भारतका मध्यकालीन राज्यहरू

**भारतका मध्यकालीन राज्यहरू** २३० ईपूर्वदेखि १२०६ इस्वीसम्म भारतीय उपमहाद्वीप राजनीतिक निकायहरू थिए। यो अवधि मौर्य साम्राज्य पतन र ईपूर्व २३० देखि सिमुका सुरु भएको सातवाहन वंश उदयपछि सुरु हुन्छ।  "मध्यकालीन" अवधि लगभग १४३६ वर्षसम्म चल्यो र १२०६ ईस्वीमा समाप्त भयो, १२०६ मा स्थापित दिल्ली सल्तनत उदय र पछिका चोलहरू (राजेन्द्र चोल तृतीय, जसको मृत्यु १२७९ ईस्वीमा भयो) को अन्त्यसँगै।

यस कालले दुई युगहरू समेट्छः मौर्य साम्राज्यदेखि ५०० ईस्वीमा गुप्त साम्राज्य अन्त्यसम्म, र ५०० ईस्वीदेखि **प्रारम्भिक मध्यकालीनकालीन भारत** यसले शास्त्रीय हिन्दु धर्म युगलाई पनि समेट्छ, जुन २०० ईसा पूर्वदेखि ११०० ईस्वी सम्मको हो। १ इस्वीदेखि १००० इस्वीसम्म, भारतको अर्थव्यवस्था विश्वको सबैभन्दा ठुलो हुने अनुमान गरिएको छ, विश्वको सम्पत्तिको एक तिहाइदेखि एक चौथाइको बीचमा रहेको छ। यो अवधि १३औँ शताब्दीको उत्तरार्धमा मध्यकालीनयुगीन कालद्वारा पछ्याइएको थियो।

## उत्तर 
आक्रमणकारी जनजातिहरू बुद्ध धर्म प्रभावित थिए जुन आक्रमणकारीहरू र सातवाहन र गुप्तहरू दुवैको संरक्षणमा फस्टाउँदै गयो र दुई संस्कृतिहरू बिच सांस्कृतिक पुल प्रदान गर्दछ। समय बित्दै जाँदा, आक्रमणकारीहरू "भारतीयकृत" भए किनभने उनीहरूले गङ्गाको मैदानहरूमा समाज र दर्शनलाई प्रभाव पारे र यसको विपरित प्रभावित भए। यो अवधि सांस्कृतिक प्रसार र समन्वयवाद प्रेरित बौद्धिक र कलात्मक उपलब्धिहरूद्वारा चिह्नित छ किनकि नयाँ राज्यहरू रेसम मार्ग फैलिएको छ।

### यवन 
**यवन** वा **योना** मानिसहरू, शाब्दिक रूपमा "आयोनियन" र यसको अर्थ "पश्चिमी विदेशी", गान्धारभन्दा पर बस्ने भनेर वर्णन गरिएको थियो। यवन, शक, पहलवास र हुनहरूलाई कहिलेकाहीँ म्लेच्छ, "बर्बर" भनेर वर्णन गरिएको थियो। कम्बोजहरू र मद्राका बासिन्दाहरू, केकेय राज्य, सिन्धु नदी क्षेत्र र गान्धारलाई कहिलेकाहीँ म्लेच्छाहरूका रूपमा पनि वर्गीकृत गरिएको थियो। यो नाम कुरु राज्य र पञ्चालको संस्कृतिसँग उनीहरूको सांस्कृतिक भिन्नताहरू सङ्केत गर्न प्रयोग गरिएको थियो।

### पश्चिमी क्षत्रप 
पश्चिमी क्षत्रप भारतको पश्चिमी र मध्य भागका शक शासकहरू थिए (सौराष्ट्र र मालवा आधुनिक गुजरात, दक्षिणी सिन्ध, महाराष्ट्र, राजस्थान र मध्य प्रदेश राज्यहरू)। तिनीहरूको राज्य, वा कम्तिमा यसको केही भागलाई एरिथ्रियन सागरको पेरिप्लस अनुसार "एरियाका" भनिन्थ्यो। तिनीहरू इन्डो-सिथियनहरूका उत्तराधिकारी थिए र भारतीय उपमहाद्वीपको उत्तरी भागमा शासन गर्ने कुसान साम्राज्य र सम्भवतः तिनीहरूका अधिपतिहरू र मध्य भारतमा शासन गर्ने आन्ध्रको सातवाहन वंशका समकालीन थिए। मथुरा क्षेत्रमा शासन गर्ने "उत्तरी" इन्डो-सिथियन क्षत्रपहरू जस्तै राजुवुला र कुषाणहरू, "महान क्षत्रप" खरपल्लन र "क्षत्रप" वनस्पारा अन्तर्गत उनका उत्तराधिकारीहरूको विपरीत उनीहरूलाई "पश्चिमी" भनिन्छ। यद्यपि उनीहरूले आफूलाई सिक्कामा "क्षत्रप" भनेका थिए, जसले गर्दा उनीहरूलाई "पश्चिमी क्षत्रप" को आधुनिक पदनाम दिइयो।

