open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
गजलक्ष्मी

**गजलक्ष्मी** देवी लक्ष्मीको एक प्रमुख स्वरूप हुन् जसलाई धन, समृद्धि र प्रजननकी हिन्दु देवी मानिन्छ। यस स्वरूपमा उनलाई दुवै तर्फ दुईवटा हात्तीहरूसँग चित्रण गरिएको हुन्छ। यो प्रतिनिधित्वले धन र समृद्धिको दैवी आशीर्वाद मात्र नभई प्रजनन र राजकीय अधिकारका विषयवस्तुहरूलाई पनि मूर्त रूप दिन्छ।

यस स्वरूपलाई धनका विभिन्न पक्षहरूको प्रतिनिधित्व गर्ने लक्ष्मीका आठ स्वरूपहरू अर्थात् *अष्टलक्ष्मी* मध्ये एकको रूपमा समावेश गरिएको छ।

## प्रतिमा लक्षण र प्रतीकवाद 
हिन्दु धर्मशास्त्र अनुसार, समुद्र मन्थनबाट उत्पत्ति हुँदा गजलक्ष्मीले इन्द्रले गुमाएको धन र शक्ति फिर्ता गराएको मानिन्छ। उनलाई चारवटा हात भएकी, रातो वस्त्र पहिरिएकी, दुईवटा हातमा कमलको फूल समातेकी र बाँकी दुई हातले अभयमुद्रा र वरदमुद्रा प्रदर्शन गरिरहेकी रूपमा चित्रण गरिन्छ। उनको दुवै तर्फ दुईवटा हात्तीहरू हुन्छन्। गजलक्ष्मीको विशिष्ट चित्रणमा, हात्तीहरूले आफ्नो सुँड वा कलशबाट देवीलाई जलले स्नान गराइरहेको देखाइन्छ। जल अर्पण गर्ने यो कार्य कृषि समृद्धि र जीवन निर्वाहका लागि अत्यावश्यक पोषक वर्षाको प्रतीक हो। यस चित्रणमा हात्तीहरूको महत्वपूर्ण प्रतीकात्मक अर्थ रहेको छ।

## सन्दर्भ सामग्रीहरू 
श्रेणी:हिन्दु देवीदेवताहरू
श्रेणी:लक्ष्मीका रूपहरू
प्रकृति (हिन्दु दर्शन)

**प्रकृति** भन्नाले "कुनै पनि वस्तुको मौलिक वा प्राकृतिक रूप वा त्यसको अवस्था र "प्राथमिक पदार्थ" भन्ने बुझिन्छ। यो हिन्दु धर्मको एउटा मुख्य अवधारणा हो, जसलाई *साङ्ख्य* दर्शनले प्रतिपादन गरेको हो। यहाँ यसले केवल पदार्थ वा प्रकृतिलाई मात्र नभई यसमा वास्तविकताका सबै संज्ञानात्मक, नैतिक, मनोवैज्ञानिक, भावनात्मक, संवेदनशील र भौतिक पक्षहरू समावेश हुन्छन् भन्ने जनाउँछ। *प्रकृति* का तीनवटा फरक जन्मजात गुणहरू हुन्छन्, जसको सन्तुलन नै सम्पूर्ण अनुभवजन्य वास्तविकताको आधार हो। यो वास्तविकता पञ्चभूत (पाँच आधारभूत तत्व) को रूपमा रहन्छ जसमा; आकाश, वायु, अग्नी, जल, र पृथ्वी पर्दछन्। *प्रकृति*, *पुरुष* भन्दा भिन्न छ जुन शुद्ध जागरूकता र अध्यात्मिक चेतना हो। यो शब्द अन्य भारतीय धर्महरू जस्तै; जैन र बौद्धका ग्रन्थहरूमा पनि पाइन्छ।

## *पञ्च प्रकृति* 
संस्कृत मूलबाट आएका भारतीय भाषाहरूमा *प्रकृति*ले सबै जीवन स्वरूपहरूको स्त्री पक्षलाई जनाउँछ। एक महिलालाई *प्रकृति*को प्रतीकको रूपमा हेर्न सकिन्छ।

संस्कृत धर्मग्रन्थ ब्रह्मवैवर्त पुराणका अनुसार, पाँच हिन्दु देवीहरूलाई *प्रकृति* को पूर्ण स्त्री स्वरूप मानिन्छ जसमा; सरस्वती, लक्ष्मी, पार्वती, गायत्री र राधा पर्दछन्। यी पाँच देवीहरूलाई सम्मिलित रूपमा *पञ्च प्रकृति*को रूपमा पूजा गरिन्छ।

## साङ्ख्य 
thumb|साङ्ख्य दर्शनका तत्वहरू

साङ्ख्य दर्शनमा, *प्रकृति* शब्दलाई तीन फरक तरिकाले प्रयोग गरिन्छ। कहिलेकाहीँ प्रकृतिले विशेषगरी मूल-प्रकृतिलाई जनाउँछ,जसलाई अव्यक्त वा प्रधान पनि भनिन्छ। यो भौतिक संसारको मौलिक र अकारण स्रोत हो। जब यसलाई विकृति (परिमार्जन) सँग जोडिन्छ तब प्रकृतिले "स्रोत" लाई बुझाउँछ। मूल-प्रकृति केवल *प्रकृति* मात्र हो, जबकि बुद्धि, अहङ्कार र पाँच तन्मात्राहरू प्रकृति र विकृति दुवै हुन् जसले आठ प्रकृतिहरू बनाउँछन्। प्रकृति भन्नाले सम्पूर्ण चौबीस तत्त्वहरूलाई पनि बुझ्न सक्छ जसमा अव्यक्त र व्यक्त दुवै समावेश हुन्छन्।

*साङ्ख्य* ग्रन्थहरूले *प्रकृति* लाई *पुरुष* (आत्मा, चेतना) सँग तुलना गर्छन् जहाँ *प्रकृति* ले "भौतिक संसार, प्रकृति, पदार्थ, भौतिक र मनोवैज्ञानिक चरित्र, गठन, स्वभाव, प्रवृत्ति" लाई बुझाउँछ। नर्वेली विद्वान कुनट ज्याकोबसेनका अनुसार, साङ्ख्य विद्यालयको द्वैतवादी प्रणालीमा, "*पुरुष* शुद्ध चेतनाको सिद्धान्त हो, जबकि *प्रकृति* पदार्थको सिद्धान्त हो", जहाँ *पुरुष* प्रत्येक जीवित प्राणीमा चेतन साक्षी हो भने *प्रकृति* प्रकट संसार हो।

भगवद्गीता र साङ्ख्य दर्शन दुवैले *प्रकृति* तीनवटा *गुण* हरूबाट बनेको मान्दछन्: *सत्व* (संरक्षण), *रजस* (सिर्जना) र *तमस* (विनाश)। *सत्व* मा भलाइ, प्रकाश र सद्भावका गुणहरू समावेश हुन्छन्। *तमस* सामान्यतया जडता, अन्धकार र असंवेदनशीलतासँग सम्बन्धित छ। तामसिक गुण बढी भएका आत्माहरू अन्धकारमा डुबेको मानिन्छ र उनीहरूलाई मुक्ति पाउन सबैभन्दा लामो समय लाग्छ।

साङ्ख्यमा, ब्रह्माण्ड प्रकट हुनुभन्दा पहिले तीन गुणहरू मिलेर बनेको *प्रकृति* सन्तुलित अवस्थामा रहन्छ, जसले एकअर्काका विशेषताहरूलाई निष्क्रिय पार्छन्। साङ्ख्य दर्शनले तर्क गरेअनुसार, संसारको जटिल र सोद्देश्यपूर्ण प्रकृतिले यो अरू कुनै कुराको लागि, विशेषगरी चेतन आत्माहरूका लागि अवस्थित छ भन्ने सङ्केत गर्छ।

## सन्दर्भ सामग्रीहरू 
श्रेणी:हिन्दु दर्शन
सोमास्कन्द

[thumb|300px|[पार्वती र शिवको बीचमा नाचिरहेका स्कन्दको साथमा सोमस्कन्दको एक चित्रण।]]

**सोमस्कन्द** मध्यकालीन हिन्दु प्रतिमा लक्षणको एउटा रूप हो जसमा शिवलाई उनकी पत्नी उमा (पार्वती) र उनीहरूका छोरा स्कन्द (मुरुगन) सँग देखाइन्छ भने यहाँ स्कन्दलाई एउटा बालकको रूपमा चित्रण गरिएको हुन्छ।

शिवको यो पारिवारिक चित्रण दक्षिण भारतमा छैठौँ देखि आठौँ शताब्दीको बीचमा पल्लवकालको समयको सुरु भएको थियो। यस चित्रणमा शिवलाई चार हात भएको र साथमा उमा (पार्वती) भएको अवस्थामा देखाइन्छ भने उनीहरूको बीचमा शिशु स्कन्दलाई (मुरुगन) हर्षोल्लासका साथ नाचिरहेको देखाइन्छ। समयको अन्तरालमा, कुनै समय पल्लवहरूको नियन्त्रणमा रहेका विभिन्न क्षेत्रहरूबाट यस्ता धेरै चित्रणहरू फेला परेका छन्। यो चित्रणलाई एक समन्वयकारी उत्पादन मानिन्छ, जसमा पौराणिक शिव र स्थानीय लोक देवी कोर्रावै (जसलाई पार्वतीको रूपमा चिनिन्छ) र मुरुगन (जसलाई स्कन्दको रूपमा चिनिन्छ) लाई एकीकृत गरिएको छ। सोमस्कन्दमा स्कन्दको उपस्थितिलाई तारकासुर वध गर्नका लागि स्कन्दले जन्म लिएको कथासँग जोडिएको छ। शिव र शक्तिको संयुक्त ऊर्जाबाट मात्र स्कन्दको जन्म सम्भव भएकोले यस प्रतिमामा उनलाई बीचमा राखेर दुवै शक्तिको सन्तुलन देखाइन्छ।

## प्रतिमा लक्षण 
thumb|सोमस्कन्द, सालार जङ्ग सङ्ग्रहालय

सोमस्कन्दको चित्रणमा, शिवलाई *सुखासन* मुद्रामा बायाँ खुट्टा खुम्च्याएर बसेको र चारवटा हात भएको देखाइन्छ। उनका माथिल्ला दुई हातहरूले *कर्तरीमुख-हस्त* मुद्रा बनाएका हुन्छन् जसमा दाहिने हातमा *मझु* (बञ्चरो) र बायाँ हातमा मृग समातेको देखाइन्छ। उनको तल्लो दाहिने हातले *पताका-हस्त* र तल्लो बायाँ हातले *कपिट्थ* मुद्रा प्रदर्शन गर्दछ। उनकी पत्नी पार्वतीलाई पनि दाहिने खुट्टा खुम्च्याएर र बायाँ खुट्टा फैलाएर *सुखासन* मुद्रामै बसेको देखाइन्छ। उनलाई दुईवटा हातका साथ चित्रण गरिएको हुन्छ, जसले *कपिट्थ-हस्त* मुद्रा बनाएका हुन्छन्। उनीहरूका छोरा स्कन्दलाई उनीहरूको बीचमा *अरैमन्डी* मुद्रामा वा घुँडा थोरै खुम्च्याएर *वैटस्तिका-स्थानक* मुद्रामा उभिएको देखाइन्छ। उनका दुवै हातले *कर्तरीमुख* मुद्रा बनाएका हुन्छन्, जसमा दाहिने हातमा *शक्ति* र बायाँ हातमा *वज्र* समातिएको हुन्छ।

