ज्येष्ठा

**ज्येष्ठा** (अर्थ; "जेठी" वा "वरिष्ठ") हिन्दु धर्मकी एक प्राचीन देवी हुन्। क्षेत्रीय र सांस्कृतिक भिन्नताका आधारमा उनको गुण र विशेषताहरूको व्याख्या फरक-फरक पाइन्छ। उनलाई दुष्टता परास्त गर्ने देवी, दुर्भाग्यकी देवी (अलक्ष्मी), उर्वरता र कृषिकी देवी वा कहिलेकाहीँ अशुभ शक्तिको रूपमा पनि हेरिन्छ।

हिन्दु परम्परामा ज्येष्ठाको उपस्थिति ईसापूर्व ३०० जति पुरानो मानिन्छ। उनको पूजा र आराधना सातौँ-आठौँ शताब्दीतिर दक्षिण भारतमा चरम उत्कर्षमा थियो। दशौँ शताब्दीसम्म आइपुग्दा उनको लोकप्रियता बिस्तारै कम हुँदै गएको थियो। चोल राजाहरूले उनलाई 'परिवार देवता'को रूपमा पूजा गर्ने गर्दथे। तिरुक्काट्टलाई स्थित सुन्दरेश्वर मन्दिरमा ज्येष्ठा देवी प्रति समर्पित एउटा छुट्टै सहायक मन्दिर पनि छ। उनलाई समृद्धिको दाताको रूपमा पनि हेरिन्थ्यो। दक्षिण भारतको तमिलनाडुमा उनलाई **मुथा देवी, मुदेवी, थव्वै, सेट्ठै, केट्ठै** र **मामुगडी** जस्ता नामले पनि चिनिन्छ।

## पौराणिक कथा 
 प्रसङ्गका विभिन्न दृश्यहरू (सन् १८२०)। तल दायाँ कुनामा, ज्येष्ठालाई फोहोर लुगा लगाएकी, कुचो र फोहोर उठाउने भाँडो बोकेकी एक अश्वेत महिलाको रूपमा चित्रण गरिएको छ]]

विभिन्न हिन्दु ग्रन्थहरूले ज्येष्ठालाई धेरै फरकफरक गुणहरूसँग जोडेका छन्। मत्स्य पुराण (१७९:२०) मा, ज्येष्ठालाई अन्धक नामक असुरलाई परास्त गर्न र उसको रगत पिउनका लागि भैरवबाट उत्पन्न भएका दैवी मातृका मध्ये एकको रूपमा उल्लेख गरिएको छ।

ब्रह्माण्ड पुराणको ललितोपाख्यान वा ललिता महात्म्य (७२ख-७६) अन्तर्गत, ज्येष्ठालाई भण्डासुर विरुद्धको युद्धमा देवी ललितालाई सहयोग गर्ने देवताहरूको सूचीमा राखिएको छ।

*कम्ब रामायण* का अनुसार, समुद्र मन्थनको क्रममा ज्येष्ठाको उत्पत्ति भएको हो। हिन्दु त्रिमूर्तिले उनलाई भेटेर अशुभ स्थानहरूमा बस्न आदेश दिएका हुन्छन्। ज्येष्ठा लक्ष्मीभन्दा पहिले प्रकट भएकोले उनलाई लक्ष्मीकी जेठी दिदी मानिन्छ। त्यसैले, ज्येष्ठालाई 'मुदेवी' वा 'मुधेवी' पनि भनिन्छ।

*पद्म पुराण* का अनुसार, समुद्र मन्थन सुरु भएपछि पहिलोपटक त्यहाँबाट विष निस्किन्छ। त्यसलाई भगवान् शिवले पिउँछन् र त्यसपछि रातो वस्त्र लगाएकी ज्येष्ठा समुद्रबाट प्रकट हुन्छिन्। जब उनले देवताहरूलाई आफूले के गर्नुपर्छ भनेर सोधिन्, उनलाई अशुभ स्थानहरूमा निवास गर्न आदेश दिइन्छ। उनलाई शोक र गरिबी ल्याउने देवीको रूपमा वर्णन गरिएको छ।  
उनी झूटा मानिसहरूले बोल्ने कठोर बोलीमा, झगडा हुने घरहरूमा, दुष्ट र पापी मानिसहरू भएको ठाउँमा, लामो कपाल, खप्पर, हड्डी, खरानी वा कोइला (अशौच वा तान्त्रिक प्रतीकहरू) भएका ठाउँहरूमा बस्ने बताइन्छ। *लिङ्ग पुराण* का अनुसार, भगवान् विष्णुले संसारलाई असल र खराबमा विभाजित गरेका हुन्छन्। उनले लक्ष्मी (श्री) र ज्येष्ठा दुवैलाई समुद्र मन्थनबाट उत्पन्न गर्छन्। लक्ष्मीले विष्णुसँग विवाह गरिन् भने ज्येष्ठाको विवाह दुसह ऋषिसँग हुन्छ। उनकी कुरूप पत्नीले कुनै पनि शुभ कुराको आवाज वा दृश्य सहन नसक्ने कुरा थाहा पाएपछि ऋषिले विष्णु वा ऋषि मार्कण्डेयसँग (केही संस्करणहरूमा) ज्येष्ठाको बारेमा गुनासो गर्छन्। विष्णु/मार्कण्डेयले दुसहलाई ज्येष्ठालाई अशुभ स्थानहरूमा मात्र लैजान सल्लाह दिन्छन्। ज्येष्ठा धार्मिक मानिसहरूबाट टाढा रहने बताइन्छ। त्यसपछि ज्येष्ठाले 'अलक्ष्मी' भन्ने पदवी पाउँछिन्। उनी त्यस्ता ठाउँहरूमा बस्छिन् जहाँ "परिवारका सदस्यहरू झगडा गर्छन् र ठूलाले आफ्ना छोराछोरीको भोकको बेवास्ता गरी खाना खान्छन्"। उनलाई पाखण्डी वा वेद विरोधी मानिसहरूको सङ्गतमा सहज हुने वर्णन गरिएको छ। अन्ततः उनको समाज विरोधी स्वभावबाट थाकेर दुसहले ज्येष्ठालाई गैर-वैदिक अनुष्ठान गरिने ठाउँमा छोडिदिन्छन्। त्यसपछि उनले राहतका लागि विष्णुलाई पुकार्छिन्। विष्णुले ज्येष्ठालाई महिलाहरूले दिने बलि वा भेटीबाट पालनपोषण गरिने आदेश दिन्छन्। शैव पुराणहरूले उनलाई परमेश्वरी (*पराशक्ति*) को आठ भागहरू मध्ये एकको रूपमा प्रशंसा गर्छन् जसले मानव जीवनलाई विभिन्न तरिकाले नियन्त्रण गर्दछ।

## सन्दर्भ सामग्रीहरू 
श्रेणी:हिन्दु देवीदेवताहरू