गर्भनिरोधक चक्की

**गर्भनिरोधक चक्की** (अङ्ग्रेजीः Oral contraceptives, OCPs, birth control pills) जन्म नियन्त्रणका निम्ति सेवन गरिने हर्मोनल औषधिहरू हुन् जसको उद्देश्य गर्भधारण रोक्नु हो। दैनिक हर्मोनल गर्भनिरोधक औषधिहरू गर्भधारण रोक्नका लागि दैनिक रूपमा सेवन गरिन्छ; महिनावारी सुरु भएको पहिलो दिनदेखि खान सुरु गरि नियमित रूपमा २१ दिनसम्म खाइरहनुपर्छ। यसमा प्रायः कृत्रिम हर्मोन—इस्ट्रोजेन र प्रोजेस्टिन—समावेश गरिन्छन्, जसले अण्डाशयलाई अण्डा निकाल्न (ओभुलेसन) दिदैँन र गर्भाशयको मुख (cervical mucus) बाक्लो बनाएर शुक्राणु प्रवेश रोक्छ। मुख्य रूपमा दुई प्रकारका गर्भनिरोधक छन्: संयुक्त चक्की (जसमा इस्ट्रोजेन र प्रोजेस्टिन दुवै हुन्छन्), र प्रोजेस्टिन मात्र गोली (Progestin-only pill / Mini-pill), जसमा केवल प्रोजेस्टिन हुन्छ र मुख्य रूपमा गर्भाशयको मुख बाक्लो बनाउने काम गर्दछ। यसका साथै दीर्घकालीन प्रयोग हुने चक्की (Continuous or extended-use pill) पनि पर्दछन्।

सन् १९६० मा गर्भनिरोधक चक्कीको परिचयले गर्भनिरोधक विकल्पहरूमा क्रान्ति नै ल्यायो र यसले वैज्ञानिक तथा सामाजिक, विज्ञान, साहित्य र सञ्चार माध्यमहरूमा व्यापक छलफल सुरु गरायो। यसमा विशेष ध्यान महिलाका अधिकार, नैतिकता, र व्यक्तिगत रोजाइका मुद्दाहरूमा केन्द्रित भयो। तर, यी औषधिहरूले नयाँ प्रकारका जोखिमका प्रश्नहरू पनि उत्पन्न गरेका छन्। अक्टोबर १९६१ मा ब्रिटिश फ्यामिली प्लानिङ असोसियशनले त्यस्ता चक्कीलाई परिवार नियोजनका साधनका रूपमा सूचिकृत गरेको थियो।

गर्भनिरोधक चक्कीहरूको सम्भावित असरहरूमा महिलामा "अण्डाशय र महिनावारीसँग सम्बन्धित समस्या", साथै "हड्डीको घनत्वमा वृद्धि" (विशेषगरी ४० वर्ष उमेर समूहका महिलामा) प्रमुख छन्। अन्य सामान्य असरहरूमा छालाका समस्या, चिन्ता वा चिडचिडापन

## प्रकारहरू 
### संयुक्त गर्भनिरोधक (Combined Oral Contraceptive – COC) 
संयुक्त ओरल गर्भनिरोधक चक्कीहरूमा प्रायः इस्ट्रोजेन घटक विभिन्न पुस्ताका प्रोजेस्टिन घटकसँग मिश्रित रुपमा प्रयोग गरिन्छ, जसका एन्ड्रोजेनिक र प्रोजेस्टोजेनिक क्षमता फरक–फरक हुन्छ। यस मिश्रणलाई प्रयोग  गर्ने सल्लाह दिँदा प्रोजेस्टिन घटकको चाहिने प्रभाव, नकारात्मक असरको जोखिम, र इस्ट्रोजेन तथा प्रोजेस्टिनको मात्रा विचार गरिन्छ।

* इस्ट्रोजेन घटक: एस्ट्राडियोल (Estradiol), एथिनाइलएस्ट्राडियोल (Ethinylestradiol), एसट्रोल (Estetrol), मेस्ट्रानोल (Mestranol)
* पहिलो पुस्ताको प्रोजेस्टिन: नोरेथिन्ड्रोन एसेटेट (Norethindrone acetate), एथिनोडिओल डाइसिटेट (Ethynodiol diacetate), लिनेस्ट्रेनोल (Lynestrenol), नोरेथिनोड्रेल (Norethynodrel)
* दोश्रो पुस्ताको प्रोजेस्टिन: लेभोर्नोर्जेस्ट्रेल (Levonorgestrel), डीएल-नोरजेस्ट्रेल (DL-norgestrel)
* तेस्रो पुस्ताको प्रोजेस्टिन: नोर्गेस्टिमेट (Norgestimate), जेस्टोडीन (Gestodene), डेसोगेस्ट्रेल (Desogestrel)
* अवर्गीकृत प्रोजेस्टिन: ड्रोसिपिरेनोन (Drospirenone), सिप्रोटेरोन एसेटेट (Cyproterone acetate)

### प्रोजेस्टिन मात्रको चक्की (Progesterone-Only Pill) 
प्रोजेस्टिन चक्कीहरूमा प्रायः ड्रोसिपिरेनोन (Drospirenone) वा नोरेथिन्ड्रोन (Norethindrone) समावेश भएका हुन्छन्। यस्तो जोखिम प्रायः अस्थायी हुने र हालै वा हाल नियमित रूपमा COC प्रयोग गर्ने व्यक्तिहरूमा मात्र सीमित देखिन्छ। जुन महिलाहरू परिवार नियोजनमा संलग्न छन्, तिनीहरूलाई सम्भावित क्यान्सरजन्य असरको बारेमा सचेत भने गराइनु आवश्यक हुन्छ। तर यसै सँगै यौन स्वास्थ्यका फाइदाहरूको अतिरिक्त, COC प्रयोग गर्दा गर्भाशयको मुख (endometrial), आन्द्रा (colorectal), र डिम्बाशय (ovarian) क्यान्सर हुने जोखिम कम गर्न पनि मद्दत गर्न सक्छ।

**स्ट्रोक (Stroke):** हर्मोनल गर्भनिरोधक, विशेष गरी ओरल कन्ट्रासेप्टिभ पिल्स प्रयोग गर्दा पहिलो वर्षमा स्ट्रोक हुने जोखिम बढ्ने मानिन्छ। मुख्य रूपमा मौखिक गर्भनिरोधक प्रयोग र हर्मोन प्रतिस्थापन उपचार (HRT) स्ट्रोकको बढ्दो जोखिमसँग सम्बन्धित देखिएका छन्, विशेषतः प्रयोगको पहिलो वर्षमा यो जोखिम बढ्दछ। यसको सम्भावित कारण तत्कालीन रक्त जम्ने प्रक्रियामा (hemostatic balance) आएको असन्तुलन हुन सक्ने पाइएको छ।

**डिप्रेशन (Depression):** प्रमाणहरूले ओरल कन्ट्रासेप्टिभको प्रयोगले, विशेष गरी पहिलो दुई वर्षमा, डिप्रेशनको जोखिम बढ्ने देखाएका छन्।

## सन्दर्भ सामग्रीहरू
श्रेणी:प्रजनन स्वास्थ्य
श्रेणी:विकी विमिन एडिटाथन २०२५ मा बनाइएका वा सुधारिएका लेखहरू