पल्लव कालमा यो कला ढुङ्गामा कुँदिने गरिन्थ्यो भने चोल राजवंशको समयमा यसलाई धातु (कास्य) मा ढालेर थप रूपमा विस्तार गरिएको थियो। चोलकालीन सोमस्कन्दका मूर्तिहरू संसारभरका सङ्ग्रहालयहरूमा उत्कृष्ट कलाको नमुनाका रूपमा राखिएका छन्। यो प्रतिमाले शिवको संहारक रूपलाई भन्दा पनि एक 'गृहस्थ' वा पारिवारिक रूपलाई चित्रण गर्दछ। यसमा स्कन्दलाई कहिलेकाहीँ आमाको काखमा वा कहिलेकाहीँ बुबा र आमाको बीचमा नाचिरहेको देखाइन्छ जसले वात्सल्य प्रेमलाई झल्काउँछ।

## सन्दर्भ सामग्रीहरू 
श्रेणी:हिन्दु धर्म
श्रेणी:शिवका रूपहरू
श्रेणी:पार्वतीका रूपहरू
ईशान

**ईशान** एक हिन्दु देवता र उत्तर-पूर्व दिशाका *दिक्पाल* हुन्। उनलाई प्रायः भगवान शिवका स्वरूपहरू मध्ये एक मानिन्छ, उनको उपासना हिन्दु, बौद्धका केही सम्प्रदाय र जैन धर्ममा गरिन्छ। वास्तु शास्त्रमा, जग्गाको उत्तर-पूर्वी कुनालाई "ईशान कोण" भनिन्छ। ईशानले संहार भैरवसँग पनि गुणहरू साझा गर्छन् र त्यसैले उनलाई अष्ट भैरवको एक अंश मानिन्छ।

## प्रतिमा लक्षण 
ईशानलाई तीनवटा आँखा भएका, शान्त स्वरूप र श्वेत (सेतो) वर्णका, सेतो कपडा र बाघको छाला पहिरिएका देवताको रूपमा वर्णन गरिएको छ। उनको शिरमा जटा-मुकुट र त्यसको माथि अर्ध चन्द्रमा राखिएको हुनुपर्छ।
लिङ्ग पुराणको एउटा श्लोकले ईशानलाई तीनवटा खुट्टा, सातवटा हात, चारवटा सिङ र दुईवटा टाउको भएको रूपमा वर्णन गरेको छ

## हिन्दु धर्ममा 
### लिङ्ग पुराण 
लिङ्ग पुराणको एउटा श्लोकले ईशानलाई "सबैका सर्वव्यापी प्रभु" को रूपमा वर्णन गरेको छ। अर्को श्लोकमा, ईशानको मूर्ति बनाउने व्यक्ति "विष्णुको लोकमा सम्मानित हुने" भनिएको छ। एउटा श्लोकमा उनले बञ्चरो समातेको भनिएको छ भने अर्कोमा उनलाई त्रिशूल धारण गरेको चित्रण गरिएको छ। ईशानलाई हरेक प्राणीमा 'वाक् इन्द्रिय' (बोल्ने अङ्ग) को रूपमा स्थित रहेको वर्णन गरिएको छ।

यस पुराणमा ईशानलाई दक्ष यज्ञमा उपस्थित देवताहरू मध्ये एकको रूपमा उल्लेख गरिएको छ, जसलाई वीरभद्रले आक्रमण गरेका थिए। उनलाई पार्वती र शिवको स्वयम्वरमा सहभागी भएको पनि वर्णन गरिएको छ।

## सन्दर्भ सामग्रीहरू 
श्रेणी:हिन्दु देवीदेवताहरू
श्रेणी:शिवका रूपहरू
षष्ठी

**षष्ठी**, **शष्ठी** वा **छठी** (, , भोजपुरी: छठी, शाब्दिक अर्थ "छैटौँ") एक हिन्दु देवी हुन् जसलाई भारत र नेपालमा बालबालिकाकी संरक्षक र हितकारीका रूपमा पुजिन्छ। उनी वनस्पति र प्रजननकी देवी पनि हुन् र उनले सन्तान प्रदान गर्ने तथा सुत्केरी समयमा सहयोग गर्ने विश्वास गरिन्छ। उनलाई प्रायः बिरालोमा सवार भएकी र एक वा बढी शिशुहरूलाई दूध खुवाइरहेकी मातृस्वरूपाको रूपमा चित्रण गरिन्छ। उनलाई प्रतीकात्मक रूपमा माटोको घैँटो, वरको रूख वा त्यसको अंश, वा त्यस्ता रूखमुनि राखिएको रातो ढुङ्गाका रूपमा विभिन्न रूपमा प्रतिनिधित्व गरिन्छ; बाहिरी ठाउँहरू जसलाई *षष्ठी तला* भनिन्छ, उनको पूजाका लागि पवित्र मानिन्छ। षष्ठीको पूजा हिन्दु पञ्चाङ्गको प्रत्येक चन्द्र महिनाको छैटौँ दिन र बच्चा जन्मेको छैटौँ दिन (छैँटी) मा गर्ने विधान छ। सन्तानको चाहना राख्ने निशन्तान महिलाहरू र आफ्ना बालबालिकाको सुरक्षा चाहने आमाहरूले षष्ठीको पूजा गरी उनको आशीर्वाद र सहयोग माग्ने गर्छन्। उनी विशेषगरी पूर्वी भारत र नेपालको तराई क्षेत्रमा पूजनीय छिन्।

षष्ठीलाई **छठी मैयाँ**को नामले पनि चिनिन्छ, जो प्रकृति देवीको छैटौँ रूप र सूर्यकी बहिनी हुन्। छठ पर्वको समयमा उनको पूजा गरिन्छ। यो दीपावलीको छ दिन पछि हिन्दु पात्रो विक्रम संवत अनुसार कार्तिक महिनाको शुक्ल पक्षको छैटौँ दिनमा मनाइन्छ। यसका विधिहरू चार दिनसम्म चल्छन्। जसमा पवित्र स्नान, व्रत र पानी समेत नपिई बस्ने, पानीमा उभिने र अस्ताउँदो र उदाउँदो सूर्यलाई *प्रसाद* र *अर्घ्य* दिने गरिन्छ। केही भक्तहरू नदी किनारमा जाँदा दण्डवत् प्रणाम गर्दै (घस्रिएर) यात्रा पनि गर्छन्।

अधिकांश विद्वानहरू षष्ठीको जरा हिन्दु लोक परम्परामा फेला पार्न सकिने विश्वास गर्छन्। यस देवीको सन्दर्भ ईसापूर्व ८औँ र ९औँ शताब्दीका हिन्दु धर्मग्रन्थहरूमा देखा पर्दछ जसमा उनलाई बालबालिकाका साथै हिन्दु युद्ध-देवता स्कन्द सँग जोडिएको छ। प्रारम्भिक सन्दर्भहरूले उनलाई स्कन्दकी हेरचाह गर्ने आमा मान्दछन् तर पछिल्ला ग्रन्थहरूमा उनलाई स्कन्दकी पत्नी देवसेनाको रूपमा चिनिन्छ। केही प्रारम्भिक ग्रन्थहरूमा जहाँ षष्ठी स्कन्दकी सहयोगीका रूपमा देखिन्छिन् त्यहाँ उनले आमा र बच्चामा रोग निम्त्याउने भनिएको छ त्यसैले बच्चा जन्मेको छैटौँ दिनमा उनलाई शान्त पार्न पूजा गर्नुपर्ने हुन्थ्यो। यद्यपि, समयसँगै यो उग्र देवीलाई परोपकारी संरक्षक र सन्तान दिने देवीको रूपमा हेर्न थालिएको थियो।

## प्रतिमा लक्षण 
षष्ठीलाई एक मातृस्वरूपाको रूपमा चित्रण गरिएको छ, जसले प्रायः आफ्नो काखमा आठवटासम्म शिशुहरूलाई बोकेकी वा दूध खुवाइरहेकी हुन्छिन्। बिरालो उनको *वाहन* हो जसमा उनी सवार हुन्छिन्। जबकि अर्को सन्दर्भले उनलाई चराको जस्तो अनुहार भएकी भनेर वर्णन गर्दछ।

कुषाण युगका चित्रणहरूमा (ईसापूर्व पहिलो देखि तेस्रो शताब्दीको बीचमा), उनलाई स्कन्द जस्तै दुईवटा हात र छ वटा टाउको भएको देखाइएको छ।

षष्ठीको लोक पूजाको प्रतिनिधित्व मानव टाउकोको आकारको रातो रङ्गको ढुङ्गाले गरिन्छ जुन सामान्यतया गाउँको छेउमा पाइने वरको रूख मुनि राखिएको हुन्छ। वरको रूखलाई फूलले सजाउन सकिन्छ वा चामल र अन्य प्रसादहरू छर्न सकिन्छ। परिवारको घरको बगैँचाको माटोमा वरको रूख वा सानो हाँगा रोपेर पनि षष्ठीको प्रतिनिधित्व गर्ने गरिन्छ। देवीका अन्य सामान्य प्रतिनिधित्वहरूमा शालिग्राम शिला, माटोको पानीको घैँटो वा नरिवल र आँपका पातहरू सजाइएको कलश समावेश छन् जसलाई प्रायः वरको रूखमुनि राखिन्छ।

## सन्दर्भ सामग्रीहरू 
श्रेणी:हिन्दु देवीदेवताहरू
पाली त्रिपिटक

[alt=|thumb|पाली त्रिपिटक अन्तर्गत प्रामाणिक मानिने पुस्तकहरूको संरचना। [थेरवाद विद्यालयले सामान्यतया पाली त्रिपिटकलाई मात्र मान्यता दिन्छ र अन्य त्रिपिटक संस्करणहरूको आधिकारिकतालाई अस्वीकार गर्दछ।]]

thumb|थाई पाली त्रिपिटकको मानक संस्करण

**पाली त्रिपिटक** पाली भाषामा संरक्षित थेरवाद बौद्ध परम्पराका धर्मग्रन्थहरूको मानक सङ्ग्रह हो। यो हालसम्म अस्तित्वमा रहेको सबैभन्दा पूर्ण प्रारम्भिक बौद्ध त्रिपिटक हो। यो मुख्यतया ताम्रपणीय सम्प्रदायबाट साभार गरिएको हो।

बौद्ध परम्परा अनुसार, राजगिरमा गौतम बुद्धको परिनिर्वाण भएको तीन महिनापछि आयोजित प्रथम बौद्ध सङ्गीतिका क्रममा, आनन्दले सुत्त पिटक र उपालीले विनय पिटक वाचन गरेका थिए। उपस्थित अर्हतहरूले ती वाचनहरूलाई स्वीकार गरे र त्यसपछि यी शिक्षाहरूलाई सङ्घद्वारा मौखिक रूपमा संरक्षण गरिएको थियो। सम्राट अशोकको शासनकालमा श्रीलङ्का पठाइएको त्रिपिटक सुरुमा मौखिक रूपमा सुरक्षित गरिएको थियो र पछि ईसा पूर्व २९ मा, गौतम बुद्धको मृत्युको लगभग ४५४ वर्षपछि, चौथो बौद्ध सङ्गीतिको क्रममा ताडका पातहरूमा लेखिएको थियो। यी ग्रन्थहरू "बुद्धद्वारा बोलिएका" हुन् भन्ने दाबीलाई यस गैर-शाब्दिक अर्थमा लिइन्छ।

भाणक (कण्ठस्थ गर्ने) परम्परा पछिल्लो समयसम्म पनि अस्तित्वमा रहेको थियो भने र अन्य स्रोतहरूले देखाए अनुसार लिखित धर्मग्रन्थहरूसँगै मौखिक परम्परा पनि धेरै शताब्दीसम्म सँगसँगै चलेको थियो। त्यसकारण, धर्मग्रन्थहरूको तथाकथित लिपिबद्ध कार्य एउटा नयाँ प्रकारको परम्पराको सुरुवात मात्र थियो र सम्भवतः पुरातनपन्थी भिक्षुहरूले यस नवीनताको विरोध गरेका थिए। अन्य धेरै नयाँ परिवर्तनहरूका कारण केही समयपछि मात्र यसलाई सामान्य रूपमा स्वीकार गरिएको थियो। तसर्थ, धेरै पछि मात्र यस घटनाको विवरणलाई राजा वट्टगामणीको संरक्षणमा भएको एक "सङ्गीति" (सङ्गायन वा सङ्गीति) को रूपमा परिवर्तन गरिएको थियो।

