open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
रेडियो प्रसार सेवा विकास समिति

रेडियो प्रसार सेवा विकास समितिको केन्द्रिय कार्यलाय काठमाण्डौंस्थित सिंहदरवारमा रहेको छ ।

रेडियो नेपाल नेपाल सरकार मातहत रहेको नेपाल को एकमात्र  राष्ट्रिय रेडियो हो। रेडियो नेपालको देश भरमा ५ प्रसारण केन्द्र रहेकोमा हाल ७ वटै प्रदेशमा प्रसारण केन्द्र बिस्तार गर्ने कार्य जारी छ। 
रेडियो नेपाल विभिन्न ५ वटा मिडियम वेबका फ्रिक्वेन्शी ब्यान्डमा र ३ वटा एफ एम फ्रिक्वेन्शी ब्यान्ड (९८, १००, १०३ मेगाहर्माज) मा देशै भर सुन्न सकिन्छ।
लद्दाख

**लदाख** (, Ladakhi , ,  ; "उच्च मार्गहरूको भूमि") जम्मू कश्मीर पुनर्गठन ऐन पारित भएपछि लद्दाखलाई ३१ अक्टोबर २०१९ मा भारतको केन्द्र शासित प्रदेशको रूपमा स्थापित गरिएको थियो। त्यसअघि यो जम्मू कश्मीर राज्यको हिस्सा थियो। लद्दाख भारतको सबैभन्दा ठूलो र दोस्रो कम जनसंख्या भएको केन्द्र शासित प्रदेश हो।[

## सन्दर्भ सूची
## बाहिरी लिङ्कहरू
* 
*  
* 
* 
*  
*  
*  


श्रेणी:उत्तर भारत
श्रेणी:भारतका क्षेत्रहरू
पोते

**पोते** विभिन्न रङका काँचका स-साना दानालाई धागोमा उनेर बनाइएको माला हो । यो हिन्दूमान्ने सधवा स्त्रीले घाँटीमा लाउने सौभाग्यसूचक हो । 
## व्याख्या
हिन्दू ग्रन्थहरूमा पोते लगाउनुको व्याख्या गरिएको छ । स्त्रीलाई दयालु र कृपालु भनिन्छ । पुरुषको दाँजोमा उनीहरूलाई कोमल र सरल मानिन्छ । विवाहको समयमा मङ्गल मन्त्रका साथ वरले वधुलाई पोते त्यसपछि सिन्दूर, लगनगाँठो बाँधेर सूर्य वा अग्नि, इन्द्र, यम, वरुण, आकासका देवता, पातालका देवता, पृथ्वीका देवता र नागलाई साक्षी राखेर विवाहको मङ्गलकार्य गरिन्छ । पोते वा मङ्गलसूत्र सानो इकाइमा २७, ३६, ५४ वा १ सय ८ लुङको लगाइदिने संस्कार विधानमा उल्लेख छ । पतिले 'तिमी र म आधा-आधा थियौं । आजदेखि हामी पूर्ण भएका छौं' भनेर घर भित्र्याउँछन् । जब कुमारी कन्या बिहे गरेर वरको घर जान्छिन् । जिम्मेवारी बढ्छन् । कुमारीत्त्व भंग हुँदा शारीरिक र मानसिक पीडा उत्पन्न हुन्छ । पीडा कम गराई शान्तिका लागि घाँटीमा पोते लगाउने संस्कार बनेको हो । यसले शीतलता प्रदान गर्न विश्वास छ । शास्त्रीय मान्यताअनुसार, मंगलकार्य भएकाले मङ्गलकारक सूत्रका रूपमा पोते लगाइदिने प्रचलन बनेको हो ।

## बाहिरी लिङ्कहरू
*१६ संस्कार किन ? 

श्रेणी:पहिरन
श्रेणी:गहनाहरू
ल्हासा

विश्वको सबैभन्दा उचाइँमा अबस्थित रहेको शहर हो - **ल्हासा** । चीनको स्वशासित क्षेत्र तिब्बतको राजधानी शहर ल्हासा तीन हजार ४९० मिटर उचाइँमा रहेको छ । गोफेल हिमालको काखमा रहेको यो सहर बौद्ध धर्माबलम्बीको पवित्र शहर पनि हो । यहाँका पोतला र नोर्बुहिङ पुराना र चर्चित दरबार विश्व सम्पदा सूचीमा परेका छन् । ५४४ वर्ग किलोमिटर क्षेत्रफलमा फैलिएको ल्हासाको जनसङ्ख्या करिब तीन लाख रहेको छ । आन्तरिक पर्यटनका लागि यो महत्त्वपूर्ण एक गन्तव्य स्थल बनेको छ ।

## चित्र दीर्घा

Image:Potala Palace, August 2009.jpg|पोताला दरबार
Image:White Palace of the Potala.jpg|सेतो दरवार
Image:Lhasa Potala.jpg|रातो दरवार
nepal

## सन्दर्भ सामग्री
## बाह्य कडीहरू
## यी पनि हेर्नुहोस
श्रेणी:भूगोल
गोरखापत्र संस्थान

**गोरखापत्र संस्थान** नेपालको सरकारी सञ्चार गृह हो। गोरखापत्र संस्थान ऐन, २०१९ अनुसार वि.सं. २०२० साल असार २५ गते यस संस्थानको स्थापना भएको हो। सरकारी मूखपत्रको रूपमा प्रकाशन आरम्भ भएको गोरखापत्र सूरूमा साप्ताहिक, त्यसपछि अर्धसाप्ताहिक, सातामा तीन दिन हूदै राष्ट्रिय दैनिक रूपमा प्रकाशित भइरहेको छ। "सर्वे भवन्तू सूखिन, सर्वे सन्तू निरामय" को आदर्श वाक्य बोकेको राष्ट्रको जेठो पत्रिकाको रूपमा परिचित गोरखापत्र कै नामबाट गोरखापत्र संस्थानको जन्म भएको हो। 

सर्वसाधारणको प्रत्यक्ष संलग्नतामा प्रकाशनको स्तर उठाएर समयानूकुल लोकप्रिय र प्रभावकारी वनाउन गोरखापत्र संस्थानको स्थापना भएको हो। हाल यो संस्थानबाट गोरखापत्र दैनिक लगायतका अन्य प्रकाशनहरू प्रकाशित भैरहेका छन्।

## उद्देश्य
राष्ट्रिय दृष्टिकोण राखी पुर्णस्वस्थ, उत्तरदायी तथा मनोरञ्जन सामग्रीले यूक्त पत्रपत्रिकाको प्रकाशन एवं वितरणद्वारा स्वदेशी, विदेशी समाचार तथा अन्य उपयोगी विषयहरूमा सर्वसाधारणलाई अधिराज्यभर सरल, सुलभ, एवं सुपथ किसिमले उपलव्ध गराउनु संस्थानको मूख्य उद्देश्य रहेको छ।

## कार्यहरू
राष्ट्रियता र प्रजातान्त्रिक भावनालाई विकसित गर्दै लैजाने किसिमका राष्ट्रिय दृष्टिकोण तथा व्यापकताले पुर्ण स्वस्थ, उत्तरदायी तथा मनोरञ्जनात्मक सामग्रीयूक्त पत्रपत्रिकाको प्रकाशन र वितरण गर्ने।

## प्रकाशनहरू
यस संस्थानअन्तर्गत निम्न प्रकाशन छन्ः
* गोरखापत्र
* दी राइजिङ नेपाल
* मधुपर्क
* युवामञ्च
* मुना
## सन्दर्भ सामग्रीहरू
## बाह्य सूत्र
* गोरखापत्र
* सूचना तथा सञ्चार मन्त्रालयअन्तर्गतका निकायहरू 

श्रेणी:सञ्चार
नेपालको मन्त्रिपरिषद्

**मन्त्रिपरिषद्** वा **सङ्घीय कार्यपालिका** नेपालको सङ्घीय सरकारको कार्यकारी निकाय हो र प्रधानमन्त्री मन्त्रिपरिषद् प्रमुख हुन्। वर्तमान प्रधानमन्त्री बालेन शाह हुन्।

## स्थापना 
नेपालको संविधान २०७२ अनुसार नेपालको प्रधानमन्त्री नेपालको राष्ट्रपतिबाट नियुक्त हुने गर्दछ। नेपालको प्रधानमन्त्रीको सिफारिसमा राष्ट्रपतिले समावेशीकरणको सिद्धान्तका आधारमा सङ्घीय संसद्का सदस्य मध्येबाट पच्चीस जनाभन्दा बढी सदस्य नरहने गरी मन्त्रिपरिषद् गठन गर्ने व्यवस्था रहेको छ।

## पदमुक्त हुने आधार 
नेपालको संविधान अनुसार मन्त्रीद्वारा पद छाड्ने वा हटाइने आधारहरू निम्न रहेका छन्:
*लिखित राजिनामा दिएमा,
*प्रधानमन्त्रीले पदमुक्त गरिदिएमा,
*प्रधानमन्त्रीको कार्यालय खाली भएमा,
* मन्त्रिको निधन भएमा।

## वर्तमान मन्त्रिपरिषद्
**वर्तमान मन्त्रिपरिषद्**: बालेन शाह मन्त्रिपरिषद्** गठन भएको मिति**: वि.सं. २०८२ चैत १३
### मन्त्रिपरिषद्का सदस्यहरू 
## टिप्पणीहरू 
## सन्दर्भ सामग्रीहरू 
## बाह्य कडीहरू 
* आधिकारिक वेबसाइट 

श्रेणी:नेपालको इतिहास
श्रेणी:नेपालको राजनीति
श्रेणी:नेपालका मन्त्रिपरिषद्हरू
हङकङ

**हङकङ** आधिकारिक रूपमा **हङकङ जनवादी गणतन्त्र चीनको विशेष प्रशासनिक क्षेत्र** रूपमा चिनिन्छ। हङकङ चिनको पर्ल नदी डेल्टा र दक्षिण चीन सागरको दक्षिणी कुनामा अवस्थित एक स्वायत्त प्रदेश हो। हङकङ आफ्नो गगनचुम्बी भवन र गहिरो प्राकृतिक बन्दरगाहको लागि प्रसिद्ध छ। यसको क्षेत्रफल ११०४&nbsp;किमी२ छ र यसको उत्तरी सिमामा चिनको गुआङ्डोङ प्रदेश रहेको छ। यो स्थानको जनसङ्ख्या ७.२ मिलियन छ जुन भिन्न भिन्न राष्ट्रियताका छन्। हङकङ संसारकै सबैभन्दा बढी जनघनत्व भएको महानगर मध्ये एक हो।

## सन्दर्भ सामग्रीहरू 
## बाह्य कडीहरू
श्रेणी:चीन
श्रेणी:एसियाका सहरहरू
श्रेणी:अङ्ग्रेजी भाषा आधिकारिक भएका देश तथा क्षेत्रहरू
श्रेणी:चार एसियाली बाघहरू
जावलाखेल

**जावलाखेल** (नेपाल भाषा:जा ह्वला ख्यः =भात छर्ने चौर) () ललितपुर जिल्लामा पर्ने एक ठाउँ हो । 

यो ठाउँ सदर चिडियाखाना, जावलाखेल दरबार, सेन्ट जेभियर कलेज लगायतले चर्चित छ।

भोटोजात्रामा जावलाखेलमा नै राष्ट्रप्रमुखलाई भोटो देखाउने प्रचलन रहेको छ।
## यो पनि हेर्नुहोस्
* लगनखेल

