अँडिर

### परिभाषा : 
सातकुने पात भएको, झुप्पामा फल लाग्ने, रातो वा सेतो डाँठ भएको, फूलबाट तेल निकालिने र पातचाहिँ रेसमका कीरालाई खुवाइने एक जातको बोट वा त्यसै वनस्पतिको फललाई अँडिर भनिन्छ । यसको तेल जुलाफका निम्ति प्रयोग गरिन्छ । अँडिरलाई अंग्रेजीमा Castor-Oil plant भनिन्छ । यसलाई वनस्पतिशास्त्रमा *Ricinus communis Linn.* भनिन्छ ।

### जात  : 
मोटो खालको अँडिर हुन्छ र यसलाई वनस्पतिशास्त्रमा *Jatropha curcas Linn.* भनिन्छ । अर्को बेग्लै *Jatropha gossipifolia Linn.* वानस्पतिक नाम भएको जङ्गली अँडिर पनि हुन्छ । आयुर्वेदका प्राचीन ग्रन्थमा भने सेतो, रातो र मोटो गरी तीन किसिमका अँडिरका बारेमा चर्चा गरिएको पाइन्छ ।

### संस्कृत पर्यायवाची नामहरू  : 
आमण्ड, उत्तानपत्र, उत्तानपत्रक, उरुबु, उरुबुक, उरुबूक, एरण्ड, करपर्ण, गन्धर्वहस्तक, चञ्चु, चित्र, चित्रक, चित्रबीज, तत्कर, तरुण, दीर्घदण्ड, दीर्घदण्डक, नागकर्ण, पञ्चाङ्गुल, ब्यडम्बक, मण्ड, महापञ्चाङ्गुल, महैरण्ड, याचनक, रचङ्कुला, रक्तैरण्ड, रुचक, रुबु, रुबुक, रुबूक, लघु, वर्धमान, वर्धमानक, वातवैरी, वातारि, व्यडम्बक, व्याघ्र, व्याघ्रतर, व्याघ्रदल, व्याघ्रपुच्छ, शुक्ल, शुक्लैरण्ड, श्वेतैरड, सितैरण्ड, स्थूलैरण्ड, स्निग्ध, हस्तिकर्ण र ह्रस्वैरण्ड ।

### स्वाद : 
अँडिरमा गुलियो, पिरो, नुनिलो र तीतो स्वाद मिसिएको हुन्छ ।

### आयुर्वेदमा उल्लेखित गुण ; 
#### यसमा निम्नलिखित रोगहरू नाश गर्न सक्ने गुण हुन्छ– 
# शूल, 
# सुजन, 
# पेटका रोग, 
# ज्वर, 
# व्रध्नरोग (त्यस्तो वातरोग जो सुजन र शूल गराएर तिघ्रा र अण्डकोशको जोर्नीबाट अण्डकोशमा जाने काम गर्दछ), 
# दम, 
# कफविकार, 
# आनाह (पचेर अथवा नपची दूषित भएको मलमूत्र पेटमा रोकिएर हुने रोग), 
# खोकी, 
# कुष्ठरोग, 
# पेटमाखानपिन पचेर बनेको रसमा बिकार भई हुने वातसम्बन्धी रोगहरू, 
# वाकवाकी, 
# रक्तविकार, 
# पाण्डु, 
# भ्रम हुने रोग र 
# अरुची

#### यसले निम्न लिखित अङ्गहरुको दुखाई नाश गर्दछ– 
* कम्मर, 
* तल्लोपेट (वस्ति), 
* टाउको र 
* पेट ।

#### अँडिरको पातको ओखती : 
अँडिरको पातले वातविकार, कफविकार, कीरा र मूत्रकृच्छ्र रोग (पिसाबले च्याप्ने तर गर्न खोज्दा थोपा थोपा मात्र हुने रोग) नाश गर्दछ । अँडिरका कमला पातले विशेषतः गुल्म (वात, कफ, पित्त आदिका विकारबाट पेटभित्र वायुको गोला जम्ने रोग, वायुरोग, गानुगोला),  तल्लोपेटको शूल र सात किसिमका अण्डकोष वृद्धिका रोग समेत ठिक गर्दछ । 

