open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
इन्द्रेणी

thumb|right|300px|अर्धवृत आकारको इन्द्रेणी
**इन्द्रेणी** वा **इन्द्रधनुष** प्रकाश र रंगबाट उत्पन्न भएको यस्तो घटना हो जसमा रंगीन प्रकाशको एउटा अर्धवृत आकाशमा देखिन्छ। जब सूर्यको प्रकाश पृथ्वीको वायुमण्डलमा भएको पानीको थोपा माथि पर्छ, पानीको थोपाले प्रकाशलाई परावर्तन, आवर्तन र डिस्पर्सन गर्दछ। फलस्वरुप आकाशमा एउटा सप्तरङ्गी अर्धवृताकार प्रकाशीय आकृति उत्पन्न हुन्छ। यो आकृतिलाई नै इन्द्रेणी भनिन्छ।

इन्द्रेणी देखिनुको कारण वायुमण्डलमा पानीका कणहरु हुनु नै हो। वर्षा, झरनाबाट उछिट्टिएको पानी, शीत, कुहिरो आदिको इन्द्रेणी देखिने प्रक्रियामा महत्त्वपूर्ण भूमिका हुन्छ।  

इन्द्रेणीमा सात रंगहरु रातो, सुन्तला, पहेंलो, हरियो, आकाशे निलो, गाढा निलो र बैजनी रंग क्रमैसँग देखिन्छ। यसमा सबैभन्दा माथिल्लो छेउमा रातो रंग र अर्को छेउमा बैजनी रंग देखिन्छ।

इन्द्रेणी पूर्ण वृत्ताकार समेत हुन सक्ने भए पनि साधरण अवलोकनकर्ताले जमिन माथि बनेको आधा भाग मात्र देख्न सकिन्छ ।

श्रेणी:विज्ञान
काफल

** काफल ** एक पहाडी भु-भागमा पाइने लोकप्रिय जंगली फल हो।  यो फल गर्मी याममा पहाडका वन पाखाहरूमा पाकेको हुन्छ। यसको फलको आकार लाम्चो र गोलो आकारको हुन्छ। यसको स्वाद अमिलो मिठो हुन्छ। यसको फलको रंग काँचोमा हरियो हुन्छ। पाकि सकेपछी रातो र धेरै पाकेपछि बैजनी रंगको हुन्छ। पहाड तिरका मानीसहरू गर्मी याममा काफलको रुखमा चढेर काफल खानमा तल्लिन रहन्छन।

## सन्दर्भ सामग्रीहरू
श्रेणी:फलफूल
श्रेणी:जङ्गली फलफूल
चुत्रो

**चुत्रो** (*Berberis aristata*, संस्कृत नामः दारुहल्दी, नेवारी नामः “मरप्यासी”) एक पहाडी फल हो। यो फल २ प्रकारको हुन्छ। पहिलो गर्मीयाम (वैशाख देखि असार सम्म)मा पाक्ने हुन्छ भने दोस्रो चिसोयाम (असोज देखि मंसिर सम्म)मा पाक्ने हुन्छ। यसको फलको आकार जौको दाना जस्तै अलि ठूलो हुन्छ। यसको पात र हाँगाहरूमा काँडाहरू हुन्छन्। यसको हाँगाहरूमा त्रिशूल जस्तै तिन मुख भएको काँडा हुने हुनाले कतै कतै यसलाई **तिर्षुला** अथवा **तिर्खुला** भनेको पनि सुनिन्छ। यसको फलको स्वाद अमिलो मिठो हुन्छ। यसको फलको रङ्ग काँचोमा हरियो र पाकेपछि कालो हुन्छ। यसलाई नेपालको सुदुर पश्चिम र भारतको कुमाउँ गढवालमा **किल्मोडी** पनि भनिन्छ। यसको रुखको बोक्रा पहेँलो रङ्गको हुन्छ। यसको बोक्रा तीतो हुनुको साथै धेरै बिमारीहरूको ओखती पनि हुन्छ।

right|thumb

## परिचय 
thumb|250px|पाकेको चुत्रो
चुत्रोको बोट नेपालको महाभारत पर्वत शृङ्खलामा समुद्री सतहभन्दा १,९०० मि. देखि ३,००० मि. उचाईका खुल्ला पाखोमा पाइन्छ। यो १.८२ देखि ५.४ मि. अग्लो हुने सदावहार काँडेदार झाङ हो। यसको हरेक आँख्लाबाट फराकिलो भालाकृत, अण्डाकृत र माथितिर फराकिलो तल साँगुरिदै जाने पातहरू निस्केका हुन्छन्। कुनै कुनै पातहरू काँडामा परिणत भएको हुन्छ। पात साधारण ३ देखि ४ मिलिमिटर लामा, डाँठ भएको वा डाँठ नभएको, पातका किनारा करौंती जस्तै चिरिएको र किनारामा स–साना तीखो काँडाहरू लागेको हुन्छ। पातको नाप १.५ से.मि. देखि २.३ से.मि. चौडा र २ देखि ५.५ से.मि. लामो हुन्छ। फूलहरू पहेंलो र झुप्पा झुप्पामा फुलेको पाइन्छ। एउटै फूलमा भाले तथा पोथी दुवै योनि पाइन्छन्।
thumb|250px|फूलेको चुत्रो

## खेती 
चुत्रोको खेतीको लागि कुहिएको उद्भिज पदार्थ र वालुवा मिसिएको मलिलो माटोको आवश्यकता पर्दछ। यो विरुवालाई बीउबाट अंकुरण गराइन्छ। सबभन्दा पहिले बीउ फलबाट अलग्याइन्छ र मलजल गरी तयार गरिएको ड्याँगमा वा नर्सरी बेडमा लगाइन्छ। एक वर्षमा विरुवा तयार हुन्छ। बीस वर्षमा विरुवा ४ मि. को झाङ्ग बन्दछ। आषाढ, श्रावणतिर विरुवाको हाँगा काटी गाड्नाले पनि नयाँ विरुवा तयार हुन्छ।

## सङ्कलन 
बोक्रा वर्षात ऋतुमा सङ्कलन गरिन्छ र जरा शरद् ऋतुमा जमीनमुनिबाट खनेर झिकिन्छ।

## सुकाउने तथा संरक्षण 
सङ्कलन गरिएको बोक्रा र जरालाई स–साना गरी टुक्राइन्छ। ती टुक्राहरूलाई घाममा राम्ररी सुकाउनु पर्दछ। सुकेको बोक्रालाई बोरामा बन्द गरी ओभानो गोदाममा थन्काइन्छ।

## उपयोगिता 
आयुर्वेदिय पद्धति अनुसार यसको जरा र बोक्रा पाकेको घाउ , खटिरा , श्वेत प्रदर , आँखाको रोग , कमलपित्त र ज्वरो शान्त गर्नमा प्रयोग गरिन्छ। पानीमा बाक्लो गरी पकाएको झोल रसोत वा रसान्जनको नामले प्रख्यात छ।
## चित्र दिर्घा

Berberidaceae_California_Barberry.jpg|*Berberis pinnata* (California barberry)
Berberidaceae Mahonia Swaseyi.jpg|*Berberis swaseyi*
Berberis darwinii from the Berberidaceae (8406231651).jpg|*Berberis darwinii* (*calafate* or *michay*)
Berberis empetrifolia, fruit (8625238212).jpg|*Berberis empetrifolia*, fruit

