तौल

श्रेणी:विज्ञान

  '* लेखक: *श्रीराम खड्का ***
----

**तौल** भौतिकशास्त्रको एउटा महत्त्वपूर्ण परिमाण हो जसले कुनै वस्तुको मास र त्यसमा लाग्ने ग्रहणत्व बलको संयुक्त प्रभावलाई जनाउँछ। यो परिमाण न्यूटन (N) मा मापन गरिन्छ। तौलले वस्तुको गुरुत्वाकर्षण बलप्रति कति संवेदनशील छ भन्ने कुरा जनाउँछ। सामान्यतया, तौललाई वस्तुको माससँग गडबड गरिन्छ, तर यी दुई फरक-फरक अवधारणाहरू हुन्।

## तौलको परिभाषा
**तौल** भनी बुझिने परिमाणले कुनै वस्तुमा पृथ्वी वा अन्य ग्रहको गुरुत्वाकर्षणले कस्तो बल लगाउँछ भन्ने कुरा जनाउँछ। यो भौतिक परिमाण निम्न सूत्रद्वारा परिभाषित हुन्छ:

**W = m × g**

जहाँ:
* W = तौल,
* m = मास (किलोग्राममा),
* g = गुरुत्वको त्वरण (पृथ्वीमा g ≈ 9.8 m/s²)।

## तौल र मासमा अन्तर
**तौल** र **मास** फरक छन्। मास कुनै वस्तुको भित्री गुण हो, जुन ठाउँ वा ग्रह परिवर्तन भए पनि स्थिर रहन्छ। तर, तौल गुरुत्वाकर्षण बलमा निर्भर हुने भएकाले ग्रहअनुसार बदलिन्छ। उदाहरणका लागि:
* पृथ्वीमा 10 किलोग्राम मास भएको वस्तुको तौल 98 न्यूटन हुन्छ।
* चन्द्रमामा सोही वस्तुको तौल करिब 16.3 न्यूटन हुन्छ। 

## ग्रहअनुसार तौल
ग्रहहरूमा गुरुत्वाकर्षण बल फरक-फरक हुने भएकाले एउटै वस्तुको तौल ग्रहअनुसार फरक हुन्छ। तलका सूचीले यसको उदाहरण दिन्छ:
* **पृथ्वी**: 9.8 m/s²
* **चन्द्रमा**: 1.6 m/s²
* **मंगल ग्रह**: 3.7 m/s²
* **बृहस्पति**: 24.8 m/s²

तसर्थ, वस्तुको तौल ग्रहमा निर्भर गर्दछ, जबकि मास स्थिर रहन्छ। 

## तौलको मापन
तौल मापन गर्न विभिन्न उपकरण प्रयोग गरिन्छ। सामान्यतया प्रयोग गरिने केही उपकरणहरू:
* स्प्रिङ तुला: गुरुत्व बल मापन गर्न।
* इलेक्ट्रोनिक तौल यन्त्र: वस्तुको तौललाई डिजिटल रूपमा मापन गर्न।

## तौलको एकाइ
**तौल** मापनको अन्तर्राष्ट्रिय प्रणाली (SI Unit) अनुसार यसको एकाइ **न्यूटन** (N) हो। तर, दैनिक जीवनमा प्रायः मानिसहरूले तौललाई **किलोग्राम** (kg) वा पाउन्ड (lb) मा व्यक्त गर्छन्। यद्यपि, किलोग्राम वस्तुको मासको एकाइ हो, तौलको होइन।

## तौलको महत्त्व
तौलको ज्ञानले विज्ञान, इन्जिनियरिङ्, खगोलशास्त्र, र दैनिक जीवनका विभिन्न क्षेत्रमा ठूलो महत्त्व राख्छ। तौल मापन बिना, वस्तुको ढुवानी, निर्माण, औषधि उत्पादन, र अन्य धेरै कार्यहरू गर्न समस्या पर्छ।

## गुरुत्वाकर्षण र तौल
गुरुत्वाकर्षण बल तौलको मुख्य कारण हो। उदाहरणका लागि, पृथ्वीको गुरुत्व बलले वस्तुलाई तलतिर तान्छ। यो बल वस्तुको मास र पृथ्वीको गुरुत्व त्वरणको गुणन हो। यदि कुनै वस्तु गुरुत्वाकर्षणरहित अवस्थामा (जस्तै अन्तरिक्ष) छ भने, त्यसको **तौल शून्य** हुन्छ, तर मास स्थिर रहन्छ।

## तौल र तैरिनेसम्बन्धी सम्बन्ध
पानीमा वस्तु तैरने क्षमतामा तौलको भूमिका हुन्छ। आर्किमिडिजको सिद्धान्त अनुसार, कुनै वस्तु पानीमा तैरनका लागि त्यसले विस्थापित गरेको पानीको तौलभन्दा हल्का हुनुपर्छ। 

## तौल र मानव स्वास्थ्य
तौलको महत्त्व केवल भौतिकशास्त्रमा मात्र नभइ मानव स्वास्थ्यमा पनि छ। व्यक्तिको तौलले उसको स्वास्थ्य अवस्था निर्धारण गर्न महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्छ। बॉडी मास इन्डेक्स (BMI) मार्फत तौल र उचाइको सन्तुलन निर्धारण गरी स्वास्थ्य अवस्था जाँचिन्छ। 

