अग्नि पुराण

**अग्निपुराण** पुराण साहित्यमा आफ्नो व्यापक दृष्टि तथा विशाल ज्ञान भण्डारका कारण विशिष्ट स्थान रख्दछ। विषयको विविधता एवं लोकोपयोगिताको दृष्टिबाट यस पुराणको विशेष महत्त्व छ। यसमा परा-अपरा विद्याहरूको वर्णन, महाभारतका सबै पर्वहरूको सङ्क्षिप्त कथा, रामायणको सङ्क्षिप्त कथा, मत्स्य, कूर्म आदि अवतारहरूको कथाहरू, सृष्टि-वर्णन, दीक्षा-विधि, वास्तु-पूजा, विभिन्न देवताहरूका मन्त्र आदि अनेक उपयोगी विषयहरूका अत्यन्त सुन्दर प्रतिपादन गरिएको छ।

## कथा एवं विस्तार 
;विस्तार
:आधुनिक उपलब्ध अग्निपुराणका धेरै संस्करणहरूमा ११,४७५ श्लोक छ एवं ३८३ अध्याय छन्, तर नारदपुराणका अनुसार यसमा १५ हजार श्लोकहरू तथा मत्स्यपुराणका अनुसार १६ हजार श्लोकहरूका सङ्ग्रह बताइएको छ। अग्निपुराणमा पुराणहरूका पांच लक्षणहरू अथवा वर्ण्य-विषयहरू-सर्ग, प्रतिसर्ग, वंश, मन्वन्तर र वंशानुचरितको वर्णन छ। सबै विषयहरूका उल्लेख गरिएका छन्।
;कथा
:अग्नि पुराणका अनुसार यसमा सबै विधाहरूको वर्णन छ। यो अग्निदेवका स्वयंका श्रीमुखबाट वर्णित छ, त्यसैले पनि यो प्रसिद्ध र महत्त्वपूर्ण पुराण मानिएको हो। यो पुराण अग्निदेवले महर्षि वशिष्ठलाई सुनाएका थिए। यो पुराण दुइ भागहरूमा बाँडिएका छन् : पहिलो भागमा पुराण ब्रह्म विद्ध्याको सार छ। यसका आरंभमा भगवान विष्णुका दशावतारहरूका वर्णन छ। यस पुराणमा ११ रुद्रहरू, ८ वसुहरू तथा १२ आदित्यहरूका बारेमा बताइएको छ। विष्णु तथा शिवको पूजाका विधान, सूर्यको पूजाको विधान, नृसिंह मन्त्र आदिको जानकारी पनि यस पुराणमा दी गयी छ। यसका अतिरिक्त प्रासाद एवं देवालय निर्माण, मूर्ति प्रतिष्ठा आदिको विधिहरू पनि बताइएको छ। यसमा भूगोल, ज्योतिः शास्त्र तथा वैद्यकका विवरण पछि राजनीतिको पनि विस्तृत वर्णन गरिएको छ जसमा अभिषेक, साहाय्य, सम्पत्ति,बाट वक, दुर्ग, राजधर्म आदि आवश्यक विषय निर्णीत छ। धनुर्वेदको पनि बडा नैं ज्ञानवर्धक विवरण दिइएको छ जसमा प्राचीन अस्त्र-शस्त्रहरू तथा सैनिक शिक्षा पद्धतिको विवेचन विशेष उपादेय तथा प्रामाणिक छ। यस पुराणका अन्तिम भागमा आयुर्वेदको विशिष्ट वर्णन अनेक अध्यायहरूमा मिल्दछ, यसका अतिरिक्त छंदःशास्त्र, अलंकार शास्त्र, व्याकरण तथा कोश विषयक विवरण पनि दिइएका छन्।