## सन्दर्भ सामग्रीहरू
श्रेणी:काठमाडौँ उपत्यकाका ठाउँहरू
श्रेणी:ललितपुर जिल्लाका ठाउँहरू
पशुपति क्षेत्र विकास कोष

**पशुपति क्षेत्र विकास कोष** श्री पशुपतिनाथ मन्दिर क्षेत्रको बृहत्तर विकासका लागि कार्यरत संस्था हो। 
पशुपति क्षेत्रलाई यसको प्रतिष्ठा एवं गरिमा अनुरुप सुव्यवस्थित र विकसित पार्ने उद्देश्यले वि.सं. २०४३ सालमा एक अविच्छिन्न उत्तराधिकारवाला स्वायत्त संस्थाका रूपमा यस कोषको स्थापना भएको हो। हाल यो पशुपति क्षेत्र विकास कोष ऐन २०४४ अन्तरगत सञ्चालित छ।

यस कोषले पशुपतिनाथका दैनिक पुजापाठका अतिरिक्त विशेष पूजा र महाशिवरात्री, बालाचतुर्दशी, तीज लगायतका पर्वहरूमा हुने पूजाहरू व्यवस्थित गर्ने गर्दछ।

## अतिरिक्त सेवाहरू
पशुपति क्षेत्र भित्र बृद्धाश्रम, घाट व्यवस्थापन तथा कृयापुत्री सेवा भवन लगायतका सेवाहरू रहेका छन्।

लक्ष्मी प्रसाद प्रसाईँ कोषको भुतवुर्व सदस्य सचिव हुन्। 

हाल डा.गोविन्द टण्णन कोषको सदस्य सचिवको रूपमा कार्यरत छन्।,

## हालसम्मका सदस्य सचिवहरू
* श्री चेतोनाथ गौतम

* श्री बसन्त चौधरी
* श्री गाेविन्द टन्डन
* श्री निर्मल कुइँकेल
* श्री सुशीलकुमार नाहटा

* श्री लक्ष्मीप्रसाद प्रसाईँ
* श्री गोविन्द टण्डन
* श्री प्रदीप ढकाल

## क्षेत्र संरक्षण
कोषको एक प्रमुख कार्य आफ्नो क्षेत्र संरक्षण गर्ने रहेको छ। यस क्षेत्रमा भएको व्यक्तिहरूको मिचाईँलाई अन्त्य गर्दै क्षेत्र भित्र बनेका निजी घरटहरा हटाउने काम कोषले जारी राखेको छ। कोषले हाल त्यस क्षेत्रभित्र रहेका २ सय ३८ घरपरिवारलाई हटाउने लक्ष्य राखेको छ जस मध्ये १ सय १९ घर हटाइसकेको छ ।
## सन्दर्भ सामग्री
## बाह्य सूत्र
* पशुपति क्षेत्र विकास कोषको आधिकारिक वेवसाइट 

श्रेणी:कोष तथा गुठीहरू
घन्टी

परम्परादेखि नै कुनै सुचना तथा सन्देश आदानप्रदान गर्न तथा कुनै पनि संकेतको लागि साथै मन्दिरमा पुजापाठ गर्नको लागि पनि **घण्टी**को महत्त्व रहेको देखिन्छ ।  
## यो पनि हेर्नुहोस्
## सन्दर्भ सामग्रीहरू
श्रेणी:बाजा
तिलहरी

**तिलहरी** नेपाली गहना हो । यो एक इञ्चदेखि तीन इञ्चसम्म लामो औंला जत्रो मोटो काँडे ढाँचामा ढालिएको सुनको धुङ्ग्राे हो । यसलाई पोतेको गुच्छामा उनेर छातीमाथि बस्ने गरी लगाइन्छ । तिलहरी मा पनि माईली तिलहरी,छड्के तिलहरी,सि तिलहरी र जुलि तिलहरी विशेष प्रचलनमा रहेकाे छ ।याे नेपालमा मात्र पाईने प्रचलित गहना हाे ।याे गहना नेपालमा परापुर्वकालदेखि चलनचल्तीमा रहेकाे गहना हाे । यो लम्बाइमा कण्ठहार जस्तै गलामा लगाइने विवाहित महिलाको गहना हो । विभिन्न जातिको बिहेमा बेहुलाले बेहुलीलाई पनि लगाइदिन्छन् । सानो तिलहरी आधा ईन्च देखी तिन ईन्चसम्म लामो औला जत्रो मोटो काँडे ढाँचामा ढालिएको सुनको ढुङ्ग्रो हो । यो गहना बिबाहित महिलाको गहना हो र बिभिन्न जातिको बिबाह समारोहमा बेहुला पक्षबाट बेहुलीलाई लगाईदिन्छ । यो गहना सौभाग्यको प्रतिक पनि मानिन्छ ।छड्के तिलहरी करिब ३.५" लम्बाइ र १.५" मोटाई गोलाकारमा बनेको हुन्छ भने  तिलहरीहरु पोटेको गुच्छामा बुनि बिबाहित महिलाले कम्मर मुनि सम्म लगाउने( छड्के तिलहरी ) गर्दछ । बिशेष गरी छड्के तिलहरी ठुला ठुला चाँडपर्व तथा भोजभतेर को बेला लगाउने गर्दछ ।छड्के तिलहरि तथा अन्य प्रकारका तिलहरीहरुमा मा काँडेदार बुट्टा, फुल बुट्टा  र धर्का  बुट्टा कुँडेको हुन्छ । 

श्रेणी:पहिरन
श्रेणी:गहनाहरू
बाँसुरी

**बाँसुरी** एक प्रकारको बाजा हो । यो मुरलीजस्तै तर तेर्छो पारी दाहिने कुमतिर फर्काएर बजाइन्छ । एकापट्टी टालिएको निँगालो वा बाँसको ढुङ्ग्रोमा दुलो पारेर फुक्ने गरिन्छ । ढुङ्ग्रोको अर्कापट्टी लहरै सात वटा दुला पारेर औंलाले छोप्ने गरिन्छ। यसरी तल्लो ओठमा राखेर सासले फुकेर औंला चहार्दा सुरिलो ध्वनि निस्कने गर्छ । यो स्वर अति श्रुति मधुर हुन्छ, यसले श्रोताको मन छुन्छ । नेपाली लोकगीतमा यसको प्रयोग धेरै हुने गर्छ । बाँसुरी छोटो, लामो र मझौला तीन थरी आकारको हुन्छ । बाँसुरीलाई 'वंशी' पनि भनिन्छ ।
( बासुरी जम्मा 24 पिस हुन्छ नेपालमा बिधिबद्द रुपमा सुरुमा पन्दिट हरि चौरासिया माहा गुरु लाई जान्छ र नेपाली बासुरी बाधाक धेरै छन जस्मा केही मैले सुनेका बरिस्ठ बाधकहरु जीवन आले मगर , सुशील बिस्वकर्मा, मनोज सिङ्ग, जिबि लामा,पन्च लामा, नगेन्द्र राई, बुद्द लामा, योगेन्द्र खड्का लगायत सम्पुर्ण  हुँदै हिजोआज धेरै युवाहरू छन् बज.....

## सन्दर्भ सामग्रीहरू
## बाह्य कडीहरू
*केही सांस्कृतिक चिन्हारी

श्रेणी:बाजा
श्रेणी:नेपालका परम्परागत बाजाहरू
श्रेणी:बाजाहरू
श्रेणी:लोकसंस्कृति
ढ्याङ्ग्रो

**ढ्याङ्ग्रो (ङा)** नेपाली समाजमा कुनै मान्छे बिमारी भएमा बिमार निको पार्न वा घरको कुलको काम गर्न ल्हबोन, बोन, धामी र झाँक्रिद्वारा प्रयोग गर्ने एक प्रकारको बाजा हो जुन काठलाई पातलो बनाएर गोलो पार्छ अनि दुवैपट्टी छालाले मोरेर समाउनका लागि त्यो काठको  बिंड (यू) लगाएर ढ्याङ्ग्रो "ङा" बनाइन्छ । विशेषगरी ल्हबोन बोन धामी अथवा झाँक्रिले चिन्ता बस्दा ढ्याङ्ग्रो बजाउने गर्छन् । यो बाजा मृत्यु संस्कार र पूजामा पनि बजाइन्छ । यसको ताल आफ्नै प्रकारको हुन्छ । ढ्याङ्ग्रो बजाउनको लागि (ङाल्ठ्येङ) प्रयोग गरिन्छ ।

## सन्दर्भ सामग्रीहरू
## बाह्य कडीहरू
श्रेणी:बाजा
श्रेणी:नेपालका परम्परागत बाजाहरू
श्रेणी:बाजाहरू
श्रेणी:लोकसंस्कृति
बिनायो

**बिनायो** किराँतहरूको परम्परागत नेपाली बाजा हो जो छिप्पिएको मालिङ्गोबाट बनाइन्छ। बाँसको सानो - लगभग छ ईन्चको भाटाको बिचमा खोपेर जिब्रो निकालि दुई छेउमा धागो बाँधेर तथा सुन्दर बुट्टा खोपेर बिनायो बनाएको हुन्छ । यसरी बनाएको बिनायोलाई जिब्राको अगाडि पट्टीको लामो डोरीलाई झड्कारेर बजाईन्छ । यसरी बजाउँदा विभिन्न भाका निकाल्नलाई बिनायोलाई मुखको दुबै ओठमा राखी भित्रवाट हावाको धक्काद्धारा आएको कम्पनलाई जिब्रोबाट प्रभावित गरिन्छ ।

यो बाजा किराँत महिलाले आफ्नो चोलोको तुनामा झुण्डाएर बोकिन्छ । यसरी बोकेको बिनायोलाई मेलापात वा हाटबजार जहाँ पनि बजाउने गरिन्छ । यो बिनायो बाजामा दुई वटा जिब्रो भएको बनाउन छाडिएको छ ।

## सन्दर्भ सामग्री
## यो पनि हेर्नुहोस्
## बाह्य कडीहरू
श्रेणी:लोकसंस्कृति
श्रेणी:बाजा
श्रेणी:नेपाली लोकबाजा
मुरली

**मुरली** एक प्रकारको बाजा हो । मालिङ्गो जातको सानो बाँसबाट मुरली बनाइन्छ।

निगालो र मुरली बाँसको मुरली अति राम्रो हुन्छ । यसको एक छेउमा तेर्सो काटेर त्यहाँ बाँसको पातलो चोया वा भक्किमिला काठ राखिन्छ र एउटा दुलो पारिन्छ । अर्का छेउमा ६-७ वटा दुला पारिन्छन् । यसलाई बजाउन मुरलीको तेर्सा काटेको छेउ मुखभित्र हालेर विस्तारो फुकेपछि त्यहाँबाट ध्वनि प्रवाहित हुन थाल्छ । यस प्रवाहित ध्वनिलाई संगितमा परिवर्तन गराउन औंलाले छोपी राखेका प्वालहरू क्रमअनुसार छोप्ने र उघार्न गरिन्छ । यसरी मुरली बजाउँदा अति सुरिलो स्वर प्रवाहित हुन्छ । यो नेपाली समाजको अति प्रिय वाद्ययन्त्र हो ।

