माहिष्य

**माहिष्य** (IAST: **Māhiṣya**) एक बंगाली हिन्दू परम्परागत कृषक र ऐतिहासिक रूपमा योद्धा जाति हो, र अविभाजित बंगाल मा सबैभन्दा ठूलो जाति गठन गर्यो। माहिष्यहरू भौतिक अवस्था र सामाजिक श्रेणीका हिसाबले सबै सम्भावित वर्गहरू समावेश गर्ने एक अत्यन्तै विविध जाति थिए र अझै छन्। यस समुदायको बंगालमा महत्त्वपूर्ण कृषि, आर्थिक र राजनीतिक प्रभावको इतिहास छ।

## उत्पत्ति, अभिलेख र ग्रन्थहरू
४४० ई. को कलिकुरी-सुल्तानपुर ताम्रपत्र अभिलेखले गुप्त कालको वरेन्द्रे मा स्थानीय सभा (अधिकरण) मा कायवर्तशर्मन, एक ब्राह्मण कुतुम्बिन (कृषक भू-धारक), को उपस्थितिलाई उजागर गर्दछ।

### स्मृति, पुराण र मध्यकालीन ग्रन्थहरू
याज्ञवल्क्य स्मृति र गौतम धर्मसूत्र जस्ता केही हिन्दू धर्मशास्त्रहरूका अनुसार, माहिष्यहरूको उत्पत्ति क्षत्रिय पिता र वैश्य माताको मिलनबाट भएको वर्णन गरिएको छ, जसलाई परम्परागत ग्रन्थहरूमा प्रायः अनुकूल वंश मानिन्छ। ब्रह्मवैवर्त पुराण, जसले विभिन्न मिश्रित जातिहरूको वर्णन गर्दछ, ले पनि कृषि गर्ने कायवर्तहरूको लागि यस्तै उत्पत्ति (क्षत्रिय पिता र वैश्य माता) तोकेको छ, जसलाई ऐतिहासिक रूपमा माहिष्यहरूसँग जोडिएको छ। परम्परागत रूपमा उच्च वर्णका आमाबाबु समावेश भएको यो वंश, ग्रन्थहरूमा वर्णन गरिएका अन्य मिश्रित उत्पत्तिहरू भन्दा फरक छ। 'माहिष्य' शब्द यस विशिष्ट शास्त्रीय उत्पत्तिको साथ जोडिएको छ, यस समुदायलाई जलिया कैवर्त जस्ता समूहहरूबाट छुट्याउँछ, जो विभिन्न उत्पत्ति र पेशाहरूसँग जोडिएका छन् र परम्परागत रूपमा माछा मार्ने काममा संलग्न छन्।

सोह्रौं शताब्दीको उत्तरार्धको ग्रन्थ चण्डीमंगल ले एक प्रकारका दासहरूको उल्लेख गरेको छ, जो कृषक थिए। 'चासी-कैवर्त' शब्द पहिलो पटक भरतचन्द्र राय को अन्नदा मंगल (१७५३) मा देखा परेको थियो।