## उप-निष्कर्ष
**तौल*' भौतिकशास्त्र र दैनिक जीवनमा महत्त्वपूर्ण अवधारणा हो। यो वस्तुको ग्रहणत्व बलको परिणाम हो र यसले वस्तुको वास्तविक भौतिक अवस्थालाई बुझ्न सहयोग पुर्याउँछ। तौल र मासको भिन्नता बुझ्नु, तौलको मापन, र यसको महत्त्वका विविध पक्षहरूलाई बुझ्दा वैज्ञानिक, औद्योगिक, र व्यक्तिगत जीवनमा ठूलो फाइदा पुग्छ।

## तौलको परिभाषा 
तौललाई *गम्भीरताको बल* को रूपमा परिभाषित गरिन्छ, जसले कुनै वस्तुको द्रव्यमानलाई पृथ्वीको गुरुत्वाकर्षण क्षेत्रसँग सम्बन्धित गर्छ। यसको गणना गर्ने सूत्र **W = m × g** हो। यहाँ:
* **W** = तौल
* **m** = द्रव्यमान
* **g** = गुरुत्वाकर्षणको त्वरण (पृथ्वीमा यसको औसत मान 9.8 m/s² छ)

## तौल र द्रव्यमान बीचको भिन्नता 
*द्रव्यमान* कुनै वस्तुमा भएको पदार्थको परिमाण हो, जुन सबै स्थानमा स्थिर रहन्छ। तर, **तौल** गुरुत्वाकर्षण क्षेत्रको बलमा निर्भर गर्दछ। उदाहरणका लागि, चन्द्रमामा कुनै व्यक्तिको तौल पृथ्वीको तुलनामा कम हुन्छ, तर उसको द्रव्यमान उस्तै रहन्छ।

## तौलको मापन उपकरणहरु 
तौल मापन गर्ने विभिन्न उपकरणहरू प्रयोग गरिन्छ। सामान्यतया प्रयोग गरिने उपकरणहरू:
* **स्प्रिङ स्केल:** यो गुरुत्व बलको मापन गर्न प्रयोग गरिन्छ।
* **इलेक्ट्रोनिक स्केल:** यो आधुनिक उपकरण हो जसले वस्तुको तौललाई डिजिटल रूपमा देखाउँछ।
* **सन्तुलन स्केल:** यसले तौल तुलना गर्न प्रयोग गरिन्छ।

## तौल र गुरुत्वाकर्षण क्षेत्र 
तौल गुरुत्वाकर्षण क्षेत्रको बलमा निर्भर गर्दछ। पृथ्वीको सतहमा गुरुत्वाकर्षण क्षेत्र लगभग स्थिर छ, तर यो भिन्न स्थानमा अलि फरक हुन सक्छ। उदाहरणका लागि:
* **समुद्र सतहमा:** गुरुत्वाकर्षण बल उच्च हुन्छ।
* **पर्वत शिखरमा:** गुरुत्वाकर्षण बल कम हुन्छ।

## तौल र ब्रह्माण्ड 
ब्रह्माण्डको विभिन्न भागमा गुरुत्वाकर्षण क्षेत्र फरक हुने भएकाले, कुनै वस्तुको तौल पनि फरक हुन्छ। उदाहरणका लागि:
* चन्द्रमा: पृथ्वीको 1/6 मात्र गुरुत्वाकर्षण बल छ।
* बृहस्पति: पृथ्वीको भन्दा धेरै गुणा बलियो गुरुत्वाकर्षण क्षेत्र छ।

## तौलको ऐतिहासिक विकास 
तौलको अध्ययन प्राचीन समयमा नै सुरु भएको थियो। ग्रीक दार्शनिक **आर्किमिडिज** ले तौल र तरल पदार्थको सम्बन्धबारे महत्त्वपूर्ण योगदान दिएका थिए। आधुनिक भौतिक विज्ञानमा, **आइज्याक न्युटन** को गुरुत्वाकर्षण नियमले तौलको परिभाषालाई वैज्ञानिक आधार प्रदान गर्यो।

### तौलको व्यावहारिक प्रयोग 
तौलको प्रयोग विभिन्न क्षेत्रमा हुन्छ:
* **उद्योगमा:** कच्चा पदार्थको मापन गर्न।
* **स्वास्थ्य क्षेत्रमा:** मानिसको शरीरको तौल मापन गर्न।
* **खेलकुदमा:** उपकरणहरूको तौल सुनिश्चित गर्न।

## तौल र विज्ञान 
तौल भौतिक विज्ञानको एउटा महत्त्वपूर्ण परिमाण हो। यसले वस्तुको गहिराइ, गति, र अन्य भौतिक परिमाणहरूलाई प्रभावित गर्छ। वैज्ञानिक अनुसन्धानमा तौलको सही मापनले धेरै महत्त्वपूर्ण तथ्यहरूको पत्ता लगाउन सहयोग पुर्याउँछ।

### तौल र वातावरण 
तौल वातावरणीय परिवर्तनसँग पनि सम्बन्धित छ। उदाहरणका लागि, गुरुत्वाकर्षण बलमा साना परिवर्तनहरूले वस्तुको तौललाई असर गर्न सक्छ। साथै, वायुमण्डलीय दबाब पनि तौल मापनमा सानो प्रभाव पार्न सक्छ।

### निष्कर्ष 
**तौल** विज्ञान र दैनिक जीवनमा महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्छ। यसले वस्तुको भौतिक स्थायित्व, गुरुत्वाकर्षण बल, र ब्रह्माण्डीय सम्बन्धलाई परिभाषित गर्छ। तौलको सही ज्ञानले वैज्ञानिक अध्ययन र व्यावहारिक जीवनका धेरै पक्षहरूलाई सजिलो बनाएको छ।

## See this also
*उर्ध्वचाप
*सामाजिक अध्ययन

*सिन्थेटिक चित्र