## जोर-मुरली
बाँसमा ठेडी राखेर बनाएको दुइटालाई धागोले बाँधेर बराबर एकै स्वर निकाली फुकेर जोर मुरली बजाईन्छ। तर यो किराँत राई शैलीको जोर मुरली वर्तमान अवस्थामा बनाउन छाडिएको छ।

## बाह्य कडीहरू
*केही सांस्कृतिक चिन्हारी

## यो पनि हेर्नुहोस्
श्रेणी:नेपालका परम्परागत बाजाहरू
श्रेणी:बाजाहरू
श्रेणी:लोकसंस्कृति
डम्फु

thumb|200px|नृत्य प्रस्तुत गर्ने क्रममा डम्फु बजाउँदै मगर समुदायका युवकहरू
**डम्फु** हाम्रो चिनारीसँग जोडिएको बाजा हो। ठेट तामाङ भाषामा यसको नाम 'डाम्बा' भएपनि 'डम्फु' यसको नेपालीकरण भएको नाम हो। डम्फुको आकार गोलो हुन्छ। अनुमानित एक हातको गोलाकार डम्फु काठको घेराको एकापट्टी भेडा-बाख्राको छालाले बेरेर खील मारेको हुन्छ। अर्कापट्टी खुला रहन्छ। यो देब्रे हातले समाती दाहिने हातका औँलाले पिटेर बजाउने बाजा हो। प्राचीनकालमा पेङ दोर्जेले आफ्नो प्रेमिकालाई खुसी बनाउनका लागि कोइरालोको रूखको घेरामा मृगको छालाले मोडेर ३२ किला ठोकेर  डम्फुमा बनाएका हुन भन्ने किंवदन्ती तामाङ समाजमा प्रचलित छ। त्यसैले हरेक डम्फुमा बाँसलाई चिरेर बनाएको सानो सानो ३२ किला ठोकेमा मात्र राम्रो स्वर दिन्छ भन्ने मान्यता अहिले पनि छ।

## सन्दर्भ सामग्रीहरू
श्रेणी:नेपालका परम्परागत बाजाहरू
श्रेणी:तामाङ संस्कृति
ट्याम्को

**ट्याम्को** स-साना दुई गजाको सहयोगले बजाइने हाते बाजा हो । ट्याम्को दमाहा जस्तै तर सानो खालको हुन्छ । यो छाला मोहोरेर बनाइएको तालबाजा हो । यो पञ्चैबाजा र नौमती बाजा अन्तर्गतका सबैभन्दा सानो बाजा हो । यो कम्मरमा भिरेर बजाइन्छ । यो बाजालाई दुई वटा स-साना गजोले हिर्काएर टुनपुल्टुन........टुनपुल्टुन.......को तालमा बजाइन्छ । ट्याम्को अर्धव्यासमा लगभग एक बित्ता हुन्छ । यो माटो वा काठको पात्रमा छालाले मोरेर बनाइएको हुन्छ ।

## ट्यामको 
यो ट्याम्को पन्चैबाजा अन्तर्गतको नगराकै आकारको सानो बाजा हो । यसलाई दुर्इवटा काठका ससाना आकारका लठ्ठीले हानेर बजाइन्छ । यो काठले बनेको हुन्छ । यसको आकार एकापट्टी साँघुरिंदै गएको र अर्कातिर ठुलो मुखमा छालाले मोरी खरी लगाएको हुन्छ । यसमा फलामे ताप्के आकारमा बाख्राको छालाले मोहोरेर तान कसेको हुन्छ । यो बाजा विशेष गरी दमाई जातका मानिसले बजाउने गरेको पाइन्छ । प्रस्तुत चित्रमा उभिएर बजाउने व्यक्तिका ठिक बायाँतिर बसेर बजाइँदै गरेको बाजा ट्याम्को हो । दोस्रो चित्रमा ट्याम्को प्रस्ट रूपमा चिन्न सकिन्छ । 

## सन्दर्भ सामग्रीहरू
## बाह्य कडीहरू
*केही सांस्कृतिक चिन्हारी
*Photos of tribal madal
*Madal Folk Instrument of Nepal
*Blending of west and east inevitable to boost

## यो पनि हेर्नुहोस्
श्रेणी:लोक संस्कृति

## सन्दर्भ सामग्रीहरू
श्रेणी:बाजा
श्रेणी:नेपाली लोकबाजा
श्रेणी:नौमती बाजाहरू
श्रेणी:सङ्गीत
दमाहा

**दमाहा** नेपाली बाजा हो । यो पिँधतिर सानो र मुखतिर ठूलो हुँदै आएको, भिउँट जस्तै आकारको, तामाको भाँडोलाई छालाले मोहोरिएको, गजोले हानेर बजाइने एक बाजा हो । यसलाई सानो खालको नगराका रूपमा पनि हरिन्छ । यो पञ्चैबाजा समूहका तालबाजाको रूपमा लिइन्छ । यो घाँटीमा भिरेर बजाइन्छ । यसका आवाज गुइँ...... गुइँ..... सुनिन्छ । पानीले दुई दिन जति भिजाइएको दमाहा राम्रो बज्छ भनिन्छ । विशेष गरी नेपालका दमाई जाति यसका सम्बर्द्धन, संरक्षण र प्रबर्द्धनमा लागेको पाइन्छ ।

## यो पनि हेर्नुहोस्
* नौमती बाजा

## बाह्य कडीहरू
श्रेणी:बाजा
श्रेणी:नेपाली लोकबाजा
श्रेणी:नौमती बाजाहरू
ढोलक

*ढोलक* (पञ्जाबी: ਢੋਲਕ, देवनागरी: ढोलक, सुरिनेम र हल्याण्ड **dhool**) एक दक्षिण एसियाली हातेबाजा ढोल हो । 

ढोलक मादल जस्तो काठ र छालाले बनाएको तालबाजा हो । यसलाई दुई तिर छालाले बेरेको हुन्छ । यसको बनावट पनि मादल जस्तै हो । ढोलकको एकातिर भित्रबाट खरी लगाइएको हुन्छ । यसलाई हातले कुटेर बजाउनु पर्छ । यो पहाडतिर भजनमा र तराईतिर लोकनृत्य, गीत आदिमा विशेष रूपले बजाइने ढोल-खलकको मझौला खालको तालबाजा हो ।

## यो पनि हेर्नुहोस्
श्रेणी:बाजा
श्रेणी:नेपाली लोकबाजा
श्रेणी:नौमती बाजाहरू
झ्याली

**झ्याली**  एक नेपाली लोकबाजा हो । याे पन्चेबाजामध्येकाे एक बाजा हाे ।

## यो पनि हेर्नुहोस्
## बाह्य कडीहरू
श्रेणी:नेपाली लोकबाजा
श्रेणी:नौमती बाजाहरू
श्रेणी:बाजाहरू
नरसिङ्गा

thumb|नरसिङ्गा
**नरसिङ्गा** पञ्चैबाजा समूहको मुख्य बाजा हो। यो अर्को बाजा कर्नाल जस्तै हो। यो बाजा मुखले फुकेर बजाइन्छ। यो तामाको पातलो पाताबाट बनेको हुन्छ। यो झण्डै अर्धचन्द्राकार हुन्छ। यस बाजाको स्वर निस्कने भाग ठूलो र फुक्ने भाग सानो हुन्छ। यसको आवाज भने कर्नालभन्दा ठूलो र तीखो हुन्छ। नरसिङ्गा पाँच मुखेदेखि सात मुखे सम्मको हुन्छ। नरसिङ्गालाई धुत्तुरी पनि भन्ने गरेको सुनिन्छ।

## यो पनि हेर्नुहोस्
## बाह्य कडीहरू
*केही सांस्कृतिक चिह्नारी

श्रेणी:नेपालका परम्परागत बाजाहरू
श्रेणी:नौमती बाजाहरू
कर्नाल

का साथमा कर्नाल बजाउँदै]]
**कर्नाल** एक प्रकारको नेपाली लोकबाजा हो ।

## यो पनि हेर्नुहोस्
## बाह्य कडीहरू
श्रेणी:बाजाहरू
श्रेणी:नेपाली लोकबाजा
श्रेणी:नौमती बाजाहरू
नयाँ बानेश्वर

**नयाँ बानेश्वर** काठमाडौँ महानगरको एक महत्त्वपूर्ण व्यापारिक केन्द्र का साथै उपयुक्त आवास स्थलका रूपमा पनि प्रख्यात छ । काठमाडौँ महानगरको वडा नम्बर १० तथा ३४ पर्ने यो स्थान सम्पूर्ण आधारभूत सुविधाले युक्त छ । पूर्वमा मिनभवन, पश्चिममा बिजुली बजार, उत्तरमा पुरानो बानेश्वर र दक्छिणमा शन्खमूल ले जोडिएको यस नयाँ बानेश्वर बीरेन्द्र अन्तर्राष्ट्रिय सम्मेलन केन्द्, एभरेष्ट होटल लगायतका प्रसिद्ध स्थानहरू रहेका छन् ।

श्रेणी:काठमाडौँ जिल्लाका ठाउँहरू
श्रेणी:काठमाडौँ उपत्यकाका ठाउँहरू
हुड्को

**हुड्को** नेपाली लोकबाजा हो । हुड्को देख्नासाथ डमरुको याद आउँछ, तर यो डमरुभन्दा लामो हुन्छ । यो बाजा नेपालको मध्य तथा सुदूरपश्चिम क्षेत्रको पहाड र केही तराईमा देखिन्छ । यो गीत गाउँदा बजाइने तालबाजा हो । यही हुड्को ठटाउँदै वीर पुर्खाका गाथा सुनाउँदै नृत्य गर्ने परम्परा सुदूरपश्चिमको विशेष संस्कृति हो । न्वारन, व्रतबन्ध, विवाहजस्ता उत्सवको खुसियालीमा मात्र नभई अन्त्येष्टिमा समेत यो बजाएर हुड्के नाच नाचिन्छ ।

बायाँ हातमा च्यापी दाहिने हातका औंलाले बजाइन्छ । यो भारतमा पनि प्रयोग भएको पाइन्छ । हुड्को कर्खा गाउँदा बजाइन्छ । भारतको उत्तराखंडमा हुड्को देवताहरूको जागरमा पनि प्रयोग गरिन्छ । अन्य स्थलमा दुसाद तथा डुमहरूले पनि प्रयोग गर्छन् ।

## सन्दर्भ सामग्रीहरू
## बाह्य कडीहरू
* हरायो हुड्को

श्रेणी:बाजा
श्रेणी:नेपालका परम्परागत बाजाहरू
श्रेणी:बाजाहरू
श्रेणी:लोकसंस्कृति
श्रेणी:नेपाली लोकबाजा
सितार

**सितार** एक तानेर बजाइने तारयुक्त वाद्ययन्त्र हो, जसको प्रयोग मुख्यतः हिन्दुस्तानी शास्त्रीय सङ्गीतमा गरिन्छ। यसमा लामो खोक्रो घाँटी, मुढो (कदु) जस्तो गुन्जायमान शरीर र एकाधिक तार हुन्छन्, जुन मिजराब प्रयोग गरेर तानिन्छन्।

२०औँ शताब्दीमा रवि शङ्कर जस्ता वादकहरूको माध्यमबाट सितार विश्वभर परिचित भयो। यसलाई शास्त्रीय प्रस्तुति, फिल्मी सङ्गीत र विभिन्न फ्युजन शैलीहरूमा प्रायः प्रयोग गरिन्छ।

