई बाँधेर र उनको टाउको खौरिएर अपमानित गरेका थिए।

## सन्दर्भ सामग्रीहरू 
श्रेणी:विष्णु
ध्रुव

**ध्रुव** (शाब्दिक अर्थ "अटल, अचल, स्थिर वा शाश्वत") विष्णु पुराण र भागवत पुराणमा उल्लेख गरिएका विष्णुका एक तपस्वी भक्त थिए।

संस्कृत शब्द *ध्रुव नक्षत्र* (ध्रुव नक्षत्र, "ध्रुवतारा") को प्रयोग महाभारतमा ध्रुवताराका लागि गरिएको छ। उनलाई उत्तानपादका छोरा र मनुका नातिका रूपमा मानवीकरण गरिएको छ। यद्यपि महाभारतको रचना कालको समयमा ध्रुवतारा खगोलीय ध्रुवबाट केही डिग्री टाढा नै थियो।

## पौराणिक कथा 
 ध्रुवको अगाडि प्रकट हुनुहुँदै – राजा रवि वर्माको एक चित्रकला।]]

### विष्णुप्रतिको भक्ति 
ध्रुवको जन्म राजा उत्तानपाद (स्वायम्भु मनुका छोरा) र उनकी पत्नी सुनीतिको कोखबाट भएको थियो। राजाका अर्का छोरा उत्तम पनि थिए, जो उनकी कान्छी रानी सुरुचिबाट जन्मिएका थिए। राजाले सुरुचिलाई बढी माया गर्दथे। एक पटक, जब ध्रुव पाँच वर्षका थिए, उनले आफ्ना भाइ उत्तमलाई सिंहासनमा बुबाको काखमा बसिरहेको देख्छन्। सुरुचि, जो ध्रुवसँग ईर्ष्यालु थिइन् (किनभने ध्रुव नै सिंहासनको उत्तराधिकारी हुनेवाला थिए), उनले बुबाको काखमा बस्न खोज्ने बालक ध्रुवलाई कठोर शब्दले गाली गर्छिन्। ध्रुवले आफूलाई पनि बुबाको काखमा बस्न अनुमति किन मिल्दैन भनेर प्रश्न गर्दा सुरुचिले पहिला भगवान कहाँ गएर उनकै कोखबाट जन्म लिनको लागि भगवानसँग प्रार्थना गर्न चुनौति दिन्छिन्। तब मात्र तिमीले यो विशेषाधिकार पाउने पनि उनले बताउँछिन्। सौम्य स्वभावकी र अपहेलित पत्नी सुनीतिले विचलित बालकलाई सान्त्वना दिने प्रयास गर्छिन्, तर ध्रुवले आफ्नो भाग्यको निर्णय स्वयं भगवानबाटै सुन्ने दृढ सङ्कल्प गर्दै वनमा तपस्या गर्न निस्कि‍न्छन्।

उनको सङ्कल्प देखेर देवर्षि नारद उनको अगाडि प्रकट हुन्५न् र यति सानै उमेरमा यस्तो कठोर तपस्या नगर्न सम्झाउने प्रयास गर्छन्। तर, ध्रुव आफ्नो निर्णयमा अडिग हुन्छन्। त्यसपछि नारदले उनलाई भगवान विष्णुको आराधना गर्दा अपनाउनुपर्ने विधि र मन्त्र सिकाएर मार्गदर्शन गर्छन्। नारदले सिकाएको र ध्रुवले प्रभावकारी रूपमा प्रयोग गरेको मन्त्र **ॐ नमो भगवते वासुदेवाय** थियो।

विष्णु पुराणमा यसबारे अलि फरक विवरण दिइएको छ। जब विष्णु ध्रुवको तपस्याबाट प्रसन्न भएर वरदान माग्न भन्छन्, ध्रुवले एउटा 'स्तुति' को ज्ञानको वरदान माग्छन्। अरू कोही भएको भए सांसारिक वा स्वर्गको सुख, वा बढीमा मोक्ष माग्थे होलान्, तर ध्रुवमा कुनै व्यक्तिगत इच्छा थिएन। हिन्दु धर्ममा सबै इच्छाहरूको त्याग नै अनन्त शान्तिको लागि आवश्यक मानिन्छ: यही 'ध्रुव-पद' को अर्थ हो। यही कारणले सप्तर्षिहरूले ध्रुवलाई ताराको सबैभन्दा सम्मानित स्थान—ध्रुवतारा—दिने निर्णय गर्छन्।

विष्णुको स्मरणमा लामो समय बिताएपछि उनी आफ्नो तपस्याको उद्देश्य समेत बिर्सिएर केवल विष्णुको स्मृतिमा जीवन बिताउन चाहन्थे। उनको तपस्याबाट प्रसन्न भई विष्णुले उनको इच्छा पूरा गरिदिन्छन् र उनलाई 'ध्रुव-पद' प्राप्त हुने घोषणा गर्छन्: यस्तो अवस्था जहाँ उनी एक खगोलीय पिण्ड बन्नेछन् जसलाई महाप्रलयले समेत छुन सक्ने छैन।

ध्रुव आफ्नो राज्यमा फर्किन्छन्, जहाँ उनको परिवारले उनलाई न्यानो स्वागत गर्छ। ६ वर्षको उमेरमा उनले राज्यको बागडोर सम्हाले र धेरै दशकसम्म न्यायपूर्ण रूपमा शासन गर्छन्।

आफ्नो गल्ती महसुस गरेपछि, ध्रुवले यक्षराज वैश्रवणसँग क्षमा माग्छन्। वैश्रवणले ध्रुवलाई वरदान माग्न मन्छन्, र ध्रुवले उत्तम जीवित भएर फर्कँदा आफ्नो विष्णुप्रतिको भक्ति कायमै राख्न सकूँ भन्ने वरदान माग्छन्।

## सन्दर्भ सामग्रीहरू 
श्रेणी:भागवत पुराणका पात्रहरू
स्वाहा

**स्वाहा** भारतीय धर्महरूमा प्रयोग गरिने एक संस्कृत शब्द हो, जसले एक देवी र मन्त्र तथा अनुष्ठानहरूमा प्रयोग गरिने एक प्रकारको आह्वानलाई जनाउँछ। हिन्दु धर्ममा, **मन्यन्ती** भनेर पनि चिनिने स्वाहा, वेदहरूमा उल्लेखित यज्ञ र आहुतिकी हिन्दु देवी हुन्। उनी अग्निकी पत्नी र विभिन्न पौराणिक परम्परा अनुसार दक्ष प्रजापति वा बृहस्पतिकी पुत्री हुन्। ब्रह्मवैवर्त पुराणका अनुसार, उनी प्रकृतिको एक अंश हुन्, जसको अभावमा अग्निले आफ्नो अस्तित्व कायम राख्न सक्दैनन्।

हिन्दु धर्म र महायान बौद्ध धर्म ( वज्रयान सहित) दुवैले अनुष्ठानका क्रममा वा मन्त्रको अंशको रूपमा उच्चारण गरिने मन्त्र आह्वानको रूपमा 'स्वाहा' को प्रयोग गर्दछन्। स्त्रीलिङ्गी नामको रूपमा, ऋग्वेदमा 'स्वाहा' को अर्थ आहुति (अग्नि वा इन्द्रलाई दिइने) पनि हुन सक्छ। स्वाहालाई शुभ अन्त्यको सूचक पनि मानिन्छ।

## देवीको रूपमा 
### पौराणिक कथाहरू 
स्वाहालाई एक देवी र अग्निकी पत्नीको रूपमा मानवीकरण गरिएको छ। ब्रह्मविद्या उपनिषद्का अनुसार, स्वाहाले त्यो शक्तिलाई प्रतिनिधित्व गर्दछिन् जसलाई अग्निले जलाउन सक्दैन। उपनिषद्हरूमा, स्वाहाले आफू अग्निप्रति मोहित भएको र उनीसँगै बस्न चाहेको स्वीकार गर्छिन्। त्यसैले, देवताहरूले मन्त्रोच्चारणका क्रममा उनको नाम लिएर अग्निमा आहुति दिइने र यसले स्वाहा सधैँ अग्निसँगै रहन रहनेछिन् भन्ने घोषणा गर्छन्।