यस्तै शिक्षाहरूका पाठगत अंशहरू भारतका अन्य प्रमुख बौद्ध सम्प्रदायका आगमहरूमा पनि फेला परेका छन्। यद्यपि, ती पाली बाहेकका विभिन्न प्राकृत र संस्कृत भाषाहरूमा लेखिएका थिए। तीमध्ये केहीलाई पछि चिनियाँ भाषामा अनुवाद गरिएको थियो (जसमध्ये सबैभन्दा पुरानो चौँथो शताब्दीको उत्तरार्धको हो)। श्रीलङ्कामा सुरक्षित संस्करणलाई सबैभन्दा पूर्ण मानिन्छ तर बुद्धको मृत्युको लगभग १,००० वर्षपछि, अर्थात् सा् ५औँ वा ६औँ शताब्दीमा यसलाई व्यापक रूपमा परिमार्जन गरिएको थियो। पालि त्रिपिटकको सबैभन्दा पुराना पाठगत अंशहरू बर्माको प्यु नगर-राज्यहरूमा फेला परेका थिए, जुन सन् पाँचदेखि छैठौँ शताब्दीको मध्यतिरका मात्र हुन्।

पाली त्रिपिटकलाई तीनवटा सामान्य श्रेणीहरूमा विभाजन गरिएको छ, जसलाई *पिटक* भनिन्छ (यसको अर्थ "टोकरी" हुन्छ र यसले ताडपत्र पाण्डुलिपिहरू राखिने भाँडोलाई जनाउँछ)। यसरी, यो पिटकलाई परम्परागत रूपमा ***त्रिपिटक*** ("तीन टोकरी") को नामले चिनिन्छ। ती तीन पिटकहरू यस प्रकार छन्:

# विनय पिटक ("अनुशासनको टोकरी"), जसमा सङ्घका नियम वा अनुशासनको व्याख्या गरिएको छ।
# सुत्त पिटक (सूत्र/उपदेशको टोकरी), बुद्धका प्रवचन, उपदेश र केही धार्मिक कविताहरू; यो सबैभन्दा ठूलो पिटक हो।
# अभिधम्म पिटक, बौद्ध सिद्धान्तमा विशेषगरी मनको बारेमा विस्तृत व्याख्या गर्ने ग्रन्थहरू; यसलाई "व्यवस्थित दर्शन" को टोकरी पनि भनिन्छ।

विनय पिटक र सुत्त पिटक प्रारम्भिक बौद्ध सम्प्रदायका कृतिहरूसँग निकै मिल्दोजुल्दो छन् जसलाई प्रायः प्रारम्भिक बौद्ध ग्रन्थ भनिन्छ। यद्यपि, अभिधम्म पिटक पूर्ण रूपमा थेरवाद सङ्ग्रह हो र अन्य बौद्ध सम्प्रदायहरूले मान्यता दिएका अभिधम्मका कृतिहरूसँग यसको समानता निकै कम छ।

## यो पनि हेर्नुहोस् 
* त्रिपिटक
* जातक कथा

## टिप्पणीहरू 
## सन्दर्भ सामग्रीहरू 
श्रेणी:बौद्ध धर्म
मन्थरा

***मन्थरा*** हिन्दु धर्मग्रन्थ *रामायण*की एक पात्र हुन्। यस ग्रन्थमा वर्णन गरिएअनुसार, उनले रानी कैकेयीलाई अयोध्याको सिंहासन उनका छोरा भरतको हुनुपर्ने र उनका सौतेनी छोरा युवराज रामलाई (रामायणका मुख्य पात्र) राज्यबाट निकाला (वनवास) गर्नुपर्ने कुरामा सहमत गराएकी थिइन्। कैकेयीकी आमालाई राज्य निकाला गरिएपछि मन्थरालाई कैकेयी र उनका जुम्ल्याहा दाजु युधाजितका लागि आमा समान पात्रको रूपमा चित्रण गरिएको छ। कैकेयीको दशरथसँग विवाह भएपछि उनी कैकेयीसँगै अयोध्या आएकी थिइन्।

## कैकेयीमाथि प्रभाव 
कैकेयीको पारिवारिक दासीको रूपमा मन्थरा उनको जन्मदेखि नै उनीसँगै बस्थिन्। जब उनले राजा दशरथले आफ्ना जेठा छोरा रामलाई (कैकेयीका छोरा भरतको सट्टा) युवराज बनाउने योजना बनाउँदैछन् भन्ने सुन्छिन् उनी क्रोधित हुन्छिन् र यो खबर कैकेयीलाई सुनाउँछिन्। सुरुमा कैकेयी प्रसन्न हुन्छिन् र खुसी हुँदै मन्थरालाई मोतीको हार उपहार दिइन्।

मन्थराले कैकेयीलाई ती दुई वरदानहरूको सम्झना गराइन् जुन दशरथले एक पटक देवासुर सङ्ग्राममा आफ्नो ज्यान बचाएको बदलामा उनलाई दिएका थिए। कैकेयीले ती वरदानहरू पछिका लागि साँचेर राखेकी थिइन् र मन्थराले ती माग्ने यो सही समय भएको ठान्छिन्। उनले कैकेयीलाई फोहोर लुगा लगाएर र कुनै पनि गहना नपहिरिएर आफ्नो कोठामा सुत्न सल्लाह दिन्छिन्। उनलाई रिसको बहाना गर्दै रुन र विलाप गर्न भन्छिन्। जब दशरथ उनलाई सान्त्वना दिन आउँथे, उनले तुरुन्तै ती वरदानहरू माग्नुपर्ने थियो। पहिलो वरदान भरतलाई राजा बनाउनुपर्ने र दोस्रो वरदान रामलाई चौध वर्षका लागि वनवास पठाउनुपर्ने थियो। मन्थराको विचारमा चौध वर्षको वनवासको अवधि भरतलाई साम्राज्यमा आफ्नो पकड बलियो बनाउन र जनताको मन जित्नका लागि पर्याप्त हुनेछ।

## शत्रुघ्नद्वारा तिरस्कृत 
रामको वनवासपछि *रामायण*मा मन्थरा एक पटक मात्र देखा पर्छिन्। कैकेयीबाट महँगा लुगा र गहनाहरू उपहार पाएपछि उनी दरबारको बगैँचामा टहलिरहेकी हुन्छिन्, जहाँ भरत र उनका सौतेनी भाइ शत्रुघ्नको उनीसँग जम्काभेट हुन्छ। उनलाई देख्नेबित्तिकै रामको वनवासका कारण शत्रुघ्न प्रचण्ड क्रोधमा आउँछन् र उनीमाथि घातक आक्रमण गर्छन्। कैकेयीले मन्थरालाई बचाउन भरतसँग प्रार्थना गर्छिन् र शत्रुघ्नलाई स्त्री हत्या गर्नु पाप भएको र यस्तो कार्य गरेमा राम उनीहरू दुवैसँग क्रोधित हुने कुरा सम्झाउँछिन्। त्यसपछि शत्रुघ्न शान्त हुन्छन् र दुवै दाजुभाइ त्यहाँबाट जान्छन् जबकि कैकेयीले मन्थरालाई सान्त्वना दिने प्रयास गर्छिन्।

## रामको राज्याभिषेकपछि 
जब राम १४ वर्षको वनवासपछि सीता र लक्ष्मणका साथ अयोध्या फर्किए तब उनलाई अयोध्याको राजा बनाइन्छ। रामको राज्याभिषेकपछि राम र सीताले आफ्ना सेवकहरूलाई गहना र लुगाहरू उपहार दिन्छन्। त्यसपछि, रामले कैकेयीसँग मन्थरा कहाँ छिन् भनी सोध्छन्। कैकेयीले रामलाई मन्थरा आफ्नो कार्यप्रति निकै पश्चाताप गरिरहेकी छिन् र १४ वर्षदेखि रामसँग माफी माग्न उनलाई पर्खिरहेकी छिन् भनेर बताउँछिन्। राम एउटा अँध्यारो कोठामा गए जहाँ मन्थरा भुइँमा लडिरहेकी थिइन्। लक्ष्मण, सीता र रामलाई देखेपछि उनले आफ्नो विश्वासघातका लागि माफी माग्छिन् भने रामले उनलाई क्षमा गरिदिन्छन्।

## सन्दर्भ सामग्रीहरू 
श्रेणी:रामायणका पात्रहरू
अष्टभैरव

thumb|भैरवको मूर्ति, तमिलनाडु, १३औँ शताब्दीको सुरुतिर

**अष्टभैरव** (अर्थ; आठ भैरवहरू) हिन्दु देवता भैरवका आठ स्वरूपहरू हुन् जसलाई शिवका एक उग्र रूप मानिन्छ। उनीहरूलाई आठ मुख्य दिशाको रक्षा र नियन्त्रण गर्ने रक्षकको रूपमा लिइन्छ। प्रत्येक अष्ट भैरवले अन्य आठ अधीनस्थ भैरवहरूको अध्यक्षता गर्ने मानिन्छ जसले गर्दा कुल ६४ भैरवहरू हुन्छन्। अष्ट भैरवहरूलाई कालभैरवका अधीनस्थ मानिन्छ जसलाई ब्रह्माण्डमा समयको सर्वोच्च शासक र भैरवको मुख्य स्वरूप मानिन्छ।

शिव पुराण र अन्य पौराणिक ग्रन्थहरूका अनुसार, अष्ट भैरवको उत्पत्ति भगवान शिवको क्रोधबाट भएको हो। जब ब्रह्मा र विष्णु बीच को श्रेष्ठ भन्ने विवाद हुन्छ तब ब्रह्माको अहङ्कारलाई शान्त पार्न शिवले काल भैरवको सृष्टि गर्छन्। 
कालभैरवले आफ्नो हातको नङले ब्रह्माको निन्दा गर्ने पाँचौँ टाउको काटिदिन्छ।
ब्रह्महत्याको पाप मोचनका लागि कालभैरव विभिन्न तीर्थस्थलहरूमा भ्रमण गर्छन् र अन्त्यमा वाराणसी (काशी) पुगेर पाप मुक्त हुन्छन्। नकारात्मक शक्तिहरूबाट सृष्टिको रक्षा गर्न सक्ने हिसाबले प्रत्येक भैरवलाई एक-एक दिशाको अधिपति बनाइन्छ।

कालभैरवबाट नै आठ दिशाको रक्षाका लागि आठ स्वरूपहरू अर्थात् अष्ट भैरव प्रकट भएका हुन्। तान्त्रिक परम्परामा यी आठ भैरवहरूलाई ब्रह्माण्डको संरक्षक र अष्टमातृका (आठ शक्तिहरू) का पूरक मानिन्छ। देवी माहात्म्यमा मातृकाहरूको उत्पत्तिको कथा र उनीहरूको भैरवसँगको सहकार्यका बारेमा उल्लेख छ।