### कुषाण 
सम्राट कनिष्क बुद्ध धर्म एक महान संरक्षक थिए, तथापि, कुषाणहरूले भारतीय उपमहाद्वीप दक्षिणतिर विस्तार गर्दा तिनीहरूको पछिका सिक्काका देवताहरूले यसको नयाँ हिन्दु बहुमतलाई प्रतिबिम्बित गर्न आए।

### सातवाहन साम्राज्य 
**सातवाहन वंश** मौर्य साम्राज्य सामन्तका रूपमा सुरु भयो तर यसको पतनसँगै स्वतन्त्रताको घोषणा गरियो। तिनीहरू आफ्ना शासकहरूले उभारिएका सिक्का जारी गर्ने पहिलो भारतीय शासकहरू थिए र बुद्ध धर्म संरक्षणका लागि परिचित छन्, जसको परिणामस्वरूप एलोरा गुफाहरू अमरावती गाउँ, गुन्टुर जिल्ला बुद्ध स्मारकहरू बनेका छन्। तिनीहरूले एउटा सांस्कृतिक पुल बनाए अनि व्यापार र विचार र संस्कृतिको गङ्गाको मैदानबाट भारतको दक्षिणी छेउमा स्थानान्तरण गर्न महत्त्वपूर्ण भूमिका खेले।

### महामेघवाहन 
महामेघवाहन (लगभग २५० ईसापूर्व-४०० ) मौर्य साम्राज्यको पतनपछि कलिङ्ग एउटा प्राचीन शासक वंश थियो। राजवंशका तेस्रो शासक खरबेला साझा युगको सुरुमा अभियानहरूको शृङ्खलामा भारत धेरै भाग जितेका थिए। कालिङ्ग सैन्य शक्तिलाई खराबेलाद्वारा पुनर्स्थापित गरियोः खराबेलाको सेनापतिअन्तर्गत, कलिङ्ग राज्यसँग तत्कालीन सिंहला (श्रीलङ्का बर्मा) (म्यानमार) सियाम (थाइल्यान्ड) भियतनाम, कम्बोजा (कम्बोडिया) बोर्नियो, बाली, समुद्र (सुमात्रा) र जबादवीपा (जाभा) सँग जोड्ने व्यापार मार्गहरूको साथ एक दुर्जेय समुद्री पहुँच थियो। खरबेलाले मगध, अङ्ग, सातवाहन राज्यहरू र पाण्ड्य वंश (आधुनिक आन्ध्र प्रदेश) द्वारा शासित दक्षिण भारतीय क्षेत्रहरू विरुद्ध धेरै सफल अभियानहरूको नेतृत्व गरे र गङ्गा र कावेरी कलिङ्गको विस्तार गरे।

### वाकटक 
वाकटक साम्राज्य गुप्त साम्राज्य समकालीनहरू थिए र सातवाहन उत्तराधिकारी राज्य थिए, उनीहरूले उत्तरको दक्षिणी सीमाहरू बनाए र तेस्रो र पाँचौँ शताब्दीमा आजको आधुनिक राज्यहरू मध्य प्रदेश र महाराष्ट्र शासन गरे। वाकटक शासकहरूको संरक्षणमा निर्माण गरिएको अजन्ता गुफाहरू चट्टान काटिएका बुद्ध विहार र चैत्यहरू (युनेस्कोको विश्व सम्पदा स्थल)। अन्ततः चालुक्यहरू उनीहरूलाई पराजित गरे।