## यो पनि हेर्नुहोस्
## सन्दर्भ सामग्रीहरू
## बाह्य कडीहरू
श्रेणी:जडीबुटी
श्रेणी:औषधि
श्रेणी:फलफूल
श्रेणी:नेपालमा पाइने वनस्पतिहरू
श्रेणी:फूल फुल्ने वनस्पति
श्रेणी:बुट्यान
श्रेणी:फल
ऐँसेलु

अङ्गुठाकार|पाठ=काठमाण्डु उपत्यका वरीपरीका डाँडाहरु जेठ महिनामा ऐँसेलुका लागी चर्चित छन्। |काठमाण्डु उपत्यका वरीपरीका डाँडाहरु जेठ महिनामा ऐँसेलुका लागी चर्चित छन्।

** ऐँसेलु ** (English: golden Himalayan raspberry or as yellow Himalayan raspberry) पहाडी फल हो यो फल रंगको आधारमा ३ थरीको हुन्छ । यो फल चैत्र देखि लिएर साउनसम्म पाक्ने गर्दछ। मुख्यतः रातो ऐँसेलु सर्वत्र देख्न पाइन्छ । तर अरु जातको ऐँसेलु भने कतै कतै मात्र देखिन्छ । ऐँसेलुको फल ओखल जस्तै हुन्छ । यसको फल काँचो छँदा पत्रदलले ढाकेको हुन्छ ।

## ऐँसेलुको प्रकार
ऐँसेलुको विभिन्न नाम तथा फल पातको विवरण यस प्रकार छन ।

### रातो ऐँसेलु
thumb|250px|रातो ऐँसेलु
यो जातको ऐँसेलु पहाडी भेगको सबै ठाउँमा हुन्छ। यसको फल काँचोमा हरियो र पाकि सकेपछि रातो (सुन्तला रंग) हुने हुनाले यसलाई रातो ऐँसेलु भनिन्छ। यसको वोट एक झाडी आकारको हुन्छ। रातो ऐँसेलु पनि २ प्रकारको हुन्छ। एक ठूलो झाडी र फलको स्वाद गुलियो हुन्छ भने अर्को सानो वोट भएको र फलको स्वाद अलि अमिलो हुन्छ। पहिलो खालको ऐँसेलुको पात फुस्रो हरियो हुन्छ भने दोस्रो ऐँसेलुको पात चिल्लो हरियो हुन्छ। पहिलो जातको ऐँसेलुको काँडा केही कम हुन्छ भने दोस्रो जातको ऐँसेलुको काँडा धेरै खतरनाक हुन्छ। पहिलो जातको चैत देखि जेठको अन्त सम्म पाकेको पाइन्छ भने दोस्रो जातको ऐँसेलु जेठको अन्तमा पाकेको हुन्छ।

### कालो ऐँसेलु
250px|thumb|कालो ऐँसेलु
कालो ऐँसेलु लहराको रूपमा फैलिएको हुन्छ। यसको पातको आकार गोलो हुन्छ। पातको बाहिर पट्टीको रंग सेतो र भित्र पट्टी हरियो हुन्छ। यसको काँडा अरु ऐँसेलु भन्दा कम हुन्छ। यसको फलको रंग काँचो छँदा हरियो पाकि सकेपछी कालो हुन्छ।

### छारे ऐँसेलु
यो ऐँसेलुको फलको रंगमा खरानी (छारो) छरे जस्तो हुने हुनाले यसलाई छारे ऐँसेलु भनिन्छ। यसलाई कतै कतै जोगी ऐँसेलु पनि भनिन्छ। यो ऐँसेलुकोपनि कालो ऐँसेलु जस्तै लहरा हुन्छ। यो ऐँसेलुको काँडा अरु ऐँसेलु भन्दा धेरै घातक हुन्छ। यसको काँडा बिरालोको नङ्ग्रा जस्तै उल्टो फर्केको हुन्छ। यसको पातको रंग बाहिर पट्टी सेतो र भित्र पट्टी चिल्लो हरियो हुन्छ। यो ऐँसेलु जेठको अन्त देखि लिएर साउन सम्म पाकेको पाइन्छ।

## सन्दर्भ सामग्रीहरू
श्रेणी:नेपालमा पाइने वनस्पतिहरू
भैरवनाथ रिमाल 'कदम'

साहित्यकार '''भैरवनाथ रिमाल 'कदम''''को जन्म वि.सं. १९९३ साल माघ २ गते काठमाडौंको ठमेल गल्कोपाखामा भएको हो। उनले लामो समय सरकारको सेवा गर्नुभयो। 'कदम'को पहिलो रचना २००८ सालको गोरखापत्रमा प्रकाशित भयो। पहिलो कृति २०११ सालमा भैचम्पा (खण्डकाव्य) प्रकाशित भयो। ६० वर्ष साहित्यिक यात्रामा रेडियो नेपाल, रत्न रेकर्डिङ संस्थानबाट पटकपटक गीतमा प्रथम पुरस्कार पाउने 'कदम'ले गीति साधनाकै कारण २०५२मा छिन्नलता गीत पुरस्कार पाए।

त्रिशक्ति पट्ट पाँचौ, गोदबा पाँचौ, दीर्घसेवा पदक, वीरेन्द्र ऐर्श्वर्यपदक, गद्दी आरोहण पदक, जनसेवा पदक आदिबाट सम्मानित कदमलाई कवि, निबन्धकार, समालोचक आदि विधाका स्रष्टाको रूपमा भने कसैले सम्मान गरेको छैन। गीतकारकै रूपमा बढी सम्मानित र परिचित 'कदम' का २१ वटा सिडी र क्यासेट, गीत, कविता, काव्य, लोकगीत, भजनका दुइ दर्जन, नाटकका एक, लेख संग्रहको एक कृतिसमेत प्रकाशित भइसकेको छ। उनले नेपाल, भारत, भुटान भ्रमण गरेका छन्।

उनको मृत्यू वि.सं. २०७७ पुष २५ गरे शनिबार भएको हो।

## कदमका कृति 
(१) भैचम्पा (वि. सं. २०११)

(२) विन्दु (वि. सं. २०३९)

(३) भुँइको धुलो (वि. सं. २०३९)

(४) मेरो देश अनि म (खण्डकाव्य, वि. सं. २०३१)
 
(५) ढुङ्गाको मुर्ति (वि. सं. २०२६)

(६) हिमालको झर्ना (वि. सं. २०२६)

(७) माटो रम्छ (वि. सं. २०२७)

(८) शैलजा (२०२८)

(९) पत्थर हृदय (२०२८)

(१०) गिरिजा (वि. सं. २०२८)

(११) शुन्य लिला (वि. सं. २०३१)
 
(१२) दर्शन (वि. सं. २०३१)

(१३) संकल्प (वि. सं. २०३२)

(१४) ने मुनिको सपना (वि. सं. २०३२)

(१५) हरेक प्रहर अनेक लहर (कविता सङ्ग्रह, वि. सं. २०३४)

(१६) भक्ति र समर्पण (लेखसंग्रह)

