गजल

**गजल** ( उर्दू भाषामा غزل) प्रेमका विषयमा श्रृङ्गार रसका कविता लेखिने एकप्रकारको फारसी छन्द वा त्यसै छन्दमा लेखिने अरबी साहित्यको काव्य विधा हो।
*गजल भनेको घटीमा  ३ शेर देखि बढीमा जतिसुकै शेरमा (गजलको सुन्दरताको लागि ५ शेर सम्म राम्रो) हुने उर्दु र फारसी कविताको एक प्रकार हो। यसका सबै शेर एउटै रदीफ एवं काफियामा आबद्ध हुन्छन् र प्रत्येक शेरको विषयवस्तु फरक हुन्छ। पहिलो शेरलाई मत्ला भनिन्छ, जसमा दुबै मिसरा अनुप्रासयुक्त हुन्छन् भने अन्तिम शेरलाई मकता भनिन्छ, जसमा गजलकारले आफ्नो उपनामको प्रयोग पनि गर्न सक्छ। गजलको संग्रहलाई दीवान भनिन्छ। 
*गजल भनेको प्रेमसम्बन्धी वा रागात्मक, पुरानो, लयात्मक कविताको एक प्रकार हो, जसमा सीमित श्लोक, उही अनुप्रासको आवृत्ति तथा पश्चिमी पद्यभन्दा पृथकता अपनाइएको हुन्छ। 
*गजल भनेको जीवन र जगतबाट प्राप्त अनुभव र अनुभूतिलाईर् कोमल, हार्दिक र कलात्मक रूपमा प्रस्तुत गर्ने काव्यिक विधा हो। 
*गजलको शेरमा गीत र कवितामा जस्तो कपोलकल्पना गरिँदैन। यसमा सत्य अभिव्यक्ति मात्र गरिन्छ।
* गजल भनेको रदिफ + काफिया + बहर (अर्को नामहरू: बह्र, मीटर, लय, या मात्रिक-क्रम) हो।
*गजल, गीत र कविता एउटै होईन। गजल भनेको गीत र कविता भन्दा छुट्टै विधा हो। गजलको आफ्नै परिधी वा संरचना हुन्छ।

#**विषयवस्तुको आधारमा**
#**रदीफको आधारमा**
**विषयवस्तुको आधारमा**:- विषयवस्तुको आधारमा लेखिने गजल दुई किसिमका हुन्छन्। 
#**मुसलसल गजल**:- जुन गजलका सबै शेरहरू एउटै विषयवस्तुमा लेखिएका हुन्छन्, त्यस्तो गजललाई मुसलसल गजल भनिन्छ।
#**गैरमुसलसल गजल**:- जुन गजलका शेरहरू फरक-फरक विषयवस्तुमा लेखिएका हुन्छन् भने त्यस्तो गजललाई गैरमुसलसल गजल भनिन्छ।
**रदीफको आधारमा**:- यस आधारमा पनि गजल दुई किसिमका हुन्छन्।
#मुरद्दफ गजल : जुन गजलमा काफिया र रदीफ दुवैको प्रयोग भएको हुन्छ त्यस्तो गजलाई मुरद्दफ गजल भनिन्छ।
#गैरमुरद्दफ गजल : जुन गजलमा रदीफको प्रयोग भएको हुँदैन अर्थात् रदीफविहीन गजललाई गैरमुरद्दफ गजल भनिन्छ।

## गजलको संरचना 
गीत, गजल र कविता एउटै होईन। गजल भनेको गीत र कविता भन्दा छुट्टै विधा हो। गजलको आफ्नै परिधी वा संरचना हुन्छ।  

## मिसरा 
शेरको पहिलो पङ्क्तीलाई मिसरा ए उला र दोश्रो पङ्क्ती मिसरा ए सानी भनिन्छ । शेरको एउटा मिसरा कम्तिमा पनि छ अक्षर हुनै पर्दछ । त्यसमा दुई रुक्न अनिवार्य मानिन्छ । सबै भन्दा सानो रुक्न तीन अक्षरको हुन्छ । हरेका शेरको मिसरा ए उलाले कुनै पनि विषय वस्तुको उठान गर्दछ र मिसरा ए सानीले त्यसलाई पुष्टि गर्नु पर्दछ ।गजलको हरफलाई मिसरा भनिन्छ। 

### शेर 
गजलका प्रत्येक दुई मिसरालाई शेर भनिन्छ। हरेक शेर आफैमा एउटा स्वतन्त्र कविता हुन्छ।

जस्तै:
:सुकेपछि मनको घाउको, खाटो **अलि अलि**।
:याद आयो तिम्रो घरको, बाटो **अलि अलि**।
:- करुण थापा
माथिका 'अलि अलि'मा दोहोरिएका रदीफ छन् तिनलाई नै हमरदीफ भनिन्छ।