केही संस्करणहरूमा, उनी कार्तिकेय (स्कन्द) का धेरै दिव्य आमाहरूमध्ये एक हुन्। उनी अग्निकी छोरी आग्नेयकी पनि आमा हुन्। उनलाई दक्ष प्रजापति र उनकी पत्नी प्रसूतिकी छोरी मानिन्छ। उनले अग्निमा दिइने आहुतिहरूको अध्यक्षता गर्ने विश्वास गरिन्छ। उनको शरीर चार वेदहरूले बनेको र उनका छ अङ्गहरूलाई वेदका छ अङ्ग (वेदाङ्ग) मानिन्छ।

### कथा
*महाभारत वन पर्व* मा, मार्कण्डेयले पाण्डवहरूलाई उनको कथा सुनाएका छन्। स्वाहा दक्षकी छोरी थिइन्। उनी अग्निदेवसँग प्रेम गर्थिन् र उनको पछि लागेकी थिइन्, तर अग्निले उनलाई वास्ता गरेनन्। अग्निले सप्तर्षिहरूको यज्ञको अध्यक्षता गरिरहेका थिए। त्यहाँ उनी सप्तर्षिहरूका पत्नीहरूको रूप र सौन्दर्य देखेर उनीहरूमाथि निकै मोहित भए र उनीहरूलाई एकतमासले हेरिरहेका हुन्छन्।

अन्ततः, अरूका पत्नीहरूप्रति मोह राखेकोमा अग्निले आत्मग्लानि महसुस गरी तपस्याका लागि वनतर्फ प्रस्थान गर्छन्। स्वाहाले उनको पछ्याउँछिन् र उनको इच्छा बुझ्छिन्। उनले सप्तर्षिहरूका पत्नीहरूको रूप धारण गरिन् (यद्यपि उनी वशिष्ठकी पत्नी अरुन्धतीको रूप लिन असमर्थ थिइन्) र छ पटक अग्निकहाँ गएर उनलाई आकर्षित गरिन्। प्रत्येक मिलनबाट प्राप्त वीर्यलाई उनले एक सुनौलो भाँडोमा राखिन्, जसबाट स्कन्दको जन्म हुन्छ।

देवीभागवत पुराणमा, नारायणले नारदलाई स्वाहाको ध्यान गर्ने विधि बताएका छन्:

## टिप्पणीहरू 
## सन्दर्भ सामग्रीहरू 
श्रेणी:हिन्दु देवीदेवताहरू
प्रजापति

लाई ब्रह्माकै प्रतिमाशास्त्रीय विशेषताहरूका साथ देखाइएको छ।]]

**प्रजापति** (अर्थ: 'प्रजाहरूका स्वामी') हिन्दु धर्मका एक वैदिक देवता हुन्। उनलाई पछि सृष्टिकर्ता देवता ब्रह्मासँग एकाकार गरिएको छ।

प्रजापति सृष्टिकर्ता देवता ब्रह्माकै एक स्वरूप हुन् तर विभिन्न हिन्दु धर्मग्रन्थहरूमा यो नाम धेरै फरक-फरक देवताहरूका लागि पनि प्रयोग गरिएको छ। विविध हिन्दु ब्रह्माण्ड विज्ञानका कारण प्रजापति शब्दले सृष्टिकर्ता ब्रह्मादेखि लिएर विश्वकर्मा, अग्नि, इन्द्र, दक्ष र अन्य धेरै देवताहरूलाई जनाउँछ।

## व्युत्पत्ति 
प्रजापति दुई शब्दहरू "प्रजा" (सृष्टि, प्रजनन शक्ति) र "पति" (स्वामी, मालिक) मिलेर बनेको एक सामासिक शब्द हो। यस शब्दको अर्थ "प्राणीहरूका स्वामी",

## उत्पत्ति 
thumb|ओडिसाको बाणपुरस्थित दक्ष प्रजापति मन्दिरमा प्रजापतिको रूपमा ब्रह्माको मूर्ति

thumb|"प्रजापतिको रचनात्मक गतिविधिहरू चित्रण गर्ने एक प्रयास"

प्रजापतिको उत्पत्ति स्पष्ट छैन। उनी वैदिक ग्रन्थहरूको पछिल्लो तहमा देखा पर्छन् र उनलाई उल्लेख गर्ने सूक्तहरूले विभिन्न अध्यायहरूमा फरक-फरक ब्रह्माण्ड सम्बन्धि सिद्धान्तहरू प्रस्तुत गर्दछन्। ब्राह्मण ग्रन्थहरूमा उत्कर्षमा पुगेपछि वेदहरूमा उनको स्थान बिस्तारै माथि उठ्दै गएको देखिन्छ। रेनु, किथ र भट्टाचार्यजी जस्ता विद्वानहरूका अनुसार, प्रजापतिको उत्पत्ति पछिल्लो वैदिक वातावरणमा एक अमूर्त वा अर्ध-अमूर्त देवताको रूपमा भएको हो, जब दार्शनिक चिन्तनहरू पुरातन शैलीबाट बढी प्राज्ञिक चिन्तनतर्फ विकसित हुँदै गएका थिए।

रोबर्ट ग्रेभ्सका अनुसार, 'प्रजापति' (सन्तानका अधिपति) को नाम व्युत्पत्तिगत रूपमा कोलोफनका भविष्यवक्ता देवता फ्यानेस (म्याक्रोबियसका अनुसार), अर्थात् 'प्रोटोकोनस' सँग समान छ। डेभिड लिमिङका अनुसार, प्रजापति र फ्यानेससँग जोडिएको ब्रह्माण्डीय अण्डाको अवधारणा संसारका धेरै भागहरूमा साझा छ, जुन पछि ग्रीस र रोममा युनान-रोमन उपासनाको रूपमा देखा पर्दछ।

## सन्दर्भ सामग्रीहरू 
श्रेणी:हिन्दु देवीदेवताहरू
वेल्सकी राजकुमारी सार्लेट

**वेल्सकी राजकुमारी सार्लेट** (सार्लेट एलिजाबेथ डायना; जन्म; सन् २०१५ मे २) बेलायती राजपरिवारकी एक सदस्य हुन्। उनी विलियम र क्याथरिनकी दोस्रो सन्तान तथा एक मात्र छोरी हुन्। उनी राजा चार्ल्स तृतीय र वेल्सकी राजकुमारी डायनाकी नातिनी हुन्। उनी बेलायती राजगद्दीको उत्तराधिकारीको सूचीमा तेस्रो स्थानमा छिन्।

सार्लेट उनका बुबा र दाजु पछि बेलायती राजगद्दीको उत्तराधिकारको सूचीमा तेस्रो स्थानमा छिन्। पर्थ सम्झौता लागू भएपछि, जसले पुरुष-प्राथमिकता ज्येष्ठाधिकारलाई पूर्ण ज्येष्ठाधिकारले प्रतिस्थापन गर्न पर्थ सम्झौता लागू भएपछि अर्थात्, 
सन् २०१८ अप्रिलमा उनका भाइ लुईको जन्म हुँदा पनि उनी उत्तराधिकारको सूचीबाट तल झर्नु परेन। यसले गर्दा उनी उत्तराधिकारको सूचीमा भाइभन्दा माथि रहने इतिहासकै पहिलो बेलायती राजकुमारी बनेकी छिन्।

## बाल्यकाल 
सार्लेटको जन्म उनकी बुढी हजुरआमा, महारानी एलिजाबेथ द्वितीयको शासनकालमा सन् २०१५ मे २ का दिन बिहान ८:३४ बजे सेन्ट मेरी अस्पताल, लन्डनमा भएको थियो। उनी विलियम र क्याथरिन (तत्कालीन क्याम्ब्रिजका ड्युक र डचेस) की दोस्रो सन्तान तथा एक मात्र छोरी हुन्। उनको जन्मको अवसरमा शाही तोपको सलामी दिइएको थियो र लन्डनका प्रसिद्ध स्थलहरूलाई गुलाबी बत्तीले सजाइएको थियो। ४ मेका दिन उनको नाम 'सार्लेट एलिजाबेथ डायना' घोषणा गरिएको थियो जुन उनका हजुरबुबा चार्ल्स, बुढी हजुरआमा र उनकी हजुरआमा डायनाको सम्मानमा राखिएको थियो। ५ जुलाईका दिन केन्टनबरीका आर्चविसप जस्टिन वेल्बीद्वारा सेन्ड्रिङ्घम स्थित सेन्ट मेरी म्याग्डालिन चर्चमा सार्लेटको शिशु बप्तिस्मा गरिएको थियो।

