अष्टभार्या

**अष्टभार्या** वा **अष्ट-भार्या(हरू)** द्वापर युगमा सौराष्ट्र राज्यको द्वारकाका राजा तथा हिन्दु देवता कृष्णका आठ मुख्य रानीहरूको समूह हो। *भागवत पुराण* मा उल्लेखित सबैभन्दा लोकप्रिय सूचीमा: रुक्मिणी, जाम्बवती, सत्यभामा, कालिन्दी, नग्नजिती, मित्रविन्दा, लक्ष्मणा र भद्र समावेश छन्। *विष्णु पुराण* र *हरिवंश* मा केही भिन्नताहरू पाइन्छन्, जसमा भद्रको सट्टा माद्री वा रोहिणी नामका रानीहरू उल्लेख गरिएका छन्। उनीहरूमध्ये अधिकांश राजकुमारीहरू थिए।

हिन्दु धर्ममा, राधा लगायत कृष्णका सबै मुख्य रानीहरूलाई देवी लक्ष्मीका अवतारका रूपमा पूजा गरिन्छ भने ब्रजका गोपीहरूलाई राधाकै अभिव्यक्ति मानिन्छ।

विदर्भकी राजकुमारी रुक्मिणी कृष्णकी पहिलो पत्नी र द्वारकाकी मुख्य रानी (*पटरानी*) हुन्। उनलाई समृद्धिकी देवी श्रीदेवीको अवतार मानिन्छ। दोस्रो पत्नी सत्यभामा, जो यादव राजकुमारी हुन्, उनलाई लक्ष्मीको पृथ्वी-देवी भूदेवी स्वरूप मानिन्छ। जाम्बवतीलाई लक्ष्मीको तेस्रो स्वरूप, नीलादेवीको अवतार मानिन्छ। यमुना नदीकी देवी कालिन्दीलाई स्वतन्त्र रूपमा पूजा गरिन्छ। अष्टभार्या बाहेक, कृष्णका १६,१०० औपचारिक पत्नीहरू छन्।

धर्मशास्त्रहरूमा अष्टभार्याबाट जन्मिएका कृष्णका धेरै सन्तानहरूको पनि उल्लेख गरिएको छ, जसमा सबैभन्दा प्रमुख युवराज प्रद्युम्न हुन्। उनी रुक्मिणीका छोरा र प्रेमका देवता कामदेवका पुनर्जन्म मानिन्छन्।

## किंवदन्ती 
की मुख्य अर्धाङ्गिनीको रूपमा रुक्मिणी।]]

कृष्णकी मुख्य रानी रुक्मिणीले कृष्णका वीरताका कथाहरू सुनेर उनीसँग प्रेम गर्न थालेकी हुन्छिन्। उनका मातापिताले आफ्नो रोजाइको वरसँग विवाह गर्न अनुमति दिए पनि, रुक्मिणीका दाजु रुक्मीले उनको विवाह आफ्ना मित्र शिशुपालसँग तय गरिदिन्छन्। रुक्मिणीले कृष्णलाई आफ्नो नियतिबाट बचाउन र विवाह गर्न सन्देश पठाउँछिन्। कृष्णले उनको दाजु रुक्मीसँग युद्ध गरेपछि उनको स्वयम्वरको समयमा रुक्मिणीलाई हरण गर्छन्। कृष्णका दाजु बलरामको नेतृत्वमा रहेको सेनाले रुक्मी र कृष्ण र रुक्मिणीलाई पछ्याउने अन्य राजाहरूलाई पराजित गर्छ। रुक्मिणीलाई परम्परागत रूपमा कृष्णकी सबैभन्दा प्रिय र प्राथमिक पत्नी मानिन्छ, जसका कारण कृष्णको उनीप्रतिको आशक्तिले गर्दा उनकी दोस्रो रानी सत्यभामा प्रायः क्रोधित हुने गर्दछिन्।

सत्यभामा र जाम्बवतीको कृष्णसँगको विवाह स्यमन्तक मणिको कथासँग नजिकबाट जोडिएको छ। यो बहुमूल्य हीरा सूर्यदेवले आफ्ना भक्त सत्राजित (सत्यभामाका पिता) लाई दिएका हुन्छन्। कृष्णले सत्राजितलाई सो मणि यादव प्रमुख उग्रसेनलाई उपहार दिन अनुरोध गर्छन् जसलाई सत्राजितले अस्वीकार गरी आफ्ना भाइ प्रसेनलाई दिन्छन्। प्रसेनले सो मणि लगाएर शिकार खेल्न जाँदा एउटा सिंहले उनलाई मार्छ र पछि सो सिंहलाई भालुराज जाम्बवानले बध गर्छन्। सत्राजितले कृष्णमाथि मणि चोरेको आरोप लगाएपछि, कृष्ण त्यसको खोजीमा निस्किए र प्रसेन तथा सिंहको शव पछ्याउँदै अन्ततः जाम्बवानसँग लडाइँ गर्छन्। २७/२८ दिनको युद्धपछि, राम (विष्णुका अघिल्लो अवतार) का भक्त जाम्बवानले कृष्ण नै विष्णु हुन् भन्ने महसुस गरी आत्मसमर्पण गर्छन्। उनले मणि फिर्ता गरी आफ्नी छोरी जाम्बवतीलाई कृष्णसँग विवाह गरिदिन्छन्। जब मृत मानिएका कृष्ण द्वारका फर्किन्छन्, अपमानित महसुस गरेका सत्राजितले उनीसँग माफी माग्दै मणिका साथै सत्यभामालाई विवाहको लागि प्रस्ताव गर्छन्।

## प्रतीकात्मकता 
कृष्णका पत्नीहरूको पदानुक्रमलाई उनीहरूको राजकीय स्थिति अनुसार तीन समूहमा विभाजन गरिएको छ, जसले कृष्णको सार्वभौमसत्तालाई सङ्केत गर्दछ। पहिलो समूहमा, भौतिक प्रकृतिको अवतार (श्री) रुक्मिणीले कृष्णको ऐश्वर्य र धनको प्रतिनिधित्व गर्दछिन्; तात्विक प्रकृतिकी अवतार (भूदेवी) सत्यभामाले राज्य र भगवानको क्षेत्रको प्रतिनिधित्व गर्दछिन्। जाम्बवतीलाई विजय (*विजया*) को प्रतीक मानिन्छ, जसलाई कृष्णले उनका पितालाई पराजित गरेर प्राप्त गरेका थिए।

दोस्रो समूहका पत्नीहरू आर्यावर्तका (कुलीन वर्ग) प्रतिनिधि हुन्, जसमा कालिन्दीले मध्य राज्यहरू, नग्नजितीले पूर्वी राज्यहरू (सूर्यवंश सहित) र लक्ष्मणाले पश्चिमी क्षेत्रको प्रतिनिधित्व गर्दथे। तेस्रो समूहका पत्नीहरूमा मित्रविन्दा र भद्र पर्दछन् जो उनका पितृसत्तात्मक भतिजीहरू हुन् र उनीहरूले यादवहरूको सात्वत कुलको प्रतिनिधित्व गर्दथे।

## सन्दर्भ सामग्रीहरू 
श्रेणी:भागवत पुराणका पात्रहरू
श्रेणी:कृष्णका पत्नीहरू
श्रेणी:महाभारतका पात्रहरू