### गुप्त 
**शास्त्रीय युग** गुप्त साम्राज्य अन्तर्गत भारतीय उपमहाद्वीप धेरै भाग पुनर्मिलन भएको अवधिलाई जनाउँछ। यस अवधिलाई भारतको स्वर्ण युग भनिन्छ र विज्ञान, प्रविधि, इन्जिनियरिङ, कला, द्वन्द्वात्मक, साहित्य, तर्क, गणित, खगोल विज्ञान, धर्म र दर्शन व्यापक उपलब्धिहरूद्वारा चिह्नित गरिएको थियो जसले सामान्यतया हिन्दु संस्कृति रूपमा चिनिने तत्वहरूलाई क्रिस्टलाइज गरेको थियो। शून्य अवधारणासहित दशमलव अङ्क प्रणालीको आविष्कार यसै अवधिमा भारतमा भएको थियो।गुप्तको नेतृत्वमा सिर्जना गरिएको शान्ति र समृद्धिले भारतमा वैज्ञानिक र कलात्मक प्रयासहरूको खोजी गर्न सक्षम बनायो।

यस सांस्कृतिक रचनात्मकताको उच्च बिन्दुहरू गुप्त वास्तुकला, मूर्तिकला र चित्रकलामा देखिन्छ। गुप्त कालले कालिदास, आर्यभट्ट, वराहमिहिर, विष्णु शर्मा र वात्स्यायन जस्ता विद्वानहरू उत्पादन गऱ्यो जसले विभिन्न शैक्षिक क्षेत्रमा प्रगति गरे। गुप्त युगमा विज्ञान र राजनीतिक प्रशासनको प्रगति भयो। व्यापार सम्बन्धहरूले यस क्षेत्रलाई एक महत्त्वपूर्ण सांस्कृतिक केन्द्र बनायो र यस क्षेत्रलाई आधारको रूपमा स्थापित गर्यो जसले बर्मा, श्रीलङ्का, र समुद्री र मुख्य भूमि दक्षिणपूर्व एसियाका नजिकका राज्यहरू र क्षेत्रहरूलाई प्रभाव पार्नेछ।

### गुर्जर 
वर्तमान राजस्थान शताब्दीयौँसम्म गुर्जर क्षेत्र थियो जसको राजधानी भिलमाल (भिनमल वा श्रीमाल) माउन्ट आबुको उत्तर पश्चिममा लगभग ५० माइलमा अवस्थित थियो। ९औँ शताब्दीको सुरुमा भिन्मलको प्रतिहार गङ्गा रहेको कन्नौजमा सरे र आफ्नो राजधानी कन्नौजमा हस्तान्तरण गरे र एउटा साम्राज्यको स्थापना गरे जुन यसको चरममा पूर्वमा बिहार, पश्चिममा *हराएको नदी*, हाक्रा र अरब सागर, उत्तरमा हिमालय र सतलज, र दक्षिणमा जुम्ना र नर्मदा घेरिएको थियो।

### राजपुत 
#### चौहान 
**चौहान वंश**ले उत्तर भारत धेरै ठाउँहरू र पश्चिमी भारत गुजरात राज्यमा आफूलाई स्थापित गरे। राजपुताना दक्षिणपश्चिममा सिरोही र पूर्वमा बुन्दी र कोटामा पनि तिनीहरू प्रमुख थिए। शिलालेखहरूले तिनीहरूलाई अम्बर (पछि जयपुर जिल्ला) को नुन ताल क्षेत्र सम्भरसँग पनि जोड्दछ (सखम्बरी शाखा सम्भर तालको नजिक रह्यो र शासक गुर्जर-प्रतिहार विवाह भयो, जसले त्यसपछि उत्तरी भारत साम्राज्य शासन गरे। चौहानहरूले एउटा राजनीतिक नीति अपनाए जसले उनीहरूलाई चालुक्यहरू र आक्रमणकारी मुस्लिम भिड विरुद्ध अभियानहरूमा धेरै मात्रामा संलग्न भएको देख्यो। ११औँ शताब्दीमा, उनीहरूले आफ्नो राज्यको दक्षिणी भागमा अजयमेरु (अजमेर) सहर स्थापना गरे, र १२औँ शताब्दीमा चौहानहरूले धिलिका (तोमरहरूबाट दिल्ली प्राचीन नाम) कब्जा गरे र यमुना नदी किनारमा उनीहरूको केही क्षेत्र कब्जा गरे।