## पालनपोषण 
सन् २०१७ मा केन्सिङ्टन दरबार सर्नुअघि सार्लेटको बाल्यकालमा उनको परिवार नर्फकको एन्मर हलमा बस्दथ्यो। सार्लेटले जनवरी २०१८ देखि विलकक्स नर्सरी स्कुलबाट आफ्नो शिक्षा सुरु गरेकी थिइन्। सेप्टेम्बर २०१९ मा उनी आफ्ना दाजु जर्जसँगै ब्याटरसीस्थित थमसको लन्डन डे स्कुलमा भर्ना भएकी थिइन् जहाँ उनलाई 'सार्लेट क्याम्ब्रिज'को नामले चिनिन्थ्यो। सन् २०२२ मा यो परिवार विन्डसर होम पार्कस्थित एडिलेड कटेजमा सरेको थियो। त्यसपछि उनी र उनका दाजु जर्ज र भाइ लुईले बर्कसायरको एक स्वतन्त्र तयारी विद्यालय ल्याम्ब्रोकमा अध्ययन गर्न थालेका थिए।

[thumb|जुन २०२२ मा [प्लाटिनम जुबली पेजेन्ट पछि बकिङ्घम राजदरबार बार्दलीमा आफ्नी बुढी आमाबुबा, दाजुभाइ र अन्य वरिष्ठ शाही सदस्यहरूसँग सार्लेट।]]

सन् २०२२ सेप्टेम्बर ८ का दिन एलिजाबेथ द्वितीयको मृत्यु पश्चात् सार्लेटका हजुरबुबा चार्ल्स तृतीयको रूपमा राजगद्दीमा विराजमान भएका थिए भने सार्लेट राजगद्दीको उत्तराधिकारमा तेस्रो स्थानमा परेकी थिइन्। उनी र उनका दाजुभाइहरू कहिलेकाहीँ आफ्ना आमाबुबासँग शाही भ्रमण, वैदेशिक भ्रमण र कूटनीतिक भ्रमणहरूमा सहभागी हुने गर्दछन्।

## सार्वजनिक छवि 
आफ्ना छोराछोरीलाई सार्वजनिक दृष्टिकोणबाट टाढा राख्ने अभिभावकहरूको प्रयासका बाबजुद, सार्लेटका तस्वीर र सार्वजनिक उपस्थितिहरूले सञ्चारमाध्यमको ध्यान आकर्षित गरिरहन्छन्। 'ब्रान्ड फाइनान्स' ले पहिले नै अनुमान गरेअनुसार उनको जीवनकालमा उनले बेलायती अर्थतन्त्रमा ३ खर्ब पाउन्डभन्दा बढीको योगदान पुर्‍याउनेछिन्।

## टिप्पणीहरू 
## सन्दर्भ सामग्रीहरू 
श्रेणी:सन् २०१५ मा जन्म
श्रेणी:जीवित मानिसहरू
श्रेणी:बेलायती राजकुमारीहरू
वेल्सकी राजकुमारी क्याथरिन

**वेल्सकी राजकुमारी क्याथरिन** (जन्म नाम; **क्याथरिन एलिजाबेथ मिडलटन**, ९ जनवरी १९८२), बेलायती राजपरिवारकी एक सदस्य हुन्। उनले बेलायती सिंहासनका उत्तराधिकारी राजकुमार विलियमसँग विवाह गरेकी छिन्।

रिडिङमा जन्मिएकी क्याथरिन बर्कसायरको बकलवरीमा हुर्किएकी हुन्। उनले सेन्ट एन्ड्रयुज स्कुल र मार्लबरो कलेजबाट शिक्षा हासिल गरेकी थिइा्। त्यसपछि उनले स्कटल्यान्डको सेन्ट एन्ड्रयुज विश्वविद्यालयबाट कलाको इतिहासमा स्नातक गरेकी थिइन् जहाँ उनले सन् २००१ मा राजकुमार विलियमसँग भेट भएको थियो। क्याथरिनले सन् २००५ मा स्नातक पूरा गरेकी थिइन्। नोभेम्बर २०१० मा उनीहरूको मगनीको घोषणा हुनु अघि उनले विभिन्न जागिर र परोपकारी कार्यहरू गरेकी थिइन्। २९ अप्रिल २०११ मा वेस्टमिन्स्टर एबेमा विवाह भएपछि उनी क्याम्ब्रिजकी डचेस बनेकी थिइन्। यस दम्पतीका जर्ज, सार्लोट र लुई गरि तीन सन्तानहरू छन्। ९ सेप्टेम्बर सन् २०२२ सेप्टेम्बर ९ का दिन उनका बुबा अर्थात् राजा चार्ल्स तृतीयले विलियमलाई वेल्सको राजकुमार बनाएपछि क्याथरिन वेल्सकी राजकुमारी बनेकी थिइन्। सन् २०२४ को सुरुमा उनलाई क्यान्सर भएको पत्ता लागेको थियो, जसका लागि उनले केमोथेरापी गराएर सोही वर्षको अन्त्यतिर आफ्ना कार्यहरूमा पुनः फर्किएकी थिइन्।

विवाहपछि क्याथरिनले राजाको समर्थनमा शाही कर्तव्य र कार्यक्रमहरू सम्हाल्दै आएकी छिन् र आधिकारिक वैदेशिक भ्रमणहरूमा शाही परिवारको प्रतिनिधित्व गरेकी छिन्। मुख्यतया रोयल फाउन्डेसन मार्फत गरिने उनको परोपकारी कार्यहरू बाल्यकालको प्रारम्भिक शिक्षा, व्यसन र कलामा केन्द्रित छन्। उनी आना फ्रायड सेन्टर, एक्सन फर चिल्ड्रेन, स्पोर्ट्सएड र नेसनल पोर्ट्रेट ग्यालेरी लगायत धेरै परोपकारी र सैन्य संस्थाहरूको संरक्षक हुन्। मानसिक स्वास्थ्यको बारेमा सार्वजनिक छलफललाई प्रोत्साहन गर्न उनले अप्रिल २०१६ मा विलियम र आफ्ना देवर ह्यारीसँग मिलेर *हेड्स टुगेदर* अभियान विकास गर्न मद्दत गरेकी थिइन्।

ठूलो सार्वजनिक चासोका बीच गोपनीयता कायम राख्ने उनको प्रयासले सञ्चारमाध्यमसँग क्याथरिनको सम्बन्धले निरन्तर ध्यान आकर्षित गरेको छ। फेसनमा उनको प्रभावलाई "केट मिडलटन इफेक्ट"को रूपमा वर्णन गरिएको छ। क्याथरिनलाई सन् २०११, २०१२ र २०१३ मा *टाइम* पत्रिकाको विश्वका सबैभन्दा प्रभावशाली व्यक्तिहरूमध्येमा राखेको थियो।

## वेल्सकी राजकुमारी 
सेप्टेम्बर सन् २०२२ को सेप्टेम्बरमा क्याथरिन र विलियमले एङ्गलसी र स्वान्सी को भ्रमण गरेका थिए भने यो उनीहरू वेल्सको राजकुमारी र वेल्सको राजकुमार बनेपछिको पहिलो वेल्स भ्रमण थियो। फेब्रुअरी २०२३ मा, उनीहरूले फलमाउथको यात्रा गरेका थिए जुन कर्नवालको ड्युक र डचेसको पदभार ग्रहण गरेपछिको उनीहरूको पहिलो कर्नवाल भ्रमण थियो। अक्टोबर २०२३ मा, यस जोडीले इजरायलमाथि भएको अक्टोबर ७ को हमालाको निन्दा गर्दै एक सार्वजनिक वक्तव्य जारी गरेका थिए। सेप्टेम्बर २०२५ मा डोनाल्ड ट्रम्पको संयुक्त अधिराज्यको भ्रमणको क्रममा, क्याथरिन र प्रथम महिला मेलानिया ट्रम्पले फ्रगमोर गार्डेन्स मा 'स्क्विरल्स' सेक्सनका स्काउटहरूलाई ब्याज वितरण गरी उनीहरूसँग भेटघाट गरेका थिए। यस अन्तरक्रियालाई सिएनएनले "मानवीय भावना झल्काउने क्षण" भनी वर्णन गरेको थियो।