## हेर्नुहोस् 
* हिन्दुस्तानी शास्त्रीय सङ्गीत
* रवि शङ्कर

## सन्दर्भ 
## सन्दर्भ सामग्रीहरू
## बाह्य कडीहरू
श्रेणी:बाजा
श्रेणी:नेपालका परम्परागत बाजाहरू
श्रेणी:बाजाहरू
श्रेणी:लोकसंस्कृति
श्रेणी:शास्त्रीय संगीत
श्रेणी:हिन्दुस्तानी संगीत
बुद्ध पूर्णिमा

संसारमा दुःख छ र दुःख हटाउन सके निर्वाण वा शान्ति प्राप्त हुन्छ , भन्ने ज्ञानका प्रवर्त्तक गौतम बुद्धको जयन्ती **बुद्ध पूर्णिमा** वा वैशाख पूणिर्माका दिन विश्वभर मनाइन्छ । बुद्धको जन्म, ज्ञान प्राप्ति, महापरिनिर्वाण (मृत्यु) वैशाख पूर्णिमाकै तिथिमा परेकाले यस दिन नेपाललगायत विश्वका बौद्ध धर्मावलम्बीले बुद्धप्रति भावपूर्ण श्रद्धा र भक्तिले बुद्धजयन्ती मनाउने गर्छन् । वि.सं. २००८ जेठ ८ गते बुद्ध जयन्तीका दिन पहिलोपटक सार्वजनिक बिदा तथा वि.सं. २०१२ फागुन ७ गते लुम्बिनीमा बुद्धजयन्तीका दिन हत्या, हिंसामाथि प्रतिबन्धको घोषणा गरिएको थियो । विश्वशान्तिका अग्रदूत मानिएका गौतमबुद्धको जन्मजयन्तीका दिन संयुक्त राष्ट्रसंघीय प्रणालीमा पनि सन् २००२ देखि सार्वजनिक बिदा दिईदै आएको छ । 
## बुद्धको बारेमा जानकारी
हालसम्म विश्वका प्रकाशनमध्ये बुद्धसम्बन्धी सबैभन्दा बढी पुस्तक प्रकाशन भएको बताइन्छ । यिनमा इङ्ल्याण्डबाट प्रकाशित डेली टेलिग्राफका सम्पादक सर एडविन आर्नोल्डको 'एसियाको ज्योति (१८७९)', तत्कालीन भारतीय संविधान मस्यौदा कमिटीका अध्यक्ष डा. भीमराव राम अम्बेडकरको 'बुद्ध र उनको धर्म (१९५७)' र सन् १९४६ मा साहित्यमा नोबेल पुरस्कार प्राप्त जर्मन उपन्यासकार हर्मन हेस्सेको 'सिद्धार्थ (१९२२)' प्रसिद्ध छन् । यसैगरी जर्मनीका माथेरा न्यानातिलोकाको 'बुद्धिस्ट डिक्सनरी' (१९५०), र 'विश्वमा बुद्ध' (१९०६), फ्रान्सका डा.वाल्पोला राहुलको 'बुद्धको विचार' (१९५९), इटलीका जिसेप्पे टिउचिलेको 'मुस्ताङको भ्रमण' (१९६९) आदि पुस्तकले बुद्धलाई अन्तरराष्ट्रिय क्षेत्रमा चिनाउन महत्त्वपूर्ण भूमिका निर्वाह गरेका छन् । विश्वका अतिप्रसिद्ध अक्सफोर्ड, क्याम्ब्रिज, हार्वर्ड आदि विश्वविद्यालयमा बौद्धदर्शन अध्ययन अध्यापन हुँदै आइरहेको छ । त्रिभुवन विश्वविद्यालयले पनि बौद्ध दर्शनमा स्नातकोत्तर (एमए)को अध्ययन-अध्यापन गर्दै आएको छ । लुम्बिनी बौद्ध विश्वविद्यालय र प्रस्तावित सिद्धार्थ विश्वविद्यालयले पनि बौद्ध दर्शनको अनुसन्धान र चर्चा परिचर्चा गर्ने गरेका छन् । अन्तरजगतका कुशल चिकित्सक तथा बाहृय जगतका कुशल वैज्ञानिक बुद्धले आफ्नो ८० वर्षे जीवनकालमा ८४ हजार पटक प्रवचन दिए र ती 'विनय', 'सुत्त' र 'अभिधम्म' पिटक आदि पुस्तकमा सङ्ग्रहीत छन् । सम्राट् अशोकले ई.पू. २४९ मा 'हित बुद्ध जातेती लुम्बिनी ग्रामे' भनी ब्राहृमी लिपिमा नेपाली भाषामा लेखेको अशोक स्तम्भ लुम्बिनीमा पत्ता लागेको १ सय ९ वर्ष पुगेको छ । तत्कालीन पश्चिम क्षेत्र कमान्डर जनरल खड्ग शम्शेर राणाले सिकार खेल्न जाँदा सन् १८९६ मा लुम्बिनीमा उक्त स्तम्भ देखि पुरातत्त्व विशेषज्ञ डा.फुररको सहयोगमा स्तम्भ उत्खनन् तथा सन् १९५६ मा चौथो विश्व बौद्ध भ्रातृत्व सम्मेलन नेपालमा आयोजना गरिएको थियो । सन् १९६७ मा संयुक्त राष्ट्रसङ्घका तत्कालीन महासचिव ऊ थान्तको नेपाल आगमनबाट लुम्बिनी विकासको गुरुयोजना आरम्भ भएको थियो ।

## यो पनि हेर्नुहोस्
## सन्दर्भ सामग्रीहरू
मित्रोवार्षिक

श्रेणी:नेपालका धार्मिक चाडपर्वहरू
श्रेणी:नेपालका बौद्ध चाडपर्वहरू
श्रेणी:बङ्गलादेशका राष्ट्रिय दिवसहरू
हार्मोनियम

**हार्मोनियम** एक प्रकारको सुर बाजा हो।हार्मोनियम शास्त्रीय संगीतका लागि महत्त्वपूर्ण बाजाहरू मध्ये एक हो।

## सन्दर्भ सामग्रीहरू
## बाह्य कडीहरू
श्रेणी:बाजा
श्रेणी:नेपालका परम्परागत बाजाहरू
श्रेणी:बाजाहरू
श्रेणी:लोकसंस्कृति
श्रेणी:शास्त्रीय संगीत
एकतारे

**एकतारे** एक प्रकारको तारवाद्य बाजा हो । यो बाजा सन्त र जोगीबाबाहरूको प्रिय बाजा हो । एउटा मात्र तार हुने भएकाले यो बाजाको नाम एकतारे रहन गएको हो । यसलाई औंलाले बजाइन्छ । यो बाजा एउटा मात्र तारलाई दुई हातसम्मको डन्डामा तुम्बा (पेट झन्डै गोलाकार भई फुकेको र घाँटीचाहिँ सानो हुने एक प्रकारको लौका वा यस्तै आकारको भाँडो) जोडी बनाइन्छ । तुम्बालाई छालाले मोरिएको हुन्छ । यसको तार मिलाउन टुप्पामा काठको चुकुल जडिएको हुन्छ । 

## यो पनि हेर्नुहोस्
## सन्दर्भ सामग्रीहरू
श्रेणी:बाजाहरू
श्रेणी:शास्त्रीय संगीत
लाउड स्पिकर

250px|thumb|स्पीकर
**स्पीकर** वा **लाउड स्पीकर** एक उपकरण हो जसले कुनै साउण्ड सिस्टम (sound system)को आवाजलाई उत्पन्न गर्छ।

श्रेणी:विद्यूतीय उपकरण
मोबाईल इन्टरनेट

मोबाइल फोन द्वारा इन्टर्नेटको प्रयोग गरेर वेब सेवा प्रयोग गर्ने कार्यलाई **मोबाइल इन्टर्नेट** भनिन्छ।

## बाह्य कडी
* साढे ९६ लाख नेपालीले मोबाइलबाटै इन्टरनेट चलाउन थाले २०७१ फागुन ८ गते अनलाईनखबरमा १२:०१ मा प्रकाशित

श्रेणी:विज्ञान
उपग्रह

यो लेख मानव द्वारा सृजित उपग्रहको बारेमा छ।
:प्राकृतिक उपग्रहको लागि हेर्नुस उपग्रह (प्राकृतिक)

**उपग्रह** मानव द्वारा सृजित एक मशीन हो जुन अंतरिक्षमा पृथ्वीको गतिविधी हेर्नको लागि, मौसमको जानकारीको लागि अथवा विभिन्न प्रकारका तरङ्ग (Signal)को प्रसारको लागि स्थापित गरेको हुन्छ।

श्रेणी:तकनिकी
बलराम

**बलराम** एक हिन्दु देवता र कृष्णका दाजु हुन्। जगन्नाथ परम्परामा उनलाई तीन प्रमुख देवतामध्ये एकको रूपमा विशेष महत्त्वका साथ पुजिन्छ। उनलाई **हलधर**, **हलायुध**, **बलदेव**, **बलभद्र** र **सङ्कर्षण**का नामले पनि चिनिन्छ।

उनका सुरुका दुई नामहरू हलोसँग सम्बन्धित छन्, जसले उनलाई खेतीपाती र किसानहरूसँग जोड्दछ; उनले आवश्यक परेको बेला खेतीका उपकरणहरूलाई हतियारको रूपमा प्रयोग गर्थे। पछिल्ला दुई नामहरूले उनको अपार शक्तिलाई बुझाउँछन्।

सुरुमा एक कृषि देवताको रूपमा रहेका बलरामलाई प्रायः भगवान् विष्णुसँग सम्बन्धित नाग शेषको अवतार मानिन्छ। यद्यपि, केही वैष्णव परम्पराहरूले उनलाई विष्णुको आठौँ अवतार मान्छन्। जैन धर्ममा उनलाई बलदेवको रूपमा चिनिन्छ र उनी ऐतिहासिक रूपमा कृषि क्षेत्रसँग सम्बन्धित एक महत्त्वपूर्ण देवता हुन्।

## इतिहास 
बाट प्राप्त बलरामको मूर्ति, प्रारम्भिक मध्यकाल (८ औँ–१३औँ शताब्दी)।]]
बलराम एक प्राचीन देवता हुन् र पुरातात्विक तथा मुद्राशास्त्रीय प्रमाणहरूका अनुसार भारतीय इतिहासको महाकाव्य कालसम्म उनी एक प्रमुख देवताका रूपमा स्थापित भइसकेका थिए। उनको प्रतिमामा नाग (बहु-मुखी सर्प), हलो र पानीको घैँटो जस्ता कृषि सामग्रीहरू देखिन्छन्, जसले सम्भवतः उनको उत्पत्ति ग्रामीण वा कृषि संस्कृतिमा भएको सङ्केत गर्दछ। 

### ग्रन्थहरू 
बलरामका कथाहरू *महाभारत*, *हरिवंश*, *भागवत पुराण* र अन्य पुराणहरूमा पाइन्छन्। उनलाई शेष र लक्ष्मणका साथै सङ्कर्षणको व्यूह अवतारका रूपमा पहिचान गरिएको छ। भगवान् विष्णु शयन गर्ने अर्ध-देवता रूपी सर्प 'शेष'को अवतारको रूपमा बलरामको कथाले विष्णुसँगको उनको भूमिका र सम्बन्धलाई दर्शाउँछ। यद्यपि, बलरामको पौराणिक कथा र विष्णुका दस अवतारहरूसँगको उनको सम्बन्ध तुलनात्मक रूपमा नयाँ र उत्तर-वैदिक मानिन्छ, किनभने यो वैदिक ग्रन्थहरूमा पाइँदैन।

