मारीच

हिन्दु महाकाव्य *रामायण* मा, **मारीच** एक राक्षस हुन्, जसलाई महाकाव्यका नायक र विष्णुका अवतार रामले वध गरेका थिए। उनलाई रामायणका प्रमुख प्रतिनायक रावणको सहयोगीका रूपमा उल्लेख गरिएको छ। उनको सबैभन्दा उल्लेखनीय भूमिका रामकी पत्नी सीताको अपहरणमा रहेको छ।

आफ्नी आमा ताडका र भाइ सुबाहुसँगै राक्षस हुने श्राप पाएका मारीचले सुरुमा ऋषिमुनिहरूलाई आतङ्कित बनाएर आफ्नो जीवन बिताएका थिए। ऋषि विश्वामित्रको आग्रहमा रामले उनलाई पराजित गरेका थिए। उनले पुनः रामलाई मार्ने प्रयास गरेका थिए तर ज्यान जोगाउन भाग्नुपरेको थियो। अन्ततः, मारीचले सुनौलो मृगको रूप धारण गरेर रावणलाई सीता अपहरण गर्न सहयोग गरेका थिए।

## पौराणिक कथा 
### प्रारम्भिक जीवन 
मारीच सुन्द र ताडका नामकी एक यक्षिणीका छोरा थिए। ताडका यक्ष राजा सुकेतुकी छोरी थिइन्, जसलाई उनले भगवान् ब्रह्माको आशीर्वाद स्वरूप प्राप्त गरेका थिए। मारीचका एक भाइ सुबाहु पनि थिए। यी दाजुभाइ सुरुमा निकै सुन्दर र कुलीन चरित्रका थिए। उनीहरूले जादुविद्यामा निपुणता हासिल गरेका थिए। एक पटक सुन्दले नशाको अवस्थामा ऋषि अगस्त्यको आश्रममा आक्रमण गरेका थिए। क्रोधित अगस्त्यले आफ्नो तपोबलद्वारा उनलाई भष्म पारिदिएका थिए। ताडकाले सुन्दको मृत्युको खबर पाएसँगै उनले र उनका छोराहरूले ऋषिसँग बदला लिन आक्रमण गरेका थिए। अगस्त्यले ताडका, मारीच र सुबाहुलाई श्राप दिई कुरूप र दुष्ट राक्षसमा परिणत गरिदिएका थिए।

त्यसपछि ताडका र उनका छोराहरू राक्षसहरूका कुलपिता सुमालीसँग सहायता माग्न पाताल लोक जान्छन्। सुमालीले उनीहरूलाई आफ्ना नाति तथा लङ्काका राक्षस राजा रावणकहाँ लिएर जान्छन्। रावणले उनीहरूलाई सरयू नदीको किनारमा (महानन्दा र कालिन्द्री नदीको सङ्गम नजिक हुन सक्ने) अवस्थित मलद र करुष राज्यहरू कब्जा गर्न मद्दत गर्छन्। यी तीनै जनाले ती राज्यहरू ध्वस्त पारेर घना जङ्गलमा परिणत गरिदि‍न्छन् जसलाई 'ताडका वन' भनिन थालिन्छ। उनीहरूले त्यहाँका मानिसहरूलाई आतङ्कित पारेर जङ्गलमा पस्ने जोकोहीलाई खान थाल्छन्। देवता, दानव, मानव र यहाँसम्म कि सूर्य र बादल पनि ताडका र उनका छोराहरूको क्षेत्रमा प्रवेश गर्ने साहस गर्दैनथे। मारीच र सुबाहुले त्यस क्षेत्रका ऋषिमुनिहरूलाई सताउने र उनीहरूको यज्ञ नष्ट गर्ने गर्दथे। यी दाजुभाइले यज्ञको वेदीमा रगत, मासु र हड्डीहरू फ्याँकेर ऋषिहरूको पवित्र अनुष्ठान अपवित्र तुल्याउँथे।

### दण्डकारण्यमा रामसँगको सामना
रामकी सौतेनी आमा कैकेयीको आग्रहमा राजा दशरथले राम, लक्ष्मण र सीतालाई चौध वर्षको लागि वनवास पठाएका हुन्छन्। उनीहरू अयोध्याबाट दक्षिणतर्फ लाग्छन् र दण्डकारण्य (दण्डक वन) हुँदै गोदावरी नदीको किनारमा पुगे्छन् जहाँ उनीहरूले पञ्चवटीमा एउटा आश्रम बनाउँछन्।

मारीचले रावणसँग कुरा गर्दा निम्न घटनाको स्मरण गर्छन्। यद्यपि, यो घटना *रामायण* को कालक्रमिक कथामा छुट्टै घटनाको रूपमा देखा पर्दैन। मारीच दण्डकारण्यमा फर्किएर ज्वाला जस्तो जिब्रो र दुईवटा तिखा सिङ भएको जनावरको भेष धारण गर्छन्। उनका साथमा जनावरकै रूपमा अन्य दुई राक्षसहरू पनि हुन्छन्। उनीहरू मानव मासु खान्थे र तीर्थस्थलहरूमा पुगेर तपस्वीहरूलाई आतङ्कित बनाउँथे। उनीहरूले तपस्वीहरूको हत्या गर्थे र उनीहरूको रगत पिउँथे। एक पटक, मारीचले राम, लक्ष्मण र सीतालाई देख्छन्। आफ्नो पुरानो मुठभेड सम्झँदै मारीचले बदला लिनका लागि आफ्ना राक्षस साथीहरूसहित डरलाग्दो जनावरको रूपमा उनीहरूमाथि आक्रमण गर्छन्। रामले एकैसाथ तीनवटा बाण प्रहार गर्छन् जसले गर्दा मारीचका साथीहरूको मृत्यु हुन्छ तर तेस्रो बाण मारीचलाई थोरैले मात्रै छोएर जान्छ र उनी डराएर त्यहाँबाट भाग्छन्।

ज्यान जोगिएपछि मारीच एक सन्त व्यक्तिको रूपमा परिवर्तन हुन्छन्। उनले एक तपस्वीको जीवन बिताउन थाल्छन्। उनले एउटा आश्रम स्थापना गर्दै जटा पाले र रूखको बोक्रा लगाउन थाल्छन्। उनले आफ्ना राक्षसी गुणहरू त्याग्छन् र आफ्ना गल्तीहरू महसुस गर्छन्। त्यस समयसम्म उनी रामका भक्त बनिसकेका हुन्छन्। अन्ततः रावणको रणनीतिका कारण उनको मृत्यु रामकै हातबाट हुने निश्चित हुन्छ।

## सन्दर्भ सामग्रीहरू 
श्रेणी:रामायणमा राक्षसहरू