## इतिहास
हाल माहिष्य भनेर चिनिने समूहलाई मूलतः कैवर्त वा कैवर्ता भनिन्थ्यो। आठौं देखि तेह्रौं शताब्दीसम्म, प्रशासक र कानुनी अधिकारीको पदमा कायवर्तहरूको उपस्थितिका धेरै उदाहरणहरू छन्। पाल वंशको शासनकालमा, धेरै कायवर्तहरू, धेरै ब्राह्मणहरूसँग मिलेर, शाही दरबारहरूमा मन्त्रीको रूपमा काम गर्थे। एघारौं शताब्दीमा, एक विद्रोही शत्रुतामा, मूलतः एक सामन्ती प्रमुख दिव्य ले महीपाल द्वितीय को हत्या गरे, वरेन्द्रे कब्जा गरे र त्यहाँ एक शासन स्थापित गरे। छोटो समयका लागि वरेन्द्रे तीन कायवर्त राजाहरू - दिव्य, रुडोक र भीमको सर्वोच्चतामा झुक्यो। इतिहासकार रोमिला थापर का अनुसार, यो भारतीय इतिहासमा पहिलो किसान विद्रोह हुन सक्छ। आफ्नो शासनकालमा भीमले ब्राह्मणवादी र अन्य लाभार्थीहरूलाई विस्थापित गरे र उनीहरूबाट कर लगाए, र किसानहरूको हितलाई प्राथमिकता दिए। एघारौं र बाह्रौं शताब्दीमा केही कायवर्तहरू संस्कृत मा निपुण थिए र कविता रचना गर्थे। १९औं शताब्दीको उत्तरार्धमा माहिष्य आन्दोलन वाणिज्य, शिक्षा र पेशामा नयाँ अवसरहरूको लाभ उठाउने सफल व्यक्तिहरूद्वारा प्रेरित थियो, प्रायः परम्परागत समाजपतिहरू (भूमिधारक सामाजिक नेताहरू) भन्दा भिन्न, जसले कहिलेकाहीँ आन्दोलनको विरोध गर्थे। त्यस समयसम्म, यी विविध व्यक्तिहरूलाई सामान्यतया चासी-कैवर्त भनेर चिनिन्थ्यो। चासी-कैवर्त जनसंख्या, विशेष गरी मेदिनीपुर को पूर्वी र दक्षिणी भागहरूमा प्रभावी, भूमि सुधार गरेर, जमिनदार र जोतदार देखि साना किसानसम्मका विभिन्न स्तरहरू कब्जा गरेर कृषि अर्थतन्त्रमा शक्तिशाली स्थान स्थापित गरे। मेदिनीपुर का धेरै प्रमुख अर्ध-राजकीय परिवारहरू, जसमा तामलुक राज परिवार, काजलागढ़ राज परिवार, र मयना राज परिवार समावेश छन्, आफूलाई माहिष्य भनेर चिनाउँछन्।

ढाका जस्ता जिल्लाहरूमा, माहिष्यहरूको उच्च र मध्यम वर्ग (जसलाई पराशर दास वा हलिक दास पनि भनिन्छ) मुस्लिम शासनकालदेखि नै उल्लेखनीय जमिनदार र पर्याप्त भूमिधारक थिए। बर्दवान, हुगली, नदिया, २४ परगना, र पूर्वी क्षेत्रहरू जस्तै फरीदपुर जस्ता अन्य जिल्लाहरूमा, उनीहरूले कृषिमा महत्त्वपूर्ण पदहरू धारण गरे, जसमध्ये केही पर्याप्त भूमिधारक, अन्न व्यापारी र किसान-मालिक थिए। कलकत्ता का प्रमुख भूमिधारक परिवारहरू जस्तै जनबजार मा मार परिवार र बाओली को मंडल परिवार पनि माहिष्य थिए। शहरी क्षेत्रहरूमा, एक ठूलो माहिष्य समूह व्यापार, निर्माण, र कानुन जस्ता पेशामा संलग्न थिए।

## स्वतन्त्रता आन्दोलनमा भूमिका
दिगम्बर विश्वास र विष्णु चरण विश्वास, नदिया का साना जमिनदार र महाजनहरूले नदिया र जेसोर का किसानहरूलाई संगठित गरे, र 'लाठीयाल' र भालाधारीहरूको सेना खडा गरे। उनीहरूले त्यस क्षेत्रमा निलो विद्रोह को नेतृत्व गरे र विद्रोह पछि किसानहरूको ऋण तिरे। नील कारखानाका असन्तुष्ट पूर्व कर्मचारीहरू, गाउँका मुखियाहरू (मंडलहरू), र केही अन्य किसान समुदायका सदस्यहरूले यस विद्रोहमा युरोपेली बगान मालिकहरू विरुद्ध ठूलो संख्यामा भाग लिए।