बलरामको कथा *महाभारत* का धेरै 'पर्व' (पुस्तक) हरूमा उल्लेख गरिएको छ। तेस्रो पुस्तक (वन पर्व) मा कृष्ण र उनको बारेमा उल्लेख भए अनुसार बलराम विष्णुका अवतार हुन्, जबकि कृष्ण सबै अवतार र अस्तित्वका स्रोत हुन्। विजयनगर साम्राज्यका केही कलाकृतिहरू, गुजरातका मन्दिरहरू र अन्य ठाउँहरूमा बलदेवलाई बुद्ध (बौद्ध धर्म) वा अरिहन्त (जैन धर्म) भन्दा अघिको विष्णुको आठौँ अवतारको रूपमा देखाइएको छ।

बलराम, 'बलदेव' को रूपमा, ११ औँ शताब्दीको जाभानीज ग्रन्थ *काकाविन भारतयुद्ध*मा एक महत्त्वपूर्ण पात्र हुन्, जुन महाभारतमा आधारित एक काकाविन कविता हो।

## सन्दर्भ सामग्रीहरू
## बाह्य कडीहरू
*

श्रेणी:कृष्णसँग सम्बन्धित व्यक्तिहरू
श्रेणी:भगवान विष्णुका अवतारहरू
श्रेणी:हिन्दु देवताहरू
श्रेणी:महाभारतका पात्रहरू
श्रेणी:भागवत पुराणका पात्रहरू
धन्वन्तरी

**धन्वन्तरि** हिन्दु धर्ममा देवताहरूका चिकित्सक हुन्। उनलाई विष्णुको अवतार मानिन्छ। पुराणहरूमा उनलाई आयुर्वेदको देवताका रूपमा उल्लेख गरिएको छ।

पृथ्वीमा आफ्नो अवतारको समयमा, उनले काशी (वर्तमान वाराणसी) को राजाको रूपमा शासन गरेका थिए। धन्वन्तरिलाई काशीका राजा दिवोदासका पुर्खाको रूपमा पनि चिनिन्छ, जो विष्णु पुराणका अनुसार आयुर्वेदमा शल्यक्रियाका पिताका रूपमा परिचित छन्।

## प्रतिमा 
प्राचीन संस्कृत ग्रन्थ *विष्णुधर्मोत्तर*का अनुसार, धन्वन्तरि एक सुन्दर व्यक्तित्वका रूपमा वर्णित छन् र उनलाई सामान्यतया चतुर्भुज (चार हात भएको) रूपमा चित्रण गरिन्छ, जसमा एक वा दुई हातमा अमृतको कचौरा हुन्छ। धन्वन्तरिको स्वरूप भगवान विष्णुसँग मिल्दोजुल्दो देखाइन्छ, जसमा उनका चार हातहरूले शङ्ख, चक्र, जलौका (जडिबुटी वा जुका), र अमृतले भरिएको कलश धारण गरेका हुन्छन्। ऐतिहासिक रूपमा रगत शुद्धीकरणका लागि गरिने रक्तमोक्षणको अभ्यासलाई सङ्केत गर्न उनलाई प्रायः हातमा शास्त्रको सट्टा जुका लिएको रूपमा देखाइन्छ।

केही ग्रन्थहरूमा उनले शङ्ख, अमृत, औषधीय जडिबुटी र आयुर्वेदको पुस्तक समातेको वर्णन गरिएको छ।

### उत्पत्ति 
*रामायण*को *बालकाण्ड* र *भागवत पुराण*का अनुसार, देवता र असुरहरूले मन्दराचल पर्वत र वासुकी नागको प्रयोग गरेर समुद्र मन्थन गर्दा धन्वन्तरि हाथमा अमृतको कलश लिएर क्षीर सागरबाट प्रकट भएका थिए। असुरहरूले अमृतको कलश खोसेका थिए, जसपश्चात् भगवान विष्णुको मोहिनी अवतार प्रकट भई असुरहरूबाट अमृत फिर्ता लिएकी थिइन्। धन्वन्तरिले नै आयुर्वेदको अभ्यासलाई प्रचार-प्रसार गरेको विश्वास गरिन्छ। 'धन्वन्तरि-निघन्टु' नामक ग्रन्थले धन्वन्तरिका औषधीय बिरुवाहरूको पूर्ण रूपमा व्याख्या गर्दछ।

### अवतार 
दोस्रो द्वापर युगमा, काशीका राजा दीर्घतपसले पुत्र प्राप्तिका लागि चिकित्सक देवता (धन्वन्तरि) को आराधना गर्छन्। देवताले वरदान स्वरूप स्वयं इच्छित सन्तानका रूपमा अवतार लिन स्वीकार गर्छन्। धन्वन्तरि एक महान् राजाका रूपमा सिद्ध भए र उनलाई "सबै रोगका निवारक" भनी वर्णन गरिएको छ। उनलाई शारीरिक दुर्बलताबाट मुक्त र "विश्वव्यापी ज्ञानका स्वामी" का रूपमा चिनिन्छ।

## सन्दर्भसूची 
## बाह्य कडीहरू 
* 
* धन्वन्तरिको बारेमा
* भागवत पुराणमा धन्वन्तरी

श्रेणी:भगवान विष्णुका अवतारहरू
श्रेणी:हिन्दु देवीदेवताहरू
श्रेणी:आयुर्वेद
यज्ञ पुरुष

**यज्ञ** वा **यज्ञेश्वर** () हिन्दु साहित्यमा भगवान् विष्णुको एक अवतारका रूपमा उल्लेख गरिएको छ। यज्ञका रूपमा, विष्णु हिन्दु बलि वा अनुष्ठान पद्धति *यज्ञ*का मूर्त रूप हुन्। उनी स्वयम्भुव मनुको काल (स्वयम्भुव मन्वन्तर) का इन्द्र (देवताहरूका राजा) पनि हुन्। उनका पिताको नाम रुचि र माताको नाम आकृति हो।

## साहित्य
भागवत पुराण, देवीभागवत पुराण, ले यज्ञ वा 'स्वयम्भुव' लाई विष्णु वा आदि-नारायणको अवतारका रूपमा सूचीबद्ध गरेका छन्। यज्ञलाई १४ मुख्य 'मन्वन्तर-अवतार' मध्ये एक मानिन्छ (मन्वन्तरसँग सम्बन्धित अवतार जसले ब्रह्माण्डीय व्यवस्था कायम राख्न सम्बन्धित इन्द्र र अन्य देवताहरूलाई सहयोग गर्छन्), जसलाई 'वैभव-अवतार' भनिन्छ। यज्ञलाई विष्णुको 'कल्प-अवतार' (कल्प नामक युगसँग सम्बन्धित अवतार) को रूपमा पनि वर्गीकृत गरिएको छ।

यज्ञ प्रजापति रुचि र आकृतिका पुत्र हुन्। आकृति प्रथम मनु (मानवजातिका पुर्खा) स्वयम्भुव मनुकी पुत्री हुन्। स्वयम्भुव मनुको समयमा (स्वयम्भुव मन्वन्तर), स्वर्गको राजा र देवताहरूको राजा बन्नका लागि कुनै योग्य इन्द्र थिएनन्। त्यसैले, विष्णुले यज्ञको रूपमा अवतार लिएर इन्द्रको पद सम्हालेका थिए।

भागवत पुराणमा उल्लेख भएअनुसार रुचि र उनकी पत्नी आकृतिबाट एक छोरा र एक छोरीको जन्म हुन्छ।
आकृतिबाट जन्मेका दुई सन्तानमध्ये छोरा प्रत्यक्ष रूपमा विष्णुका अवतार थिए र उनको नाम यज्ञ थियो, जुन विष्णुको अर्को नाम पनि हो। छोरी भने सौभाग्यकी देवी र विष्णुकी अनन्त सङ्गिनी लक्ष्मीको आंशिक अवतार थिइन्। स्वयम्भुव मनुले यज्ञ नामक सुन्दर बालकलाई खुसीसाथ आफ्नो घर ल्याउँछन् र उनका ज्वाइँ रुचिसँग उनकी छोरी दक्षिणा बस्छिन्। पछि, यज्ञले दक्षिणासँग विवाह गर्छन् र उनीहरूका बाह्र छोराहरू हुन्छन्। यी बाह्र देवताहरूलाई सामूहिक रूपमा 'याम' भनिन्छ।

यज्ञको जन्मपछि उनी आफ्ना हजुरबुबा स्वयम्भुव मनुको घरमा बस्छन्। यज्ञ र दक्षिणाका छोराहरूको नाम तोष, प्रतोष, सन्तोष, भद्र, शान्ति, इडस्पति, इध्म, कवि, विभु, स्वाहन, सुदेव र रोचन हुन्। उनीहरूलाई सामूहिक रूपमा तुषित देवता भनिन्छ। पछि यज्ञ नै इन्द्र बनेको वर्णन गरिएको छ। गरुड पुराणका अनुसार उनले धेरै यज्ञहरू गरेका थिए।

## सन्दर्भ सामग्रीहरू
श्रेणी:भगवान विष्णुका अवतारहरू
तारा

**तारा**को अर्थ हुन्छ नक्षत्र। किन्तु प्रयोगका अनुसार यसका भिन्न अर्थ पनि हुन सक्छन्।

## मूल 
रातमा आकाशमा धेरै पिण्ड चम्किरहन्छन्, यिनमाबाट अधिकतर पिण्ड सधैं पूरबको दिशाबाट उठ्दछन् र एक निश्चित गति प्राप्त गर्दछन् र पश्चिमको दिशामा अस्त हुन्छन्। यी पिण्डहरूको आपसमा एक अर्काका सापेक्ष पनि कुनै परिवर्तन हुँदैन। यी पिण्डहरूलाई तारा (Star) भनिएको छ।मा केही यस्ता पनि पिण्ड छन् जो बाकी पिण्डका सापेक्षमा कहिले अघि जान्थे र कहिले पछि - अथवा कि ती घुमक्कड थिए। Planet एक ल्याटिनको शब्द छ जसको अर्थ यता-उता घूमने वाला छ। यस कारण यी पिण्डहरूको नाम Planet र नेपालीमा ग्रह राखिएको छ।

हाम्रो लागि आकाशमा सबैभन्दा चम्किला पिण्ड सूर्य छ, फिर चन्द्रमा र त्यसको पछि रातका ताराहरू वा ग्रह। ताराहरू स्वयंमा एक सूर्य छन्। ज्यादातर, हाम्रो सूर्यबाट ठूला र चमकिला, तर यति टाडा छन् कि तिनको प्रकाश हाम्रो छेउ आउँदै आउँदै धेरै क्षीण भइहाल्छ यस कारण दिनमा देखिंदैनन् तर रातमा देखिन्छन्। केही प्रसिद्ध ताराहरू यस प्रकार छन्:

