इरान

**इरान** (جمهوری اسلامی ايران, *जम्हूरी-ए इस्लामी-ए इरान*) एसियाको दक्षिण-पश्चिम खण्डमा अवस्थित देश हो। यसलाई सन् १९३५ सम्म फारस नामले चिनिन्थ्यो। यसको राजधानी तेहरान हो र यो देश उत्तर-पूर्वमा तुर्कमेनिस्तान, उत्तरमा क्यास्पियन सागर र अजरबैजान, दक्षिणमा   फारसको खाडी, पश्चिममा इराक,  टर्की , पूर्वमा अफगानिस्तान तथा पाकिस्तानले घेरिको छ। यहाँको प्रमुख धर्म इस्लाम हो तथा यो  शिया बहुल क्षेत्र हो।।

इरान बहु-सांस्कृतिक देश हो जसले धेरै आदिवासी र भाषाई समूहहरू छन्। सबैभन्दा ठुलो फारसी (६१%), अजरबैजान (१६%) र कुर्दिस (कुर्दिस्तान) (१०%)।

## परिचय 
इरान, इस्लामिक गणतन्त्र इरान को आधिकारिक नाम संग, पश्चिम एसिया र मध्य पूर्व क्षेत्र मा एक देश हो। यस देशको पश्चिमबाट टर्की र इराक, उत्तरपश्चिमबाट आर्मेनिया र अजरबैजान, उत्तरबाट क्यास्पियन सागर र तुर्कमेनिस्तान, पूर्वबाट अफगानिस्तान र पाकिस्तान र दक्षिणबाट ओमान सागर र पर्शियन खाडीको सिमाना छ। 1.64 मिलियन वर्ग किलोमिटर क्षेत्रफलको साथ, इरान संसारको 17 औं ठुलो देश हो, र 89.4 मिलियन जनसङ्ख्याको साथ, यो विश्वको 17 औं सबैभन्दा जनसङ्ख्या भएको देश हो [१०] इरान 31 प्रान्तहरूमा विभाजित छ। इरानको आधिकारिक भाषा फारसी हो। राजधानी र यस देशको सबैभन्दा जनसङ्ख्या भएको सहर तेहरान हो, र मशहद, इस्फाहान, काराज र शिराज सहरहरू राजधानी पछि इरानको सबैभन्दा जनसङ्ख्या भएको सहरहरू हुन्। [11]

दश हजार वर्षको इतिहास र सभ्यताको साथ, इरानको भूमिले चौथो सहस्राब्दी ईसापूर्वमा एलाम जस्ता धेरै प्राचीन सभ्यताहरूको मेजबानी गरेको छ। सातौँ शताब्दी ईसा पूर्वमा AD, मध्य राज्यले इरानी पठारको महत्वपूर्ण भागहरूलाई एकीकृत गर्यो। छैटौँ शताब्दीमा बि. AD, Achaemenid साम्राज्य को इरान को इतिहास मा सबै भन्दा ठुलो साम्राज्य बनाउन को लागि साइरस महान द्वारा स्थापित भएको थियो। चौथो शताब्दी ईसा पूर्वमा ईसापूर्व, अलेक्जेंडर द ग्रेटले यो क्षेत्र जित्यो र इरान हेलेनिक भूमिहरूको हिस्सा भयो। ईसापूर्व तेस्रो शताब्दीमा पार्थियन साम्राज्यको उदय। ईस्वी, एक पटक फेरि यो देशलाई एक इरानी राजवंशको कमाण्डमा राख्यो, जुन तेस्रो शताब्दी ईस्वीमा ससानिद राजवंशले उत्तराधिकारी बनाएको थियो। 7औँ शताब्दी ईस्वीमा, अरब मुस्लिमहरूले यस साम्राज्यलाई जितेका थिए, जसले इरानीहरूलाई इस्लाममा परिवर्तन गर्न निम्त्यायो। त्यसबेलादेखि, इरानीहरूको इस्लामिक विज्ञान र संस्कृतिमा प्रभावकारी सहभागिता थियो। 9औँ शताब्दीबाट, इरानी मूलको मुस्लिम राजवंशहरू देखा पर्‍यो, जुन सेलजुक टर्क्स र इल्खानी मङ्गोलहरूसँग जारी रह्यो। 16औँ शताब्दीमा, सफाभिडहरूले इरानको सरकारलाई फेरि एकताबद्ध गरे। 18औँ शताब्दीमा, नादेर शाहले त्यस समयको सबैभन्दा शक्तिशाली सेनाको कमाण्ड गरे, तर 19औँ शताब्दीमा, रूसी साम्राज्यसँगको युद्धले इरानी सीमाको महत्त्वपूर्ण भागहरूलाई अलग गर्यो। 1280s संवैधानिक आन्दोलनको साक्षी थियो। इरानको तेल उद्योगलाई राष्ट्रियकरण गर्ने प्रयासले 1332 मा एंग्लो-अमेरिकी कू। 1357 क्रान्ति पछि, वर्तमान इस्लामिक गणतन्त्र इस्लामिक गणतन्त्र को पहिलो नेता सेयद रुहोल्लाह खोमेनी द्वारा स्थापित भएको थियो।