## सन्दर्भ सामग्रीहरू
श्रेणी:साहित्यकार
घँगारु

**घँगारु** एक पहाडमा पाईने जंगली फल हो। यसको वोटमा काँडाहरू हुन्छन्। यसको लौरो बनाउने काममा पनि प्रयोगमा लिइन्छ। नेपालका अधिकांश प्रहरीहरूले पनि यसैको लौरो प्रयोग गरेको देखिन्छ। घँगारुको फल रातो मुँगा जस्तो रंगको हुन्छ। यसको फल गोलो आकारको हुन्छ। यो साउन भदौ अधिकतर पाकेको पाइन्छ। कुनै कुनै ठाउँमा त घँगारु मंसिर पुष सम्म पनि पाइन्छ। तर धेरै खायो भने यसले असन्चो पनि गराउँछ। पश्चिम नेपाल तिर "आरु र घँगारु कालको भाई, साउनको पाप्रो रैबार लगाई" भन्ने उखान नै रहेको छ।

## सन्दर्भ सामग्रीहरू
## सन्दर्भ सामग्री
श्रेणी:बुट्यान
श्रेणी:फूल फुल्ने वनस्पति
श्रेणी:नेपालमा पाइने वनस्पतिहरू
मयल (वनस्पति)

**मयल** एक पहाडी वनस्पति तथा फल हो। यसलाई ठाउँ अनुसार र भाषा अनुसार फरक फरक नाम दिएको पाइन्छ। यसळाई कतै मेल, मेहेल, मिहाल, इत्यादि भनेको पाईएको छ। मयलको सानो बुटालाई नास्पातीको कलमी गर्न उपयोगमा ल्याईन्छ। यसको पात नास्पतिको जस्तै तर सानो हुन्छ। मेहलको हाँगामा काँडाहरू हुन्छन्। मेहलको फल काँचो छँदा नास्पतिकै रंगको हुन्छ। पाके पछि मेहलको फल कालो हुन्छ। यसको दानाको आकार लिची जत्रै हुन्छ। यसको फल देख्दा त नखाएको मान्छेलाई घिन लाग्दो भए पनि खाए मिठो हुन्छ। पहाड तिर मेहलको काँचो फललाई केरा पकाए जस्तै पकाईन्छ। पकाई सके पछि फलहरूलाई निचोरेर रस बनाईन्छ। त्यो रसलाई "भुटन" भनिन्छ। भुटन तमाखु खानेहरूले तमाखु मस्ने (हल्का भिँजाउने) काममा ल्याउछन्। भुटन धेरै बिमारीको ओखतीको लागि पनि प्रयोग गरिन्छ।

## सन्दर्भ सूची
## बाहिरी कडीहरू
श्रेणी:फलफूल
श्रेणी:फूल फुल्ने वनस्पति
श्रेणी:नेपालमा पाइने वनस्पतिहरू
श्रेणी:रूख
लालीगुराँस

**लालीगुराँस** नेपालको राष्ट्रिय फूल हो । यो फूल पहाडी भेगमा पाईने गुराँसको फूल हो। लालीगुराँस सामान्यतया माघ, फागुन तिर फूलेको देखिन्छ। तर छिटो फूल्ने ठाउँमा यो फूल पुषको महिनामा पनि फूलेको देखिन्छ। फूलको रङ्ग रातो हुन्छ। फूलको आकार औसत अरु फूलहरू भन्दा केही ठूलो हुन्छ। यसको पात लामो हुन्छ। पातको लम्बाई लगभग ५ देखि १० से.मी. सम्म हुन्छ। यसको रुखको उँचाई र आकार ठाउँ अनुसार फरक हुन्छ। निम्न पहाडी भू-भागमा यसको रुख मध्यम खालको हुन्छ भने, उच्च पहाडी भागमा यसको रुख धेरै ठुलो र झ्याम्म परेको हुन्छ।  यो फूललाई भारतको उत्तराखण्ड राज्यको पनि राष्ट्रिय फूलको रूपमा राखिएको छ। 

लालीगुराँसलाई अङ्ग्रेजीमा 'रोडोडेण्ड्रन' भनिन्छ । ल्याटिन भाषाको ‘रोडो’ (रातो) र ‘डेण्ड्रन’ (वृक्ष) शब्दबाट बनेको हो । यसलाई ‘रातो रुख’ को अर्थमा रोडोडेण्ड्रन नाम दिइएको हो ।

## प्रजातिहरू 
विश्वभर १ हजार १ सय ५७ प्रजातिका गुराँस पाइन्छन् । वनस्पति विभाग का अनुसार नेपालमा ३१ प्रजाति गुराँस पहिचान भएका छन् । नेपालको कुल वन क्षेत्रको करिब १० प्रतिशत भूभागमा गुराँस फेलापर्छ । विशेष गरी पूर्वदेखि सुदूरपश्चिमसम्मका ४३ जिल्लाका मध्य र उच्च पहाडी तथा हिमाली क्षेत्रमा यी ३१ प्रजातिका गुराँस पाइन्छन् ।

गुराँस नेपालसहित चीन, भारत, भुटान, म्यानमार, भियतनाम, मलेसिया, इन्डोनेसिया, फिलिपिन्स, उत्तर कोरिया, दक्षिण कोरिया, जापान र अष्ट्रेलियामा पाइन्छ। अन्य देशहरूमा भने यो प्राकृतिक रूपमा नभई पछि सारेर लगाइएको हो।

विश्वमा लालीगुराँससँग मिल्दोजुल्दो प्रजातिका अन्य ५ प्रकारका गुराँस फेला पर्छन्। यसै वर्गमा पर्ने सेतो गुराँस ३ हजार मिटर भन्दा माथिको उचाइमा पाइन्छ। तीनजुरेलाई "गुराँसको राजधानी" मानिन्छ।

## राष्ट्रिय फूल 
लालीगुराँस नेपालको राष्ट्रिय फूल हो । विक्रम सम्बत् २०१९ मा लालीगुराँसलाई राष्ट्रिय फूलको मान्यता दिइएको थियो।

## उपयोग
यसको फूललाई जुस बनाउने काममा प्रयोग गरिन्छ। यो पतझड वर्गमा पर्दछ। यसको रूख होचो झ्याम्म परेको हुन्छ जुन धेरै जसो भिरालो ठाउँमा उम्रन्छ। उच्च पहाडी भेगमा पाइने यो वनस्पति चैत-बैशाख महिनामा फूल्ने गर्दछ। नेपालमा पाइने लालीगुराँसका दुवै प्रजातिहरू औषधी मानिन्छन्। लालीगुराँस घाँटीमा खानेकुरा वा अरु केही चीज अड्किएको बेलामा खाँदा खड्किएको चीज निस्कन्छ। त्यसैले पनि यसलाई औषधी मानिन्छ। नेपालमा गुराँसको सर्वत बन्दछ। विश्वको सबैभन्दा अग्लो लालीगुराँसको बोट नेपालमा रहेको छ। इलाम जिल्लाको मङ्गलबारे गाविसमा रहेको १६.१ मीटर अग्लो सो लालीगुराँसलाई गिनिज बुकले विश्वको सबैभन्दा अग्लो स्थानको गुराँसको रूपमा अङ्कित गरेको छ।

## चित्र

चित्र:Rhododendron krish.jpg|नेपालमा फुलेको लालीगुराँसको फूल
चित्र:Rhododendron (গুরাস)02.jpg|लालीगुराँसको एक चित्र
चित्र:Rhododendron (গুরাস)01.jpg|लालीगुराँसको एक चित्र
चित्र: rhododendron-by-eiffel-public-domain-20040617.jpg|लालीगुराँसको एक चित्र
चित्र:लालीगुराँस फूल Rododrendron 06.jpg|नेपालमा फुलेको लालीगुराँसको फूल
|हत्केलामा लालीगुराँसको फुल