#### चालुक्यहरू 
**चालुक्य** (जसलाई सोलङ्किस पनि भनिन्छ) अर्को राजपूत वंश थियो गुजरात, अनहिलवारा (आधुनिक सिद्धपुर पाटन) ले तिनीहरूको राजधानीको रूपमा सेवा गऱ्यो। गुजरात हिन्द महासागर व्यापारको प्रमुख केन्द्र थियो, र वर्ष 1000 मा अनुमानित १०००,००० जनसङ्ख्या भएको अनहिलवारा भारतको सबैभन्दा ठुलो सहरहरू मध्ये एक थियो। चालुक्यहरू काठियावाड सोमनाथ पाटन रहेको शिव विशाल समुद्री मन्दिरका संरक्षक थिए। भीम देवले सन् 1026 मा गजनीका महमुदद्वारा ध्वस्त भएपछि मन्दिरको पुनर्निर्माण गर्न सहयोग गरे। उनका छोरा कर्ण भिल राजा आशापाल वा आशावललाई जिते र उनको विजयपछि साबरमती नदी किनारमा आधुनिक अहमदाबाद स्थानमा कर्णावती नामको सहर स्थापना गरे।

### पाल 
**पाल साम्राज्य** भारतीय उपमहाद्वीप उत्तर-पूर्वी क्षेत्रबाट शासन गर्ने एक बुद्ध वंश थियो।  नाम ( *पाल*)को अर्थ रक्षक हो र यसलाई सबै पाल राजाहरूको नामको अन्त्यका रूपमा प्रयोग गरिएको थियो। पालहरू बुद्ध धर्मका महायान र तान्त्रिक सम्प्रदायका अनुयायीहरू थिए। गोपाल राजवंशका प्रथम शासक थिए। उनी 750 ईस्वीमा लोकतान्त्रिक चुनावद्वारा गौड सत्तामा आए। यो घटनालाई महाजनपद समयपछि दक्षिण एसियामा भएको पहिलो लोकतान्त्रिक चुनावको रूपमा मान्यता दिइएको छ। उनले ७५० देखि ७७० इस्वीसम्म शासन गरे र सम्पूर्ण बङ्गाल आफ्नो नियन्त्रण विस्तार गरेर आफ्नो स्थिति सुदृढ पारे। बुद्ध वंश चार शताब्दीसम्म चल्यो र बङ्गालमा स्थिरता बङ्गाल अवधि सुरु भयो। तिनीहरूले धेरै मन्दिर र कलाकृतिहरू सिर्जना गरे साथै नालन्दा र विक्रमशिला विश्वविद्यालयहरूलाई समर्थन गरे। धर्मपाल निर्मित सोमपुर महाविहार भारतीय उपमहाद्वीप सबैभन्दा ठुलो बुद्ध विहार हो।

### कर्णाट वंश 
१०९७ ईस्वीमा, मिथिलाको कर्णाट वंश बिहार/नेपाल सीमा क्षेत्रमा देखा पर्यो र दरभङ्गा र सिम्रौनगढमा राजधानीहरू कायम राख्यो। यो वंश कर्नाटक मूलका सैन्य सेनापति नान्यदेवद्वारा स्थापित गरिएको थियो। यस वंशअन्तर्गत मैथिली भाषाको विकास मैथिली साहित्यको पहिलो खण्ड, वर्ण रत्नाकर १४औँ शताब्दीमा ज्योतिरिस्वर ठाकुरद्वारा निर्माण गरिएपछि सुरु भयो। कर्नाटकहरूले नेपाल पनि आक्रमण गरे। सन् १३२४ मा गियासुद्दीन तुगलकको आक्रमणपछि तिनीहरू पराजित भए।

## दक्षिण 
### चेर 
प्रारम्भिक प्रागैतिहासिक कालदेखि नै केरला र तमिलनाडु चार तमिल-मलयालम राज्यहरू चेरा, चोल, पाण्ड्य र पल्लव घर थियो। ३०० इसापूर्व र ६०० इस्वी बिचको सबैभन्दा पुरानो विद्यमान साहित्य राजा र राजकुमारहरू र उनीहरूलाई प्रशंसा गर्ने कविहरूको कारनामाहरूको उल्लेख छ। मलयालम भाषा बोल्ने चेरानहरूले कुट्टनाड, मुजिरिस, करुर राजधानीहरूबाट शासन गरे र पश्चिम एसियाली राज्यहरूसँग व्यापक रूपमा व्यापार गरे।

कलाभ्रस नामक अज्ञात राजवंशले चौथो र सातौँ शताब्दीको बिचमा तिनवटा तमिल राज्यहरूमा आक्रमण गरी विस्थापित गऱ्यो। यसलाई तमिल इतिहासको अन्धकार युग भनिन्छ। अन्ततः उनीहरूलाई पल्लव र पाण्ड्यहरू निष्कासन गरे।