* ध्रुव तारा
* व्याध तारा
* मित्रक तारा

ग्रह र चन्द्रमा, सूर्य छैनन्। यो आफ्नो प्रकाशमा चम्कदैंन तर सूर्यको प्रकाशलाई परिवर्तित गरेर चमक्दछन्।, ताराहरू टिमटिमाउँछन् तर ग्रह होइन। ताराहरूको प्रकाशको टिमटिमाउनु, हावामा प्रकाशका अपवर्तन (refraction)को कारण हुन्छ। यो ताराहरूको प्रकाशमा नैं हुन्छ किनभनें ताराहरू हामीदेखि धेरै टाडा छन् र यी द्वारा आउने प्रकाशको किरणहरू हामीसम्म आइपुग्दा समान्तर भइहाल्छन् तर ग्रहहरूको हुँदैन।

धेरै ताराहरू मिलेर तारा समूह बनाउँछन् र केही खास तारा समूहलाई राशि भनिन्छ। केही प्रसिद्ध तारा समूह यस प्रकार छन्।
* सप्त ऋषि ( Great/ Big bear or Ursa Major)
* ध्रुवमत्स्य/ अक्षि (Little Bear or Ursa Minor)
* कृतिका कयबचिया (Pleiades)
* मृगशीर्ष हिरन- हिरनी Orion
* बृहल्लुब्धक (Canis Major)
* शर्मिष्ठा (Cassiopeia)
* महाश्व (Pegasus)

## स्रोत्र 
## अन्य अर्थ 
* नक्षत्र
* सितारा
* मीडिया

## सम्बन्धित शब्द 
* तारा मण्डल
* आँखाको तारा (जो अत्‍यंत प्रिय हो)

श्रेणी:शब्दार्थ
श्रेणी:खगोलशास्त्र
श्रेणी:ताराहरू
बँदेल

**बँदेल** अथव **बनेल** सुँगुर जस्तो देखिने एक जंगली जनावर हो । बनेललाई **बराह**, अथवा **वन सुँगुर** भनेको पनि सुनिन्छ । कसैले यसलाई कतर्नो (कपडा काट्ने कैंची) जस्तो दाँत भएकोले यसलाई कतर्ने पनि भन्छन् । यो मुख्यतया एसिया तथा युरोपका भूभागमा पाइन्छ भने अफ्रिका, अस्ट्रेलिया र अमेरिकामा पनि कतै कतै पाईने गर्छ । बनेल तराइ पहाड सबै ठाउँमा पाइने जनावर हो ।

## सन्दर्भ सूची
## बाह्य कडीहरू
## यी पनि हेर्नुहोस्
श्रेणी:नेपालमा पाइने जनावरहरू
ब्रह्मा

**ब्रह्मा** हिन्दु धर्मको एक प्रमुख देवता हुन् जसलाई त्रिमूर्ति भित्र "सृष्टिकर्ता" भनेर चिनिन्छ। यो त्रिमूर्ति सर्वोच्च दिव्यताको त्रयी हो जसमा विष्णु र शिव पनि समावेश छन्। उनी सम्पूर्ण सृष्टिको निर्माण, ज्ञान तथा वेदहरूसँग सम्बन्धित छन्। ब्रह्मालाई सृष्टि कथाहरूमा प्रमुख रूपमा उल्लेख गरिएको छ। केही पुराणहरूमा उनी हिरण्यगर्भ भनिने सुनौलो गर्भबाट आफैँ सृष्टि भएका थिए।

ब्रह्मालाई प्रायः वैदिक देवता प्रजापतिसँग पहिचान गरिन्छ। उत्तर-वैदिक कालमा, ब्रह्मा एक प्रमुख देवता थिए र उनको सम्प्रदाय अस्तित्वमा थियो; यद्यपि, ७औँ शताब्दीसम्ममा उनले आफ्नो महत्त्व गुमाइसकेका थिए। उनलाई विष्णु, शिव, र महादेवी जस्ता अन्य प्रमुख देवताहरूले ओझेलमा पारेका थिए

ब्रह्मालाई सामान्यतया रातो वा सुनौलो वर्ण भएको, दाह्री पालेको र चारवटा टाउको तथा हातहरू भएको देवताको रूपमा चित्रण गरिन्छ। उनका चारवटा टाउकोले चार वेदलाई प्रतिनिधित्व गर्छन् र ती टाउकाहरू चारै दिशातर्फ फर्किएका हुन्छन्। उनी कमलको फूलमा विराजमान हुन्छन् र उनको *वाहन* *हंस* हो। धर्मशास्त्रहरूका अनुसार, ब्रह्माले आफ्ना सन्तानहरू आफ्नो मानस (मन) बाट सिर्जना गरेका थिए, त्यसैले उनीहरूलाई *मानसपुत्र* भनिन्छ।

समसामयिक हिन्दु धर्ममा, ब्रह्मालाई अन्य देवताहरू जस्तो लोकप्रिय रूपमा पूजा गरिँदैन र त्रिमूर्तिका अन्य दुई सदस्यहरूको तुलनामा उनको महत्त्व निकै कम छ। ब्रह्मालाई प्राचीन ग्रन्थहरूमा सम्मान गरिएको भएतापनि, उनको पूजाका लागि समर्पित कुनै महत्त्वपूर्ण सम्प्रदायको अभावका कारण भारतमा उनलाई प्राथमिक देवताको रूपमा विरलै पूजा गरिन्छ। भारतमा उनीप्रति समर्पित थोरै मात्र मन्दिरहरू छन् जसमध्ये राजस्थानको ब्रह्मा मन्दिर, पुष्कर सबैभन्दा प्रसिद्ध छ। केही ब्रह्मा मन्दिरहरू भारतबाहिर पनि पाइन्छन्, जस्तै बैङ्ककको इरावन मन्दिर, जुन थाई बौद्ध समुदायमा अत्यन्त लोकप्रिय छ।

## प्रतिमा लक्षण 
ब्रह्मालाई परम्परागत रूपमा चारवटा टाउको र चारवटा हातका साथ चित्रण गरिन्छ। उनका प्रत्येक मुखले एक दिशाको प्रतिनिधित्व गर्छन्। उनका हातहरूमा कुनै अस्त्र नभएतापनि उनका हातहरूमा ज्ञान र सृष्टिका प्रतीकहरू हुन्छन्। एउटा हातमा उनले वेदको पवित्र ग्रन्थ समात्छन्, अर्को हातमा उनले ब्रह्माण्ड सृजना गर्ने समयको प्रतीकको रूपमा 'माला' समात्छन्, अर्को हातमा 'स्रुक' — यज्ञको अग्निमा आहुति दिने एक अर्घौतो समात्छन् भने अर्को हातमा एउटा 'कमण्डलु' — जलको भाँडो समात्छन् जसले सबै सृष्टि उत्पन्न हुने स्रोतलाई जनाउँछ। उनका चारवटा मुखबाट चार वेदको उत्पत्ति भएको मानिन्छ।

मूर्ति र मन्दिर निर्माणका लागि संस्कृतको प्राचीन निर्देशिका 'मानससार' को ५१औँ अध्यायमा ब्रह्माको मूर्ति सुनौलो रङको हुनुपर्ने उल्लेख छ। उक्त ग्रन्थले ब्रह्माको मूर्तिको चारवटा मुख र हात हुनुपर्ने, जटा-मुकुट-मण्डित (तपस्वीको जटा भएको कपाल) हुनुपर्ने र मुकुट लगाउनुपर्ने सिफारिस गरेको छ। उनी ब्रह्माको शक्तिको स्वरूप, सृष्टिको माध्यम र उनका कार्यहरूलाई निर्देशित गर्ने ऊर्जा हुन्।

## सन्दर्भ सामग्रीहरू 
## बाह्य कडीहरू 
श्रेणी:त्रिदेव
श्रेणी:देवी-देवताहरू
श्रेणी:हिन्दु देवताहरू
मीमांसा

**मीमांसा** दर्शन हिन्दूहरूका छ दर्शनमध्ये एक हो। सामान्यतः जैमिनी ऋषिद्वारा प्रणीत पूर्वमीमांसालाई नै मीमांसा भन्ने गरिन्छ। वेदव्यासद्वारा प्रणीत ब्रह्मसूत्रलाई उत्तरमीमांसा भनिन्छ। पक्ष-प्रतिपक्षलाई लिएर वेदवाक्यहरूको निर्णीत अर्थको विचारको नाम नै मीमांसा हो। उक्त विचार पूर्व आर्य परम्पराबाट चल्दै आएको हो। किन्तु आजभन्दा करिब सवा पाँच हजार वर्ष पूर्व सामवेदका आचार्य कृष्ण द्वैपायनका शिष्यले त्यसलाई सूत्रबद्ध गरे। सूत्रहरूमा पूर्वपक्ष र सिद्धान्तका रूपमा बादरायण, बादरि, एतिशायन, काष्र्णाजिनि, आत्रेय, आश्मरथ्य, आलेखन, लाबुकायन और कामुकायन महर्षिहरू उल्लेख छन्। जसको विस्तृत विवेचन सूत्रहरूका भाष्य वार्तिकहरूमा गरिएको छ। जसका कारण सहस्राधिकरण भएको हो।
जर्मन विद्वान मैक्समूलर भन्छन् कि - "यो दर्शन शास्त्र कोटिमा आउन सक्दैन, किन कि यसमा धर्मानुष्ठान कै मात्र विवेचन गरिएको छ। यसमा जीव, ईश्वर, बन्ध, मोक्ष र त्यसका साधनहरूका काँही पनि विवेचन गरिएको छैन।"
मैक्समूलर मतका पक्षपाती कोही कोही भारतीय विद्वान् पनि यसलाई दर्शन भन्नमा संकोच गर्छन, किन कि न्याय, वैशेषिक, सांख्य, योग र वेदान्तमा जुन प्रकार तत् तत् प्रकरणहरूमा प्रमाण र प्रमेयहरूका द्वारा आत्मा-अनात्मा, बन्ध मोक्ष आदिको मुख्य रूपले विवेचन पाइन्छ, त्यसरी मीमांसा दर्शनका सूत्र, भाष्य र वार्तिक आदिमा दृष्टिगोचर हुदैन।

श्रेणी:धर्मग्रन्थ
श्रेणी:हिन्दु दर्शन
पुराण

### ब्रह्म पुराणहरू 
# ब्रह्म पुराण
# ब्रह्माण्ड पुराण
# ब्रह्मवैवर्त पुराण
# मार्कण्डेय पुराण
# भविष्य पुराण
### विष्णु पुराणहरू 
# विष्णु पुराण
# श्रीमद्भागवत् पुराण
# नारदेय पुराण
# गरुड पुराण
# पद्म पुराण
# अग्नि पुराण
### शिव पुराणहरू 
# शिव पुराण
# लिङ्ग पुराण
# स्कन्द पुराण
# वायु पुराण
### महापुराणहरू 
## सन्दर्भ 
श्रेणी:धर्मग्रन्थ
सनतकुमार

**सनतकुमार** हिन्दु धर्मका पौराणिक ग्रन्थहरूमा वर्णित चार ऋषिहरू हुन्, जो ब्रह्माण्डमा बालकको रूपमा विचरण गर्छन्। उनीहरूको नाम सामान्यतया **सनक**, **सनन्दन**, र **सनातन** हो। उनीहरूलाई सृष्टिकर्ता भगवान ब्रह्माका पहिलो मानस पुत्रहरूको रूपमा वर्णन गरिएको छ। ब्रह्माको मनबाट जन्मिएका यी चार कुमारहरूले आफ्नो पिताको इच्छा विपरीत आजीवन ब्रह्मचर्य)पालन गर्ने व्रत लिएका थिए। उनीहरू कुनै इच्छा बिना तर शिक्षा दिने उद्देश्यले भौतिक र आध्यात्मिक ब्रह्माण्डमा घुमिरहने विश्वास गरिन्छ।