#### अँडिरको फल : 
अँडिरको फलले गुल्म, शूल, वातविकार, फियोका रोग, पेटका रोग र अल्काई ठिक गर्दछ ।  यसले जठराग्निलाई (पाचनशक्ति) तिब्ररूपले बाल्दछ । फलले दिसा खुकुलो पार्दछ तथा वातजन्य, कफजन्य र पेटसम्बन्धी रोगलाई नाश गर्दछ । 

सेतो अँडिर पारो प्रशोधनमा समेत उपयोगी हुन्छ ।

### अँडिरको  बेफाइदा : 
अँडिर गर्मी गर्ने र पचाउन कठिन हुने गुणको हुन्छ । अँडिरको पातले पित्त र रगतलाई दूषित बनाउँदछ । 

### अँडिरको तेल 
**स्वाद  :** अँडिरको तेल तिक्खर, टर्रो, तीतो, पिरो, स्वादिलो र पचेपछि गुलियो हुन्छ ।

**गुण :** यो लेस्याइलो, सूक्ष्म, अती रसायनी र अति नै दीपनी (आम वा खाएको कुरा पचेर बनेको रसलाई नपचाउने तर पाचनशक्तिलाई बाल्ने) हुन्छ । 

**फाइदा :** अँडिरका तेलका निम्नलिखित फाइदाहरू बताइएको छ–

* दीपन (आम वा खाएको कुरा पचेर बनेको रसलाई नपचाउने तर पाचकाग्निलाई बाल्ने), 
* वीर्यवर्धक, 
* छालाका लागि हितकर, 
* उमेरलाई स्थिर राख्ने, 
* दिमागको ग्रहा गर्ने क्षमता (मेधा) बढाउने, 
* शरीरको कान्ति बढाउने, 
* बलदायक, 
* योनि शुद्ध पार्ने, 
* शुक्र शुद्ध पार्ने, 
* विषमज्वर नाशक, 
* मुटुका रोग नाशक, 
* वातविकार नाशक, 
* पेटका रोग, नाशक,
* आनाह नाशक, 
* गुल्म नाशक, 
* अष्ठीला (मूत्राशयमा गाँठा पलाएर मूत्रत्यागमा अवरोध हुने एक रोग (प्रोस्टेट ग्ल्याण्ड) नाशक, 
* कमर नचल्ने रोग नाशक,
* वातरक्त (हातगोडाका औँला वा अरु भागका जोर्नी सुनिई दुख्ने रोग) नाशक,
* कब्जियत नाशक,
* व्रध्न, नाशक,
* सुजन नाशक,
* पेटमाखानपिन पचेर बनेको रसमा बिकार भई हुने वातसम्बन्धी रोगहरू नाशक,
* विद्रधि (गुदद्वार, वस्ति, नाभि, कोखा, तिघ्राका जोर्नी, मिर्गौला, मुटु, कलेजो, फियोमा पैदा भएर कालान्तरमा फुट्ने खटिरा विशेष) नाशक, 
* कीराजन्य विकार नाशक,
* सबै अङ्गका शूल नाशक र
* कुष्ठरोग नाशक हुन्छ । 

पेट सफा गर्नुपर्दा यसको तेल खुवाई दिसा लगाउने गरिन्छ ।

**बेफाइदा :**

अँडिरको तेल गर्मी गर्ने, पित्तविकार बढाउने, पचाउन कठिन र गनाउने गुणको हुन्छ । विज्ञको परामर्श बिना अँडिरको अन्धाधुन्ध प्रयोग गर्न हुँदैन ।

### सन्दर्भ ग्रन्थ : 
# नेपाली बृहत् शब्दकोश,
# अमरकोश,
# भावप्रकाश निघण्टु,
# द आयुर्वेद इन्साइक्लोपेडिया, स्वामी सदाशिव तिर्थ,
# राज निघण्टु,
# मदनपाल निघण्टु,
# अनलाइन संस्कृत नेपाली शब्दकोश, के.यन.स्वामी

## चित्र दिर्घा

Castor beans.jpg
Ricinus communis001.JPG
Ricinus_communis_DSC_0022.JPG
Ricinus March 2010-1.jpg| पोथी (माथि) र भाले (तल) फूल

## यो पनि हेर्नुहोस्
श्रेणी:जडीबुटी
श्रेणी:फूल फुल्ने वनस्पति
श्रेणी:नेपालमा पाइने वनस्पतिहरूयसको खेती नेपालमा बि स २०३२ बाट भयको मानिन्छ।