इरानको सरकार एक प्रकारको धार्मिक सार्वभौमसत्ता हो जसमा राष्ट्रपति प्रणाली छ, तर आधारभूत शक्तिहरू प्रणालीको नेतालाई दिइएको छ, जो एक तानाशाह हो; 1368 मा खोमेनीको मृत्यु पछि, यो पद सैयद अली खामेनी को अधिकार मा रहेको छ। इरानको सरकार अधिनायकवादी छ र महत्त्वपूर्ण प्रतिबन्ध, मानव अधिकारको उल्लङ्घन र नागरिक स्वतन्त्रताका कारण व्यापक रूपमा आलोचना गरिएको छ। यो व्यवस्थालाई मध्यपूर्वमा शिया इस्लामको ध्रुव र इजरायलको शत्रु भनिन्छ। इरानलाई मध्य पूर्व मामिलाहरूमा पनि सबैभन्दा ठुलो खेलाडीहरू मध्ये एक मानिन्छ, र इस्लामिक गणतन्त्र इरान प्रत्यक्ष र अप्रत्यक्ष रूपमा मध्य पूर्वमा धेरै द्वन्द्वहरूमा संलग्न छ। यस क्षेत्रमा इस्लामिक गणतन्त्रको तनाव निम्त्याउने विदेश नीति, जुन धेरै इस्लामिक मिलिशिया समूहहरूको समर्थनको विशेषता हो, कडा निन्दा गरिएको छ।

पुरानो विगत भएको इरानको विशाल भूमि एक व्यापक संस्कृति र सभ्यताको उत्तराधिकारी हो जसले हजारौँ वर्षको अवधिमा उल्लेखनीय लचिलोपन र सहिष्णुताका साथ भाषिक, धार्मिक, बोली, रीतिरिवाज, रीतिरिवाज आदिको दायरालाई समेटेको छ। जसले गर्दा जातीय विविधताका गणितले इरान विश्वका शीर्ष १० देशहरूमा पर्छ र यसमा पचास भाषा र बोलीहरू र आठ आधिकारिक जातीय समूहहरू समावेश छन् इरानी जातीय समूहहरू। देशका अधिकांश प्रान्तहरू विभिन्न तहमा जातीय, भाषिक वा धार्मिक विविधतामा संलग्न छन्। इरानका सबैभन्दा ठुला जातीय समूहहरू अजरबैजानी, असिरियन, आर्मेनियाली, बलुच, बख्तियारी, तुर्कमेन, तालेश, टाट, सेम्नानी, अरब, फारसी, काश्काई, कुर्द, कुर्दिश लक, जर्जियाली, गिलाक, लारेस्तान, लोर र माजान्दरानी हुन्। धेरै इरानीहरू फारसी, अजरबैजानी टर्की, कुर्दिश, लेक्की कुर्दिश, बलोची, लोरी, लोरी बख्तियारी, माजान्दरानी, ​​गिल्की, ताल्सी र अरबी भाषाहरू बोल्छन्, तर यी मानिसहरूको साझा र मध्यस्थ भाषा फारसी हो।