भागवत पुराणले कुमारहरूलाई बाह्र *महाजन* (महान् भक्त)को सूचीमा राखेको छ। जन्मदेखि नै सधैँका लागि मुक्त जीव भए तापनि, उनीहरू आफ्नो प्रबुद्ध अवस्थाबाट विष्णुको भक्ति सेवातर्फ आकर्षित भएका थिए।  विशेष गरी विष्णु र उनका अवतार कृष्णको पूजासँग सम्बन्धित परम्पराहरूमा, र कहिलेकाहीँ शिवसँग सम्बन्धित परम्पराहरूमा पनि सनतकुमारहरूले धेरै हिन्दु आध्यात्मिक परम्पराहरूमा महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्छन्।

## नामहरू 
यस समूहलाई विभिन्न नामले चिनिन्छ: "कुमार" (बालक/किशोर), "चतुर्सना" वा "चतुः सन" (सनबाट नाम सुरु हुने चार जना) र "सनकादि" (सनक र अन्य)। व्यक्तिगत नामहरूमा सामान्यतया सनक (प्राचीन), सनातन (शाश्वत), सनन्दन (सधैँ हर्षित) र सनत्कुमार (सधैँ युवा) समावेश छन्। कहिलेकाहीँ, सनातनको सट्टा सनत्सुजातको नाम राखिन्छ। कतै 'ऋभु' नामक पाँचौँ कुमारको नाम पनि थपिएको पाइन्छ। कुनै सन्दर्भमा सन र ऋभु वा सनत्सुजातलाई जोडेर कुमारहरूको सङ्ख्या ६ पनि बताइएको छ।

यद्यपि महाभारतमा जम्मा सात पुत्रहरूको उल्लेख छ, जो यस प्रकार छन्: १) अनिरुद्ध, २) सन, ३) सनत्सुजात, ४) सनक, ५) सनन्दन, ६) सनत्कुमार र ७) सनातन। महाभारतमा अगाडि भनिएको छ, "यी सात ऋषिहरूलाई ज्ञान स्वतः प्राप्त हुन्छ (अध्ययन वा परिश्रममा भर नपरी)। यी सातै जना *निवृत्ति* (अन्तर्मुखी चिन्तन) को मार्गमा लागेका छन्।"
### सनतकुमार 
संस्कृतमा सनत्कुमारको अर्थ "शाश्वत युवा" हुन्छ। उनी *सनत्कुमार संहिता*का लेखक हुन्, जुन शिव पुराणको एक भाग हो र यसमा ५९ अध्यायहरू छन्। यसलाई वैष्णव भक्ति ग्रन्थ पाञ्चरात्रको एक भागको रूपमा पनि लिइन्छ। उनले भीष्मलाई मानसिक र आध्यात्मिक विज्ञान सिकाएका थिए।

छान्दोग्य उपनिषद्को सातौँ अध्याय सनत्कुमारले देवर्षि नारदलाई दिएको 'भूमा-विद्या' को उपदेशको बारेमा उल्लेख छ। महाभारतमा सनतकुमारको उल्लेख एक महान् ऋषिको रूपमा गरिएको छ, जसले शङ्काहरू निवारण गर्छन् र उनीहरू योगसँग सम्बन्धित सबै विषयहरूमा आचार्य हुन् भनिएको छ।

साथै, हरिद्वार नजिकैको कङ्खल तीर्थको पनि उल्लेख छ, जहाँ कठोर तपस्या गरेर उनीहरूले महान् आध्यात्मिक शक्तिहरू प्राप्त गरेका थिए।

## कुमार सम्प्रदायमा 
वैष्णव धर्म (विष्णुलाई सर्वोच्च भगवानका रूपमा पूजा गर्ने भक्तहरू) चारवटा *सम्प्रदाय* वा परम्पराहरूमा विभाजित छ। ती प्रत्येकले आफ्नो वंश वा परम्परालाई एक दिव्य प्राणीसँग जोड्छन्। कुमार सम्प्रदाय, जसलाई निम्बार्क सम्प्रदाय, चतुः सन सम्प्रदाय र सनकादि सम्प्रदायका नामले पनि चिनिन्छ, र यसको दर्शन द्वैताद्वैत सनतकुमारहरूद्वारा मानव जातिमा प्रचार गरिएको मानिन्छ। भगवान विष्णुको हंस अवतार यस दर्शनको उत्पत्ति थियो र उहाँले यो ज्ञान सनतकुमारहरूलाई सिकाएका थिए, जसले फेरि नारदलाई सिकाएको र अन्ततः नारदले यस सम्प्रदायका मुख्य व्याख्याता निम्बार्कलाई हस्तान्तरण गरेका थिए।

## सन्दर्भ सामग्रीहरू 
श्रेणी:ऋषिहरू
श्रेणी:भगवान विष्णुका अवतारहरू
श्रेणी:भागवत पुराणका पात्रहरू
शल्यक्रिया

जीवित जनावरको शरीरको कुनै पनि भाग काटेर गरिने उपचारलाई **शल्यक्रिया** भनिन्छ।
चिकित्सक

विरामीको उपचार गर्ने तालीम प्राप्त व्यक्ति। डाक्टर, औषधि उपचारको काम गर्ने मानिस .

## सन्दर्भ सूची
कुशे औँसी

**कुशेऔँसी** सनातन हिन्दु परम्परामा भदौ महिनाको अमावस्या (औँसी)का दिन मनाइने पर्व हो। कुशेऔँसीमा पिताजीको मुख हेर्ने, अर्थात् बुवा दिवसको रूपमा मनाई बुवालाई विशेष सम्मान गर्ने र आमाबाबु नहुनेले तीर्थमा खासगरी गोकर्ण र विष्णुपादुकामा श्राद्ध, तर्पण, दान, पुण्य गरी पितृ तार्ने र आफू पुण्यात्मा बन्ने विश्वास गरिन्छ। कुशको विशेष प्रकारको औँठी जसलाई पवित्र भनिन्छ त्यो धारण नगरी कुनै पनि धर्म-कार्य गरिँदैन। कुश घरमा राख्नु मात्र पनि पवित्र मानिने हुँदा पुरोहितहरू यजमानका घरघरै यही कुशेऔँसीमा पुर्‍याउँदछन् र यजमानहरूले पनि सिधा-दक्षिणा आदि द्वारा पुरोहितलाई सम्मान गर्दछन्।
[thumb|200px|right|कुशे औंसीको अवसरमा [बागमती नदी किनारमा श्राद्ध,तर्पण,दान गरिंदै]]
[thumb|200px|right|पित्री उद्दारको कामना गर्दै [बागमती नदीमा बगाइएको पिण्ड ]]

कुशे औँसीका दिन हिन्दु धर्मावलम्वीहरू वर्षभर देवकार्य तथा पितृकार्यमा
प्रयोग गरिने पवित्र कुश घर-घरमा भित्र्याउँछन्। शास्त्रोक्त विधिअनुसार
ब्राहृमणहरूद्वारा पूजा गरी छेदन गरेर जजमानहरूकहाँ पुर्‍याइएको कुश घरमा
राख्नाले परिवारको कल्याण हुने धार्मिक विश्वास छ। हिन्दुहरू कुश, तुलसी,
पीपल र शालिग्रामलाई भगवान विष्णुको प्रतीक मान्छन्। गोकर्णेऔँसीका नामले
पनि चिनिने यस पर्वमा छोराछोरीहरूद्वारा परम्परा अनुसार आ-आफ्ना बाबुलाई
मनपर्ने मिठाई तथा भोजन खुवाई आदर सम्मान प्रकट गर्ने र बाबुको मुख हेर्ने
गरिन्छ। बाबु नहुनेहरू विभिन्न पवित्र स्थानमा गई बाबुको नाममा तर्पण तथा
श्राद्ध गरी सिदा दान गर्छन्। विशेषगरी आजको दिन उत्तरगया भनेर चिनिने
काठमाडौँको गोकर्णेश्वर महादेव र रसुवाको वेत्रावतीमा आ-आफ्ना दिवंगत
बाबुको नाममा तर्पण तथा सिदादान गर्नेहरूको ठुलो घुइँचो लाग्छ।'पितृदेवो
भव'भन्ने धार्मिक मान्यताअनुरूप यस दिन छोराछोरीले बाबुलाई श्रद्धापूर्वक
रूचिअनुसारको खाना खुवाई आशीर्वाद प्राप्त गरेमा सुख मिल्ने र बाबु परलोक
भइसकेकाहरूले गोकर्ण अथवा अन्य तीर्थस्थलमा गई तर्पण तथा सिधा दान गरेमा
पुण्य मिल्नुका साथै आफ्नो कुल स्थिर हुने बुद्धोक्त पाराजिकाय नामक
धर्मग्रन्थमा उल्लेख छ।

## मोतीजयन्ती
माध्यमिक कालीन नेपाली साहित्यका प्रणेता शृङ्गारिक युवा कवि मोतीराम भट्टको जन्मजयन्तीका रूपमा विशेष कार्यक्रम सहित ज्ञानअज्ञात साहित्यकारहरूप्रति समेत श्रद्धाञ्जली समर्पण गर्न मोतीरामका साहित्यको चर्चा र कथा, निबन्ध, कविता, अझ खासगरी गजल वाचनद्वारा भव्य र रमणीय श्रद्धाञ्जली कार्यक्रमहरू साहित्यिक सङ्घसंस्था र विद्यालय महाविद्यालयहरूमा आयोजना गरिन्छन्।

## यो पनि हेर्नुहोस्
## सम्बन्धित लेख
बुवा दिवस
## सन्दर्भ सामग्रीहरू
## बाह्य कडीहरू
## सन्दर्भ
श्रेणी:चाडपर्वहरू
श्रेणी:नेपालका हिन्दु चाडपर्वहरू
भुटिया भाषा

**भुटिया भाषा**, जसलाई "सिक्किमी तिब्बती", "भुटिया", "रेन्जोङ्की" () पनि भनिन्छ, दक्षिण तिब्बतीय भाषाहरूमा पर्दछ। यो भुटियाहरूद्वारा सिक्किम, भारत र मेची अञ्चल, नेपालका केही हिस्सामा बोलिन्छ। सिक्किमी मान्छेहरूले आफ्नो भाषालाई रेन्जोङ्की र आफ्नो मातृभूमिलाई रेन्जोङ () भन्दछन्।

## लिपि
भुटिया भाषा परम्परागत तिब्बतीबाट विस्तारित तिब्बती वर्णमालामा लेखिन्छ। भुटिया भाषाको ध्वनि-प्रणाली र शब्द-सङ्ग्रह परम्परागत तिब्बती भन्दा स्पष्ट रूपमा भिन्न छ, तथापि एसआइएल इन्टरनेसनलले सिक्कमी लेखन प्रणालीलाई "भोटिया पद्दति"को रूपमा व्याख्या गरेको छ। एसआइएलको अनुसार सन् २००१ मा ६८% सिक्किमी भुटियाहरूले तिब्बती लिपि लेख्न र बुझ्न सक्दछन्।