## यो पनि हेर्नुहोस्
## सन्दर्भ सामग्रीहरू
श्रेणी:बुट्यान
श्रेणी:फूलहरू
श्रेणी:नेपालमा पाइने वनस्पतिहरू
श्रेणी:जडीबुटी
श्रेणी:गुराँस
भीम विराग

**भीम विराग** (वि.सं. १९९१ - वि.सं. २०६८) नेपाली गीतकार हुन्। उनको खास नाम भीमबहादुर महर्जन हो।

## जीवनी 
उनको जन्म वि.सं. १९९१ माघ १५ गते माईस्थान, वीरगञ्जमा भएको हो। विराग पत्रकारका रूपमा पनि चिनिन्छन्। उनले आइ.ए. सम्म पढेका छन्। उनी आफ्ना लोकप्रिय कविता र गीतका लागि चिनिन्छन्।

## कृति 
उनका प्रकाशित कृतिहरू
* दुखेको इन्द्रेनी (गीतसंग्रह, वि.सं. २०२०)
* अतृप्त स्पर्श (गीतसंग्रह, वि.सं. २०४३)
* तातो सुस्केरा (कविता सङ्ग्रह, वि.सं. २०३२)
* आठटुक्रे बादल (कथा सङ्ग्रह, २०३५) 
* इन्द्रेणी (वि.सं. २०२५) 
* भीम विरागका कविता (कवितासङ्ग्रह, वि.सं. २०५४)
* अज्ञात प्रारम्भ (खण्डकाव्य, वि.सं. २०५६) 
* भीम विरागका गीत-गजल (वि.सं. २०५७)
* स्वरसम्राटको सम्झना (संस्मरण सङ्ग्रह, वि.सं. २०५७)
* मोहभंग (महाकाव्य, वि.सं. २०५९)

उनले नारायणी साप्ताहिक र बिगुल साप्ताहिक सम्पादन गरेका छन्।

उनका विभिन्न पत्रपत्रिकामा कविता, लेख, निबन्ध, कथा प्रकाशित छन्।

## पुरस्कार/सम्मान 
* नारायणी अंचलस्तरीय कविता प्रतियोगिता (वि.सं. २०२३)मा प्रथम 
* गोदबा चौथो (वि.सं. २०२७)
* छिन्नलता गीति पुरस्कार (वि.सं. २०४३)
* ज्ञानपूर्ण पुरस्कार (वि.सं. २०५४)
* मकवानपुर संगीत प्रतिभा पुरस्कार (वि.सं. २०५५)
* नारायणी वाङ्मय पुरस्कार (वि.सं. २०५५)
* लेखनाथ राष्ट्रिय प्रतिभा पुरस्कार
* गद्दी आरोहण रजत महोत्सव पदक

## निधन
उनको वि.सं. २०६८ फागुनमा निधन भयो।

## बाहिरी लिङ्कहरू
* काँडाबीच फुले जो...

श्रेणी:गीतकार
श्रेणी:नेपाली साहित्य
श्रेणी:सङ्गीत
श्रेणी:गीत
पलेंटी श्रृंखला

नेपालयले काठमाडौंमा सन् २००५ जनवरीदेखि सांगीतिक कार्यक्रम पलेंटी श्रृंखला आयोजना गर्दै आएको छ । यो कार्यक्रम अङ्ग्रेजी महिनाको अन्तिम शुक्रबार सञ्चालन हुन्छ । कार्यक्रममा प्रत्येक महिना फरक-फरक कलाकारलाई प्रस्तुत गरिन्छ । यस कार्यक्रममा मुलुक भित्र र बाहिरका नेपाली आधुनिक गीत-सङ्गीतका अग्रज नेपाली कलाकारलाई श्रोतासामु प्रस्तुत गरिंदै आएको छ । अहिलेसम्म डेजी बराइली, भीम विराग, शान्ति ठटाल, मञ्जुल, कुमार सुब्बा, कर्म योञ्जन, फत्तेमान आदि आइसक्नुभएको छ ।

श्रेणी:सङ्गीत
राम नवमी

thumb|right|250px|भगवान राम र सिताको मुर्ति
**राम नवमी** हिन्दू धर्मावलम्बीहरूको एक पर्व हो । यो पर्व चैत्र महिनाको शुक्ल पक्षको नवमी तिथीका दिन मनाइने गरिन्छ । प्रख्यात हिन्दू धर्म ग्रन्थ रामायणका अनुसार यो दिनलाई भगवान् श्री राम चन्द्रको जन्म दिनको रूपमा लिइन्छ । यो पर्व चैत्र नवरात्रको विचमा आउने भएकाले यो दिन भगवान् श्री राम का साथै आद्य शक्ति नव दुर्गा देवीको पनि पूजा हुन्छ । त्रेता युगमा चैत्र शुक्ल नवमीका दिन अयोध्यामा जन्मनु भएका श्रीरामले दानवीय प्रवृत्तिका रावणको अन्त्य गरी जन कल्याण गरिएको सम्झनामा यो पर्व मनाइन्छ । हिन्दू धर्मावलम्बीहरू रामनवमीका दिन बिहानै नुहाइधुवाइ गरी राम मन्दिरमा गई पूजा आराधना गर्ने गर्दछन् । यसै क्रममा राजधानीको बत्तिसपुतली स्थित राम मन्दिरमा पनि बिहानैदेखि भक्तजनको भीड लाग्छ । राजधानीकै प्रसिद्ध राम मन्दिरमा ललितपुर, भक्तपुरबाट भक्तजन पूजाका लागि आउँछन् । रामनवमीका दिन जनकपुर स्थित रामजानकी मन्दिरमा भव्य मेला लाग्छ । मेलामा नेपाल तथा भारतका हजारौं श्रद्धालुको घुइँचो लाग्छ । पवित्र पोखरी गङ्गासागरमा स्नान गरी श्रद्धालुले जानकी मन्दिर सहित विभिन्न मठ मन्दिरमा पूजापाठ गर्ने प्रचलन छ ।

## सन्दर्भ सामग्रीहरू
## बाह्य कडीहरू
* राम नवमीका कथाहरू

श्रेणी:व्यक्ति अनुसार जन्मदिनहरू
श्रेणी:नेपालका हिन्दु चाडपर्वहरू
त्रिपुरासुन्दरी मन्दिर, बैतडी

250px|thumb|त्रिपूरा सुन्दरी भगवतीको मन्दिर

**त्रिपुरा सुन्दरी मन्दिर** बैतडी जिल्लाको दसरथचन्द नगरपालिकाको वार्ड नंवर ८ मा पर्दछ । यो देवी त्रिपुरा सुन्दरी भगवतीको मन्दिर नेपालको सुदुर पश्चिमको एक प्रख्यात मन्दिर हो । यस मन्दिरलाई सुदूर पश्चिमकी ९ देवीहरूमा एक देवीको मन्दिर मानिन्छ । यो मन्दिरलाई माता भगवती मानेर पुजा आराधनागर्ने गरिन्छ ।
यो मन्दिरलाई नेपालको सूदूर पश्चिमका नौ
भगवतीहरूका मन्दिरहरूमा एक मन्दिर मानिन्छ ।