## टिप्पणीहरू 
## सन्दर्भ सामग्रीहरू 
श्रेणी:सन् १९८२ मा जन्म
श्रेणी:बेलायती राजकुमारहरूका पत्नीहरू
श्रेणी:जीवित मानिसहरू
श्रेणी:मानसिक स्वास्थ्य कार्यकर्ताहरू
अय्यप्पन

**अय्यप्पन** (जसलाई **धर्मशास्ता** र **मणिकण्ठन** नामले पनि चिनिन्छ) सत्य र धर्मका हिन्दु देवता हुन्। हिन्दु धर्मशास्त्र अनुसार, उनी शिव र मोहिनी (विष्णुको स्त्री अवतार) का पुत्र हुन् जसले गर्दा उनलाई शैव र वैष्णव बीचको सेतु मानिन्छ।
 
अय्यप्पन एक योद्धा देवता हुन् र धर्म (बाँच्ने नैतिक र सही तरिका) प्रतिको उनको तपस्वी भक्तिको लागि पूजनीय छन्। उनलाई सामान्यतया पाटे बाघमाथि सवार भएको वा बाघको नजिक धनुष र वाण समातेको युवाको रूपमा चित्रण गरिन्छ। केही चित्रणहरूमा, उनलाई तरवार समातेर हात्ती वा घोडा चढेको पनि देखाइन्छ। अन्य प्रतिमाहरूमा उनलाई घाँटीमा घण्टी लगाएर योग मुद्रामा बसेको देखाइन्छ।

अय्यप्पनको किंवदन्ती र पौराणिक कथाहरू क्षेत्र अनुसार फरक-फरक छन्, जसले समयसँगै विकसित भएको परम्परालाई झल्काउँछ। मलायलम लोककथा अनुसार, अय्यप्पनलाई पण्डलम राज्यका एक योद्धा राजकुमारको रूपमा प्रस्तुत गरिएको छ। पछिल्ला वर्षहरूमा, अय्यप्पनका कथाहरू विस्तार भएपछि यसले उनलाई दुष्टहरूबाट मानिसहरूको रक्षा गर्ने र धार्मिक प्रथाहरू पुन: स्थापना गर्न मद्दत गर्ने योद्धाको रूपमा वर्णन गरेको छ भने उनी एक देवताको रूपमा विकसित भएका छन्। केही क्षेत्रहरूमा, अय्यप्पन र तमिल लोक देवता अय्यनारलाई समान विशेषता भएका एकै देवता मानिन्छ।

अय्यप्पनको पूजा पहिलेदेखि नै केरलामा प्रचलित भएतापनि २०औँ शताब्दीमा उनको लोकप्रियता दक्षिण भारतका अधिकांश भागमा फैलिएको थियो। यस क्षेत्रमा उनलाई समर्पित धेरै मन्दिरहरू छन्, जसमध्ये प्रमुख सबरीमाला हो। सबरीमाला पश्चिम घाटको जङ्गलमा पम्पा नदीको किनारमा अवस्थित छ र यो एक प्रमुख तीर्थस्थल हो जहाँ वार्षिक रूपमा लाखौँ भक्तजनहरू आउने गर्छन्। तीर्थयात्रीहरू प्रायः हप्तौँ अघिदेखि नै सादा जीवन बिताउने, ब्रह्मचर्य पालन गर्ने र टाउकोमा 'इरुमुडी' (भेटीसहितको झोला) बोकेर खाली खुट्टा पहाडको पदयात्रा गरेर तयारी गर्छन्।

## नाम र व्युत्पत्ति 
अय्यप्पन नाम दुई शब्दहरू 'अय्यन' र 'अप्पन' को संयोजनबाट बनेको हो। तमिलमा 'अय्यन' र मलायलम शब्द 'अच्चन' को अर्थ "बुबा" भन्ने हुन्छ। तमिलमा 'अप्पन' को अर्थ पनि "बुबा" नै हुन्छ र यी दुवै शब्दहरूलाई आदरार्थी पदवीका रूपमा पनि प्रयोग गरिन्छ। हिन्दु धर्मग्रन्थहरूमा, उनलाई मोहिनी (विष्णुको स्त्री रूप) र शिवका पुत्रका रूपमा वर्णन गरिएको छ, जहाँ 'अय्यप्पन' नामले "प्रभु-पिता" भन्ने बुझाउँछ। यो नाम 'आर्यन' र 'अप्पन' को संयोजनबाट पनि बनेको हुन सक्छ जहाँ 'आर्यन' को अर्थ "पूजनीय" भन्ने हुन्छ।

*विष्णु पुराण* र *श्रीमद्भागवतम्* जस्ता हिन्दु ग्रन्थहरूमा उनलाई 'धर्मशास्ता' र 'शास्ता' को रूपमा उल्लेख गरिएको छ, जसको अर्थ "जगतका शासक" भन्ने हुन्छ।

## प्रतिमा र चित्रण 
अय्यप्पन एक योद्धा देवता हुन् र धर्म प्रतिको उनको तपस्वी भक्ति, सैन्य कौशल र शक्तिशाली तर अनैतिक, अपमानजनक र स्वेच्छाचारीहरूलाई नष्ट गर्न सक्ने उनको योगयुद्ध क्षमताका लागि पूजनीय छन्। उनलाई सामान्यतया धनुष र वाण समातेको र पाटे बाघमा सवार एक ब्रह्मचारी युवकको रूपमा चित्रण गरिन्छ। केही चित्रणहरूमा, उनले आफ्नो देब्रे हातमा धनुष उठाएको र दाहिने हातमा वाण वा तरवार समातेर देब्रे तिघ्रामा छड्के पारेर राखेको देखिन्छ। अन्य प्रतिमाहरूमा उनलाई सामान्यतया घाँटीमा घण्टी लगाएर योग मुद्रामा बसेको देखाइन्छ। श्रीलंका जस्ता केही स्थानका चित्रणहरूमा उनलाई हात्ती वा घोडा चढेको पनि देखाइन्छ।

## सन्दर्भ सामग्रीहरू 
श्रेणी:हिन्दु देवीदेवताहरू
ब्रह्मालोक

[thumb|विष्णुको [Vishvarupa|विश्वरूप स्वरूपमा ब्रह्माण्ड पुरुषको शिरको रूपमा देखिएको ब्रह्मलोक]]

**ब्रह्मलोक** वा **सत्यलोक** ले कहिलेकाहीँ सृष्टिका देवता ब्रह्माको लोकलाई जनाउँछ, जो उनको पत्नी सरस्वतीका साथमा त्रिमूर्ति ( विष्णु र शिव सहित) का सदस्य हुन्। पुराणहरूमा यसलाई **ब्रह्मपुर** को रूपमा पनि उल्लेख गरिएको छ। ब्रह्मलोकले ब्रह्म (परमात्मा) को वासस्थानलाई पनि जनाउँछ। ब्रह्मलोकको केन्द्रमा **ब्रह्मपुर** अवस्थित छ जुन एउटा विशाल महल हो भने यहाँ ब्रह्माको निवास स्थल रहेको छ।

ब्रह्मलोकलाई प्रजापति लोकभन्दा ६,००,००,००० माइल माथि रहेको वर्णन गरिएको छ र यसलाई मोक्ष को दृष्टिले ठूलो महत्त्वको मानिन्छ। यो एउटा यस्तो लोक हो जहाँका बासिन्दाहरूले फेरि कहिल्यै मृत्यु भोग्नु पर्दैन, उनीहरू सधैँ योगीहरूको साथमा रहन्छन् र योग को उत्कृष्ट अमृतको रसपान गर्छन्।