## विवरण 
'भैरव' शब्दले 'भयानक' वा 'भय उत्पन्न गर्ने' अर्थ दिएतापनि, दार्शनिक रूपमा यसको अर्थ "भयलाई भगाउने" (भय-हर) भन्ने हुन्छ। अष्टभैरवका मूर्तिहरूमा हातमा कपाल (खप्पर) र साथमा कुकुर (वा अन्य वाहन) हुनुले संसारको नश्वरता र मृत्युपछिको स्थितिलाई सङ्केत गर्दछ। संहार भैरवका १० हात हुनुले उनलाई पूर्ण शक्तिशाली र सृष्टिको अन्त्य गर्ने शक्तिको रूपमा चित्रण गर्छ। भैरवका प्रत्येक रूपले मानिसका काम, क्रोध, लोभ जस्ता शत्रुहरूलाई संहार गर्छन् भन्ने विश्वास गरिन्छ। प्रत्येक भैरवको सम्बन्ध विशेष ग्रह र नक्षत्रसँग हुन्छ। त्यसैले, ज्योतिष शास्त्रमा प्रतिकूल ग्रह दशाको शान्तिका लागि सम्बन्धित भैरवको उपासना गर्ने विधान छ। तल भैरवको सूची दिइएको छ जसमा त्यससँग सम्बन्धि मातृका, मन्दिर र नक्षत्रलाई पनि जोडिएको छ।

## सामूहिक उपस्थिति 
अष्ट भैरवका आठवटै स्वरूपहरू निम्नलिखित मन्दिरहरूमा विशेष रूपमा स्थापित छन्:

*काशी विश्वनाथ मन्दिर, वाराणसी (उत्तर प्रदेश)
*सत्तैनाथर मन्दिर, सिरकाली (तमिलनाडु)
*श्री कामनद ईश्वरर मन्दिर, अरगालुर (तमिलनाडु)
*श्री महाभैरवर रुद्र आलयम, चेङ्गलपट्टु (तमिलनाडु)

## सन्दर्भ सामग्रीहरू 
श्रेणी:हिन्दु देवीदेवताहरू
श्रेणी:शिवका रूपहरू
क्षीर सागर

र लक्ष्मी क्षीर सागरमा शेषनागमाथि विराजमान छन्, सन् १८७० तिर|280x280px]]

**क्षीर सागर** वा **दूधको समुद्र** सात समुद्रहरूमध्ये केन्द्रबाट पाँचौँ स्थानमा पर्दछ जसको उल्लेख विभिन्न हिन्दु धर्मग्रन्थहरूमा गरिएको छ। यसले क्रौञ्च भनिने महाद्वीपलाई घेरेको छ। हिन्दु धर्मग्रन्थहरूका अनुसार, देवता र असुरहरूले अमरत्वको अमृत प्राप्त गर्नका लागि एक हजार वर्षसम्म यस समुद्रलाई मन्थन गरेका थिए। यो घटना प्राचीन हिन्दु पौराणिक कथाहरूको सङ्ग्रह पुराणको *समुद्र मन्थन* अध्यायमा उल्लेख गरिएको छ। क्षीर सागरलाई देवता विष्णु आफ्नी पत्नी लक्ष्मीका साथ आफ्नो सर्प-वाहन शेषनागमाथि शयन गर्ने (विश्राम गर्ने) स्थानको रूपमा वर्णन गरिएको छ।

## समुद्र मन्थन 
क्षीर सागर ब्रह्माण्डको समुद्र मन्थनको पौराणिक कथाको स्थल हो। विष्णुको सल्लाहमा, देवता र असुरहरूले अमरत्वको अमृत प्राप्त गर्नका लागि आदिम समुद्रको मन्थन गरेका थिए। समुद्र मन्थनका लागि उनीहरूले सर्पराज वासुकीलाई मन्थन गर्ने डोरीको रूपमा प्रयोग गर्छन्। उनीहरूले मन्दार पर्वतलाई मन्थन गर्ने मदानीको रूपमा प्रयोग गरे र त्यसलाई विष्णुको अवतार कुर्म (कछुवा) को पिठमा राख्छन्। जब देवता र असुरहरूले समुद्र मन्थन गर्छन् तब त्यसको गहिराइबाट *हलाहल* नामक विष निस्किएर त्यसको विषालु धुवाँले ब्रह्माण्डलाई ढाक्छ। देवता र असुरहरूले शिवसँग मद्दत माग्छन् र शिवले सो विषलाई निलेर आफ्नो कण्ठ (घाँटी) मा पुर्‍याउँछन्। उनकी पत्नी देवी पार्वतीले विषलाई शरीरको बाँकी भागमा फैलिनबाट रोक्ने प्रयास गर्छिन् जसका कारण विषको कडापनले शिवको घाँटी नीलो हुन जान्छ। यसैले उनलाई *नीलकण्ठ* (नीलो घाँटी भएको) भनिन थालिन्छ।

महाभारतका अनुसार, क्षीर सागरको मन्थनका क्रममा धेरै 'रत्न'हरू निस्किएका थिए जसमा; कामधेनु (इच्छा पूरा गर्ने गाई), वारुणी (मदिराकी देवी), पारिजात वृक्ष, अप्सराहरू, चन्द्रमाको अर्धकला, *हलाहल* विष र हातमा अमृतको कलश लिएका धन्वन्तरी (देवताका वैद्य) समावेश छन्। त्यसपछि समृद्धिकी देवी लक्ष्मी, घोडा उच्चैःश्रवा, कौस्तुभ मणि, हात्ती ऐरावत, इच्छा पूरा गर्ने वृक्ष कल्पवृक्ष र पाञ्चजन्य शङ्ख प्रकट हुन्छन्। पुराणहरूमा दुर्भाग्यकी देवी अलक्ष्मी, रिद्धि र सिद्धि, पुष्कर र विभिन्न वनस्पतिजन्य पदार्थहरूको उत्पत्तिको पनि उल्लेख छ।

जब अन्ततः अन्य रत्नहरूसँगै अमृत पनि प्रकट हुन्छ तब देवता र असुरहरूबीच यसका लागि पनि झगडा हुन्छ। यद्यपि, विष्णुले मोहिनी नामक सुन्दरीको रूप धारण गरी असुरहरूलाई झुक्याएर अमृत बाँड्ने जिम्मेवारी लिन्छन् सो अमृत केवल देवताहरूलाई मात्र खुवाइदिन्छन्। स्वरभानु नामक एक असुरले अमृत पिउनका लागि देवताको भेष धारण गर्छ। सूर्य र चन्द्रले विष्णुलाई यो छलको बारेमा सचेत गराउँछन्। अमृत पिइसकेपछि विष्णुले स्वरभानुको टाउको काटेतापनि अमृतको प्रभावले गर्दा उनको टाउको र शरीर दुवै अमर रहिरहन्छ। पछि, उनको टाउकोलाई राहु र शरीरको बाँकी भागलाई केतु भनिन थालिन्छ।

## साहित्य 
thumb|280x280px|क्षीर सागरमा महाविष्णुबाट ब्रह्माको उत्पत्ति हुँदै

### विष्णु पुराण 
विष्णु पुराणले क्षीर सागरबाट लक्ष्मीको उत्पत्तिको वर्णन यसरी गर्छ:

### तिरुवायमोली 
तमिल साहित्यको एक वैष्णव कृति तिरुवायमोलीमा पनि क्षीर सागर (तिरुप्पार्काटल) को उल्लेख गरिएको छ:

### देवी भागवत पुराण 
को समयमा क्षीर सागरमा वासुकी बेरिएको मन्दार पर्वतमुनि विष्णुको कूर्म अवतार, सन् १८७० तिर|280x280px]]

देवीभागवत पुराणले पनि आफ्ना श्लोकहरूमा क्षीर सागरलाई सन्दर्भित गरेको छ:

## सन्दर्भ सामग्रीहरू 
श्रेणी:हिन्दु पौराणिक कथामा स्थानहरू
रक्तबीज

**रक्तबीज** (, हिन्दु धर्मका एक असुर हुन्। पुराणहरूका अनुसार, उनले शुम्भ र निशुम्भसँग मिलेर देवी काली र चण्डी (दुबै दुर्गाका रूप) विरुद्ध युद्ध लडेका थिए। रक्तबीजले शिवबाट एउटा वरदान प्राप्त गरेका थिए, जसअनुसार यदि उनको शरीरबाट रगतको एक थोपा पनि युद्धभूमिमा खस्यो भने, सोही रगतबाट धेरै रक्तबीजहरू उत्पन्न भएर शत्रुसँग लड्नेछन्। ती प्रत्येक रक्तबीजहरू शक्ति, रूप र हतियारका मामलामा अरू जस्तै हुनेछन्।

thumb|260x260px|दुर्गा रक्तबीजको सेनासँग लड्दै।

## पौराणिक कथा 
रक्तबीज असुरहरूका माझमा एक साधारण योद्धाका साथसाथै एक असाधारण शक्ति र चलाखी भएका दानव थिए। देवताहरूलाई पदच्युत गर्ने र स्वर्गमाथि आफ्नो आधिपत्य जमाउने इच्छाका साथ जन्मिएका उनमा एउटा अद्वितीय र भयानक क्षमता थियो। अन्य दानवहरू जस्तो, जसलाई केवल शारीरिक बलले परास्त गर्न सकिन्थ्यो, उनको अस्तित्व नै उनलाई लगभग अपराजित बनाउने खालको थियो। उनको शरीरबाट खसेको **प्रत्येक थोपा रगत**बाट उस्तै आकार र शक्तिको अर्को दानव जन्मन्थ्यो। यसको अर्थ थियो, उनले जति धेरै चोट सहन्थे, उनको उपस्थिति त्यति नै गुणाले वृद्धि हुन्थ्यो।

यस शक्तिले गर्दा उनलाई मार्न असम्भव जस्तै बनाइदिएको थियो, किनकि उनलाई हानि गर्ने कुनै पनि प्रयासले स्थिति झन् भयावह बनाउँथ्यो। प्रत्येक युद्धसँगै उनको सेना ठूलो हुँदै जान्छ र यसकारण देवताहरूका लागि उनलाई रोक्न असम्भव बन्न पुग्छ। यस खतराको गम्भीरतालाई महसुस गर्दै देवताहरूले आफूलाई एउटा हताशपूर्ण मोडमा पाए। कुनै पनि परम्परागत हतियार वा युद्ध रणनीतिले उनलाई हराउन सक्दैनथ्यो, र चाँडै नै उनीहरूका गढहरू भत्किने अवस्थामा पुग्छन्। 

### युद्ध 
देवी माहात्म्यको आठौँ अध्यायले असुरहरू शुम्भ र निशुम्भ विरुद्धको युद्धको एक भागको रूपमा दुर्गा र रक्तबीजको युद्धको वर्णन गर्दछ जसले देवताहरूलाई स्वर्गबाट वञ्चित गरेका हुन्छन्। धूम्रलोचन र चण्ड र मुण्डको मृत्युपछि शुम्भले रक्तबीजलाई लड्न पठाउँछन्। रक्तबीज घाइते भए, तर उनको रगतको थोपा जमिनमा खस्दा असङ्ख्य अन्य रक्तबीजहरू सिर्जना भए र यसरी दुर्गा र मातृकाहरूले उनीहरूलाई हराउन सङ्घर्ष गर्नुपरेको थियो। दुर्गाले कालीलाई निम्न निर्देशन दिइन्:

अन्ततः, असुरबाट बगेको रगतको प्रत्येक थोपा कालीले सेवन गरेपछि, दुर्गा र उनको बञ्चरोद्वारा रक्तबीजको शिर काटिन्छ। प्रचलित लोककथा अनुसार, रक्तबीज र उनको सम्पूर्ण सेनाको विनाश गरेपछि, देवी काली क्रोधमा सबै प्राणीहरूलाई मार्न थाल्छिन् तर भगवान शिवले उनको बाटोमा सुतेर समयमै हस्तक्षेप गर्छन्। शिवको शरीरमा कुल्चिएपछि, काली झस्किन्छिन् र लज्जित भएर आफ्नो जिब्रो निकाल्छिन्। यो दृश्यलाई धेरै हिन्दु चित्रहरूमा चित्रण गरिएको छ। कालीको उत्पत्ति कतैबाट भएको नभई उनी दुर्गाको निधारबाट प्रकट भएको सन्दर्भहरू पनि छन्, किनकि उनीहरू सबै एउटै देवीका विभिन्न रूपहरू हुन्।