**ईतिहास :-**

## बाहिरी कडिहरू 
## यी पनि हेर्नुहोस्
श्रेणी:नेपालका मन्दिरहरू
श्रेणी:बैतडी जिल्लाका धार्मिक स्थलहरू
श्रेणी:मन्दिरहरू
चैत

**चैत्र (चैत)** १२ महिनाहरू अन्तर्गत पर्ने एक महिना हो । प्राचिण ज्योतिषी तथ्यको चन्द्रमास अनुसार यो महिनाको सुरुवात फाल्गुन पूर्णिमाको भोलि पल्टबाट मानिन्छ भने सौर्यमास अनुसार यो महिनाको सुरुवात मिन सक्रांतीको दिनबाट भएको मानिन्छ । शाक्य संवत्सरका अनुसार यो महिनाको सुरुवात मिन सक्रांतीको पाँच दिन पछाडी हुन्छ । साधारणतया यो महिनालाई सौर्यमासको नीतिलाई नै व्यवहारमा ल्याएको पाइन्छ । यो महिना बसन्त ऋतुको पहिलो महिना हो । अङ्ग्रजी महिनाको आधा मार्च र आधा अप्रेल गरी चैतको महिना पुरा हुन्छ ।
## यो महिनाका प्रमूख पर्वहरू
यो महिनामा विभिन्न पर्व, राष्ट्रिय तथा अन्तराष्ट्रिय दिवसहरू पर्दछन् । हिन्दूहरूको महान चाड चैते दशैं र राम नवमी यसै महिना भित्र पर्दछन् । चैत्र कृष्ण पक्षको औंशी तिथीमा काठमाडौँ उपत्यकामा घोडेजात्रा मनाउने गरिन्छ । साथै चैत महिनाको अन्तमा भक्तपुरमा बिस्का: जात्रा ( बिस्केट जात्रा) को सुरुवात हुन्छ।

## यो महिनामा गर्न हुने र नहुने कार्यहरू
हिन्दू मान्यता अनुसार यस महिनामा विवाहादी शुभ कार्यहरू गर्नु हुँदैन भन्ने रहेको छ । यो महिनामा जती सक्दो दान गर्नु पर्छ भन्ने मान्यता पनि रहेको छ । 
## यस महिनाको बारेमा रहेका भनाईहरू
कतिपय ठाउँमा यस महिनालाई रित्तो महिना पनि भनेको सुनिन्छ । प्रायः चैतको महिनामा घर बनमा रित्तो महसुस गरिन्छ । गरिबहरूको घरमा अन्नको अभाव, वन पाखामा घाँसको अभाव, खोला नालामा पानीको अभाव, आदी कुराहरूलाई ध्यान दिने हो भने यो महिना एक रित्तो देखिन्छ । कतिपय ठाउँमा यस महिनालाई "लमकोल्थे" भन्ने गरेको पनि सुनिन्छ । यो समयमा लामो दिन सुरु हुने र भोकमारीले सताउने भएकाले "लमकोल्थे आयो केटा-केटी रुहायो" भन्ने उखान विद्यान रहेको छ । यस सम्बन्धमा पश्चिम नेपालको खस सभ्यतामा आधारीत एक दन्त्य कथा विद्यमान रहेको छ ।
:" एक किसानले आफ्नी नयाँ बुहारीलाई यो महिनामा अन्न अभाव हुने जानकारी दिंदै बुहारीलाई- "लम्कोल्थे आयो केटा-केटी रुहायो" भन्छन्, त्यसैले अन्नको थमनी गर्नु ।" बुहारी सिधा र सोझी थिइ तसर्थ उसले ससुराको भनाईलाई राम्ररी बुझ्न सकि रहेकी थिइन । ससुरा बुहारीको त्यो कुरालाई एक जना अर्को मान्छेले राम्ररी सुनेको थियो । एक दिन त्यो मान्छे लामो कोल्थो (बोरा) बोकेर बुहारी एक्लै भएको मौका छोपी त्यो घरमा गएर बुहारीलाई कोल्थो देखाउँदै भन्छ - "तिम्रा ससुराले भनेको लम कोल्थे मै हुँ । मसँग लामो कोल्थो भएकोले मलाई लमकोल्थे भनिएको हो ।" उसको कुरा सुनेर सोझी बुहारीले आफ्नो केटा-केटीलाई लमकोल्थेले नरुहाओस् भनेर उससँग "तिमी के गर्न आएका हौ ?" भनेर प्रश्न गरी । लमकोल्थेले लामो कोल्थो देखाउँदै भन्यो- " तिमी मेरो यो कोल्थो अन्नले भर म अहिलै जान्छु ।" त्यो सुनेर किसानकी बुहारीले भित्रबाट अन्न झिकेर लमकोल्थेको कोल्थो भरिदिइ । लमकोल्थे गएको केही दिन पछि ससुराले फेरी "लमकोल्थे आयो केटा-केटी रुहायो" भन्ने कुराको प्रसंग निकाल्यो । त्यो सुनेर बुहारीले ससुरालाई भनी- " ससुरा अब लमकोल्थेको धन्दा नमान्नुहोस् मैले लमकोल्थेलाई पठाइ सकें ।" त्यस पछि ससुराले बुहारीबाट लमकोल्थेको पुरा वृतान्त सुनेर जिल्ल पर्यो ।

## सन्दर्भ सूचीहरू
## बाह्य कडीहरू
## यो पनि हेर्नुहोस्
श्रेणी:महिनाहरू
श्रेणी:हिन्दु पञ्चाङ्गका महिनाहरू
असार

**असार** वा **आषाढ** १२ महिनाहरू मध्यको तेस्रो महिना हो।  सौर्य मासका अनुसार असार महिना मिथुन सङ्क्रान्तिको दिनबाट सुरु हुन्छ। चन्द्रमासको अनुसार असारको महिना जेष्ठ पूर्णिमाको भोलि पल्टदेखि सुरु हुन्छ। शाक्य पञ्चाङ्गका अनुसार असारको महिना मिथुन सक्रांतिको पाँच दिन पछाडी देखि सुरु हुन्छ। समान्यतया सूर्य मास शुत्रनै प्रयोगमा ल्याईएको पाइन्छ। असार सालको तेस्रो महिना र गृष्मऋतुको दोस्रो महिना हो। अङ्ग्रेजी महिनाको आधा जुन महिना आधा जुलाई महिना असार महिना भित्र पर्छ। असार महिनामा सूर्य मिथुन राशिमा रहन्छ।

## चाड पर्वहरू
असार महिनामा नेपाल तथा भारतका मान्छेहरूले निम्न चाडपर्वहरू मनाउने गर्दछन्।
#महिनाको पहिलो दिन भुमे सक्रान्ति  पर्व पर्दछ। यस दिन भुमे पुजा अथवा भुमे देवताको पुजा गर्ने प्रचलन रहेको छ। नेपालको मध्य पश्चिम र सुदूर पश्चिमका खाम भाषा प्रयोग गर्ने मगरहरू यस दिन दिउँसो जङ्गलमा गएर झुमभुम र भकिमिलोको लठ्ठिहरू काटेर ल्याउने, साँझ भुमे पुजा गरिसकेपछि  लठ्ठिले सबै गाउँका घरको छानाहरू ठटाउने गर्दछन्। यसरी छाना ठटाए वापत घर मुलीले छाना ठटाउनेहरूलाई रोटी दिने प्रचलन छ। रात्रीमा उनिहरू झुमभुम कानमा सिउरेर फुर्कानाँच गरी रमाइलो गर्दछन्। 
#असार कृष्ण अष्टमीका दिन पशुपतिमा त्रिशुल जात्रा हुन्छ।
#असार शुक्ल द्वितीयाका दिन जगन्नाथ रथयात्रा हुन्छ।
#असार शुक्ल दशमीका दिन देखी चार महिना सम्म चल्ने चतुर्मासव्रत प्रारम्भ गरिन्छ। 
#असार शुक्ल पुर्णिमाको दिन गुरुपुर्णिमा पर्व पर्दछ। आफुलाई शिक्षा दिक्षा दिने गुरुको सम्मान गरेर गुरुपुर्णिमा पर्व मनाउने प्रचलन छ