नेपाली गजलमा प्रयोग हुने शास्त्रीय लयलाई नै बहर भनिन्छ। संस्कृत काव्य परम्परामा छन्द भने झैं फारसी गजल परम्परामा "बहर" भनिन्छ। यसले गजलको लयअनुसानलाई निर्धारण गरेको हुन्छ। केही "पिङ्गला छन्द"हरू शास्त्रीय बहर सँग मिल्न जान्छन। त्यसैले पनि पिङ्गला छन्दको राम्रो ज्ञान भएकालाई शास्त्रीय बहरमा गजल सिर्जना गर्न सहयोग मिलेको देखिन्छ। 

:मुरब्बा मक्बूज (छन्द प्रमाणिका)
:सूत्र:।ऽ।ऽ।ऽ।ऽ, (१२ १२ १२ १२)
:(एक अक्षरे काफिया, हुश्ने मतला)

:कथा भयो कसो गरूँ ?
:ब्यथा भयो कसो गरूँ ? संस्कृत मात्रिक छन्‍द हेर्ने भए यहां: मात्रिक छन्‍द 

उदाहरण:
:लघु मात्रालाई १ गनिन्छ।
:गुरू ‍मात्रालाई २ गनिन्छ।

१ मात्रा हुने (लघु)
*अ, इ, उ, ऋ
*क, कि, कु, कृ
*अँ, हँ (चन्द्र बिन्दु हुने वर्ण) जस्तै: अँसुवर
*त्य (संयुक्त व्यंजन हुने वर्ण)। जस्तै: नित्य

२ मात्रा हुने (गुरू)
*आ, ई, ऊ, ए, ऐ, ओ, औ
*का, की, कू, के, कै, को, कौ
*अनुस्वार वा विसर्ग हुने वर्ण: इं, विं, तः, धः जस्तै: इंदु, बिंदु, अतः, अधः आदि
*संयुक्ताक्षरको अगाडिको वर्ण: जस्तै: अग्रको अ, वक्रको व
*हलन्त वर्णको पहिलो वर्ण: जस्तै: राजन्को ज

उदाहरण
:**१७ मात्राको मिसरा**:-  
    सिरानी यो हातमा निदाऊ &nbsp;- [उदाहरण: १२२ + २ + २१२ + १२२ = १७]
    आउ मेरो साथमा निदाऊ। &nbsp;- [उदाहरण: २२ + १२ + २१२ + १२२ = १७]
    - गोर्खे साइँलो	

**अर्कानको प्रकार**

"लघु (१)" र "गुरू (२)" मात्राहरूको आधारमा अर्कानहरूलाई "७ मात्रा" र "५ मात्रा" भएको, २ भागमा विभाजन गरिएको छ: 
#**सबाई अर्कान**: जसको अर्कानमा ७ मात्रा हुन्छ।
#**खामसी अर्कान**: जसको अर्कानमा ५ मात्रा हुन्छ।

**सबाई अर्कान**:

निम्न अनुसारको "लघु (१)" र "गुरू (२)" अक्षरहरूले बनेर, ७ मात्रिक वजन भएको अर्कानलाई सबाई अर्कान भनिन्छ। यो ६ ओटा छ।
#फाइलातुन् **२१२२** बराबर ७ मात्रा
#मुस्तफ्इलुन् **२२१२** बराबर ७ मात्रा
#मफाईलुन् **१२२२** बराबर ७ मात्रा
#मुतफाइलुन् **११२१२** बराबर ७ मात्रा
#मफाइलतुन् **१२११२** बराबर ७ मात्रा
#मफ्ऊलात **२२२१** बराबर ७ मात्रा

**खमासी अर्कान**:

निम्न अनुसारको "लघु (१)" र "गुरू (२)" अक्षरहरूले बनेर, ५ मात्रिक वजन भएको अर्कानलाई खमासी अर्कान भनिन्छ। यो २ ओटा छ:

सुनेकै हो मैले पनि बूढा पाकाबाट ।

मुटुसम्म जाने बाटो हुन्छ आँखाबाट ।

यता हेर्दा उता हेर्छौ, उता हेर्दा यता,

जोगाउन मुटु लाई चोर डाँकाबाट ।

(गजलगङ्गा–२०५१)

चौध मात्राको यी शेरहरूलाई शास्त्रीय गायनमा ‘दीपचन्दी’ तथा लोक गायनमा ‘चाँचर’ नामले प्रशिध्द चौध मात्राकै तालमा निम्न लयतबतष्यल(स्वरलिपि) अनुसार यसरी पनि गाउन सकिन्छ ।