## अग्नि पुराणको सङ्क्षिप्त जानकारी 
अग्नि पुराणमा अग्निदेवले ईशान कल्पको वर्णन महर्षि वशिष्ठबाट गरेका छन्। यसमा पन्द्र हजार श्लोक छन् , यसका भित्र पहिले पुराण विषयका प्रश्न छन् र अवतारहरूको कथा बताइएका छन्, फिर सृष्टिको विवरण र विष्णुपूजाको वृतांत छ। यसपछि अग्निकार्य, मन्त्र, मुद्रादि लक्षण, सर्वदीक्षा विधा र अभिषेक निरूपण छ। यसपछि मंडलको लक्षण, कुशामापार्जन, पवित्रारोपण विधि, देवालय विधि, शालग्रामको पूजा र मूर्तीहरूको अलग अलग विवरण छ। फिर न्यास आदिको विधान प्रतिष्ठा पूर्तकर्म, विनायक आदिको पूजन, नाना प्रकारको दीक्षाहरूको विधि, सर्वदेव प्रतिष्ठा, ब्रहमाण्डको वर्णन, गङ्गादि तीर्थहरूका माहात्म्य, द्वीप र वर्षको वर्णन, माथि र नीचेका लोकहरूको रचना, ज्योतिश्चक्रको निरूपण, ज्योतिष शास्त्र, युद्धजयार्णव, षटकर्म मन्त्र, यन्त्र, औषधि समूह, कुब्जिका आदिको पूजा, छ: प्रकारको न्यास विधि, कोटि हुँम विधि, मनवन्तर निरूपण ब्रह्माचर्यादि आश्रमहरूका धर्म, श्राद्धकल्प विधि, ग्रह यज्ञ, श्रौतस्मार्त गर्म, प्रायश्चित वर्णन, तिथि व्रत आदिको वर्णन, वार व्रतको कथन, नक्षत्र व्रत विधिको प्रतिपादन, मासिक व्रतको निर्देश, उत्तम दीपदान विधि, नवव्यूहपूजन, नरक निरूपण, व्रतहरूऔर दानहरूको विधि, नाडी चक्रको सङ्क्षिप्त विवरण, संध्एको उत्तम विधि, गायत्रीका अर्थको निर्देश, लिंगस्तोत्र, राज्याभिषेकका मन्त्र, राजाहरूका धार्मिक कृत्य, स्वप्न सम्बन्धी विचारको अध्याय, शकुन आदिको निरूपण, मंडल आदिको निर्देश, रत्न दीक्षा विधि, रामोक्त नैतिको वर्णन, रत्नहरूका लक्षण, धनुर्विद्या, व्यवहार दर्शन, देवासुर सङ्ग्रामको कथा, आयुर्वेद निरूपण, गज आदिको चिकित्सा, तीका रुँगहरूको शान्ति, गो चिकित्सा, मनुष्यादिको चिकित्सा, नाना प्रकारको पूजा पद्धति, विविध प्रकारको शान्ति, छन्द शास्त्र, साहित्य, एकाक्षर, आदि कोष, प्रलयको लक्षण, शारीरिक वेदान्तको निरूपण, नरक वर्णन ,योगशास्त्र, ब्रह्मज्ञान तथा पुराण श्रवणको फल बताइएको छ।

## बाहिरी कडिहरू 
* **वेद-पुराण** - यहाँ चारहरूवेद एवं दसबाट अधिक पुराण हिन्दी अर्थ सहित उपलब्ध छन्। पुराणहरूको यहाँ सुन्न पनि सक्दछौं।
* महर्षि प्रबंधन विश्वविद्यालय -यहाँ सम्पूर्ण वैदिक साहित्य संस्कृतमा उपलब्ध छ।
* ज्ञानामृतम् - वेद, अरण्यक, उपनिषद् आदिमा सम्यक जानकारी
* वेद एवं वेदांग - आर्य समाज, जामनगरका जालघरमा सबै वेद एवं तीका भाष्य दिइएका छन्।
* जसको उदेश्य छ - **वेद प्रचार**
* वेद-विद्या डट कम 

श्रेणी:धर्मग्रन्थ
श्रेणी:देवी-देवताहरू
श्रेणी:संस्कृत साहित्य
श्रेणी:पुराण
श्रेणी:वेद
श्रेणी:स्मृति
श्रेणी:वैदिक धर्म
श्रेणी:हिन्दीबाट अनुवादित