## सन्दर्भ सामग्रीहरू 
श्रेणी:असुर
उषा (राजकुमारी)

**उषा** हिन्दु पौराणिक कथाकी एक पात्र हुन्। उनी असुर राजा बाणासुरकी छोरी र कृष्णका नाति अनिरुद्धकी पत्नी हुन्। उनको अनिरुद्धसँगको प्रेम र विवाहको कथा श्रीमद्भागवत् पुराणमा विस्तृत रूपमा वर्णन गरिएको छ।

## पौराणिक कथा 
शोणितपुर (वर्तमान तेजपुर) बाट राज्य गर्ने बाणासुर बलि राजाका छोरा र प्रह्लादका नाति थिए। बाणासुर शिवका परम भक्त थिए र शिवको वरदानस्वरूप उनले १००० हातहरू प्राप्त गरेका थिए। आफ्नो शक्तिले उन्मत्त भएका उनले एक पटक शिवसँग आफू उनी समान भएको र आफूसँग लड्न हात्तीहरू समेत डराउने गरेको घमण्ड गर्छन्। बाणासुरको अहङ्कार देखेर शिवले क्रुद्ध हुँदै, "हे मूर्ख! जब तिम्रो घमण्ड म जस्तै शक्तिशाली योद्धासँगको युद्धमा तोडिनेछ।" भनि बताउँछन्

एक दिन, उषाले सपनामा एक युवकलाई देख्छिन् र उनीसँग प्रेममा पर्छिन्।  उषाकी साथी चित्रलेखा, जो एक प्रतिभाशाली कलाकार थिइन्, उनले विभिन्न यादव र वृष्णि वीरहरूको चित्र बनाएर उषालाई सपनाको युवक चिन्न मद्दत गर्छिन्। उषाले ती युवक कृष्णका नाति अनिरुद्ध भएको पहिचान गर्छिन्। चित्रलेखाले आफ्नो योगशक्ति प्रयोग गरी अनिरुद्धलाई पुतली जत्रो सानो आकारमा खुम्च्याउँछिन् र कृष्णको दरबारबाट उनलाई अपहरण गरी शोणितपुर ल्याउँछिन्।

उषाले अनिरुद्धलाई आफ्नोलुकाएर राख्दै उनलाई विभिन्न बहुमूल्य वस्त्र, माला र सुगन्धित द्रव्यहरूले सेवा गर्छिन्। बाणासुरले आफ्नी छोरीको गतिविधि थाहा पाएर उनको कोठामा जाँदा उषा र अनिरुद्धलाई पासा खेलिरहेको भेट्छन्। अनिरुद्धले सैनिकहरूसँग लड्ने प्रयास गरे तापनि सानो आकारमा रहेका कारण बाणासुरले उनलाई वरुणको नागपाशले बाँधेर बन्दी बनाउँछन्। यो घटनाबाट उषा अत्यन्तै दुखी हुन्छिन्। अनिरुद्ध एक महिनासम्म बाणासुरको कैदमा रहन्छन्।

यादवहरूको विशाल सेनाले बाणासुरको राज्य घेराउ गर्छन्। बाणासुरको रक्षाका लागि भगवान शिव स्वयं नन्दीमा सवार भई युद्धमैदानमा प्रकट हुन्छन्। कृष्ण र शिवबीच भीषण युद्ध हुन्छ। कृष्णले शिवको ब्रह्मास्त्र विरुद्ध ब्रह्मास्त्र, वायव्यास्त्र विरुद्ध पर्वतास्त्र र शिवको पाशुपतास्त्र विरुद्ध आफ्नो नारायणास्त्र प्रयोग गर्छन्। कार्तिकेय प्रद्युम्नका वाणहरूबाट पराजित भई मयूरमा सवार भएर भाग्छन्। कृष्णले आफ्नो शङ्ख फुकेर बाणासुरको रथ र सारथीलाई ध्वस्त पारिदिन्छन्।

शिवका सेनाहरू पराजित भएपछि, शिवको ज्वर (ज्वरासुर), जसका तीन टाउका र तीन खुट्टा थिए, उसले कृष्णमाथि आक्रमण गर्छ। कृष्णले आफ्नो वैष्णव ज्वर उत्पन्न गर्छन् र दुवैबीच युद्ध हुन्छ। अन्ततः शिवको ज्वरले कृष्णसँग माफी माग्छ। त्यसपछि कृष्णले बाणासुरका हातहरू काट्न सुरु गर्छन्। शिवले कृष्णको स्तुति गर्दै बाणासुरलाई नमार्न प्रार्थना गर्छन्। कृष्णले बलि राजा र प्रह्लादको वंशज भएकाले आफूले बाणासुरलाई नमार्ने वचन दिएको बताउँछन्। तर बाणासुरको अहङ्कार तोड्नका लागि कृष्णले उनका अतिरिक्त हातहरू काटेर चारवटा मात्र बाँकी राखिदिन्छन्।

बाणासुरले आफ्नो गल्ती महसुस गर्दै कृष्णको शरणमा पर्छन्। उनले अनिरुद्ध र उषाको भव्य विवाह गराई रथमा राखेर द्वारका पठाउँछन्।

### पुनर्जन्म 
बङ्गाली ग्रन्थ 'मनसामङ्गल काव्य'का अनुसार, उषा र अनिरुद्ध अर्को जन्ममा बेहुला र लखिन्दरका रूपमा जन्मिएका थिए र उनीहरूले पुनः विवाह गरेका थिए।

## सन्दर्भ सामग्रीहरू 
श्रेणी:कृष्णसँग सम्बन्धित व्यक्तिहरू
श्रेणी:पौराणिक राजकुमारीहरू
श्रेणी:महाभारतका पात्रहरू
श्रेणी:भागवत पुराणका पात्रहरू
रम्भासुर

**रम्भा** वा **रम्भासुर** हिन्दु पौराणिक कथाहरूमा उल्लिखित असुरहरूका राजा हुन्। हिन्दु पौराणिक कथाहरूमा उनलाई एक शक्तिशाली असुर राजा मुख्यतया महिषासुरका पिताको रूपमा चिनिन्छ। उनको कथा विशेषगरी 'देवीभागवत पुराण' र 'वामन पुराण' मा उल्लेख गरिएको छ। रम्भा र करम्भा नामक असुर दाजुभाइहरू दनु र कश्यपका सन्तानका रूपमा जन्मिएका हुन्छन्। उनीहरू युवा अवस्थामा छँदा, ब्रह्माण्डमा दानवहरूको शासन स्थापित गर्नका लागि विशेष शक्ति प्राप्त गर्ने उद्देश्यले दुवैले तपस्या गर्ने निर्णय गरेका थिए।

## तपस्या र वरदान 
पुराणहरूका अनुसार, रम्भा र करम्भाले सन्तान प्राप्तिको आशीर्वादका लागि पञ्चनदमा तपस्या गरेका थिए। रम्भाले पाँच प्रकारको अग्निको बीचमा बसेर र करम्भाले एउटा तालको पानीमा उभिएर मालवट यक्षको ध्यान गरेका थिए। जब इन्द्रले यसको बारेमा थाहा पाए तब उनले उनीहरूलाई मार्ने निर्णय गर्छन्। सुरुमा गोहीको भेषमा आएर इन्द्रले करम्भालाई खुट्टाबाट तानेर पानीमा डुबाउँछन् र पानीमा डुबेपछि उनको मृत्यु हुन्छ। त्यसपछि इन्द्र रम्भालाई मार्नका लागि जान्छन् तर अग्नीले उनलाई बचाउँछन्। आफ्नो भाइको मृत्युबाट क्रुद्ध भएका रम्भाले आफ्नो टाउको काटेर बलि दिने निर्णय गर्छन्। जब उनी त्यसो गर्नै लागेका थिए अग्नि प्रकट हुन्छन् उनलाई आत्महत्या अरूलाई मार्नुभन्दा पनि नराम्रो भएको र यसलाई ठुलो पापको रूपमा निन्दा गर्दै उनले जे चाहन्छन् त्यही दिने वाचा गर्छन्। त्यसपछि, रम्भाले अग्निसँग आफूभन्दा पनि बढी तेजस्वी छोराको माग गर्छन् जसले तीन लोकलाई जित्न सकोस् र जसलाई देवता वा असुर कसैले पनि पराजित गर्न नसकोस्। रम्भाले थप रूपमा त्यो छोरा वायु जत्तिकै शक्तिशाली, अत्यन्तै सुन्दर र धनुर्विद्यामा निपुण होस् भन्ने चाहेका थिए। अग्निले रम्भालाई उनले इच्छाएको स्त्रीबाट सोही अनुसारको छोरा प्राप्त हुने आशीर्वाद दिन्छन्।

## महिषासुरको जन्म 
रम्भा घर फर्किने क्रममा, उनले श्यामला नामकी एक सुन्दरी भैँसी देखे र उनीसँग विवाह गर्छन्। श्यामला वास्तवमा एक राजकुमारी थिइन् जो ऋषिको श्रापका कारण भैँसी बनेकी थिइन्। रम्भाले गर्भवती श्यामलालाई अन्य भैँसीहरूको आक्रमणबाट बचाउनका लागि पाताल लोकमा लग्छन्। एक दिन अर्को एउटा भैँसी श्यामलाप्रति आकर्षित हुन्छ झगडाको क्रममा रम्भालाई आफ्नो सिङले रोपेर मारिदिन्छ। पछि, सो भैँसीलाई रम्भाका सिपाहीहरूले मार्छन्। श्यामलाले रम्भाको चितामा हाम फालेर आत्मदाह गर्छिन्। सोही अग्निको बीचबाट अत्यन्त शक्तिशाली महिषासुरको जन्म हुन्छ। रम्भा पनि आफ्नो छोरा महिषासुरसँगै पुन: अग्निको ज्वालाबाट **रक्तबीज** को रूपमा प्रकट हुन्छन्।

## सन्दर्भ सामग्रीहरू 
श्रेणी:असुर
शुम्भ र निशुम्भ

**शुम्भ** र **निशुम्भ** हिन्दु पौराणिक कथाहरूमा उल्लिखित दुई असुर दाजुभाइहरू हुन् जसको वर्णन *देवी माहात्म्य* मा गरिएको छ। पौराणिक कथा अनुसार, उनीहरूलाई देवी कौशिकीले वध गरेकी थिइन्।

## किंवदन्ती 
शुम्भ र निशुम्भको कथा *देवी माहात्म्य* को पाँचौँ अध्यायबाट सुरु हुन्छ। दुर्गाले कसरी दुई असुर दाजुभाइले कठोर तपस्या र शुद्धीकरणका अनुष्ठानहरूद्वारा तीन लोक जित्ने प्रयास गरे भन्ने कुरा पुन: वर्णन गर्छिन्। शुम्भ र निशुम्भ एक पवित्र स्थल पुष्कर गएर त्यहाँ दश हजार वर्षसम्म प्रार्थनामा मग्न रहन्छन्। सृष्टिकर्ता देवता ब्रह्माले दाजुभाइको तपस्या देखेर र प्रसन्न भई उनीहरूले मागेको वरदान प्रदान गरिदिन्छन्।

