अखिलाण्डेश्वरी

**अखिलाण्डेश्वरी** हिन्दु देवी आदि पराशक्तिको प्रमुख रूपहरू मध्ये एक हुन्। उनलाई पार्वतीको अवतारका रूपमा पूजा गरिन्छ। अखिलाण्डेश्वरीको प्रसिद्ध निवास स्थान तिरुवनैकावलमा रहेको जम्बुकेश्वर मन्दिर हो। उनलाई मीनाक्षी र कामाक्षी देवीहरूसँगै सामूहिक रूपमा पूजा गरिन्छ, जसले शाक्त सम्प्रदायमा सबैभन्दा शक्तिशाली देवीहरूको 'त्रिशक्ति' समूह बनाउँछन्। देवीको नामलाई तीन भागमा विभाजन गरिएको छ। "अखिला" को अर्थ ब्रह्माण्ड, "अण्ड" को अर्थ ब्रह्माण्डीय अण्डा, र "ईश्वरी" को अर्थ ईश्वरीय माता हुन्छ। त्यसैले, आफ्नो गर्भमा (ब्रह्माण्डीय अण्डा) सम्पूर्ण ब्रह्माण्डको रक्षा गर्ने ईश्वरीय मातालाई "अखिलाण्डेश्वरी" भनिन्छ। तिरुवनैकावलको जम्बुकेश्वर मन्दिरमा अखिलाण्डेश्वरी प्रमुख देवीको रूपमा छिन् र उनका साथमा उनका पति जम्बुकेश्वर पनि छन् जसलाई शिवका अवतार मानिन्छ।

## पौराणिक कथा
एकपटक पार्वतीले विश्वको कल्याणका लागि शिवले गरिरहेको तपस्याको उपहास गर्छिन्। शिवले उनको यस कार्यको निन्दा गर्न चाहिर उनलाई तपस्या गर्नका लागि कैलाश पर्वत (शिवको निवास) बाट पृथ्वीमा जान निर्देशन दिन्छन्। शिवको इच्छा अनुसार पार्वतीले अखिलाण्डेश्वरीको रूपमा तपस्या गर्न जम्बु वन भेट्छिन्। उनले भेन नावलको रूखमुनि (सन्त जम्बुको माथि रहेको भेन नावलको रूख) कावेरी नदी (जसलाई पोन्नी नदी पनि भनिन्छ) को पानीबाट एउटा *लिङ्ग* बनाएर पूजा सुरु गर्छिन्। उक्त *लिङ्ग*लाई अप्पु लिङ्ग (जल लिङ्ग) भनिन्छ। अन्ततः शिव अखिलाण्डेश्वरीको अगाडि प्रकट हुन्छन् र उनलाई शिव ज्ञान सिकाउँछन्। अखिलाण्डेश्वरीले पूर्वतर्फ फर्केर शिवबाट 'उपदेश' (पाठ) लिन्छन् जबकि शिव पश्चिमतर्फ फर्केर उभिएका हुन्छन्। यसै कारणले गर्दा आजसम्म पनि उचिकाला पूजा (मध्यान्हको समय) मा, अखिलाण्डेश्वरी मन्दिरका पुजारीले महिलाको भेष धारण गरी जम्बुकेश्वर शिवको गर्भगृहमा गएर प्रार्थना गर्छन् र शिव तथा कामधेनु (गाई देवी) को पूजा गर्छन्। यो विश्वास गरिन्छ कि अखिलाण्डेश्वरी स्वयम् पुजारीको रूपमा शिव र मन्दिरको गाईलाई कामधेनुको रूपमा पूजा गर्न आउँछिन्। तिरुवनैकावल ती मन्दिरहरू मध्ये एक हो जहाँ अखिलाण्डेश्वरीलाई आदि पराशक्तिको रूपमा पूजा गरिन्छ।