इस्लामिक गणतन्त्रको संविधानले शिया इस्लामलाई देशको आधिकारिक धर्मको रूपमा घोषणा गरेको छ। फारसको खाडी क्षेत्रमा इरानको रणनीतिक स्थिति छ, र यसको दक्षिणमा स्ट्रेट अफ हर्मुज कच्चा तेलको ढुवानीको लागि महत्त्वपूर्ण मार्ग हो। देशको अर्थतन्त्रलाई सशक्त बनाउने सेवा, औद्योगिक र कृषि क्षेत्रमा महत्वपूर्ण पूर्वाधारहरू छन्, तर यो अर्थतन्त्र अझै पनि तेल र ग्याँसको बिक्रीमा निर्भर छ र आर्थिक भ्रष्टाचारबाट ग्रस्त छ। इरानको प्राकृतिक स्रोतहरू महत्त्वपूर्ण छन्, र ओपेक सदस्यहरू मध्ये, इरानसँग तेस्रो ठुलो तेल भण्डार छ। यस देशको सांस्कृतिक सम्पदा धनी छ र युनेस्को विश्व सम्पदामा 27 वस्तुहरू छन्। इरान संयुक्त राष्ट्रसङ्घ, आर्थिक सहयोग सङ्गठन, इस्लामिक सहयोग सङ्गठन र ओपेकको संस्थापक सदस्यहरू मध्ये एक हो र यसलाई क्षेत्रीय शक्तिहरू मध्ये एक मानिन्छ।

## नामको व्युत्पत्ति 
इरान शब्द सीधै मध्य फारसीबाट आएको हो। इरानको नाम पहिलो पटक ससानिद साम्राज्यका संस्थापक अर्देशिर बाब्कनको नामको शृङ्खलामा देखा पर्दछ। रोस्तमको शिलालेख र अर्देशिर बबकानको सिक्कामा उनलाई "आर्य सम्राट (इरान) अर्देशिर" भनेर उल्लेख गरिएको छ। इरानी मानिसहरू; यी दुई शब्दहरू आधुनिक इरानी भाषा आर्यबाट लिइएका हुन् [नोट १] [१३] [१४] उपलब्ध ऐतिहासिक दस्तावेजहरूका अनुसार इरानशाहरलाई पहिलो पटक ससानिडहरूले राजनीतिक रूपमा प्रयोग गरेका थिए र यो देश उनीहरूका अगाडि उल्लेख गरिएको थियो। यो यस्तो रूपमा उल्लेख गरिएको छैन; ससानिडहरू भन्दा पहिले, नारियन भूमि शब्द [नोट २] एक पटक मात्र प्रयोग भएको थियो [१३]।

इरानी पौराणिक कथा अनुसार, इरानको नाम एक पौराणिक राजकुमार (पिशदादी) इरेजको नामबाट आएको हो जसलाई उनको आर्य जीवनमा उनका भाइहरू (तुर र सेलम) ले मारेका थिए, इरानलाई आर्यहरूको भूमि भनिन्छ।। साथै, Avesta मा, शब्द "Airi" (Avesta मा:) यस जातिलाई जनाउन प्रयोग गरिन्छ। [१६]

पारसबाट व्युत्पन्न शब्दहरू
इरान शब्द बाहेक, यो देश प्राय: पारस र यसको व्युत्पन्न रूपमा बाहिरी संसारमा चिनिन्छ। ऐतिहासिक रूपमा, पश्चिमी संसारले यस देशलाई पर्शियाको रूपमा उल्लेख गरेको छ, जसलाई विभिन्न भाषाहरूमा फरक-फरक उच्चारण गरिन्छ [१७] यो नाम पश्चिमी संसारमा फैलाउने सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण कारक ग्रीक इतिहासकारहरूको लेखन हो। , जसलाई इरानबाट पार्स भनिन्छ [१८] पार्स यी शब्दहरू मध्ये एक हो जसको अर्थ फारसीहरूको भूमि हो। यी घटनाहरू यस तथ्यको बावजुद हो कि पार्स प्राचीन इरानको एक प्रान्तको नाम थियो, जुन आज फार्स प्रान्तको रूपमा परिभाषित गरिएको छ। फारसी र अरबी साहित्यमा यस देशलाई पारस भनिन्छ। [२०]

जनवरी १५, १३१३ मा रेजा शाहको शासनकालमा इरानको सरकारले आधिकारिक रूपमा अन्य देशहरूलाई आफ्नो आधिकारिक पत्राचारमा पर्सिया, प्रेस र पर्सिया जस्ता शब्दहरूको सट्टा इरान शब्द प्रयोग गर्न आग्रह गर्यो। यस समयमा युरोपमा, इरान केवल एक भौगोलिक शब्द थियो र देशलाई सन्दर्भ गर्न प्रयोग गरिएको थिएन [१६] सईद नाफिसी, अन्य भाषाहरूमा इरान नाम प्रयोग गर्ने पक्षमा, [नोट ३] यस देशको इतिहासलाई उल्लेख गर्दा। इरान यस देशको सबैभन्दा पुरानो र ऐतिहासिक नाम हो।