शुम्भको सेवामा रहेका दुई साना असुरहरू, चण्ड र मुण्डले देवी दुर्गालाई भेट्छन् उनको सुन्दरताबाट मन्त्रमुग्ध बन्छन्। उनीहरूले यस देवीको बारेमा शुम्भलाई जानकारी दिन्छन् जसले दुर्गालाई प्राप्त गर्न चाहन्थे। शुम्भले असुर सुग्रीवलाई पार्वतीसँग विवाहको प्रस्ताव राख्न पठाए तर पार्वतीले उनको प्रस्ताव अस्वीकार गरिदिन्छिन्। त्यसपछि असुर दाजुभाइले पार्वती स्वेच्छाले आउँदिनन् भने, उनीहरूले उनलाई अपहरण गर्ने निर्णय। गर्छन्। सुरुमा, असुर धूम्रलोचन र उनको ६० हजार असुरहरूको सेनालाई पार्वतीलाई अपहरण गर्न पठाइन्छ। त्यसपछि दुर्गाबाट विभिन्न देवीहरूले रूप धारण गरी सम्पूर्ण सेनाको संहार गरिन्छ। त्यसपछि, चण्ड र मुण्डलाई खटाइन्छ भने उनीहरू पनि देवीद्वारा नष्ट हुन्छन्। आफ्नो भाइको मृत्यु देखेपछि शुम्भ क्रोधित हुँदै पार्वतीमाथि जाइलाग्छन् तर अन्ततः देवीको त्रिशूलले उनलाई दुई टुक्रा पारिदिन्छ जसकारण उनको पनि मृत्यु हुन पुग्छ। शुम्भ र निशुम्भको अन्त्यसँगै, तीनै लोकहरू एक ठुलो दुष्टताबाट मुक्त भई आफ्नो सामान्य अवस्थामा फर्किन्छ।

## सन्दर्भ सामग्रीहरू 
श्रेणी:असुर
मङ्गल (ज्योतिष)

**मङ्गल** हिन्दु धर्मशास्त्रमा मङ्गल ग्रहको मानवीकरण र सोही ग्रहको नाम हो। उनलाई **लोहित** (अर्थात्: रातो रङ्गको) नामले पनि चिनिन्छ। उनी क्रोध, आक्रामकता र युद्धका देवता हुन्। शैव धर्मका अनुसार भने उनको जन्म भगवान शिवको पसिना वा रगतको थोपा पृथ्वीमा परेपछि भएको मानिन्छ।

## नामकरण 
मङ्गललाई निम्नलिखित नामहरूले पनि चिनिन्छ:

* **रक्तवर्ण** - जसको रङ्ग रगत जस्तै रातो छ।
***भौम**  - भूमिको पुत्र।
***लोहिताङ्ग** - रातो शरीर भएको (लोहको अर्थ फलाम पनि हुने भएकाले यसको अर्थ 'फलामको शरीर भएको' भन्ने पनि हुन सक्छ)।
***कुज** - पृथ्वीबाट जन्मिएको।
***भ** - चम्किलो।
***धरापुत्र** - धरा (पृथ्वी) को पुत्र।

## पौराणिक कथा 
विष्णुको वराह अवतारको प्रसङ्गमा मङ्गलको उल्लेख पाइन्छ। जब असुरहरूका राजा हिरण्याक्षले पृथ्वीकी देवी भूमिलाई अपहरण गर्छन्, तब विष्णुले आफ्नो तेस्रो अवतार धारण गरी उनलाई बचाउन पृथ्वीमा अवतरण गर्छन्। असुरले उनलाई आदिम जलको गहिराइमा पुर्‍याएको देखेर, विष्णुले आफ्नो दाह्राले देवीलाई समात्छन् र असुरको सफलतापूर्वक वध गरी उनलाई ब्रह्माण्डमा आफ्नो उचित स्थानमा पुनर्स्थापना गरछन्। पृथ्वी माथि उठ्दै गर्दा, विष्णुले भूमि वास्तवमा उनकी अर्को अर्धाङ्गिनी लक्ष्मीकै एक स्वरूप हुन् भन्ने थाहा पाउँछन्। र उनीसँग विहार गर्छन्; सोही मिलनबाट मङ्गलको जन्म हुन्छ, जसको अर्थ 'शुभ' भन्ने हुन्छ।

शैव धर्मका अनुसार, एकपटक जब शिव कैलाश पर्वतमा ध्यानमग्न थिए तब उनको निधारबाट पसिनाका तीन थोपाहरू पृथ्वीमा खसेका थिए। ती थोपाहरूबाट रातो वर्ण र चार हात भएका एक सुन्दर बालकको जन्म हुन्छ। शिवले ती बालकलाई हुर्काउनका लागि पृथ्वी मातालाई सुम्पिन्छन्। भूमिद्वारा पालनपोषण गरिएकाले ती बालकको नाम 'भौम' राखिन्छ।

## साहित्य 
एक प्राचीन शब्दको हिसाबले 'मङ्गल' शब्द पहिलोपटक ऋग्वेद (ईसापूर्व दोस्रो सहस्राब्दी) मा देखा परेको थियो भने यसलाई व्याकरणविद् पतञ्जली (लगभग ईसापूर्व दोस्रो शताब्दी) द्वारा उल्लेख गरिएको थियो। तर, त्यस समयमा यसको प्रयोग ज्योतिषीय अर्थमा नभई साहित्यिक कलामा "मङ्गल-सफल" (*सिद्ध*) संरचनाको रूपमा गरिएको थियो। पाणिनीले पनि श्लोक १.३.१ मा यस्तै सन्दर्भमा यसको उल्लेख गरेका छन्। क्रिस्टोफर मिन्कोव्स्कीका अनुसार, वैदिक ग्रन्थहरूमा कुनै शुभ अनुष्ठान, वा अनुष्ठानको शुभ सुरुवात वा समयको बारेमा उल्लेख गरिएको छैन। बरु, "मङ्गल" लाई शुभ अभ्यासको रूपमा लिने परम्परा सम्भवतः मध्यकालीन युग (ईस्वी संवतको पहिलो सहस्राब्दीको मध्यपछि) मा भारतीय परम्पराहरूमा उदाएको र त्यसपछि हिन्दु, बौद्ध र जैन धर्ममा पाइएको थियो। हिन्दु धर्मको कर्मकाण्डीय मीमांसा विद्यालयले पहिलो सहस्राब्दीभरि आफ्ना कुनै पनि ग्रन्थमा "मङ्गल" ग्रहसँग सम्बन्धित कुनै पनि मङ्गल (शुभ) श्लोकहरू समावेश गरेको थिएन।

## सन्दर्भ सामग्रीहरू 
श्रेणी:हिन्दु देवीदेवताहरू
प्रेत

***प्रेत*** ( *yi dwags*), जसलाई **भोको प्रेत** पनि भनिन्छ, हिन्दु धर्म, बौद्ध धर्म, ताओवाद तथा चिनियाँ लोक धर्ममा वर्णित एक प्रकारको अलौकिक प्राणी हो जसले मानिसभन्दा धेरै ठूलो दुःख भोगेको हुन्छ र यो विशेषगरी अत्यधिक भोक र तिर्खासँग सम्बन्धित छ। 

प्रेतको अवधारणा सुरुमा मृत व्यक्तिको आत्मा वा प्रेत मात्र भएको सोचाइबाट सुरु भएको थियो तर पछि यो मृत्युपछि कर्मअनुसार पुनर्जन्म प्राप्त गर्ने बीचको अस्थायी अवस्था बन्न पुगेको थियो। कर्मअनुसार पुनर्जन्मको चक्रमा प्रवेश गर्नका लागि मृतकको परिवारले विभिन्न अनुष्ठान तथा भेटीहरू गर्नुपर्छ जसले पीडित आत्मालाई अर्को जीवनतर्फ मार्गदर्शन गर्छ। कुनै प्रतिकूल वस्तुको लागि अतृप्त भोक हुनुका साथै, प्रेतहरूले विचलित पार्ने दृश्यहरू देख्छन् भनिन्छ। प्रेत र मानिसहरूले एउटै भौतिक स्थान ओगटेका हुन्छन्; जहाँ मानिसहरूले नदीलाई हेर्दा सफा पानी देख्छन्, प्रेतहरूले त्यही नदीमा पिप र फोहोर जस्ता प्रतिकूल पदार्थहरू बगिरहेको देख्छन्। चीन, कम्बोडिया, तिब्बत, थाइल्यान्ड, सिङ्गापुर, जापान र मलेसिया जस्ता देशहरूले ' 'भोकाएको भूत' पर्वहरू मनाउँछन्। चीनमा यो सामान्यतया उनीहरूको पात्रो अनुसार ७औँ चन्द्र महिनाको १५औँ दिनमा पर्दछ। धेरै अनुष्ठानहरूमा साङ्केतिक भौतिक सुख-सुविधाका वस्तुहरू जलाउने गरिन्छ (पैसा, कपडा, मालसामान, सवारीसाधन, घरजग्गा, आवास, विलासिताका वस्तु आदि), जसले प्रेतको अवधारणालाई उनीहरूको जीवित अवस्थाको भौतिकवादसँग जोड्दछ। यद्यपि धेरै प्रेतहरू आफ्नो मानव जीवनकालका भौतिक वस्तुहरूमा टाँसिएका हुन्छन्, पर्वहरूमा प्रस्तुत गरिएका केही अन्य भूतहरूले भने आफ्नो मानव जीवनका प्रियजनहरूको तिर्सना गर्दछन्। यी चाडपर्वहरूमा मानिसहरूले आत्माहरूलाई भेटी चढाउँछन् र बदलामा आफ्ना पितृहरूबाट आशीर्वादको आशा गर्छन्। यसरी, प्रेतहरूको सम्झनामा मनाइने यी पर्वहरू केही एसियाली संस्कृतिहरूको स्वाभाविक अंश हुन् भने यी हिन्दु वा बौद्ध विश्वास प्रणालीमा मात्र सीमित छैन।

## सन्दर्भ सामग्रीहरू 
श्रेणी:पौराणिक पात्रहरू
नागलक्ष्मी

**नागलक्ष्मी** एक नाग देवी र नागराज शेषकी पत्नी हुन्। शेष नागहरूका राजा र हिन्दु सनातन धर्मका भक्ति, आध्यात्मिक तथा धार्मिक ग्रन्थहरूमा उल्लेख गरिएका भगवान विष्णुका दुई वाहन वा आसनहरूमध्ये एक हुन्। उनलाई क्षीर सागर भनिने दिव्य समुद्रको साक्षात स्वरूप (मूर्तरूप) मानिन्छ।

मा शेषनागमाथि विष्णु र लक्ष्मी]]

नागलक्ष्मीलाई शान्त र सेवाभावी नागदेवीको रूपमा चिनिन्छ। उनले आफ्ना पति शेषनागले भगवान विष्णुको सेवा गर्न सकून् भनेर सधैँ छायाँ र आधार प्रदान गर्दछिन्।
उनलाई प्रायः दिव्य नाग आभूषणहरूले सजिएकी र सौम्य रूप भएकी देवीको रूपमा चित्रण गरिन्छ। नागलक्ष्मीको पौराणिक कथा मुख्यतया *गर्ग संहिता*मा पाइन्छ जहाँ क्षीर सागरलाई उनको साक्षात स्वरूप (मूर्तरूप) मानिएको छ। *गर्ग संहिता*को 'बलभद्र खण्ड' को अध्याय ३ मा उल्लेख भएअनुसार उनी आफ्ना पतिसँगै पृथ्वीमा अवतरित भएकी हुन्छिन्।

क्षीर सागर सात समुद्रहरूमध्ये केन्द्रबाट पाँचौँ स्थानमा पर्दछ। यसले क्रौञ्च भनिने महाद्वीपलाई घेरेको छ। हिन्दु धर्मग्रन्थहरूका अनुसार, देवता र असुरहरूले अमरत्वको अमृत प्राप्त गर्नका लागि एक हजार वर्षसम्म यस समुद्रलाई मन्थन गरेका हुन्छन्। यसलाई भगवान विष्णु आफ्नी पत्नी लक्ष्मीका साथ आफ्ना नाग-वाहन शेषमाथि शयन गर्ने स्थानको रूपमा वर्णन गरिएको छ।

