सुदेष्णा

हिन्दू महाकाव्य *महाभारत* मा, **सुदेष्णा** राजा विराटकी पत्नी थिइन्, जसको दरबारमा पाण्डवहरूले आफ्नो अज्ञातवासको एक वर्ष लुकेर बिताएका थिए। उनी उत्तर, उत्तरा र शङ्खकी आमा थिइन्।

## महाभारतमा भूमिका 
पाण्डवहरूको १३औँ वर्षको अज्ञातवासको समयमा, सुदेष्णाले अनजानमै पाण्डव र द्रौपदीलाई आतिथ्य प्रदान गर्छिन्। द्रौपदी उनकी दासी 'सैरन्ध्री' को रूपमा रहन्छिन्। एक दिन सुदेष्णाले आफ्नो कोठाको झ्यालबाट बाहिर हेर्दा द्रौपदीलाई बजारमा घुमिरहेको देख्छिन्। उनको सौन्दर्य देखेर स्तब्ध भएकी सुदेष्णाले पछि उनको बारेमा सोधपुछ गर्छिन्। द्रौपदीले आफूलाई सैरन्ध्रीको रूपमा चिनाउँदै, आफू पहिले इन्द्रप्रस्थकी एक परिचारिका भएको र पाण्डवहरूले आफ्नो राज्य गुमाएपछि अहिले बेरोजगार भएको बताउँछिन्। सैरन्ध्रीको रूप र व्यवहार राजकीय जस्तो देखिएकाले सुदेष्णालाई उनको कथामा शङ्का लाग्छ, तर उनी आफैँलाई धेरै शङ्कालु भएको भन्दै हप्काउँछिन् र सैरन्ध्रीलाई काममा राख्छिन्। सैरन्ध्री एक वफादार र दक्ष दासी साबित हुन्छिन्।

[thumb|सिंहासनमा बसेकी सुदेष्णा (बायाँ) लाई [द्रौपदी र अन्य परिचारिकाहरूले अभिवादन गर्दै]]

कीचकले सैरन्ध्रीलाई देख्छन् र उनको सुन्दरताबाट मोहित भएर सुदेष्णासँग उनको बारेमा सोधपुछ गर्छन्। सुदेष्णाले सैरन्ध्रीलाई कीचकको रुचिबारे जानकारी दिन्छिन्। सैरन्ध्रीले कीचकलाई आफ्नो विवाह एक गन्धर्वसँग भएको र उसलाई छुने कुनै पनि पुरुषलाई गन्धर्वले मार्ने कुरा बताउँछिन्। आफ्नो ठूलो भाइलाई नाइँ भन्न नसक्ने र सहरको मुख्य सेनापतिलाई असन्तुष्ट नपार्न राजाले दिएको चेतावनीबाट डराएकी सुदेष्णाले कीचक र सैरन्ध्रीको भेट गराउँछिन्। सुदेष्णाले सैरन्ध्रीलाई कीचकको घरबाट मदिरा ल्याउन पठाएर यसो गर्छिन्। उनले फेरि पनि सैरन्ध्रीको चेतावनीलाई बेवास्ता गर्छिन्। सैरन्ध्री त्यहाँ पुग्ने बित्तिकै कीचकले उनीमाथि दुर्व्यवहार गर्ने प्रयास गर्छन्। सैरन्ध्रीले सहयोगका लागि सुदेष्णातिर हेर्छिन्, तर रानी मौन बस्छिन्।

पछिल्लो समयमा, जब कीचकको रहस्यमय परिस्थितिमा मृत्यु हुन्छ (वास्तवमा भीमद्वारा मारिएका), सुदेष्णा भयभीत हुन्छिन् र सैरन्ध्रीसँग माफी माग्छिन्। आफ्ना शब्दहरू सत्य भएको देखेपछि, सुदेष्णाले सैरन्ध्री कुनै साधारण महिला नभएको स्वीकार गर्छिन्। सैरन्ध्रीका शब्दहरू सत्य हुनेछन् भन्ने विश्वास गर्दै, सुदेष्णाले आफ्ना पति राजा विराटलाई कीचकको मृत्युको लागि सैरन्ध्रीलाई सजाय नदिन सल्लाह दिन्छिन्।