(क) ‘मत्ला’ वा स्थायी पंक्तिको स्वरलिपि

.प सा सा । सा – सा – । सा रे रे । रे – रे –

सु ऽ ने । कै ऽ हो ऽ । मै ऽ ले । प ऽ नि ऽ

सा ग ग । ग – रे सा । सा रे – । – – – –

बू ऽ ढा । पा ऽ का ऽ । बा ट ऽ । ऽ ऽ ऽ ऽ

रे प प । प – पध प । ग – ग । रे – रे –

मु ऽ टु । सम् ऽ म ऽ । जा ऽ ने । बा ऽ टो ऽ

रे प ग । रे – ग रे । सा सा – । – – – –

हुन् ऽ छ । आँ ऽ खा ऽ । बा ट ऽ । ऽ ऽ ऽ ऽ

× । २ । ० । ३

(ख) अन्तरा वा बाँकी शेरहरूको स्वरलिपि

ग ग – । ग – गप ग । रे रे ग । रे सा सा सा

य ता ऽ । हे र दाऽ ऽ । उ ता ऽ । हे र छौ ऽ

ध – ध । ध – प ग । ग प – । – – ध प

उ ऽ ता । हे र दा ऽ । य ता ऽ । ऽ ऽ ऽ ऽ

रे प प । प – पध प । ग – ग । रे – रे –

जो गा ऽ । उ ऽ न ऽ । मु ऽ टु । ला ऽ ई ऽ

रे प ग । रे – ग रे । सा सा – । – – – –

चो ऽ र । डाँ ऽ का ऽ । बा ट ऽ । ऽ ऽ ऽ ऽ

× । २ । ० ।३

## शास्त्रीय गजल गायन र घराना 
गजलकार रवि प्राञ्जल ज्युको भनाई 

यो घराना शब्दको प्रयोग र घराना अन्तर्गतको गुरुकुल परम्परा र पालना गजल गायकीमा हुन्छ । गजल गायनको निमित्त पूर्वीय संगीतमा भारत,पाकिस्तान जस्ता मुलुकहरूमा विभिन्न संगीत घराना एवं गजल गायकीहरूको परम्परा चल्दै आएको छ । नेपालमा भने गुरु–शिष्य परम्परामा आधारित गजल गायकीको विकास भइसकेको छैन ।

आरम्भमा फारसी बहर वा शास्त्रीय छन्दमा गजल निर्माण हुनु अनिवार्य जस्तै भएका कारणले गुरु–शिष्य परम्पराबाट गजलसम्बन्धी ज्ञान प्राप्त गरेर मात्र गजल निर्माण गर्नु आवश्यक हुन्थ्यो । वर्तमान समयमा भने संस्कृतको पिंगल छन्द वा बहरमा नबाँधिएरै पनि स्वनिर्मित छन्दमा स्तरीय गजलहरूको सिर्जना भइसकेको हुंदा संगीँत तथा कलाका अन्य प्राबिधिक क्षेत्रमा जस्तो गजलमा गुरु–शिष्य परम्पराको अनिवार्यता छैन । गुरुशिष्य परम्परा बिना घरानाको विकास गजल लेखनमा सम्भव छैन ।

विशेष गरी शास्त्रीय सङ्गीतमा घरानाको ठूलो महत्त्व रहेको हुन्छ । शास्त्रीय सड्गीत अन्तर्गत ध्रुपद,धमार र बडा छोटा खयालको शास्त्रीय गायनभन्दा तल ठुमरी र ठुमरी भन्दा तल गजललाई राखिएकोछ । अर्थात ध्रुपदभन्दा निम्नतर कोटिमा उपर्युक्त बिधाहरू पर्छन् र त्यसपछि मात्र भाव सङ्गीत अर्थात आधुनिक गीत र फिल्मी गीत भजनहरु पर्दछन् । यसरी हेर्दा ठूमरीभन्दा एक तहमुनि स्थापित गजल शास्त्रीय सङ्गीतकै उपबिधा हो भनेर भन्न सकिन्छ ।

गायनका अतिरिक्त वाद्यवादनमा पनि घरानाको लामो परम्परा छ शास्त्रीय सङ्गीतमा । गायनमा पटियाला घराना,दिल्ली घराना,बनारस घराना,ग्वालियर घराना जस्ता थुप्रै घराना भएजस्तै वाद्यवादनमा पनि धेरै घरानाहरु छन् l वाद्यवादनमा पनि तालवादन तर्फ (तबला मृदङ्ग पखावज आदि) र सूरवादन तर्फ (सितार,इसराज,भायोलिन,सरोद,बाँसुरी आदि) का दिल्ली, फरुखावाद, अजराडा जस्ता थुप्रै घरानाहरू छन् । नेपालमा भने गायनमा स्व नरराज ढकालको घरानालाई उहाँका सुपुत्रद्वय प्रभु ढकाल र प्रतिक ढकालले अगाडि बढाइ राख्नुभएको छ ।

नेपालमा गायनको अपेक्षा वादनतर्फ घरानाको केही विकास भएको देखिन्छ । सितारवादनमा विद्यावारिधी गर्नुभएका चर्चित सितारवादक डा. ध्रुवेशचन्द् रेग्मीले आफ्नो हजूरबुबाको सितारवादनको शैलीलाई अहिले निरन्तरता दिँदै सितारवादनको प्रशिक्षण दिँदै अर्को नयाँ पुस्ता तयार गरिरहनुभएको छ ।