## अवतारहरू 
thumb|upright|उर्मिला र लक्ष्मणको विवाह समारोह

त्रेता युगमा, उनी लक्ष्मणकी पत्नी उर्मिलाको रूपमा अवतरित भइन्। उनको जन्म मिथिलाका राजा जनक र रानी सुनयनाकी छोरीको रूपमा भएको हुन्छ। उनले हिन्दु धर्मग्रन्थ *रामायण*मा एक प्रमुख भूमिका निभाएकी छिन्। जब शेषका अवतार लक्ष्मण, रामसँग (विष्णुका अवतार) वनवास जान्छन् तब उर्मिला चौध वर्षसम्म निरन्तर सुतिरहन्छिन्। उनका पतिले निद्राको आवश्यकता बिना नै आफ्ना दाजुको सेवा गर्न सकून् भनेर नै उनले यस्तो कदम चालेकी हुन्छिन्। यो घटनालाई 'उर्मिला निद्रा'को रूपमा पनि चिनिन्छ।

[thumb|upright=0.3|[रेवतीको एक चित्र]]

द्वापर युगमा नागलक्ष्मीले रेवती को रूपमा अवतार लिँदा उनी र बलरामको सम्बन्धले कृषि र समृद्धिको सङ्केत गर्दछ। बलरामको हलो (हलायुध) र रेवतीको उपस्थितिलाई भूमि र जलको संगम मानिन्छ, जुन धार्मिक र सामाजिक दुवै दृष्टिले महत्त्वपूर्ण छ।

द्वापर युगमा, उनको जन्म बलरामकी पत्नी र कुशस्थलीका राजा ककुद्मीकी छोरी रेवतीको रूपमा हुन्छ। यद्यपि, जुन परम्पराहरूमा बलरामलाई नै विष्णुको रूप मानिन्छ, त्यहाँ रेवतीलाई पनि लक्ष्मीको एक रूप मानिन्छ।
नागलक्ष्मीको रेवती अवतार र बलरामको सम्बन्धले कृषि र समृद्धिको सङ्केत गर्दछ।

## सन्दर्भ सामग्रीहरू 
श्रेणी:हिन्दु देवीदेवताहरू
श्रेणी:नागहरू
कौशिकी

**कौशिकी** (,) एक हिन्दु देवी हुन् जो पार्वतीको शरीरको कोषबाट प्रकट भएकी थिइन्। असुर दाजुभाइ शुम्भ र निशुम्भलाई पराजित गर्नका लागि उनी पार्वतीको कोषबाट निस्किएकी थिइन् र उनी नै मातृकाहरूको अस्तित्वमा आउनुको कारण पनि थिइन्।

## पौराणिक कथाहरू 
### पुराण 
कौशिकीको कथा मार्कण्डेय पुराणको देवी माहात्म्यमा वर्णन गरिएको छ। देवी माहात्म्यका अनुसार, जब देवताहरूले देवी पार्वतीको स्तुति गरे तब उनको शरीरको कोषबाट देवी कौशिकी प्रकट हुन्छिन्। असुरहरूसँग लामो समयसम्म युद्ध गर्दा पार्वतीको वर्ण कालो भएको थियो। एक दिन, जब शिवले मुस्कुराउँदै देवीलाई 'काली' भनेर सम्बोधन गरेपछि पार्वतीले अपमानित महसुस गर्छिन्। उनले 'म आफ्नो कालो वर्ण परिवर्तन गर्न ब्रह्माको तपस्या गर्न जाँदैछु' भन्दै प्रस्थान गर्छिन्।

यसैबीच, शुम्भ र निशुम्भले देवताहरूलाई स्वर्गबाट निष्कासित गरिदिएका हुन्छन्। उनीहरू ब्रह्माका साथमा देवीको सहयोग माग्न हिमालयमा आउँछन्। ब्रह्माले पार्वतीलाई यस्तो घोर तपस्या किन गर्दैछिन् भनेर सोध्दा र पार्वतीले  मलाई यो कालो रङ्ग मन पर्दैन जुन मेरो पतिलाई पनि मन पर्दैन भनेर जवाफ दिन्छिन्

तिनीहरू कुरा गर्दै गर्दा, पार्वतीको कालो छालाबाट एक दिव्य देवी प्रकट हुन्छिन्। पार्वतीको कोषबाट उत्पन्न भएकाले उनलाई कौशिकी भनिन्छ। आफ्नो कालो छाला त्याग गरेपछि, गोरो वर्णकी पार्वती 'गौरी' नामले चिनिन थाल्छिन्। देवी कौशिकी, जसलाई अम्बिका वा चण्डिका पनि भनिन्छ, महासरस्वतीको अवतार हुन्। उनका आठ हातहरू छन् भने उनको वाहन सिंह हो। उनी असुर दाजुभाइ शुम्भ र निशुम्भलाई मार्न हिमालय जान्छिन् र उनी मातृकाहरूको उत्पत्ति हुनुको कारण पनि बन्छिन्।

चण्ड र मुण्ड नामक सेनापतिहरूले कौशिकीको झलक देखेपछि शुम्भलाई उनीसँग विवाह गर्न भन्छन्। मातृकाहरूको सहयोगमा, जसमा त्रिमूर्तिका स्त्री स्वरूपहरू ब्रह्माणी, वैष्णवी र माहेश्वरी, साथै वाराही, नारसिंही, शक्ति र उनको कालो स्वरूप चामुण्डा (काली) सम्मिलित थिए, कौशिकी र उनको सेनाले असुरहरूलाई परास्त गर्न र प्राकृतिक व्यवस्था पुनर्स्थापित गर्न घमासान युद्ध लड्छन्।

शिव पुराणले कौशिकीलाई उग्रतारासँग जोड्दछ। यसमा उल्लेख भएअनुसार कौशिकीलाई उनको स्रोत पार्वतीका कारण मातङ्गी पनि भनिन्छ।

कालिका पुराणले कौशिकीलाई देवी मातङ्गीको शरीरबाट जन्मिएको शक्तिको रूपमा वर्णन गरेको छ।
देवीभागवत पुराणले कौशिकीलाई देवी पार्वतीको शरीरबाट बाहिर निस्किएको शक्तिको रूपमा वर्णन गर्दछ भने पुराणको सुरुमा उनलाई 'कौशिकी' भनिएको छ।

## सन्दर्भ सामग्रीहरू 
श्रेणी:हिन्दु देवीदेवताहरू
श्रेणी:पार्वतीका रूपहरू
क्रास्यु

**क्रास्यु** (, ) दक्षिणपूर्वी एसियाको लोककथामा एक रात्रीचर स्त्री आत्मा हो। यो सामान्यतया युवा र सुन्दर महिलाको हावामा तैरिरहेको, छुट्टिएको टाउकोको रूपमा प्रकट हुन्छ जसको घाँटीबाट अन्तःअङ्गहरू जोडिएर तल झुन्डिएका हुन्छन्।

क्रास्यु दक्षिणपूर्वी एसियाका विभिन्न क्षेत्रहरूमा पाइने समान पौराणिक प्राणीहरूको समूहमा पर्दछ। यी क्षेत्रीय भिन्नताहरू सबैमा साझा विशेषता भनेको घाँटीबाट झुन्डिएका अङ्गहरू सहित महिलाको अलग भएको टाउको हो। क्रास्युसँगै, कम्बोडियामा *आप* नामक () प्रेत; लाओसमा *कासु* (, ); इन्डोनेसियामा *कुयाङ* (), *पोक-पोक ()*, वा *लिएक* (), साथै *पालासिक*, *पेलेसित* वा *पेनाङ्गल* ()रहेको मानिन्छ। यस प्रेतको फिलिपिन्सको टागालोग समुदाय अन्तर्गतको समकक्षी मनानाङ्गललाई मानिएको छ जसको तल्लो आधा शरीर अलग हुन्छ। मारानाओ मानिसहरूका लागि टाउको अलग हुने प्राणीलाई "कालिबादोत" भनिन्छ र भिसायनहरूले "ओक-ओक, उङ्गा-उङ्गा" वा वुग्वुग] (किनकि अङ्गहरू मध्य आकाशमा हल्लिँदा आवाज निकाल्छन्) भन्छन्। जापानको लोककथामा पनि योकाई प्राणीहरू *नुकेकुबी* र *रोकुरोकुबी* छन् जुन दक्षिणपूर्वी एसियाली समकक्षहरूसँग धेरै मिल्दोजुल्दो छन्।

थाई नृवंशविज्ञानी फ्राया अनुमान राजाधोनका अनुसार, क्रास्यु चम्किलो रूपमा प्रकट हुन्छ। चमकको उत्पत्तिबारे प्रयास गरिएका व्याख्याहरूमा दलदल क्षेत्रमा मिथेनको उपस्थिति समावेश छ। क्रास्यु प्रायः थाई लोककथाको पुरुष आत्मा क्राहाङसँगै बस्ने गरेको मानिन्छ।

यस आत्माको शरीरको तल्लो भाग नहुने भएकाले यो जमिनभन्दा माथि हावामा तैरिएर हिँड्ने गर्दछ। यसको घाँटीलाई विभिन्न तरिकाले प्रस्तुत गरिन्छ, जसमा कि त यसलाई केवल श्वासनली मात्र  भएको देखाइन्छ वा कहिलेकाहीँ पूरै घाँटी नै समावेश गरिन्छ। टाउको मुनिका अङ्गहरूमा सामान्यतया मुटु र आन्द्राको केही भागसहितको पेट समावेश हुन्छ जसले गर्दा यस भूतको अतृप्त र खन्चुवा प्रकृतिको झल्को दिन्छ। थाई चलचित्र *क्रास्यु भ्यालेन्टाइन* मा यस भूतलाई फोक्सो र कलेजो जस्ता थप भित्री अङ्गहरूका साथ प्रस्तुत गरिएको छ तर ती अङ्गहरू निकै सानो आकारका र टाउकोको तुलनामा शारीरिक रूपमा अमिल्दा छन्। भित्री अङ्गहरू कहिलेकाहीँ ताजा रगतले लतपतिएको र चम्किरहेको रूपमा पनि देखाइन्छ। आधुनिक प्रस्तुतिहरूमा यसका दाँतहरू प्रायः यक्ष () वा भ्याम्पायर जस्तै तिखा दाह्रासहितको हुने गर्छन्। चलचित्र *आन्द्रा भुँडी खाने प्रेतात्माहरू* (आधिकारिक रूपमा, क्रास्यु साओ) मा यसको टाउको वरिपरि एउटा प्रभावमण्डललाई देखाइएको छ।

*क्रास्यु* यस क्षेत्रका धेरै चलचित्रहरूको विषय बनेको छ जसमा*क्रास्यु आमा* (आधिकारिक रूपमा,កូនអើយ ម្តាយអាប) को नामले पनि चिनिने एक डरलाग्दो क्याम्बोडियाली चलचित्र पनि समावेश छ। खमेर रुज युगमा स्थानीय लोककथामाथि लगाइएको दमन र चलचित्र निर्माणको शून्यता पछि जनवादी गणतन्त्र क्याम्पुचियामा बनेको यो पहिलो चलचित्र हो।

फिलिपिन्समा पनि यस्तै प्रकारको भूत छ, जसलाई मानानाङ्गल भनिन्छ। यो एक स्थानीय आत्मा हो जसले गर्भवती महिलाहरूलाई सताउने गर्दछ।