## तस्विर सङ्ग्रह

चित्र:Rain on bhaktapur (2706731229).jpg|वर्षामा भक्तपुरको एक दृश्य
चित्र:जनकपुरको सडकको अवस्था.jpg|वर्षाका कारण जनकपुरको सडकको अवस्था
चित्र:Durbar Square Bhaktipur on a rainy day IMG 0954 (5096294369).jpg|वर्षामा भक्तपुरको एक दृश्य
चित्र:Raining Drops on Pagoda Style.... Kathmandu Nepal.jpg
चित्र:Shukracharya and Kacha.jpg|गुरु पूर्णिमा पनि असारमा नै पर्छ।

श्रेणी:महिनाहरू
श्रेणी:हिन्दु पञ्चाङ्गका महिनाहरू
भदौ

**भाद्र** (भदौ) महिना १२ महिनाहरू मध्यको एक महिना हो। प्राचिन ज्योतिष शास्त्रको चंद्रमास प्रणाली अनुसार भाद्र महिना श्रावण पूर्णिमाको भोलिपल्ट देखि सुरु हुन्छ भने सौर्यमासका अनुसार सिँह सक्रांतिको दिन देखि भदौ महिनाको सुरुवात मानिएको छ। तर शाक्य पंचांगमा भने भाद्र महिना सिँह सक्रांतीको ५ दिन पछाडी सुरु हुन्छ। प्राय: सौर्यमास शुत्रलाई नै अपनाइएको देखिएको छ। भाद्र महिना वर्षाऋतुको दोस्रो महिना हो। अंग्रजी महिनाको आधा अगस्टको महिना र आधा सेप्टेम्बरको महिना भदौ महिना भित्र पर्छ।
## तस्विर सङ्ग्रह

चित्र:भक्तपुर गाईजात्रा 22.JPG|भक्तपुर गाईजात्रा
चित्र:Gai Jatra Kathmandu Nepal (5116006789).jpg

## बाह्य कडीहरू
## यि पनि हेर्नुहोस् 
श्रेणी:महिनाहरू
श्रेणी:हिन्दु पञ्चाङ्गका महिनाहरू
मिथुन राशि

**मिथुन राशि** मा नक्षत्रले उत्पन्न मिथुन राशिमा तेस्रो ज्योतिषीय संकेत हो। यो एक साकारात्मक परिवर्तनशील संकेत हो। उष्णकटिबन्धीय राशि चक्रका अन्तर्गत, सूर्य यस चिन्हलाई लगभग २१ मे देखि २१ जूनका बीचमा पार गर्ने गर्दछ। मिथुनलाई जुम्ल्याहा कास्टर र पोल्क्सद्वारा प्रतिनिधित्व गर्ने गरिन्छ, जसलाई डियोस्कुरीका रूपमा चिनिने गर्दछ।

## ज्योतिष
ज्योतिषीहरुद्वारा मिथुन राशिले यो कुरालाई दर्शाउने गर्दछ कि ज्योतिषहरुमध्ये एउटा रूपले सबभन्दा महत्वपूर्ण मानिएको छ किनकि यो कुनै सबभन्दा उत्पतिको "स्तर" लाई जरादेखि नै समात्ने गर्दछ। उदाहरणका लागि, यो उनको दोहोरो स्वभाव, तथाकथित निम्न स्व अनि उच्च स्व का साथ एउटा प्रजातिका रूपमा राम्रो तरिकाले तिनीहरु द्विपक्षीय रूपले सममित छन्। 

## अन्य
नासाले आफ्ना दुई-व्यक्ति अन्तरिक्ष क्याप्सुल प्रोजेक्टको मिथुन राशिको नाममा नै राखेको थियो किनकि अन्तरिक्ष यानले दुई अन्तरिक्ष यात्रीलाई एकै पटक लिएर जान सक्थ्यो।

## ग्यालेरी

File:Gemini (medieval Georgian astrological treatise).jpg|१२औं शताब्दीको ज्योतिषीय ग्रन्थका मध्यकालीन जर्जियाली पाण्डुलिपिबाट
File:Illustration-zodiac-gemini.jpg|१३ औं शताब्दीमा जर्मनीबाट एक वेदी कपडाबाट अलङ्कृत। दुई आकृतिहरुलाई कुकुरका सिरका साथ दर्शाइएको छ।
File:Book of Wonders folio 5b.jpg|१४ औं/१५ औं शताब्दीमा अरबी ज्योतिष ग्रन्थ *बुक अफ वन्डर्स* मा मिथुन (अल-गवजा) लाई दर्शाइएको 
File:Tvillingarnas stjärntecken, 1602 - Skoklosters slott - 102429.tif|भिलेम ब्लोयद्वारा सन् १६०२ मा देखाइएको मिथुन राशि

## टिप्पणी
मिथुन राशि भएका मानिसमा इमान्दारिता बढी पाइने गरिन्छ तथा यी राशिका व्यक्तिहरु मोजमस्ती गर्ने प्रवृत्तिका हुने गर्दछन् । यी राशि भएका मानिसहरु आ-आफ्नो जिन्दगीमा सधै नयाँ गर्ने बारेमा सोच राखिरहेका हुन्छन् । यी राशिका लागि मकर राशि भएका मानिस सही मानिदैनन् । किनकी मकर राशिका मानिस मिथुन राशि भएकाहरुलाई उत्तेजित गर्न सक्दैनन् । मकर राशिका मानिसहरु समय अनुसार आफुलाई ढाल्न मन पराउने गर्दछन् । जहाँ मिथुन राशिका मानिस *जे पर्छ त्यो टर्छ* भन्ने सोच भएका हुन्छन् ।यस राशि भएका व्यक्तिहरु गणित तथा विज्ञान विषयमा विशेष रुचि राख्ने गर्दछन् । जे जति पनि शब्दहरु छन् संसारमा तिनको उत्पत्ति अन्तरिक्षमा भएको मानिन्छ र शब्दलाई यात्रा गर्नका निमित्त वायु अपरिहार्य छ । भाषिक तथा तार्किक रुपले यिनीहरु माहिर हुने हुनाले यस माध्यमद्वारा विवाद सुल्झाउन तथा परिस्थितिलाई आफ्नो पक्षमा तत्काल नै ल्याउन सक्छन् । मिथुन राशिका मानिसहरु सञ्चार जगतमा राम्रो नाम नै कमाउन सक्छन्।

## उदृत कार्यहरु
* Longitude of Sun, apparent geocentric ecliptic of date, interpolated to find time of crossing 0°, 30°....
*
*
* 
*
*
*