## विवरण 
ब्रह्मलोक पूर्ण रूपमा ब्रह्मले बनेको एउटा क्षेत्र हो, जसलाई स्वर्ग लोक भन्दा उच्च र अमर ऊर्जा, ज्ञान र आनन्दले भरिएको मानिन्छ। यसलाई भगवानको लोकको रूपमा पनि चिनिन्छ।
माथिको भनाइले देखाएअनुसार ब्रह्मलोक सिर्जना नगरिएको वा भौतिक जगतभित्र नरहेको यस्तो एउटा लोक हो भने यो परमात्माको घरका साथै एउटा शाश्वत वैकुण्ठ पनि हो।

छान्दोग्य उपनिषद् को ८:१ मा भनिएको छ:

छान्दोग्य उपनिषद् ८.४.३ मा, ब्रह्मलोकलाई ब्रह्मचर्य को जीवन बिताएर प्राप्त गरिने क्षेत्रको रूपमा उल्लेख गरिएको छ:

## विशेषता 
पौराणिक ग्रन्थहरूका अनुसार, ब्रह्मलोक ब्रह्माण्डको सबैभन्दा उच्च तहमा अवस्थित छ। भागवत पुराण का अनुसार, यो लोक ती निष्काम कर्मयोगी र ऊर्ध्वरेता ब्रह्मचारीहरूले प्राप्त गर्छन् जसले आफ्नो इन्द्रियहरूलाई पूर्ण रूपमा नियन्त्रण गरेका हुन्छन्। यस लोकको आयु ब्रह्माको एक 'कल्प' सँग समान हुन्छ र ब्रह्माको आयु समाप्त भएपछि यो लोक पनि परमात्मामा विलीन हुन्छ।

वेदान्त दर्शनमा ब्रह्मलोकलाई दुई दृष्टिकोणले हेरिन्छ। सगुण उपासना गर्नेहरूका लागि यो ब्रह्माको दिव्य निवास स्थान हो, जहाँ 'क्रममुक्ति' (बिस्तारै हुने मोक्ष) प्राप्त हुन्छ। तर आदि शङ्कराचार्यका अनुसार, "ब्रह्मलोक" शब्दले कहिलेकाहीँ सिधै निराकार ब्रह्म (परमात्मा) लाई नै जनाउँछ, जहाँ पुगेपछि जीवात्मा पुन: संसारमा फर्किँदैन।

## सन्दर्भ सामग्रीहरू 
## यो पनि हेर्नुहोस् 
* वैकुण्ठ – विष्णुको निवास
* कैलाश – शिवको निवास
* स्वर्गलोक – इन्द्रको निवास

## सन्दर्भ सामग्रीहरू 
श्रेणी:हिन्दु धर्म
वासुदेव

**वासुदेव**, जसलाई **वासुदेव-कृष्ण** वा **कृष्ण-वासुदेव** पनि भनिन्छ, वृष्णि वंशका एक दैवीकृत वृष्णि वीर हुन् र उनी सम्भवतः मथुरा क्षेत्रका एक ऐतिहासिक शासक पनि हुन सक्थे। वासुदेवको अभियान नारायण, श्री र लक्ष्मीका अभियानहरू जस्तै प्रमुख स्वतन्त्र धार्मिक अभियानहरू मध्ये एक थियो जुन पछि मिलेर वैष्णव धर्म बनेको थियो।

उनको सम्प्रदाय वैदिक कालपछि विकसित भएको थियो र यो पछि गएर वैष्णव धर्म बन्ने प्रक्रियाको पहिलो अभिव्यक्ति थियो। यो भारतमा व्यक्तिगत देवताको पूजा गर्ने प्रारम्भिक रूपहरू मध्ये एक थियो र यो लगभग चौथो शताब्दी ईसा पूर्वदेखि प्रमाणित छ। उनी पाणिनीका लेखहरूमा अर्जुनसँगै पूजाको वस्तुका रूपमा देखा परेबाट उनलाई पहिलेदेखिनै देवताको रूप मानिन्थ्यो। दोस्रो शताब्दी ईसा पूर्वको अन्त्यसम्ममा, वासुदेवलाई *देवदेव* ("देवताहरूका पनि देवता"), सर्वोच्च देवताको रूपमा मानिन्थ्यो, जसको प्रतीक पौराणिक चरा गरुड थियो भने यो जानकारी हेलियोडोरस स्तम्भ शिलालेखबाट थाहा हुन्छ।

वासुदेवको धार्मिक अभियान स्थापित भएपछि, वृष्णि जनजाति यादव जनजातिसँग मिसिन्छ जसका आफ्नै वीर-देवता कृष्ण थिए। वासुदेव कृष्णसँग समाहित भएर वासुदेव-कृष्ण, वा कृष्ण-वासुदेव बन्छ। वासुदेव ठ्याक्कै कुन समयमा "कृष्ण" सँग जोडिन पुगे भन्ने कुरा अज्ञात छ, तर "वासुदेव" र "कृष्ण" नामहरू बीचको सम्बन्ध महाभारत र हरिवंशसँगै देखिन थाल्छ (दुबै तेस्रो शताब्दी ईस्वीमा सम्पन्न भएका थिए), जहाँ कृष्णलाई "वासुदेव" भनिएको छ, जुन उहाँका पिता वासुदेव आनकदुन्दुभिलाई जनाउने पितृनाम हो।

वासुदेव-कृष्णको यो एकीकृत धार्मिक अभियान कृष्णको समेकित पूजाको एक प्रमुख अंश बन्छ जसलाई पछि विष्णुको आठौँ अवतारको रूपमा वैष्णव धर्ममा समावेश गरिएको थियो। वैष्णव अवतार सिद्धान्त अनुसार, विष्णुले संसारको रक्षा गर्न विभिन्न रूपहरू धारण गर्छन्, जसमा वासुदेव-कृष्णलाई सबैभन्दा लोकप्रिय रूपहरू मध्ये एक मानिन्छ।

## भक्ति 
वासुदेवको उपासनाका लागि एक लोकप्रिय छोटो प्रार्थना *द्वादशाक्षर मन्त्र* ("बाह्र-अक्षरको मन्त्र") हो। यसमा *"ॐ नमो भगवते वासुदेवाय"* () वाक्यांशको उच्चारण गरिन्छ। यो सबैभन्दा लोकप्रिय हिन्दु मन्त्रहरू मध्ये एक हो र वैष्णव धर्मको सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण मन्त्र मानिन्छ। यसको अर्थ "ॐ, म भगवान् वासुदेवलाई ढोग गर्दछु" भन्ने हुन्छ, जहाँ वासुदेवलाई सन्दर्भ अनुसार कृष्ण वा विष्णुको रूपमा बुझिन्छ।

## टिप्पणीहरू 
## सन्दर्भ सामग्रीहरू 
श्रेणी:कृष्णका रूपहरू
नन्दक

thumb|नन्दक धारण गरेका विष्णुको मूर्ति

**नन्दक** ()

## साहित्य 
विष्णुलाई सामान्यतया चतुर्भुज (चार हात भएको) रूपमा चित्रण गरिन्छ, जसमा उनका चार हातमा पाञ्चजन्य (शङ्ख), सुदर्शन चक्र, *पद्म* (कमल) र कौमोदकी गदा हुन्छन्। देवताको आठ वा सोह्र हात भएका चित्रणहरूमा उनलाई तरबार बोकेको देखाइन्छ। विष्णुका चित्रणहरूमा तरबारलाई निकै कम देखाइन्छ। विष्णुको प्रतिमा लक्षण मा यो गुप्त युग (३२०–५५०) तिर मात्र देखा परेको हो।

हिन्दु धर्मग्रन्थ *रामायण* मा विष्णुका अवतार रामको तरबारको रूपमा नन्दकको उल्लेख गरिएको छ। *हरिवंश* र 'वृहत्ब्रह्म संहिता' ले विष्णुको चार हात भएका मूर्तिहरूमा पनि तरबार देखाउनुपर्ने निर्देश दिएका छन्। *सात्वत संहिता*ले ६ हात भएका विष्णुको दाहिने हातमा र १० हात भएका विष्णुको देब्रे हातमा यो तरबार देखाउन सिफारिस गरेको छ। *कालिका पुराण* मा विष्णुको अवतार वामनले आफ्नो दाहिने हातमा नन्दक समातेको वर्णन गरिएको छ। ११औँ शताब्दीको एउटा मूर्तिमा यो तरबार उनको पेटीमा बाँधिएको देखिन्छ।