## सन्दर्भ सामग्रीहरू 
श्रेणी:लोककथा
उच्चैःश्रवा

हिन्दु धर्ममा **उच्चैःश्रवा** () सातवटा टाउको भएको एक उड्ने घोडा हो, जसको उत्पत्ति समुद्र मन्थनको क्रममा भएको थियो। यसलाई घोडाहरूको राजा र सर्वश्रेष्ठ नमूना मानिन्छ। क्षीर सागरबाट उच्चैःश्रवा उत्पन्न भएको यो कथा *विष्णु पुराण*, *रामायण*, *मत्स्य पुराण*, *वायु पुराण* आदिमा पनि पाइन्छ। विभिन्न स्रोतहरूले समुद्र मन्थनबाट निस्किएका रत्नहरूको फरक-फरक सूची दिएतापनि, धेरैजसो स्रोतहरू उच्चैःश्रवा तीमध्ये एक थियो भन्ने कुरामा सहमत छन्।

*महाभारत* मा ऋषि कश्यपका पत्नीहरू र दिदीबहिनीहरू—विनता र कद्रु—बीच उच्चैःश्रवाको पुच्छरको रङ्गलाई लिएर भएको बाजीको पनि उल्लेख छ। गरुड र अरुणकी आमा विनताले यो सेतो भएको दाबी गरिन् भने कद्रुले यो कालो भएको बताइन्। हार्ने व्यक्ति जित्नेको दास बन्नुपर्ने शर्त थियो। कद्रुले आफ्ना नाग छोराहरूलाई घोडाको पुच्छर ढाक्न र यसलाई कालो देखाउन लगाइन्, जसले गर्दा कद्रुले बाजी जित्छिन्।

### विष्णु पुराण 
*विष्णु पुराण* का अनुसार जब पृथुलाई पृथ्वीको पहिलो राजाको रूपमा अभिषेक गरिन्छ तब अन्यलाई पनि शासनको जिम्मेवारी दिइएको हुन्छ। त्यसबेला उच्चैःश्रवालाई घोडाहरूको राजा बनाइन्छ।

### गैर-धार्मिक कृतिहरू 
बाह्रौँ शताब्दीको कृति *हरिहरचतुरङ्ग* का अनुसार, एकपटक सृष्टिकर्ता देवता ब्रह्माले एउटा यज्ञ अनुष्ठान गर्छन् जसबाट उच्चैःश्रवा नामक पखेटा भएको सेतो घोडा उत्पन्न हुन्छ। उच्चैःश्रवा पुनः ब्रह्माण्डको क्षीर सागरबाट प्रकट हुन्छ र यसलाई असुरहरूका राजा बलिले लिएर यसको प्रयोगबाट धेरै असम्भव कार्यहरू सम्पन्न गर्छन्।

कालिदासद्वारा रचित *कुमारसम्भवम्* मा वर्णन गरिएअनुसार घोडाहरूमा सर्वश्रेष्ठ र इन्द्रको महिमाको प्रतीक उच्चैःश्रवालाई असुर तारकासुरले स्वर्गबाट चोरी गरेका हुन्छन्।

## सन्दर्भ सामग्रीहरू 
श्रेणी:पौराणिक पात्रहरू
बबुस्का लेडी

, ज्याकलिन केनेडी, नेली कोनाली र टेक्सासका गभर्नर जोन कोनाली]]

**बबुस्का लेडी** सन् १९६३ मा भएको अमेरिकी राष्ट्रपति जोन एफ. केनेडीको हत्याको समयमा उपस्थित एक अज्ञात महिला हुन्। उनले डालसको डिली प्लाजामा राष्ट्रपति केनेडीलाई गोली प्रहार गरिएको समयमा घटनाको तस्वीर खिचेको वा भिडियो खिचिएको अनुमान गरिन्छ। उनको यो उपनाम उनले टाउकोमा बाँधेको रुमालका कारण राखिएको हो, जुन वृद्ध रूसी महिलाहरूले लगाउने लामो खालको रुमाल जस्तै देखिन्थ्यो। रूसी भाषामा *बबुस्का* () को शाब्दिक अर्थ "हजुरआमा" वा "वृद्ध महिला" भन्ने हुन्छ।

प्रत्यक्षदर्शीहरूका अनुसार बबुस्का लेडीले क्यामेरा समातिरहेकी थिइन् र हत्याकाण्डका विभिन्न फिल्म फुटेजहरूमा पनि उनलाई देख्न सकिन्छ। उनी एल्म र मेन स्ट्रिटको बीचमा रहेको घाँसे मैदानमा उभिएको देखिएकी थिइन्। उनी जाप्रुडर फिल्मका साथै ओर्भिल निक्स, मेरी मचमोर र मार्क बेलद्वारा खिचिएका भिडियोहरूमा पनि स्पष्ट देखिन्छिन्। बेल फिल्मको ४४ मिनेट ४७ सेकेन्डमा; गोली चलिसकेको र वरपरका मानिसहरू लुक्न खोजिरहेको अवस्थामा पनि उनलाई अनुहारमा क्यामेरा राखेर उभिइरहेको देखिएको थियो। गोलीकाण्डपछि, उनले एल्म स्ट्रिट पार गरी घाँसे ढिस्को तर्फ जाँदै गरेको भीडमा सामेल भएकी थिइन्। बबुस्का लेडीलाई अन्तिम पटक एल्म स्ट्रिटमा पूर्वतर्फ हिँडिरहेको तस्वीरमा देखिएको थियो भने त्यसपछि उनको पहिचान र उनीद्वारा खिचिएका फिल्महरू हालसम्म पनि बरामद भएका छैनन्।

## बेभर्ली ओलिभरको दाबी 
सन् १९७० मा, बेभर्ली ओलिभर नामकी एक महिलाले टेक्सास स्थित जोसुआको एक चर्चको पुनर्जागरण सभामा षड्यन्त्र अनुसन्धानकर्ता 'ग्यारी स'लाई आफू नै 'बबुस्का लेडी' भएको बताएकी थिइन्। ओलिभरले आफूले यासिका क्यामेराको सुपर ८ फिल्म मार्फत गोलीकाण्डको भिडियो खिचेको र उक्त नधुलाइएको फिल्म आफूलाई सङ्घीय अनुसन्धान ब्युरो आयुक्त बताउने दुई व्यक्तिहरूलाई बुझाएको दाबी गरेकी थिइन्। लोलिता डेभिडोभिचद्वारा अभिनित सो पात्रलाई 'डिरेक्टर्स कट' संस्करणमा डिली प्लाजामा टाउकोमा रुमाल बाँधेको र आफूले खिचेको फिल्म एफबिआई आयुक्त बताउने दुई व्यक्तिलाई दिएको कुरा गरिरहेको देखाइएको छ।

## बाह्य कडीहरू 
* के बेभर्ली ओलिभर नै "बबुस्का लेडी" हुन्? मार्केट विश्वविद्यालय रिट्जस, डेभ (अक्टोबर ३१, २००१)

* 
द जेएफके १००: ओलिभर स्टोनको हत्या सम्बन्धि चलचित्रमा तथ्य र निर्णयका १०० त्रुटिहरू: बेभर्ली ओलिभर

## सन्दर्भ सामग्रीहरू 
श्रेणी:अमेरिकी मानिसहरू
श्रेणी:जोन एफ. केनेडीको हत्याकाण्डका साक्षीहरू
कद्रु

**कद्रु**  लाई हिन्दु धर्मशास्त्रहरूमा सामान्यतया दक्ष प्रजापतिकी छोरी र ऋषि कश्यपकी पत्नीको रूपमा मानिन्छ। मरिचिका पुत्र कश्यप ब्रह्माका मानसपुत्र हुन्। कद्रुलाई विशेषगरी सर्पहरूको जाति, नागहरूको माताको रूपमा चिनिन्छ।

कद्रुका पौराणिक कथाहरूले उनकी दिदी विनतासँगको सम्बन्धलाई विस्तृत रूपमा वर्णन गर्दछन् जो कश्यपका धेरै पत्नीहरूमध्ये एक थिइन्। एउटा कथामा, कद्रु र विनताबीच कश्यपबाट एक-अर्काभन्दा बढी शक्तिशाली सन्तान जन्माउने प्रतिस्पर्धा हुन्छ। कद्रुले एक हजार नागहरूलाई जन्म दिन्छिन् भने विनताले दुई छोराहरू, अरुण र गरुडलाई जन्म दिइन्। कद्रुलाई विनताभन्दा बढी चतुर र कपटी पात्रको रूपमा चित्रण गरिएको छ। उनले विनतालाई दिव्य सेतो घोडा उच्चैःश्रवाको पुच्छरको रङ्ग अनुमान गर्न चुनौती दिन्छिन्। विनताले पुच्छर सेतो भएको बताएपछि, कद्रुले आफ्ना छोराहरूलाई घोडाको पुच्छरमा बेरिन लगाएर त्यसलाई कालो देखाउँदै विनतालाई छक्काउँछिन्। फलस्वरूप, विनताले बाजी हारेपछि उनी र उनका छोराहरू कद्रु र उनका छोराहरूको दास बन्न बाध्य बन्छन्। अर्को एउटा कथा अनुसार, जब कद्रुले गरुडलाई आफ्ना छोराहरूलाई घामको दर्शन गराउन आफ्नो ढाडमा बोकेर सूर्यको लोकमा लैजान भनिन्, त्यहाँ नागहरू सूर्यको तापले डढ्छन्। त्यसपछि विनताले गरुडलाई पातालबाट गङ्गाको जल ल्याएर नागहरूमाथि छर्कन भन्छिन्।

अर्को कथामा, कद्रु र कश्यपकी अर्की पत्नी सुपर्णाले कश्यपको आज्ञा उल्लंघन गर्दै गङ्गा किनारमा अनुष्ठान गरिरहेका केही ऋषिहरूलाई बाधा पुर्‍याउँछन्। यसको फलस्वरूप, उनीहरू नदीमा परिणत हुन्छन्। कश्यपले शिवको तपस्या गरेपछि मात्र उनीहरूलाई पुन: पुरानै रूपमा फर्काउन सफल भएका थिए।

## परिवार 
सामान्यतया, कद्रुलाई दक्ष प्रजापतिकी छोरी र महर्षि कश्यपकी पत्नीको रूपमा वर्णन गरिएको छ। हिन्दु धर्मग्रन्थ *महाभारत*, जसले उनको बारेमा विस्तृत कथा प्रस्तुत गर्दछ, उनलाई कश्यपका धेरै पत्नीहरूमध्ये एकको रूपमा मान्यता दिन्छ।

उनी दक्षकी छोरी थिइन् भन्ने अर्को मत पनि छ, तर पौराणिक साहित्यबाट यो पूर्ण रूपमा स्थापित भइसकेको छैन। वाल्मीकि रामायणको *अरण्यकाण्ड* मा दक्ष प्रजापतिका ६० छोरीहरू थिए भनी उल्लेख गरिएको छ, जसमध्ये उनले अदिति, दिति, दनु, ताम्रा, क्रोधवसा, मुनि र सुरसाको विवाह कश्यपसँग गरिदिएका थिए। क्रोधवसाका आठ छोरीहरू थिए जसमध्ये कद्रु एक थिइन्। यसरी, कद्रुलाई वैकल्पिक रूपमा दक्षकी नातिनी पनि मान्न सकिन्छ। कद्रुकी बहिनी विनता पनि कश्यपकी अर्की पत्नी हुन्।

*महाभारत* को *सभा पर्व* अनुसार, कद्रु ब्रह्माको निवास स्थान ब्रह्मलोकमा बस्थिन्। *महाभारत* कै *वन पर्व* मा के उल्लेख गरिएको छ भने, महिलाको गर्भ नष्ट गर्नका लागि कद्रु "स्कन्द ग्रह" नामक अत्यन्त सूक्ष्म रूप धारण गरेर गर्भमा प्रवेश गर्छिन्।

## सन्दर्भ सामग्रीहरू 
श्रेणी:पौराणिक पात्रहरू