माहिष्यहरूले राष्ट्रवादी आन्दोलनमा महत्त्वपूर्ण भूमिका खेले। 'देशप्राण' वीरेन्द्रनाथ सस्मल ले १९१९ मा यूनियन बोर्ड कर विरुद्ध माहिष्यहरूको नेतृत्व गरे जुन पछि मेदिनीपुरमा असहयोग आन्दोलन मा विलय भयो। सविनय अवज्ञा आन्दोलन को समयमा माहिष्यहरूले भविष्यका कारबाहीहरूको लागि मार्ग प्रशस्त गरे जसले गर्दा तामलुक र कन्ताई क्षेत्रहरूमा ब्रिटिश प्रशासनको लगभग पतन भयो।

१९४० को दशकसम्म, माहिष्यहरू मेदिनीपुर र समग्र दक्षिण बंगाल मा भारतीय राष्ट्रिय कांग्रेस को नेतृत्वमा भएको सैन्य राष्ट्रवादी आन्दोलनको मेरुदण्ड थिए। वास्तवमा, मेदिनीपुरमा भारत छोडो आन्दोलन का अधिकांश नेता र कार्यकर्ता माहिष्य थिए। उनीहरूले तामलुक मा करिब दुई वर्ष (१९४२-४४) सम्म चलेको एक समानान्तर सरकार ताम्रलिप्त जातीय सरकार स्थापना गरेका थिए। यसको आफ्नै सेना, न्यायपालिका र वित्त विभाग थियो। मेदिनीपुरमा समानान्तर राष्ट्रिय सरकारको मुखपत्र 'विप्लवी' पछि अंग्रेजीमा प्रकाशित भएको थियो।
म्याटङ्गिनी हाजरा, जसको माइती थर 'माइती' थियो र उनी यस समुदायसँग सम्बन्धित थिइन्, भारत छोडो आन्दोलनकी एक प्रमुख शहीद थिइन्।

## वर्ण स्थिति
बंगालमा परम्परागत वर्ण प्रणालीलाई कहिलेकाहीँ ब्राह्मण र गैर-ब्राह्मणहरू बीचको प्राथमिक विभाजनले चित्रित गरिएको छ, जसमा ऐतिहासिक रूपमा क्षत्रिय र वैश्य स्थितिका दाबी गर्नेहरू लगायत धेरै गैर-ब्राह्मण समूहहरूलाई केही वर्गीकरणहरूमा व्यापक रूपमा शूद्र को छातामुनि वर्गीकृत गरिएको छ। यस सन्दर्भमा, यो महत्त्वपूर्ण छ कि बंगाली जाति व्यवस्थाले अक्सर ब्राह्मणहरूलाई 'उत्तम वर्ण' र अन्य सबैलाई 'शूद्र' को रूपमा हेर्ने गर्दथ्यो, जसमा वैश्य र क्षत्रियहरू पनि समावेश थिए। यद्यपि, माहिष्यहरूले लगातार एक विशिष्ट र उच्च स्थितिको दाबी गरेका छन्। शास्त्रीय रूपमा, माथि उल्लेख गरिए अनुसार, याज्ञवल्क्य स्मृति, गौतम धर्मसूत्र, र ब्रह्मवैवर्त पुराण जस्ता ग्रन्थहरूले माहिष्य (वा कैवर्त, जुन ऐतिहासिक रूपमा यस समूहसँग सम्बन्धित छ) को उत्पत्ति क्षत्रिय पिता र वैश्य माताको मिलनबाट भएको वर्णन गर्दछ। ऐतिहासिक रूपमा, समुदायले यस उत्पत्तिको अनुरूप मान्यताको लागि सक्रिय रूपमा प्रयास गर्यो, १९०१ को जनगणनामा वैश्य स्थितिको र १९३१ को जनगणनामा क्षत्रिय वा माहिष्य क्षत्रिय स्थितिको दाबी गर्यो। स्वपन दासगुप्ता जस्ता विद्वानहरूले उनीहरूको किसान-मिलिशिया इतिहासलाई ध्यानमा राख्दै उनीहरूको क्षत्रिय पृष्ठभूमिको दाबीलाई समर्थन गर्छन्, ओडिसाका खण्डायत जस्ता समूहहरूसँग समानता देखाउँदै। माहिष्यहरूको विशिष्ट वर्ण स्थितिको विषय विद्वानहरूको चर्चाको विषय बनेको छ। यो ध्यान दिनु महत्त्वपूर्ण छ कि माहिष्य समुदाय जलिया कैवर्त समूह भन्दा फरक छ, जो परम्परागत रूपमा माछा मार्ने कामसँग सम्बन्धित छन् र अलग रूपमा वर्गीकृत छन्।