जब सुशर्मा र त्रिगर्तहरूले मत्स्य राज्यमा आक्रमण गर्छन् तब सुदेष्णाले आफ्ना पति र सेनालाई बिदाइ गर्छिन्। पछि, जब कौरवहरूले अर्को दिशाबाट आक्रमण गर्छन् तब उनले सहरको रक्षा गर्ने प्रयास गर्छिन् तर थोरै मात्र सैनिकहरू बाँकी रहेको पाउँछिन्। उनको सानो छोरो, उत्तरले आफू एक्लैले कौरवहरूलाई हराउने घमण्ड गर्छ र युद्धमा जान तयार हुन्छ। आफ्नो छोरो मारिने डरले सुदेष्णाले उनलाई सम्झाउने प्रयास गर्छिन्। सैरन्ध्रीले उत्तरलाई बृहन्नला (वास्तवमा छद्मभेषमा रहेका अर्जुन) लाई आफ्नो सारथीको रूपमा लैजान सल्लाह दिन्छिन् र यदि उत्तरले त्यसो गरेमा उनलाई कुनै हानि हुने छैन भनेर बताउँछिन्। उत्तरले एक महिलाको हातमा आफ्नो रथ सुम्पन नचाहेर अस्वीकार गर्ने प्रयास गर्छन्। तर, सुदेष्णाले सैरन्ध्रीले भनेको कुरा सत्य हुनुपर्छ भन्दै उनलाई आदेश दिन्छिन्। यसरी, जब उत्तरले कौरवहरूको सामना गर्छन् तब वास्तवमा अर्जुनले ती सबैलाई पराजित गर्छन् र उत्तरलाई मर्नबाट र मत्स्य राज्यलाई पतन हुनबाट बचाउँछन्।

झडपपछि, पाण्डवहरूले आफ्नो वास्तविक पहिचान प्रकट गर्छन्। आफ्नो छतमुनि द्रौपदीले त्यस्तो दुर्व्यवहार सहनुपरेको थाहा पाएर सुदेष्णा स्तब्ध र लज्जित हुन्छिन्। यद्यपि, द्रौपदी र पाण्डवहरूले उनीहरूलाई तुरुन्तै माफी दिन्छन् र आश्रय दिएकोमा शाही दम्पतीलाई धन्यवाद दिन्छन्। विराटकी छोरी उत्तराको विवाह अर्जुनका पुत्र अभिमन्युसँग हुन्छ। राजा विराटले तुरुन्तै पाण्डवहरूको राज्य फिर्ता गर्ने अभियानमा समर्थन गर्ने प्रतिज्ञा गर्छन् र उनको सेनाका साथै सुदेष्णाका छोराहरूले पनि पाण्डवहरूको पक्षबाट कुरुक्षेत्रको युद्धमा भाग लिन्छन्।

युद्धको पहिलो दिनमै, सुदेष्णाले आफ्ना दुई छोराहरू गुमाउनुपर्छ। युद्धको अन्त्यसम्ममा, उनका पति, छोराहरू र सम्पूर्ण मत्स्य सेना पाण्डवहरूको विजयका साथ समाप्त हुन्छन्। यद्यपि, उनका नाति परीक्षित, पुनर्गठित हस्तिनापुरको नयाँ उत्तराधिकारी बन्छन्। परीक्षितको जन्मको समयमा सुदेष्णा उपस्थित थिइन्। उनी ती मध्ये एक थिइन् जसले कृष्णलाई आफ्नो जादुमय शक्ति प्रयोग गरेर नातिलाई बचाउन बिन्ती गरेका थिए (किनकि उनी मृत जन्मिएका थिए)।

## सन्दर्भ सामग्रीहरू 
श्रेणी:महाभारतका पात्रहरू
श्रेणी:पौराणिक पात्रहरू