## सन्दर्भ सामग्रीहरू
## बाह्य कडीहरू
## यो पनि हेर्नुहोस्
श्रेणी:राशिचक्र
महिना

**महिना** पुरा वर्षको १२औँ भागको एक भाग भन्ने बुझिन्छ। सामान्यतया अंग्रजी महिना २८ देखि ३१ दिनको हुन्छ भने नेपाली महिना २९ देखि ३२ दिनको हुन्छ। पुरा वर्ष भरिमा १२वटा महिनाहरू हुन्छन्।
## विक्रमी महिनाका नामहरू
विक्रम संवत अनुसार बैशाख महिनालाई पहिलो महिना मानिन्छ र चैत्र महिनालाई अन्तिम महिना मानिन्छ । नेपाली साथै हिन्दू धर्मावलम्बीको वसोवास रहेको क्षेत्रमा विक्रम संवतका महिनाहरू नै प्रचलनमा ल्याइएको देखिन्छ । हिन्दू प्रचलमा रहेको विक्रम संवत अनुसार १२ महिनाका नामहरू यस प्रकार रहेका छन् ।

## अङ्ग्रेजी महिनाका नामहरू
क्रिश्चियन धर्मका धर्म प्रवर्तक इशु जन्मिएको आधारमा इस्वी संवत अथवा सन् प्रचलनमा ल्याइएको थियो । इ. सं.मा अङ्ग्रेजी महिनाहरूका नाम प्रचलनमा छन् । आज भोली यत्र तत्र जहाँ सुकै पनि अङ्ग्रेजी महिनाका नामहरू नै प्रचलनमा रहेको पाइन्छ । अङ्ग्रेजी महिनामा जनवरी वर्षको पहिलो महिना हो भने डिसेम्बर अन्तिम महिना हो । अङ्ग्रेजी महिनाका नामहरू यस प्रकार छन् ।

## हउजोसहहहदजलएवगुबचडगहककजक
## बाह्य कडीहरू
## यि पनि हेर्नुहोस्
असोज

**असोज** (आश्विन) १२ महिनाहरूमा एक महिना हो। यो महिनालाई भोजपुरी, अवधि र थारु भाषामा "कुवार"   महिना भनिन्छ। चन्द्रमासका अनुसार यो महिना भाद्र पूर्णिमाको भोलिपल्टबाट सुरु भएको मानिन्छ भने सौर्य मास अनुसार असोजको महिना कन्या सक्रान्ति का दिन सुरु हुन्छ। शाक्य पञ्चाङ्गका अनुसार भने असोज महिना कन्या सक्रान्ति को ५ दिन पछि सुरु हुन्छ। हाम्रो देश नेपालमा सौर्यमासलाई नै प्रयोगमा ल्याइएको छ। असोजको महिना शरदऋतुको पहिलो महिना हो। अङ्ग्रेजी महिनाको आधा सेप्टेम्बर महिना र आधा अक्टोबर महिना आश्विन महिनामा पर्छ।

## सन्दर्भ सूचीहरू
## बाह्य कडीहरू
## यि पनि हेर्नुहोस् 
श्रेणी:महिनाहरू
श्रेणी:हिन्दु पञ्चाङ्गका महिनाहरू

श्रेणी:हिन्दु धर्मसम्बन्धी अपूरा लेखहरू
साउन

**साउन** श्रावण १२ महिनाहरू मध्यको एक महिना हो। निरयन सौरमास सूत्रका अनुसार श्रावणमासको प्रारम्भ कर्कट सक्रांतिका दिनदेखि मानिन्छ। अमान्त चन्द्रमासका अनुसार श्रावणमासको प्रारम्भ आषाढ अमावास्याको भोलिपल्ट देखि र पूर्णिमान्त चन्द्रमासका अनुसार आषाढ पूर्णिमाको भोलिपल्ट देखि प्रारम्भ मानिन्छ। वेदांग ज्योतिषानुसार अमान्त चान्द्रश्रावणमास शुक्लपक्ष प्रतिपदादेखि चान्द्रवर्षको दक्षिणायन शुरु हुन्छ। सौर दक्षिणायन चाहिँ सायन कर्कटे सूर्य भनिएका दिनदेखि शुरु हुन्छ। शाक्यपञ्चांगकाअनुसार श्रावणमहिनाको प्रारम्भ कर्कट सक्रांतिको ५ दिन पछि हुन्छ। सामान्यतया सूर्यमास सूत्रलाई नै प्रयोगमा ल्याएको पाइन्छ। अङ्ग्रेजी महिनाको जुलाई र अगस्टआधा आधा महिना श्रावण महिनामा पर्दछन्। श्रावण महिना वर्षाऋतुको पहिलो महिना हो। यो महिना सायन कर्कटमास र निरयन कर्कटमास गरी दुई प्रकारको हुन्छ। सायन कर्कटमास निरयन आषाढमासको ७ गतेबाट प्रारम्भ हुन्छ|जसलाई पञ्चांगकारहरूले (सायनकर्कटे सूर्यः) भनेर उल्लेख गरेका हुन्छन्। यसरी  हेर्दा सायन सूर्य र निरयन सूर्य सायन श्रावणमास र निरयन श्रावणमास भरी  कर्कट राशिमा रहन्छन्।

## चाड पर्वहरू
श्रावण महिनामा नेपाल तथा भारतका मान्छेहरूले निम्न चाडपर्वहरू मनाउने गर्दछन्।
#श्रावण एक गते विभिन्न रोग व्याधको शान्तिकोलागी राँके सक्रान्ति पर्व मनाई विभिन्न प्रकारले लुतो फाल्ने पुरानो परम्परा छ।
#श्रावण कृष्ण चतुर्दशीका दिन काठमाडौँ उपत्यकाका नेवारहरूले गठेमङ्गलपर्व मनाउने गर्दछन्।
#श्रावण शुक्ल पञ्चमीका दिन   नाग पञ्चमी पर्दछ। यस दिन नागको चित्र बनाएर घरमा टाँस्नाले सर्प  चट्याङको डर हुदैन भन्ने परम्परा रहेको छ।
#श्रावण शुक्ल चतुर्दशीका दिन नेपालको मध्य पश्चिम र सुदूर पश्चिमका साथै भारतको उत्तराखण्ड र हिमाचल प्रदेशमा समेत विभिन्न देवी मन्दिरमा पुजा गरिने मालिका चतुर्दशी पर्दछ। नेपालका प्रमुख मन्दिरहरू मध्य एक मानिने बाजुराको बडिमालिका मन्दिरमा यसै दिनमा पुजा गरिन्छ| 
#श्रावणशुक्लपूर्णिमाको दिनमा वाजसनेयीहरू अध्यायोपाकर्म नामक वैदिकपर्व मनाउँछन् |आचार्यगण आफ्ना नवोपनित शिष्यमण्डलिका माझ नूतन यज्ञोपवीत अभिमन्त्रण तथा धारण गरी  वेदारम्भ सम्पन्न गर्दछन्। त्यसैले श्रावण शुक्ल पूर्णिमाकै दिन  जनैपूर्णिमा र रक्षाबन्धन दुईवटा पर्व पर्दछन्। यस दिनमा तागाधारी हिन्दूहरूले धारण गर्ने जनैको अभिमन्त्रण तथा पूजन गरेर भंडारण गरी राख्ने प्रचलन छ।यसै दिन वंशपरम्परा अविच्छिन्न राखेका उपाध्याय वैदिक ब्रह्मणहरूका हातदेखि वर्णाश्रमधर्मीहरू रक्षाबन्धन धारण गर्दछन् |साथै यस दिनमा नेपालको तराई क्षेत्र तथा भारतका विभिन्न  
क्षेत्रमा दिदी बहिनीहरूले आफ्ना 
दाजु भाईहरूको हातमा राखी अथवा रक्षाबन्धन बाँध्ने गर्दछन्। यसै दिन पश्चिम नेपालमा यहाँका स्थानिय जस्तै:- नैनेल,मष्टा, अधिकारी, जगनाथ, आदि देवी देवताहरूको पुजा गरिन्छ।