आफ्नो ऐतिहासिक महत्त्व र उच्च वर्णहरूसँगको आत्म-पहिचानको बावजुद, उपनिवेश प्रशासनद्वारा गरिएका केही वर्गीकरणहरू, जस्तै १९२१ को "पिछडिएका वर्ग" सूचीमा 'चासी-कैवर्त' लाई समावेश गर्नु, समुदायका धनी र उन्नतशील वर्गहरूले कडा रूपमा अस्वीकार गरे, जसले यस्ता वर्गीकरणहरूलाई आफ्नो "उच्च जातीय हिन्दू" स्थितिको दाबीको लागि हानिकारक ठाने। पछि, १९४६ मा, कथित बेफाइदाहरूको सामना गर्दै, एक जाति संगठनले आफूलाई "मध्यवर्ती र पिछडिएका" जातिहरूको रूपमा पहिचान गरेर विशेष सुविधाहरू खोज्यो, अवसरहरूबाट आफ्नो बहिष्करणलाई उजागर गर्दै, जुन सामान्य रूपमा निम्न स्थितिको स्वीकृति भन्दा रणनीतिक राजनीतिक चालबाजीलाई प्रतिबिम्बित गर्दछ।

आधुनिक सन्दर्भमा, जबकि मण्डल आयोग ले पश्चिम बंगाल का लागि 'चासी-कैवर्त' र 'माहिष्य' लाई "पिछडिएका वर्ग" को रूपमा सूचीकृत गरे पनि, स्थिति जटिल रहेको छ। सेन आयोगले 'चासी-कैवर्त' (पिछडिएको रूपमा पहिचान गरिएको) र 'माहिष्य' (पिछडिएको रूपमा पहिचान नगरिएको) बीच भिन्नता छुट्याएको छ। हाल, ओबीसी स्थिति 'चासी-कैवर्त' को रूपमा दस्तावेज भएकाहरूलाई उपलब्ध छ। माहिष्य समूह समग्रमा सामान्य श्रेणीमा रहेको छ, र पश्चिम बंगाल को सबैभन्दा ठूलो जाति गठन गर्दछ। यद्यपि चित्तरञ्जन दास ले सुरुमा सस्मललाई काम प्रस्ताव गरेर उनको सेवाहरूको लागि पुरस्कृत गर्ने प्रस्ताव गरेका थिए, तर उनले चाँडै पछि हटे जब उनले यो छनोटले शहरका कायस्थ गुटलाई आपत्तिजनक हुनेछ भनेर थाहा पाए। तिनीहरूमध्ये एकले त यसोसम्म टिप्पणी गरे: ‘के मेदिनीपुरबाट कुनै केवट आएर कलकत्तामा शासन गर्ने?’ सस्मलले बंगाल प्रान्तीय कांग्रेस समिति (BPCC) को बैठकमा आफ्ना गुरु दासलाई दुई प्रश्न सोधे: '(१) सुभाष बोस सदस्य र उनका भाइ शरत बोस कलकत्ता निगमको एल्डरम्यान स्वराज पार्टी द्वारा निर्वाचित भएका थिए। किन BPCC निगममा एक परिवारको प्रभुत्व स्थापित गर्न लागिपरेको थियो? (२) निगमको सर्वोच्च कार्यकारी पदमा, उनलाई पन्छाएर अर्को व्यक्ति नियुक्त गर्ने प्रस्ताव भइरहेको थियो। के यो उनलाई उनको नीच जातका कारण हेला गरिएकोले हो?' दासले पहिलो प्रश्नमा असन्तुष्टि व्यक्त गरे र दोस्रोको अपर्याप्त जवाफ दिए जसले सस्मललाई सन्तुष्ट पारेन। सस्मल पूर्ण अपमान र क्रोधमा BPCC छोडेर आफ्नो कानुनी अभ्यास र कन्ताई र मेदिनीपुर मा स्थानीय राजनीतिमा आफ्नो नियन्त्रणमा फर्किए।