विष्णुका १००० नामहरूको सूची भएको *विष्णु सहस्रनाम* मा नन्दकको दुई पटक उल्लेख गरिएको छ। एक मन्त्रमा, विष्णुलाई शङ्ख, नन्दक र चक्र धारण गर्ने देवताको रूपमा प्रशंसा गरिएको छ। विष्णुको ९९४औँ नाम "नन्दकी" हो, जसको अर्थ नन्दक चलाउने भन्ने हुन्छ।

उत्तर प्रदेशको देवगढस्थित गुप्तकालीन मन्दिरको 'शेषशायी विष्णु' प्यानलमा नन्दकलाई मानव रूपमा तरबार समातेको एक युवकको रूपमा चित्रण गरिएको छ (हेर्नुहोस् आयुधपुरुष)। उनलाई विष्णुका अन्य मानवीकरण गरिएका अस्त्रहरूको नेतृत्व गर्दै असुर मधु र कैटभ विरुद्ध लडिरहेको देखाइन्छ। महाबलीपुरम्को महिषासुरमर्दिनी मण्डपमा पनि मधु र कैटभको दृश्यमा नन्दकलाई 'आयुधपुरुष' को रूपमा चित्रण गरिएको छ।

## प्रतीकवाद 
*विष्णु पुराण* का अनुसार "पवित्र तरबार" नन्दकले *ज्ञान*लाई प्रतिनिधित्व गर्दछ, जुन *विद्या* (जसलाई बुद्धि, विज्ञान वा दर्शनको रूपमा पनि अनुवाद गरिन्छ) बाट उत्पन्न हुन्छ। यसको दापलाई भने *अविद्या* (अज्ञानता वा भ्रम) मानिएको छ। *वराह पुराण* ले यसलाई अज्ञानताको विनाशकको रूपमा वर्णन गरेको छ।

*कृष्ण उपनिषद्* ले यस तरबारलाई संहारक देवता शिवसँग तुलना गरेको छ। यसका अनुसार 'महादेव' (महेश्वर) ले ज्ञानको प्रज्वलित तलवारको रूप लिन्छन् जसले अज्ञानतालाई नष्ट गर्दछ।

## सन्दर्भ सामग्रीहरू 
श्रेणी:विष्णु
मानसपुत्र

**मानसपुत्र** हिन्दु धर्ममा एक वर्गका प्राणीहरू हुन् जसले ब्रह्माका 'मनबाट जन्मेका' सन्तानहरूलाई जनाउँछ। धेरैजसो ग्रन्थहरूमा ब्रह्माका मानसपुत्रहरूलाई नै सप्तऋषिको रूपमा चिनिन्छ। यद्यपि प्रत्येक 'मन्वन्तर' (समयको एक ठूलो चक्र) मा सप्तऋषिहरूको नाम परिवर्तन भएतापनि मन्वन्तरमा अत्रि, वशिष्ठ, कश्यप, गौतम, जमदग्नि, भरद्वाज र विश्वामित्र जस्ता ऋषिहरूको नाम मानसपुत्रहरूसँग जोडिएर आउँछ।

हिन्दु धर्मग्रन्थ र पौराणिक कथाहरूका अनुसार मानसपुत्र भन्नाले सृष्टिका देवता ब्रह्माको मनबाट उत्पन्न भएका पुत्रहरूलाई बुझिन्छ। 'मानस' को अर्थ मन र 'पुत्र' को अर्थ छोरा भन्ने हुन्छ। ब्रह्माले सृष्टिको विस्तारका लागि आफ्नो शारीरिक सम्पर्क बिना सङ्कल्प र मानसिक शक्तिद्वारा यी पुत्रहरूको सृष्टि गरेका थिए।हिन्दु धर्ममा, ब्रह्माले आफ्नो मनबाट धेरै सन्तानहरू सृष्टि गरेको विश्वास गरिन्छ। कहिलेकाहीँ, यी मानसपुत्रहरूलाई प्रत्येक सृष्टिका सबै प्राणीहरूका पूर्वज, प्रजापतिहरूसँग समान मानिन्छ।मार्कण्डेय पुराणले सृष्टिको क्रम र प्रजापतिहरूको उत्पत्तिको विस्तृत वर्णन गर्दछ भने भगवत पुराणले ब्रह्माद्वारा मानसपुत्रहरू र सनकादि ऋषिहरूको सृष्टिको कथालाई उल्लेख्य गरेको छ। मानसपुत्रहरूले नै पहिलो पुरुष स्वयम्भुव मनु र पहिलो महिला शतरूपा को सृष्टि गरेको विश्वास गरिन्छ जसका पाँच सन्तानहरू रहेको र उनीहरूबाटै संसारमा मानव जातिको विस्तार भएको मानिन्छ।

## उत्पत्ति र उद्देश्य 
हिन्दु पुराणहरूका अनुसार, सृष्टिको प्रारम्भमा ब्रह्माले ब्रह्माण्डमा जीवहरूको सङ्ख्या बढाउन र ज्ञानको प्रसार गर्न सहायकहरूको आवश्यकता महसुस गरेपपछि उनले कुनै शारीरिक सम्पर्क बिना, केवल आफ्नो विचार र सङ्कल्पको शक्तिले ऋषिहरूको सृष्टि गर्छन् जसलाई 'मानसपुत्र' भनिन्छ। यिनीहरूलाई **प्रजापति** (प्रजाहरूका स्वामी) पनि भनिन्छ।

अधिकांश मानसपुत्रहरूले प्रजापतिको रूपमा वैवाहिक जीवन अपनाई विभिन्न जीव, वनस्पति र मानव जातिको वंश विस्तार गरेका थिए भने उनीहरूले मानव समाजका लागि आवश्यक नियम, संस्कार र नैतिकताको पृष्ठभूमि निर्माण गरेका थिए। वेद, उपनिषद् र अन्य शास्त्रहरूको ज्ञान संवर्धन र प्रसारमा मानसपुत्रहरूको योगदान रहेको मानिन्छ। विष्णु, भागवत र मत्स्य जस्ता विभिन्न पुराणहरूमा मानसपुत्रहरूको सङ्ख्या र नाममा केही भिन्नता पाइन्छ। सामान्यतया १० जनालाई प्रमुख मानसपुत्र मानिन्छ।

## मानसपुत्रहरू 
विष्णु पुराणका अनुसार ब्रह्माका नौ मानसपुत्रहरू: भृगु, पुलस्त्य, पुलह, क्रतु, अङ्गिरा, मरिची, दक्ष, अत्रि र वशिष्ठ हुन्। यी ऋषिहरूलाई ब्रह्मर्षि भनेर पनि चिनिन्छ।

भागवत पुराणका अनुसार अन्य थप मानसपुत्रहरूमा; जाम्बवान, नारद, चित्रगुप्त, सनतकुमार, हिमवत र शतरूपा पर्दछन्।

## सन्दर्भ सामग्रीहरू 
श्रेणी:हिन्दु धर्म
चतुर्व्यूह

***चतुर्व्यूह*** (), एउटा प्राचीन भारतीय धार्मिक अवधारणा हो जसले सुरुमा सर्वोच्च देवता नारायणका चार पार्थिव स्वरूपहरू (व्यूह) लाई जनाउँथ्यो भने हाल यसले विष्णुका रूपहरूलाई सङ्केत गर्दछ। यी स्वरूपहरूमध्ये पहिलो रूप वीर देवता वासुदेवसँग सम्बन्धित छन् भने अन्य स्वरूपहरू वासुदेवकै विस्तारको रूपमा प्रस्तुत गरिएका उनका परिवारका सदस्यहरू हुन्। पछि, लगभग चौथो शताब्दी ईस्वीतिर, यो विष्णुको अवतार प्रणाली (*अवतारवाद*) मा विकसित हुनपुग्यो जसमा विष्णुलाई आदिपुरुष मानिएपछि वृष्णि वीरहरू उनका अवतार बनेका थिए। कृष्ण (वसुदेव र देवकीका छोरा), यी स्वरूपहरू सम्भवतः मथुरा क्षेत्रका पौराणिक वृष्णि वीरहरू जस्तै हुन्, जसमा साम्ब (वसुदेव र जाम्बवतीका छोरा) लाई समावेश गरिएको छैन।

