वैखानस

, भृगु, मरीचि र कश्यपका साथ।|280x280px]]

**वैखानस**  वा **वैखानसागम** हिन्दु धर्मको एउटा परम्परा हो जसले मुख्य रूपमा विष्णु र उनीसँग सम्बद्ध अवतारहरूलाई सर्वोच्च ईश्वरका रूपमा पूजा गर्दछ। यस परम्पराको नाम यसका संस्थापक ऋषि विखानसद्वारा प्रतिपादित दर्शनबाट राखिएको हो।

वैखानसलाई वैष्णव आगम अन्तर्गत वर्गीकृत गरिएको छ जुन मन्दिरका अनुष्ठानहरू र अभ्यासहरूसँग सम्बन्धित छ। यसका अनुयायीहरू मुख्यतया ती ब्राह्मणहरू हुन् जो कृष्ण यजुर्वेदको तैत्तिरीय शाखा र वैखानस कल्पसूत्रसँग सम्बन्धित छन्। दार्शनिक रूपमा यो मुख्यतया एकेश्वरवादी छ जसमा सर्वात्मवादका तत्वहरू पनि समावेश छन्। पाञ्चरात्र जस्तै यो परम्परा पनि दक्षिण भारतमा राम्ररी स्थापित छ।

## इतिहास
वैखानसहरूको उत्पत्ति वनमा बस्ने तपस्वीहरूको एउटा समूहको रूपमा भएको थियो। मानव धर्मशास्त्रमा, पौराणिक मनुले जीवनका चार आश्रमहरूमध्ये तेस्रो चरण, वानप्रस्थ (वन-निवासी) को बारेमा चर्चा गर्दा "वैखानस नियम" को उल्लेख गरेका छन्। अन्य प्राचीन प्रमाणहरूले पनि यस सन्दर्भलाई समर्थन गर्छन्, जसका आधारमा सामान्य युग भन्दा पहिले नै वैखानस तपस्वी समुदायको अस्तित्व रहेको देखिन्छ। उनीहरूको उल्लेख महाभारतको पछिल्लो खण्ड नारायणीयममा गरिएको छ, जसको मिति अनिश्चित भए तापनि सम्भवतः तेस्रो शताब्दी इसापूर्व भन्दा पुरानो छैन। हाल उपलब्ध वैखानस सूत्रहरू चौथो शताब्दी इसापूर्व भन्दा पुराना छैनन्।

सम्भवतः आठौँ शताब्दीका शिलालेखहरूले वैखानसहरूलाई मन्दिरका पुजारीको रूपमा पहिचान गर्छन् र दसौँ शताब्दीको अन्त्यदेखि उनीहरूको दक्षिण भारतीय शिलालेखहरूमा प्रमुखताका साथ उल्लेख गरिएको पाइन्छ। वैखानसहरू विष्णु मन्दिरका पुजारीहरू थिए, जसलाई मन्दिर र त्यसको जग्गा जमिनको व्यवस्थापन गर्ने जिम्मा दिइएको थियो। श्री वैष्णव सम्प्रदायका नेता वेदान्त देशिकले आफ्नो कृति 'शरणागति दीपिका ३२' मा वैखानस र पाञ्चरात्र दुवै प्रणालीलाई समान महत्त्व दिएका छन्। हाल वैखानसहरू दक्षिण भारतीय राज्यहरू तमिलनाडु, आन्ध्र प्रदेश र कर्नाटकका केही भागहरूमा रहेका आधाभन्दा बढी वैष्णव मन्दिरहरूका मुख्य पुजारी हुन्।

## सिद्धान्त
वैखानसहरूले आफूलाई कृष्ण यजुर्वेदको तैत्तिरीय शाखा अन्तर्गतको वैदिक अनुष्ठानको एक जीवित विद्यालय भएको दाबी गर्छन्। वैखानस परम्पराअनुसार, विष्णुका अवतार मानिने ऋषि विखानसले वेद र शास्त्रहरूको शिक्षा प्राप्त गरेका थिए। उनले विष्णुलाई 'अर्चावतार' (मूर्ति) का रूपमा पूजा गर्न सिकेका थिए जुन देवताको प्रतिमात्मक रूप मानिने मन्दिरको छवि हो। उनले नैमिषारण्य भनिने पवित्र वनको यात्रा गरी 'वैखानस कल्पसूत्र' रचना गरेको र आफ्ना चार शिष्यहरू—ऋषिहरू अत्रि, भृगु, कश्यप र मरीचिलाई 'श्री वैखानस भगवद् शास्त्र' नामक ग्रन्थ सिकाएको मानिन्छ। यस ग्रन्थमा समूर्तार्जन, अमूर्तार्जन र विष्णुका मूर्तिहरूको रूपमा गरिने भक्ति सेवाका विधिहरू समावेश थिए।

अधिकांश वैखानस साहित्य पूर्ण रूपमा अनुष्ठानहरूसँग सम्बन्धित छ जसमा अनुष्ठानहरू र तिनका सञ्चालनका नियमहरू निर्धारण गरिएका छन्। वैखानसहरूका लागि, उनीहरूको मन्दिर पूजा वैदिक यज्ञको निरन्तरता हो। मन्दिरमा विष्णुको नियमित र सही पूजा गर्नाले अग्निहोत्र कायम नगर्ने मानिसहरूका लागि पनि अग्नि यज्ञ सरहकै फल मिल्ने विश्वास गरिन्छ।

वैखानस ग्रन्थहरूले विष्णुका चार पक्षहरूको उपासना गर्छन्: 'पुरुष' (जीवनको सिद्धान्त); 'सत्य' (देवताको स्थिर पक्ष); 'अच्युत' (अपरिवर्तनीय पक्ष); र 'अनिरुद्ध' (अविभाज्य पक्ष)। उनीहरूले वैष्णव धर्मका दुई प्राथमिक मन्त्रहरू: ॐ नमो भगवते वासुदेवाय र ॐ नमो नारायणायको विधान गर्छन्। विष्णुको 'निष्कली' (आदिम र अविभाज्य रूप जुन ब्रह्माले पनि देख्न सक्दैनन्) र 'सकली' (आकारयुक्त, विभाज्य, र चलायमान रूप) बीचको भिन्नतालाई जोड दिइएको छ। 'सकली' रूपमा, देवताले भक्तिपूर्ण ध्यानको जवाफ दिने विश्वास गरिन्छ। विष्णुको अर्धाङ्गिनी श्रीलाई विष्णुको शक्तिका रूपमा प्रकृति जत्तिकै महत्त्वपूर्ण मानिन्छ।

वैखानस सिद्धान्तका अनुसार आध्यात्मिक मुक्ति (मोक्ष) भनेको विष्णुको निवास वैकुण्ठमा प्रवेश पाउनु हो। भक्तको मोक्षको प्रकृति उनीहरूको जप, हुत, यज्ञ, अर्चा (मूर्ति सेवा), र ध्यान (योगिक ध्यान) को प्रदर्शनमा निर्भर रहने मानिन्छ। यी चारमध्ये 'मरीचि संहिता' नामक ग्रन्थले 'अर्चा' (मूर्ति पूजा) लाई प्राथमिकता दिएको छ।

## सन्दर्भ सामग्रीहरू 
श्रेणी:हिन्दु सम्प्रदायहरू