माहिष्यहरूको वित्तीय, सामाजिक र राजनीतिक सफलताको बावजुद, उनीहरूले कहिलेकाहीँ सामाजिक चुनौतीहरूको सामना गर्नुपरेको छ। ऐतिहासिक रूपमा कृषि जराहरूसँग सम्बन्धित भएकाले, समुदाय शारीरिक श्रम गर्न अप्ठेरो मान्दैन, जुन परम्परागत रूपमा "उच्च जाति" का वर्गहरूले कहिलेकाहीँ फरक तरिकाले हेर्ने विशेषता हो। यो गतिशीलता शहरी र राजनीतिक क्षेत्रहरूमा यात्रा गर्ने प्रमुख माहिष्यहरूले सामना गरेका प्रतिरोधका उदाहरणहरूले देखाउँछन्, जुन क्षेत्रहरू पहिले अन्य समूहहरूको प्रभुत्वमा थिए।

१९८० को दशकमा, पश्चिम बंगाल सरकारबाट राज्यमा पिछडिएका जातिहरूलाई मान्यता दिन राजनीतिक इच्छाशक्तिको कमी थियो।

बाह्रौं शताब्दीको उत्तरार्धमा पार्थ चटर्जीले माहिष्यहरूलाई दक्षिण-पश्चिम बंगालमा सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण 'मध्य-जाति' समूह मानेका थिए, जहाँ तिनीहरूको संख्या धेरै छ, जसमा मेदिनीपुर, २४ परगना, हुगली, हावडा जिल्लाहरू पर्दछन्; जबकि बीच र बीचले तिनीहरूलाई पहिलेका दुई जिल्लाहरूको दक्षिणी भागमा प्रभावशाली जाति को रूपमा मान्यता दिएका थिए। नदिया र मुर्शिदाबाद अन्य दुई जिल्लाहरू हुन् जहाँ माहिष्यहरू संख्यात्मक रूपमा सबैभन्दा प्रभावी जाति छन्।

## उल्लेखनीय व्यक्तिहरू
रानी रासमणि, भारतीय जमिनदार, व्यवसायी, समाजसेवी, दक्षिणेश्वर काली मन्दिर को संस्थापक

दीवान मोहनलाल, हिन्दू राजा र नवाब सिराजुद्दौला का एक प्रमुख कमाण्डर

वीरेन्द्रनाथ सस्मल, स्वतन्त्रता सेनानी, ब्यारिस्टर र राजनीतिज्ञ, लोकप्रिय रूपमा 'देशप्राण' भनेर चिनिन्छन्

हेमचन्द्र कानुनगो, बम बनाउन सिक्न विदेश जाने पहिलो क्रान्तिकारीहरू मध्ये एक, भारतको पहिलो अनौपचारिक झन्डा का सह-निर्माता

बसन्त कुमार विश्वास, स्वतन्त्रता सेनानी, सबैभन्दा कम उमेरका शहीदहरू मध्ये एक, लर्ड हार्डिङ्गे को हत्या प्रयास गरे

म्याटङ्गिनी हाजरा, स्वतन्त्रता सेनानी, भारत छोडो आन्दोलन की शहीद, लोकप्रिय रूपमा "लेडी गान्धी" भनेर चिनिन्छिन्। उनको माइती थर 'माइती' वा 'मैती' थियो र उनी यस माहिष्य समुदायसँग सम्बन्धित थिइन्।

सुशील कुमार धारा, स्वतन्त्रता सेनानी, ब्रिटिश राज को समयमा तामलुक मा समानान्तर सरकार स्थापना गरे