यी वीरहरू पछि चरणबद्ध प्रक्रिया मार्फत वैष्णव देवताका रूपमा विकसित भएका देखिन्छन्। अभिलेखीय रूपमा, विशेषगरी वासुदेवको दैवीकरणको पुष्टि बेक्ट्रियाका अगाथोक्लेस (१९०-१८० ईसा पूर्व) को सिक्का र हेलियोडोरस स्तम्भ शिलालेख (लगभग ११० ईसा पूर्व) को भक्तिपूर्ण चरित्रबाट हुन्छ।

## कुषाण चतुर्व्यूह (दोस्रो शताब्दी ईस्वी)
दोस्रो शताब्दी ईस्वीसम्म, "*अवतार* अवधारणा आफ्नो प्रारम्भिक चरणमा थियो", र साम्ब बाहेकका वृष्णि वीरहरू सम्मिलित विष्णुका चार स्वरूपहरू (*चतुर्व्यूह*) को चित्रण कुषाण कालको अन्त्यतिर कलामा देखिन थालेको थियो। मथुराको कलाबाट सुरु भएको यस चित्रणमा, वासुदेव (विष्णुका अवतार) मूर्तिशिल्पको केन्द्रमा देखिन्छन्, जसको छेउमा सजिएको भारी गदा र हातमा शङ्ख छ। उनको दायाँतर्फ जेठो दाजु बलराम सर्पको फणा मुनि र पिउने कप (चषक) समातेका छन्, बायाँतर्फ छोरा प्रद्युम्न छन् र माथि नाति अनिरुद्ध देखिन्छन्।

File:Caturvyuha, Vasudeva with ornate crown and flower necklace, making the Abhaya Mudra.jpg|सजिएको मुकुट र फूलको माला लगाएका वासुदेव, अभय मुद्रामा
File:Caturvyuha, Balarama under his snake hood holding a cup.jpg|सर्पको फणा मुनि कप समातेका सङ्कर्षण-बलराम
File:Caturvyuha, vasudeva's mace held by one of his supplementary hands.jpg|वासुदेवको एउटा सहायक हातले समातेको गदा

## सन्दर्भ सामग्रीहरू 
श्रेणी:हिन्दु धर्म
मुखलिङ्ग

[thumb|[गुप्त कालको एक-मुखी मुखलिङ्ग, भूमरा मन्दिर]] 
thumb|चार-मुखी मुखलिङ्ग, १०औँ शताब्दी, एसियाली कला सङ्ग्रहालय, सान फ्रान्सिस्को म्युजियम

**मुखलिङ्ग** वा **मुखलिङ्गम्** (अर्थात् "*अनुहार भएको लिङ्ग*") हिन्दु प्रतिमाशास्त्रमा एक वा बढी मानव अनुहारहरूका साथ प्रस्तुत गरिएको एक लिङ्ग हो। लिङ्ग हिन्दु देवता शिवको एक निराकार प्रतिनिधित्व हो। मुखलिङ्गहरू ढुङ्गाबाट बनाइएका वा धातुको खोलबाट पनि बनाइएका हुन्छन् जसले सामान्य लिङ्गलाई ढाक्ने गर्दछ।

मुखलिङ्गमा सामान्यतया एक, चार वा पाँचवटा अनुहारहरू हुन्छन्। चारवटा अनुहार भएका मुखलिङ्गहरूको माथिल्लो भागमा एउटा अदृश्य पाँचौँ अनुहार रहेको मानिन्छ। चार र पाँच-मुखी मुखलिङ्गहरूले शिवका पाँच पक्षहरूलाई प्रतिनिधित्व गर्दछन्, जुन शास्त्रीय तत्वहरू र मुख्य दिशासँग पनि सम्बन्धित छन्।

शिवको निराकार पक्षलाई *निस्कल* (अभौतिक) को रूपमा वर्गीकृत गरिएको छ भने मुखलिङ्गहरूलाई *सकल निस्कल* (भौतिक-अभौतिक) को रूपमा वर्गीकृत गरिएको छ।

## ग्रन्थहरूमा शिला मुखलिङ्गको प्रतिमाशास्त्र 
मुखलिङ्गको प्रतिमाशास्त्र र निर्माणको विधि आगम र तन्त्रहरूमा निर्देशित गरिएको छ। यी कुँदिएका लिङ्गहरू 'मानुष-लिङ्ग' (मानव-निर्मित लिङ्ग) को वर्गीकरण अन्तर्गत पर्दछन्, जबकि अर्को श्रेणीमा स्वयम्भू वा प्राकृतिक रूपमा उत्पत्ति भएका लिङ्गहरू पर्दछन्।

## धातुको खोलका रूपमा मुखलिङ्ग 
सामान्य लिङ्गलाई शिवको टाउकोको आकारमा कुँदिएको धातुको (सामान्यतया सुनको) आवरण वा 'कवच' ले ढाकेर मुखलिङ्गमा परिवर्तन गर्न सकिन्छ। यसको निधारमा शिवको तेस्रो आँखा, टाउकोमा अर्धचन्द्र र मुकुट देखाइएको हुन्छ। यो आवरण वा खोललाई 'कोश' वा 'लिङ्ग-कोश' पनि भनिन्छ र यो धातुका मिश्रित वस्तुहरू, सुन, चाँदी वा तामाबाट बनेको हुन सक्छ। आवरणको अर्को रूप गोलाकार टुप्पो भएको लिङ्गकै आकारमा कुँदिएको हुन्छ, जसको चारै दिशामा चारवटा अनुहारहरू बनाइएका हुन्छन्।

## सन्दर्भ सामग्रीहरू 
## बाह्य कडीहरू 
* मुखलिङ्गहरू सम्बन्धि अनलाइन प्रदर्शनी

श्रेणी:हिन्दु प्रतीकहरू
श्रेणी:शैव सम्प्रदाय
हिन्दु प्रतिमाशास्त्र

[thumb|श्री चक्र, जसलाई प्रायः [श्री यन्त्र पनि भनिन्छ, यसले श्री ललिता वा त्रिपुरसुन्दरीको रूपमा देवीको प्रतिनिधित्व गर्दछ।]]

हिन्दु धर्मले हजारौँ वर्षको विकासक्रममा थुप्रै प्रतीकात्मक चिह्नहरूलाई आत्मसात् गरेको छ जसले **हिन्दु प्रतिमाशास्त्र**को एउटा अंश बनाउँछन्। यी प्रतीकहरू शास्त्र वा सांस्कृतिक परम्परामा आधारित आध्यात्मिक अर्थले भरिएका हुन्छन्। कुनै पनि प्रतीकलाई दिइने महत्त्व क्षेत्र, समय र अनुयायीहरूको सम्प्रदाय अनुसार फरक पर्न सक्छ। स्वस्तिक जस्ता केही प्रतीकहरू समयसँगै केही विस्तृत रूपमा जोडिएका छन् भने ॐ जस्ता अन्य प्रतीकहरू हिन्दु धर्मको अद्वितीय प्रतिनिधित्वको रूपमा चिनिन्छन्। हिन्दु प्रतिमाशास्त्रका अन्य पक्षहरूलाई मूर्ति र मुद्रा (हात र शरीरको स्थिति) जस्ता शब्दहरूले समेट्दछन्।

## हिन्दु संस्कारका सामग्रीहरू 
हिन्दु संस्कारका सामग्रीहरू ती भौतिक वस्तुहरू वा चिह्नहरू हुन् जसलाई पवित्र मानिन्छ र हिन्दु धर्मका अनुयायीहरूले भक्ति भावको प्रतीकको रूपमा प्रयोग गर्छन्। यी प्रायः पूजा (प्रार्थना) वा धार्मिक समारोहसँग सम्बन्धित वस्तुहरू हुन्छन्।