### प्रागैतिहासिक 
काला कुर्द भनिने ४७५,००० वर्ष पुरानो गुफामा मानव अस्तित्वको निशान फेला परेको थियो। यस देशको उत्तरमा, प्यालेओलिथिक कालदेखि इरानमा मानव उपस्थितिको प्रमाणहरू छन्। वरवासी र हेभेट जस्ता ठाउँहरू (मोस्ट्री संस्कृतिबाट) २३ [२४] पुरापाषाण कालको उत्तरार्धमा बारादोस्ती र जर्जिया जस्ता संस्कृतिहरू यस क्षेत्रमा आएका थिए। यस अवधिमा, Zagros बस्तीहरू खुला ठाउँमा थिए र तिनीहरूका आयामहरूले एक श्रेणीबद्ध प्रणाली देखाउँछन्। [२५] 
इरानमा नियोलिथिक र ताम्र युगको शीतलताका कारण, उर्वर अर्धचन्द्राकारबाट इरानी पठारमा पुग्न र कृषिलाई सम्भव बनाउन नवपाषाण युगलाई करिब एक हजार वर्ष लाग्यो। यस देशमा पाइने नियोलिथिक बस्तीहरू वर्षामा आधारित खेती गर्न सक्ने क्षेत्रहरूमा अवस्थित छन् [२६] ईसापूर्व १० देखि ७औँ सहस्राब्दी सम्म, पहिलो कृषि समुदायहरू पश्चिमी इरानको जाग्रोस क्षेत्रमा फस्टाएको थियो, जसमा चाघग्लान, चाघाबानुट र चाघमिश पनि थिए। २७] [२८] [२९]
कांस्य युगको दौडान, इरानी पठार वरपरका क्षेत्रहरूले 4th सहस्राब्दी ईसापूर्वको मध्यदेखि 3rd सहस्राब्दी ईसापूर्वको सुरुसम्म सहरी केन्द्रहरूको उदय देखे, जुन व्यापारको विस्तारको परिणाम थियो, विशेष गरी धातु विज्ञानको क्षेत्रमा।।। यो प्रवृत्ति प्रायः मेसोपोटामियाको उरुक अवधिमा सभ्यताको उदयको एउटा शाखाको रूपमा देखिन्छ [३०] कांस्य युगमा, इरानी पठारको जनसङ्ख्या उल्लेखनीय रूपमा बढेको थियो।                                                        इरानको उत्तरपश्चिममा पर्ने पिरानशहरमा ८ हजार वर्ष पुरानो कलाकृति फेला परेको छ। कांस्य युगका विभिन्न कलाकृतिहरू, फलाम युगका विशाल संरचनाहरू र ससानिद, पार्थियन र इस्लामिक कालका विभिन्न साइटहरूले विगत ८००० वर्षमा पिरानशहर क्षेत्रमा मानव सभ्यताको लागि उपयुक्त मौसम अवस्थालाई सङ्केत गर्दछ

सुसाको उत्पत्ति रेडियोकार्बन डेटिङद्वारा निर्धारण गरिए अनुसार पुरातन सहरको रूपमा, 4395 ईसा पूर्वमा भएको हो [३६] [३७] कांस्य युगको समयमा, वर्तमान इरानको क्षेत्र विभिन्न विकासको स्थल थियो। एलाम, जिरोफ्ट र जिन्दे राउड जस्ता सभ्यताहरू। यी सभ्यताहरूमध्ये सबैभन्दा प्रमुख एलाम, मेसोपोटामियासँगै देशको दक्षिणपश्चिममा विकसित भएको थियो र इरानी साम्राज्यहरूको उदय नभएसम्म जीवित रह्यो। लेखनको उत्पत्ति एलाममा भएको थियो, सुमेरको समानान्तर, र इलामाइट क्यूनिफॉर्म लिपि तेस्रो सहस्राब्दी ईसा पूर्वबाट विकसित भएको थियो। अराक्स सभ्यता [३९]

## सन्दर्भ सामग्रीहरू
श्रेणी:एसियाका देशहरू
श्रेणी:इरान