अनाथ बन्धु पञ्जा, स्वतन्त्रता सेनानी, बङ्गाल स्वयंसेवक का सदस्य, जिल्ला मजिस्ट्रेट बर्नार्ड ई. जे. बर्जको हत्या पछि शहीद भए

चारु चन्द्र भण्डारी, स्वतन्त्रता कार्यकर्ता, गान्धीवादी राजनीतिज्ञ, वकिल र बङ्गाल मा सर्वोदय आन्दोलन का प्रमुख नेता

आलममोहन दास, अग्रणी उद्योगपति र इन्डिया मेसिनरी कम्पनीका संस्थापक, जसको नाममा दासनगर रेलवे स्टेशन राखिएको छ

शरत् कुमार राय, भारतीय अमेरिकी भूगर्भशास्त्री र साहसी। उत्तरी ध्रुव मा अभियानमा जाने भारतीय मूलका पहिलो व्यक्ति

प्रबोध कुमार भौमिक, प्रोफेसर, लेखक, कोलकाता विश्वविद्यालय मा शिक्षाशास्त्र का पूर्व डीन, लोधा जनजाति मा काम गरे

सौरिन्द्र मोहन सरकार, महान भारतीय वनस्पतिशास्त्रीहरू मध्ये एक। उनी ISCA का सामान्य अध्यक्ष पनि थिए

तारक चन्द्र दास, मानवशास्त्री, लेखक, कोलकाता विश्वविद्यालय मा मानवशास्त्र का पहिलो प्रोफेसर
*सुनील जनात, वामपन्थी फोटो पत्रकार र वृत्तचित्र फोटोग्राफर, कलकत्ता फिल्म सोसाइटी का सह-संस्थापक
*निर्मलेन्दु चौधरी, उच्च प्रशंसित संगीतकार, रचनाकार र गायक, पूर्वी भारत को लोक संगीत मा ठूलो योगदान

मणि लाल भौमिक, भारतीय अमेरिकी भौतिकशास्त्री, उद्यमी, एक अन्तर्राष्ट्रिय bestselling लेखक र समाजसेवी

अनिल कुमार गैं, भारतीय गणितज्ञ र सांख्यिकीविद्, विद्यासागर विश्वविद्यालय का संस्थापक

क्याप्टेन सुरेश विश्वास, भारतीय साहसी, रिङमास्टर को रूपमा ख्याति प्राप्त गरे, ब्राजिलियन नौसेना विद्रोह दबाउन महत्वपूर्ण भूमिका खेले

पबित्र सरकार, भारतीय भाषाविद्, लेखक र शिक्षाविद्, जापान सरकार बाट अर्डर अफ द राइजिङ सन प्राप्त गरे

दिनेश दास, बंगाली कवि, स्वतन्त्रता कार्यकर्ता, मार्क्सवादी लेखक

अनिल घोरई, भारतीय कवि, उपन्यासकार र लघुकथा लेखक, २०१० मा बंकिम पुरस्कार प्राप्त गरे

अनिल विश्वास, भारतीय राजनीतिज्ञ, प्रमुख मार्क्सवादी नेताहरू मध्ये एक, CPIM को पोलिटब्यूरो का पूर्व सदस्य

अभा मैती, स्वतन्त्रता सेनानी, राजनीतिज्ञ, पश्चिम बंगाल का शरणार्थी राहत र पुनर्वास मन्त्री (१९६२-१९६७), १९७७ देखि १९७९ सम्म भारत सरकार का उद्योग राज्य मन्त्री
*शैलेन मन्ना, भारतीय फुटबलर, १९५३ मा इङ्ग्लिस एफए द्वारा विश्वका दस उत्कृष्ट कप्तानहरू मध्ये नामित हुने एक मात्र एसियाली फुटबलर

## सन्दर्भहरू
श्रेणी:बंगाली हिन्दू जातिहरू
श्रेणी:भारतीय जातिहरू
श्रेणी:भारतको जनसांख्यिकीय इतिहास
श्रेणी:पश्चिम बंगालका सामाजिक समूहहरू