जम्बुकेश्वर मन्दिरसँग अर्को पौराणिक कथा पनि जोडिएको छ। शिवका दुई सेवकहरू, माल्यवान र पुष्पदान्त सधैँ कुनै न कुनै कुरामा एकअर्कासँग झगडा गरिरहन्थे। एउटा झगडाको क्रममा माल्यवानले पुष्पदान्तलाई अर्को जन्ममा हात्ती बन्न श्राप दिन्छन् भने पुष्पदान्तले माल्यवानलाई माकुरा बन्न श्राप दिन्छन्। हात्ती र माकुरा तिरुवनैकावल आइपुग्छन् र जम्बु वनको भेन नावलको रूखमुनि अप्पु लिङ्ग फेला पार्छन्। यसरी ती जनावरहरूले शिवको पूजा गर्न थाल्छन्। हात्तीले नजिकैको कावेरी नदीबाट पानी जम्मा गर्थ्यो र लिङ्गमा अभिषेक गर्थ्यो। माकुराले लिङ्गमा धुलो, सुकेका पात र प्रत्यक्ष घाम पर्न नदिन जालो बनाउँथ्यो। एक दिन हात्तीले लिङ्गमा जालो देख्छ। लिङ्गमा धुलो लागेको ठानेर उसले जालो नष्ट गरिदिन्छ। पछि फेरि पानी ल्याएर अभिषेक गर्छ। यो क्रम दिनहुँ चलिरहन्छ। एक दिन आफ्नो जालो बारम्बार नष्ट भएकोमा रिसले चूर भएको माकुरा हात्तीको सुँढभित्र पस्छ र हात्तीलाई टोकेर मारिदिन्छ। यस क्रममा माकुराको पनि मृत्यु हुन्छ। दुवैको गहिरो भक्तिबाट प्रभावित भई शिव प्रकट हुन्छन् र हात्ती र माकुरा दुवैलाई मोक्ष प्रदान गर्छन्, जो पहिलेका जन्ममा उनका सेवकहरू थिए।

त्यहाँ अर्को कथा पनि छ। स्वर्ग, पृथ्वी र आकाशको सृष्टि पछि, ब्रह्माले एक स्त्रीको सृष्टि गर्छन् (कहिलेकाहीँ सरस्वतीको रूपमा चिनिन्छ)। दुर्भाग्यवश, ब्रह्मा ती स्त्रीको प्रेममा पर्छन्।। कामवासनाका कारण ब्रह्माले आफ्नो कर्तव्य राम्ररी निभाउन सकेनन्। ती स्त्री ब्रह्माको कामवासनाबाट टाढा जान खोजिन्, तर उनी जहाँ गए पनि ब्रह्माको एउटा टाउको पलाउँथ्यो। अब ब्रह्माका ५ वटा टाउका भए। ती स्त्री मद्दतका लागि शिवकहाँ गइन्। शिव सहमत हुँदै र ब्रह्माकहाँ जान्छन्। शिवले भैरवको रूप लिएर आफ्नो त्रिशूल प्रहार गरी ब्रह्माको पाँचौँ टाउको काटिदिन्छन् जसकारण ४ वटा टाउका मात्र बाँकी रहन्छन्। त्यसपछि ब्रह्माले आफ्नो कार्यप्रति पश्चात्ताप गरे र तपस्या गर्ने निर्णय गर्छन्। उनको गहिरो भक्तिबाट प्रसन्न भई शिव र पार्वती क्रमशः पार्वती र शिवको भेषमा प्रकट हुन्छन्। जब ब्रह्माले आँखा खोल्छन् तब उनीहरूलाई चिन्न सक्दैनन्। पछि ब्रह्माले क्षमा माग्छन् र शिवपार्वती फेरि आफ्नो वास्तविक रूपमा प्रकट भएपछि शिव सहमत हुन्छन्। तसर्थ, वर्तमान समयसम्म पनि यो घटनालाई एउटा जुलुसको रूपमा पुनर्जीवित गरिन्छ जहाँ शिव र पार्वतीका मूर्तिहरूलाई एकअर्काको भेषमा सजाएर मन्दिरका पाँचवटै बाहिरी भाग (प्राकार) मा घुमाइन्छ, जसलाई 'पञ्च-प्राकार विझा' को रूपमा मनाइन्छ।

अर्को कथा अनुसार शिवले विभूति सीथर नामक सन्तको रूपमा आएर त्यस क्षेत्रमा शासन गर्ने राजाको इच्छा अनुसार पर्खाल बनाएएको थियो। जनविश्वास अनुसार रामले यहाँ शिवको पूजा गरेकाले यसको प्रमाण स्वरूप यहाँ राम तीर्थम (रामको पोखरी) अवस्थित छ। अर्को जनविश्वास अनुसार, ब्रह्मा र इन्द्रले यहाँ अखिलाण्डेश्वरीको पूजा गरेका थिए र स्तोत्रहरू रचना गरेका थिए, जस्तै:

*ब्रह्म कृत अखिलाण्डेश्वरी स्तोत्रम्*

*इन्द्र कृत अखिलाण्डेश्वरी स्तोत्रम्*।

## सन्दर्भ सामग्रीहरू 
श्रेणी:हिन्दु देवीदेवताहरू