## विश्वव्यापी प्रतीकहरू 
हिन्दु धर्मका सबैभन्दा पूजनीय प्रतीकहरूमध्ये केहीलाई तल दिइएको छ।
### ॐ 
*ॐ* वा **ओम** एक पवित्र ध्वनि प्रतीक हो जसले ब्रह्माण्ड र परम सत्य (ब्रह्म) लाई प्रतिनिधित्व गर्दछ। यो सबै वैदिक मन्त्र र प्रार्थनाहरूको अगाडि (र कहिलेकाहीँ पछाडि पनि) जोडिन्छ। ओमलाई प्रायः ब्रह्म (अ), विष्णु (उ) र शिव (म) गरी ईश्वरका तीन पक्षहरूको प्रतिनिधित्व गर्ने मानिन्छ। दिव्य आदिम कम्पनको रूपमा, यसले सम्पूर्ण प्रकृति र अस्तित्वलाई समेट्ने एक मात्र परम सत्यलाई जनाउँछ। **ॐ** अक्षर (जसलाई ओमकार भनिन्छ) हिन्दु धर्मको एक गहिरो अर्थपूर्ण र स्पष्ट रूपमा चिनिने प्रतीक हो। 'ओम' को उच्चारणले मानव भाषिक स्वरका सबै सम्भावित ध्वनिहरूलाई समेट्छ।

### स्वस्तिक 
*स्वस्तिक* सामान्य शुभता, समृद्धि वा सौभाग्यको सङ्केत गर्ने प्रतीक हो। यसले आत्माको शुद्धता, सत्य र स्थिरता वा सूर्यदेवलाई प्रतिनिधित्व गर्न सक्छ। चार दिशामा यसको परिक्रमालाई धेरै धारणाहरू व्यक्त गर्न प्रयोग गरिएको छ, तर मुख्य रूपमा यसले चार दिशा, चार वेद र तिनीहरूको सामञ्जस्यपूर्ण एकतालाई चित्रण गर्दछ। हिन्दु धर्ममा यसको प्रयोग प्राचीन कालदेखि हुँदै आएको छ।

### श्री चक्र यन्त्र 
त्रिपुरसुन्दरीको *श्री चक्र* यन्त्र (जसलाई सामान्यतया श्री यन्त्र भनिन्छ) नौवटा एकआपसमा जोडिएका त्रिभुजहरूबाट बनेको एक मण्डल हो। यीमध्ये चारवटा त्रिभुजहरू सुल्टो (माथितिर फर्किएका) छन् जसले शिव वा पुरुष तत्त्वलाई प्रतिनिधित्व गर्दछन् भने पाँचवटा त्रिभुजहरू उल्टो वा तलतिर फर्किएका छन् जसले शक्ति वा स्त्री तत्त्वलाई प्रतिनिधित्व गर्दछन्। यी नौ त्रिभुजहरू मिलेर सम्पूर्ण ब्रह्माण्डको प्रतीकात्मक सञ्जाल र सृष्टिको गर्भ निर्माण गर्दछन् जसले अद्वैत वेदान्त वा गैर-द्वैतवादलाई व्यक्त गर्दछ। अन्य सबै यन्त्रहरू यसै सर्वोच्च यन्त्रबाट उत्पत्ति भएको मानिन्छ।

File:Golden Aum.png|ॐ (ओम्)
File:HinduSwastika.svg|स्वस्तिक
Image:Sri Yantra.svg|श्री चक्र यन्त्र

## प्रतीकहरूको तालिका 
## सन्दर्भ सामग्रीहरू 
## बाह्य कडीहरू 
*मेट्रोपोलिटन कला सङ्ग्रहालय: देवताहरूको पहिचान
*हिन्दु प्रतीकहरू

श्रेणी:हिन्दु धर्म
मुद्रा (भावभङ्गी)

को नटराज (शिव) को कांस्य मूर्ति, जसमा विभिन्न मुद्राहरू देखाइएको छ।]]

**मुद्रा** (; , "छाप", "चिन्ह" वा "भावभङ्गी"; ) हिन्दु, जैन र बौद्ध धर्ममा एक प्रतीकात्मक वा अनुष्ठानिक इसारा वा मुद्रा हो। केही मुद्राहरूमा पूरै शरीर संलग्न भए तापनि अधिकांश मुद्राहरूलाई हात र औँलाहरूद्वारा प्रदर्शन गरिन्छ।

भारतीय धर्महरूको प्रतिमाशास्त्र र आध्यात्मिक अभ्यासमा प्रयोग हुने आध्यात्मिक इसाराका साथै, भारतीय नृत्यका धेरै रूपहरू र योगमा पनि मुद्राको ठूलो महत्त्व रहेको छ। प्रत्येक क्षेत्र (र धर्म) मा प्रयोग हुने मुद्राहरूको दायरा फरक-फरक भए पनि केही मुद्राहरू साझा हुन्छन्। यसका साथै, धेरै बौद्ध मुद्राहरूलाई दक्षिण एसिया बाहिर पनि प्रयोग गरिन्छ भने यी मुद्राहरू अन्य स्थानहरूमा विभिन्न स्थानीय रूपहरूमा विकसित भएका छन्।

हठ योगमा, मुद्राहरूलाई प्राणायाम (योगिक श्वासप्रश्वास अभ्यास) सँग मिलाएर प्रयोग गरिन्छ। सामान्यतया बसेको आसनमा श्वासप्रश्वासमा संलग्न शरीरका विभिन्न भागहरूलाई उत्तेजित गर्न र प्राणको प्रवाहलाई प्रभावित गर्न यी मुद्राहरू गरिन्छ। यो बिन्दु, बोधिसत्व, अमृत वा शरीरको चेतनासँग पनि सम्बन्धित छ। पुराना तान्त्रिक मुद्राहरूको विपरित, हठ योगका मुद्राहरू सामान्यतया आन्तरिक क्रियाहरू हुन् जसमा पानीपेट, घाँटी, आँखा, जिब्रो, मलद्वार, जननेन्द्रिय र शरीरका अन्य भागहरू संलग्न हुन्छन्। यस्ता विविध मुद्राहरूका उदाहरणहरूमा मूल बन्ध, महामुद्रा, विपरित करणी, खेचरी मुद्रा र वज्रोली मुद्रा पर्दछन्। यी मुद्राहरूको सङ्ख्या *अमृतसिद्धि* मा ३ बाट बढेर *घेरण्ड संहिता* मा २५ सम्म पुगेको छ, जबकि *हठयोग प्रदीपिका* मा १० वटा शास्त्रीय मुद्राहरूको वर्णन गरिएको छ।

मुद्राको प्रयोग भारतीय उपमहाद्वीपको हिन्दु र बौद्ध कलाको मूर्तिविद्यामा गरिन्छ र *नाट्यशास्त्र* जस्ता शास्त्रहरूमा यसको वर्णन गरिएको छ। नाट्यशास्त्रले २४ वटा *असंयुत* ("छुटिएका", अर्थात् एक हातले गरिने) र १३ वटा *संयुत* ("जोडिएका", अर्थात् दुवै हातले गरिने) मुद्राहरूको सूची दिएको छ। मुद्राका स्थानहरू सामान्यतया हात र औँलाहरू दुवैद्वारा बनाइन्छ। *आसन* ("बस्ने मुद्राहरू") सँगै, यिनीहरूलाई हिन्दु धर्मको ध्यानमा स्थिर रूपमा र नाट्य अभ्यासमा गतिशील रूपमा प्रयोग गरिन्छ।

हिन्दु र बौद्ध मूर्तिविद्यामा केही मुद्राहरू साझा छन्। लाओस र थाइल्यान्डमा जस्ता केही क्षेत्रहरूमा यी मुद्राहरूलाई लिएर केही भिन्नता भएतापनि यिनीहरूले सम्बन्धित प्रतिमाशास्त्रीय परम्पराहरू साझा गर्दछन्।
जामगोन कोन्त्रुलका अनुसार, *हेवज्र तन्त्र* को उनको भाष्यमा, मानव हड्डीबाट बनेका क्रोधित देवता र डाकिनीहरूका गहनाहरूलाई पनि मुद्रा "छाप" को रूपमा चिनिन्छ।

## सन्दर्भ सामग्रीहरू 
श्रेणी:हिन्दु धर्म
श्रेणी:बौद्ध धर्म
श्रेणी:जैन धर्म