विगत एक शताब्दी देखि नेपाली र तिब्बतीभाषीहरू बीचको नगीचको सम्बन्धको कारणले धेरै जसो सिक्किमीभाषीहरूले दैनिक जीवनमा यी भाषाहरूको समेत प्रयोग गर्दछन्।

स्वर-रहित व्यञ्जनहरू केही श्वसित आवाज, श्वास सहित, र निम्न तीक्ष्णताको साथ बोलिन्छन्। यी परम्परागत तिब्बतीका घोष व्यञ्जनहरूका शेष हुन् जुन अघोष बने।

### स्वरहरू
सिक्किमी स्वरवर्णहरूको तालिका तल दिइएको छ, मुख्यतः यलिनीमी (२००५) मा आधारित

एबुगिडा लेखन प्रणालीमा लेखिने तिब्बती लिपिमा निहित स्वर /a/ अचिह्नित छ। माथिको तालिकामा  /e/ स्वर  /e/ को एलोफोन हो जुन बन्द सिलेबल (शब्दांश)हरूमा  /j/ पश्चात् प्रयुक्त हुन्छ।

## यी पनि हेर्नुहोस्
* भुटिया मान्छे
* लेप्चा मान्छे
* लेप्चा भाषा
* सिक्किमका जनजाति मान्छेहरू
* सिक्किमको इतिहास

## सन्दर्भ सामग्रीहरू
## थप पठन
* Dead link
* 
*
*

श्रेणी:सम्भोट लिपिमा लेखिने भाषाहरू
श्रेणी:सिक्किममा बोलिने भाषाहरू
श्रेणी:भुटानमा बोलिने भाषाहरू
श्रेणी:तिब्बतमा बोलिने भाषाहरू
श्रेणी:नेपालमा बोलिने भाषाहरू
सूचना प्रविधि

**सूचना प्रविधि** भन्नाले  ध्वनि, तस्वीर, अक्षर तथा अङ्कको रूपमा सूचनाहरूलाई विद्युतीय यन्त्रहरू, कम्प्युटर तथा दूरसञ्चार प्रविधिको प्रयोग गरी भण्डारण, सम्पादन, सम्प्रेषण, सङ्ग्रह र प्रवाहलाई चिनिन्छ। सूचना प्रविधि कम्प्युटर विज्ञानको एक शाखा हो, जसलाई प्रक्रिया, संरचना र विभिन्न प्रकारका डेटाको प्रशोधनको समग्र अध्ययनको रूपमा परिभाषित गर्न सकिन्छ। यसले माानिसको जीवनमा ठूलो भूमिका निर्वाह गरेको हुन्छ। विश्वव्यापी रूपमा सूचना प्रविधि संसारका धेरै देशहरुको आर्थिक विकासको एक प्रमुख तत्व मानिन्छ। धेरै नवीनताहरू संसारमा आएका छन् तर सबैभन्दा उल्लेखनीय सूचना प्रविधि हो। सूचना प्रविधि जुन दैनिक भाषामा कम्प्युटर सञ्चार प्रविधिसँग पर्यायवाची छ त्यसलाई त्यो प्रविधिको रुपमा परिभाषित गर्न सकिन्छ जसले सूचना चक्रलाई सजिलो बनाउँदछ। सूचना प्रविधिले स्वयं सेवा सुविधाहरू प्रदान गरेको छ जहाँबाट ग्राहकहरू सजिलैसँग उनीहरूको कागजातहरू सिधै अनलाइनबाटै पूरा गर्न सक्दछन्। सूचना प्रविधिले मानव जीवनको सबै क्षेत्रमा महत्वपूर्ण भूमिका खेलेको छ तर सामाजिक प्रगति र प्रविधिमा जोडदार विकासको कारणले मानव जीवनको हरेक पक्षमा सूचनाको भूमिकालाई अत्यन्तै बढाएको छ।

रोजगारमा यसले कम्प्युटरमा आधारित सूचना प्रणालीको अध्ययन, डिजाइन, विकास, अनुप्रयोग, कार्यान्वयन, समर्थन वा व्यवस्थापनमा मद्दत गर्दछ। सूचना प्रविधिहरूको सहयोगले
इमेलहरू, आवाज र भिडियो कलहरू छिटो, सस्तो र अधिक कुशल भएको छ।
विभिन्न देशहरूबाट खरीद सजिलो र अधिक सुविधाजनक बनाउँदै, कुनै पनि समय, जहाँसुकै व्यापार सुरु गर्न सकिन्छ तर प्रविधिमा सुधार भएपछि मानव कर्मचारीहरूद्वारा गरिएको कामहरू अब कम्प्युटर प्रणालीहरूद्वारा गरिन्छ जसले गर्दा देशमा रोजगारी कम हुन् सक्छ। नेपालको सन्दर्भमा सूचना प्रविधिलाई व्यवस्थित र नियमित गर्नका लागि विद्युतीय कारोबार व्यवस्थित गर्ने ऐन, २०६१, प्रतिलिपी अधिकार ऐन, राष्ट्रिय सञ्चार नीति, दूरसञ्चार नीति, ब्रोड ब्यान्ड नीति, डिजिटल हस्ताक्षर सुरक्षित गर्ने कार्यविधिलगायतका नीतिगत व्यवस्थाहरू गरिएका छन्।

## नेपाली सन्दर्भ 
नेपालको इतिहासमा पहिलो पटक केन्द्रीय तथ्याङ्क विभागले २०२८ सालको जनगणनाको नतिजा प्रकाशन गर्न आइबिएम १४०४ मेसिन प्रयोग गर्‍यो। यही मेसिनलाई नेपालमा भित्रिएको पहिलो कम्प्युटर मानिन्छ। त्यसै वर्ष, अर्थात् २०२८ सालमै, राष्ट्रिय कम्प्युटर केन्द्र स्थापना भई सो केन्द्रले आइसिएल २९५०/१० नामक चौथो पुस्ताको कम्प्युटर प्रयोगमा ल्याएपछि मुलुकका सरकारी तथा सार्वजनिक संस्थानहरूले सूचना प्रविधिको औपचारिक प्रयोग गर्न थाल्यो।

## सन्दर्भ सामग्रीहरू 
## बाह्य कडीहरू 
*
*
*
केशरमहल

**केशरमहल** काठमाडौंमा अवस्थित एक प्राचीन कलात्मक भवन हो। यो राणा कमाण्डर केशर सम्शेरले निर्माण गराएका हुन्।

## स्वप्न बगैंचा
**मूल लेख स्वप्न बगैंचा**

केशरमहल भित्र अवस्थित स्वप्न बगैंचा पर्यटकीय केन्द्र तथा प्राकृतिक सङ्ग्राहलयका रूपमा पनि परिचित छ । यस बगैंचालाई कतिपयले 'सपनाको स्वर्ग' भन्ने गरेका छन् भने कसैले मिनी यूरोप पनि । तत्कालिन नेपाली सेनाका फिल्ड मार्शल केशर शमशेर जबराले युरोप भ्रमणका बेला बेलायतका राजा 'किङ् एडवार्ड सातौँ'को बगैंचा अवलोकन गरेका थिए । त्यसैबाट प्रभावित भएर उनले १९९९ सालमा यो बगैंचाको निर्माण गरेका हुन् ।

'केशर शम्शेरको मृत्युपछि २०२१ सालमा नेपाल सरकारलाई हस्तान्तरण गरिएको यस बगैंचाले दशकौंसम्म उपेक्षित बन्नु परेको थियो । तर, अहिले यसको चर्चा व्यापक बन्दै गएको छ,' स्वप्न बगैंचा विकास समितिका कार्यकारी निर्देशक धु्रवराज रेग्मीले भने, 'आगामी दिनमा यसलाई अन्तरराष्ट्रियस्तरको बगैंचाका रूपमा विकास गर्ने तयारी गरिरहेका छौं ।' बगैंचाको पुरानो पहिचानलाई नबिग्रने गरी समयानुकूल परिवर्तन गर्ने तयारीमा लागेको पनि उनले बताए । 'पर्यटन वर्ष२०११ लाई दृष्टिगत गरी बगैंचाको प्रवर्द्धन गर्ने र यसको दीर्घकालीन व्यवस्थापनका लागि आर्थिक स्रोत जुटाउने तयारीमा समिति लागेको उनले जानकारी दिए ।

झण्डैं ७ वर्ष लगाएर पुननिर्माण गरी २०६४ सालदेखि  यो बगैंचा सञ्चालनमा ल्याइएको हो । यो बगैंचा अहिले विदेशी पर्यटक सँगसँगै हजारौं नेपालीका लागि पनि मन बहलाउने र मनोरञ्जन लिने उपयुक्त स्थल बनेको छ । वास्तुकलाको अनुपम नमूनाप्रस्तुत भएको यो बगैंचाभित्र हाल प्रत्येक दिन दुइ सयभन्दा बढी र्सवसाधारण र विदेशी पर्यटक आउने गरेको बगैंचा विकास समितिका कार्यालय सहायक दिमेश  कर्माचार्य बताउँछन् । व्यस्त शहरभित्र रहेको यस बगैंचामा ऋतुअनुसार फुल्ने फूल, विभिन्न प्रजातिका रुख र बुट्यानहरूको आकषर्णले धेरैलाई प्रभावित बनाएको उनी बताउँछन् । ऐतिहासिक र शास्त्रीय शैलीमा निर्माण गरिएको यो बगैंचाको नमूना वरिष्ठ वास्तुविद् किशोर नरसिंहले गरेका हुन् ।  

'६ ऋतुका नामबाट निर्माण गरिएका सदन (आराम गृह), पोखरी, यूरोपियन शैलीको बरण्डा र विभिन्न प्रकारका चरा वस्ने घरहरूले यो बगैंचालाई थप आकर्षक बनाएको छ । युवाजोडीका लागि मात्र होइन परिवारसहित घुम्न र रमाइलो गर्न पनि सकिने यो बगैंचा प्रवेशका लागि नेपालीलाई ८०, विदेशीलाई १ सय ६० र बृद्धबृद्धा तथा बालबालिकालाई ४० रूपैयाँ शुल्क लाग्छ । सबैको मन लोभ्याउने स्वप्न बगैचाँमा पारिवारिकभन्दा पनि युगल जोडीको प्रवेश वढी हुने कर्माचार्य वताउँछन् । 'शान्त र सफा यो बगैंचा प्राकृतिक सुन्दरतासँगै ऐतिहासिक वास्तुकलाको ज्ञान र मनोरञ्जन लिन पनि उपयुक्त छ,' उनले भने । स्वप्न बगैंचाभित्र निजी तथा सामूहिक समारोहका साथै सांस्कृतिक र अन्य कार्यक्रमसमेत गर्न सकिन्छ । यो बगैंचामा घुम्न र मनोरञ्जन लिन आउनेहरूको सुविधालाई ध्यानमा राखेर बगैंचा हाताभित्रै 'केशर क्याफे' सञ्चालन गरेको कर्माचार्यले वताए । 

स्वप्न बगैंचाभित्र निजी तथा सामूहिक समारोहका साथै सांस्कृतिक र अन्य कार्यक्रमसमेत गर्न सकिन्छ ।

श्रेणी:नेपालका ऐतिहासिक दरबारहरू
श्रेणी:राणाकालीन भवनहरू
श्रेणी:काठमाडौँका दरबारहरू