### पल्लवहरू 
७औँ शताब्दीको तमिलनाडुले महेन्द्रवर्मन प्रथम र उनका छोरा *मामल्ला* नरसिंहवर्मन प्रथमको नेतृत्वमा पल्लव उदय देख्यो। तिनीहरू मूलतः सातवाहन साम्राज्य कार्यकारी अधिकारीहरू थिए भन्ने कुरा विद्वानहरूले व्यापक रूपमा स्वीकार गरेका छन्।

### पाण्ड्यहरू 
8औँ शताब्दीमा पल्लवहरूको स्थानमा पाण्ड्यहरू आए। तिनीहरूको राजधानी मदुरै तटबाट टाढा गहिरो दक्षिणमा थियो। श्रीविजय दक्षिणपूर्वी एसियाली समुद्री साम्राज्यहरू र तिनीहरूका उत्तराधिकारीहरूसँग उनीहरूको व्यापक व्यापारिक सम्बन्ध थियो। साथै सम्पर्कहरू, कूटनीतिक पनि, रोमन साम्राज्य पुग्यो। इसाई युगको १३औँ शताब्दीमा मार्को पोलो यसलाई अस्तित्वमा रहेको सबैभन्दा धनी साम्राज्य रूपमा उल्लेख गरे।

### राष्ट्रकूटहरू 
8औँ शताब्दीको मध्यमा चालुक्य शासन उनीहरूको सामन्ती, बेरार (महाराष्ट्र वर्तमान अमरावती जिल्ला) का राष्ट्रकूट परिवारका शासकहरूद्वारा समाप्त भयो। चालुक्य शासनको कमजोर अवधिमा अवसर महसुस गर्दै दन्तीदुर्ग महान् चालुक्य "कर्नाटबाला" (कर्नाटको शक्ति) लाई पराजित गरे। चालुक्यहरूलाई परास्त गरेपछि, राष्ट्रकूटहरूले मन्याखेटालाई आफ्नो राजधानी बनाए (कलबुर्गी जिल्ला आधुनिक मलखेड)। यद्यपि 6औँ र 7औँ शताब्दीमा मध्य भारत र डेक्कनमा प्रारम्भिक राष्ट्रकूट शासक परिवारहरूको उत्पत्ति विवादास्पद छ, आठौँदेखि 10औँ शताब्दीको अवधिमा उनीहरूले आफ्नो प्रशासनमा संस्कृतको संयोजनमा कन्नड भाषाको महत्त्वलाई जोड दिए। राष्ट्रकूट शिलालेखहरू कन्नड र संस्कृतमा मात्र छन्। तिनीहरूले दुवै भाषाहरूमा साहित्यलाई प्रोत्साहित गरे र यसरी उनीहरूको शासनमा साहित्य फुल्यो।

### चोलहरू 
9औँ शताब्दीसम्म, राजाराज चोल र उनका छोरा राजेन्द्र चोल नेतृत्वमा, चोलहरू दक्षिण एसियामा एक उल्लेखनीय शक्तिका रूपमा उठे। चोल साम्राज्य बङ्गाल फैलिएको थियो। यसको चरममा, साम्राज्य लगभग ३,६००,००० किमी २ (१,३८९,९६८ वर्ग माइल)मा फैलिएको थियो। &nbsp;राजाराज चोलले सम्पूर्ण प्रायद्वीपीय दक्षिण भारत र श्रीलङ्का केही भागहरू जिते। राजेन्द्र चोलका नौसेनाहरू अझ अगाडि गएर बर्मा (अहिले म्यानमार भियतनाम, अन्डमान र निकोबार टापुहरू, लक्षद्वीप, सुमात्रा, जाभा, दक्षिण पूर्वी एसियाको मलाया र पेगु टापुहरूसम्मका तटहरू कब्जा गरे। उनले बङ्गालका राजा महिपाल पराजित गरे र आफ्नो विजयको सम्झनामा उनले नयाँ राजधानी निर्माण गरे र यसलाई गङ्गाइकोन्डा चोलापुरम नाम दिए।

## यो पनि हेर्नुहोस्
* भारतको इतिहास
* हिन्दु धर्मको इतिहास

## सन्दर्भ सामग्रीहरू
श्रेणी:मध्यकालीन भारत