त्रिपुरा उपनिषद्

**त्रिपुरा उपनिषद्** हिन्दु धर्मको एक मध्यकालीन लघु उपनिषद् हो। संस्कृतमा रचिएको यो ग्रन्थलाई शाक्त उपनिषद्को रूपमा वर्गीकृत गरिएको छ भने यो ऋग्वेदसँग सम्बन्धित छ। उपनिषद्को रूपमा, यो वेदान्त साहित्यको एक अंश हो जसले हिन्दु धर्मका दार्शनिक अवधारणाहरू प्रस्तुत गर्दछ।

*त्रिपुरा उपनिषद्*ले देवी त्रिपुरसुन्दरीलाई ब्रह्माण्डको अन्तिमको शक्ति (ऊर्जा, सामर्थ्य) रूपमा स्थापित गर्दछ।। यो ग्रन्थ शाक्त परम्पराको महत्त्वपूर्ण ग्रन्थहरू मध्ये एक हो भने यो 'त्रिपुरा' (शाब्दिक रूपमा "तीन सहरहरू") को सिद्धान्तको लागि उल्लेखनीय छ जसले कर्म, उपासना र ज्ञानका तीन मार्गहरूलाई प्रतीकका रूपमा प्रस्तुत गर्दछ।

डगलस ब्रुक्सका अनुसार यो ग्रन्थ ऐतिहासिक रूपमा "शाक्त तन्त्रको परिचयको सबैभन्दा नजिकको सामग्री"को रूपमा उल्लेखनीय छ, जसले आफ्ना १६ श्लोकहरूमा शाक्त तन्त्र परम्पराका लगभग हरेक महत्त्वपूर्ण विषयहरूलाई समेटेको छ। यस ग्रन्थले ध्यानको माध्यमको रूपमा श्रीविद्या यन्त्रलाई प्रस्तुत गर्दछ। ग्रन्थले शाक्त तन्त्र परम्परालाई वैदिक गुणको रूपमा जोड्दछ, यद्यपि यो सम्बन्धलाई विद्वानहरूले चुनौती दिएका छन्।

जुन म्याकडेनियलका अनुसार, धेरै शाक्त उपनिषद्हरूमा जस्तै यस ग्रन्थमा पनि दार्शनिक आधार साङ्ख्य र अद्वैत वेदान्तको समन्वय पाइन्छ जसलाई 'शक्ताद्वैतवाद' (शाब्दिक रूपमा, अद्वैतवादी शक्तिको मार्ग) भनिन्छ।

## इतिहास 
*त्रिपुरा उपनिषद्*का लेखक र यसको रचनाकाल अज्ञात छ। यो ग्रन्थ सम्भवतः अन्य शाक्त उपनिषद्हरू जस्तै १२औँ देखि १५औँ शताब्दी ईस्वीको बीचमा रचिएको मानिन्छ। बुहनेमानका अनुसार *त्रिपुरा उपनिषद्* सम्भवतः १५औँ शताब्दी ईस्वी पछि रचना गरिएको हो। उपनिषद् सङ्कलनमा यो तुलनात्मक रूपमा पछिल्लो समयको रचना भए तापनि 
शाक्त तन्त्रको जरा प्राचीन कालीन भएको र वैदिक तथा तान्त्रिक परम्पराहरू बीचको अन्तरक्रिया कम्तीमा छैटौँ शताब्दीसम्म पुग्दछ भन्ने पुष्टि हुन्छ। जेफ्री सामुएलका अनुसार, मध्यकालको उत्तरार्धमा तन्त्र परम्पराको विकासमा आएको लहर १४औँ शताब्दी वा त्यसपछिको समयमा भारत र तिब्बतका केही भागहरूमा भएका इस्लामी आक्रमण र राजनीतिक अस्थिरताको सामना गर्ने र त्यससँग जुध्ने माध्यम थियो।

यस ग्रन्थलाई सन् १९६७ मा एजी कृष्ण वारियरले अनुवाद गरेका थिए। तर ब्रुक्स जस्ता विद्वानहरूले उक्त अनुवाद र यसको रूढिवादी आधुनिक व्याख्यामाथि प्रश्न उठाएका छन् किनकि यो व्याख्या १५औँ देखि १८औँ शताब्दीका भास्करराय जस्ता भारतीय विद्वानहरूले आफ्नो भाष्य (समीक्षा र टीका) मा गरेको व्याख्यासँग मेल खाँदैन।

यो उपनिषद् आधुनिक समयसम्म दुईवटा संस्करणमा जीवित छ—एउटा ऋग्वेदसँग र अर्को अथर्ववेदसँग जोडिएको छ। यस ग्रन्थका पाण्डुलिपिहरू *त्रिपुरोपनिषद्* शीर्षकमा पनि भेटिन्छन्। रामले हनुमानलाई सुनाएको १०८ उपनिषद्हरूको तेलुगु भाषाको मुक्तिका सङ्ग्रहमा यो ८२औँ नम्बरमा सूचीकृत छ। शाक्त परम्परामा *त्रिपुरा उपनिषद्* लाई भावन उपनिषद्ले पूरक बनाउँछ र यो ग्रन्थ तन्त्र अनुष्ठानको ग्रन्थ *परशुराम कल्पसूत्र* सँगसँगै प्रयोग गरिन्छ।

### नाम 
*त्रिपुरा* शीर्षकको अर्थ "तीन सहर" भन्ने हुन्छ। यसले तान्त्रिक धारणालाई बुझाउन पराभौतिक वास्तविकता लगायत सबै कुरा त्रिकोणात्मक रूप र कार्यमा हुन्छन् जुन एउटै एकताबाट प्रकट हुन्छन् भनि व्याख्या गर्दछ। यी त्रयहरू विभिन्न रूपमा देखा पर्छन्, जस्तै: "स्रष्टा, सृष्टि र सिर्जनाको प्रक्रिया", "इच्छा, क्रिया र ज्ञान", "ज्ञाता, ज्ञेय (जान्ने वस्तु) र ज्ञानको प्रक्रिया", तीन देव, तीन शक्ति, तीन 'स्वर' (सङ्गीतका नोटहरू) आदि। यी सबै एकैसाथ त्रिपुरसुन्दरी देवीबाट उत्पन्न हुन्छन् र उनैमा विलीन हुन्छन्। ब्रुक्सका अनुसार, उनलाई ज्ञानशास्त्रीय रूपमा "मापन गर्ने (मापक), मापन र मापन गरिने वस्तु" का रूपमा परिकल्पना गरिएको छ; उनी शिव, शक्ति र आत्मन् (आत्मा) को स्वरूप हुन्; उनी सुप्त र प्रकट दुवै रूपमा सम्पूर्ण सृष्टि हुन् र उनले नै परम ब्रह्म र व्यक्तिगत आत्मा (आत्मन्) को अद्वैत पहिचान स्थापित गर्दछिन्।

*उपनिषद्* शब्दको अर्थ यो एक ज्ञान वा "लुप्त सिद्धान्त" को ग्रन्थ हो जुन वेदान्त साहित्यको सङ्ग्रह अन्तर्गत पर्दछ। यसले हिन्दु धर्मका दार्शनिक अवधारणाहरू प्रस्तुत गर्दछ र यसलाई यसको धर्मशास्त्र वेदको सर्वोच्च उद्देश्य मानिन्छ।

## सन्दर्भ सामग्रीहरू 
श्रेणी:त्रिपुरा सुन्दरी