## सन्दर्भ सूचीहरू
श्रेणी:महिनाहरू
श्रेणी:हिन्दु पञ्चाङ्गका महिनाहरू
मङ्सिर

**मंसिर** (मार्गशीर/मार्ग/अगहन) हिन्दू महिनाहरूको १२ महिनाहरू भित्रको एक महिना हो। सौर्यमासका अनुसार मंसिर वृश्विक सक्रांतीको दिन देखि सुरु हुन्छ भने चन्द्रमासका अनुसार मंसिर कार्तिक पूर्णिमाको भोलीपल्ट देखि सुरु हुन्छ तर शाक्य पञ्चाङ्गका अनुसार मंसिर महिना वृश्विक सक्रांतीको ५ दिन पछि सुरु हुन्छ। नेपालमा सौर्यमासलाई नै व्यवहारमा लिईएको छ। मंसिर महिना हेमन्तऋतुको पहिलो महिना हो। अंग्रजी महिनाको नवेम्बरको आधा महिना र डिसेम्बरको आधा महिना मंसिर महिनाभित्र पर्दछ।
## सन्दर्भ सूचीहरू
## बाह्य कडीहरू
## यि पनि हेर्नुहोस् 
श्रेणी:महिनाहरू
श्रेणी:हिन्दु पञ्चाङ्गका महिनाहरू
पुस

**पौष** वा **पुष** हिन्दू महिनाहरूको १२ महिना मध्यको एक महिना हो। सौर्यमासका अनुसार पुष महिना धनु सक्रांतीका दिनबाट सुरु हुन्छ भने चन्द्रमासका अनुसार पुष महिना मंसिर पूर्णिमाको भोलिपल्ट देखि सुरु हुन्छ। शाक्य पञ्चाङ्गका अनुसार भने यो महिना धनु सक्रांतीको ५ दिन पछाडी सुरु हुन्छ। नेपालमा सौर्यमास शुत्रलाई नै व्यवहारमा ल्याईएको छ। पुष हेमन्तऋतुको दोस्रो महिना हो। अङ्ग्रेजी महिनाहरूको आधा डिसेम्बरको महिना र आधा जनवरी महिना पुष महिना भित्र पर्दछ।
## सन्दर्भ सूचीहरू
## बाह्य कडीहरू
## यि पनि हेर्नुहोस् 
श्रेणी:महिनाहरू
श्रेणी:हिन्दु पञ्चाङ्गका महिनाहरू
माघ

**माघ** हिन्दू महिनाहरूको १२ महिनाहरू मध्यको एक महिना हो। सौर्यमासका अनुसार मकर सक्रांति देखि कुम्भ सक्रांती सम्मको अवधि माघ महिना हुन्छ भने चन्द्रमासका अनुसार माघ कृष्ण प्रतिपदा देखि माघी पूर्णिमा सम्मको अवधि माघ महिना हो। तर शाक्य पंचाङ्गमा भने मकर सक्रांतिको ५ दिन पछाडी देखि लिएर कुम्भ सक्रांतीको ५ दिन पछाडी सम्मको अवधि माघ महिना हो। नेपालमा सौर्यमास शुत्रलाई अपनाईन्छ। सरदर अंग्रजी महिनाको १४ जनवरी देखि १३ फेब्रुअरी सम्म माघ महिनाको अवधि हो।
## सन्दर्भ सूचीहरू
## बाह्य कडीहरू
## यि पनि हेर्नुहोस् 
श्रेणी:महिनाहरू
श्रेणी:हिन्दु पञ्चाङ्गका महिनाहरू
फागुन

**फागुन** वा **फाल्गुण** हिन्दू महिनाहरूको १२ महिनाहरू मध्यको एघारौँ महिना हो। फागुन महिनाको अवधि चन्द्रमासका अनुसार माघी पूर्णिमाको भोलिपल्टदेखि फाल्गुण पूर्णिमा सम्मको हुन्छ भने सौर्यमासका अनुसार फागुन महिना कुम्भ सक्रान्तिका दिन सुरु भएर मिन सक्रांतीको पहिलो दिन पुरा हुन्छ । तर शाक्य पंचाङ्गमा भने कुम्भ सक्रांतीको ५ दिन पछाडी सुरु भएर मिन सक्रान्तिको ४ दिनको दिनमा पुरा हुन्छ । फागुन शिशिरऋतुको दोस्रो महिना हो । अंग्रजी महिनाको फेब्रुअरीको आधा महिना र मार्चको आधा महिना फागुन महिना भित्र पर्छ ।

## सन्दर्भ सूचीहरू
## बाह्य कडीहरू
श्रेणी:महिनाहरू
श्रेणी:हिन्दु पञ्चाङ्गका महिनाहरू
कात्तिक

**कार्तिक** महिना हिन्दू महिनाहरूको १२ महिनाहरू मध्ये  एक (सातौँ) महिना महिना हो। सौर्यमास प्रणाली अनुसार  कार्तिक महिना तुला सक्रांतीको दिन देखि सुरु हुन्छ। चन्द्रमासका अनुसार कार्तिक महिना कोजाग्रत पूर्णिमाको भोलिपल्टबाट सुरु हुन्छ। तर शाक्य पञ्चांगका अनुसार भने कार्तिक महिना तुला सक्रांतीको ५ दिन पछि सुरु हुन्छ। नेपालमा सौर्यमासलाई नै व्यवहारमा ल्याईएको छ। यो महिना शरदऋतुको दोस्रो महिना हो। अङ्ग्रजी महिनाको अक्टुबरको आधा महिना र नोवेम्बरको आधा महिना कार्तिक महिना भित्र पर्छ। 
## कात्तिक महिनामा गर्न हुने र गर्न नहुने कार्यहरू
प्राचीन हिन्दु परम्परा र मान्यता अनुसार कात्तिक महिनामा कुनैपनि देवकर्महरु गर्न नमिल्ने र गरिहालेमा पनि उल्टो फल प्राप्त हुने जनविश्वास रहिआएको छ। यसै कारण कार्तिक महिनामा शुभ-विवाहहहरू र विशेष पूजा आजाहरू गर्न नमिल्ने कुरा  हिन्दु अभिलेख र ग्रन्थहरूमा उल्लेखित छ । कात्तिक महिनामा कार्तिक स्नानको ठुलो महत्त्व रहेको छ। यस महिनामा खास गरेर स्नान, दान, आदी कार्यहरू गर्न सकिन्छ।

## सन्दर्भ सूचीहरू
## बाह्य कडीहरू
## यि पनि हेर्नुहोस् 
श्रेणी:महिनाहरू
श्रेणी:हिन्दु पञ्चाङ्गका महिनाहरू
ग्रीष्म ऋतु

**ग्रीष्म ऋतु** जसलाई "ग्रीष्म काल" अथवा "गर्मी ऋतु" "गृष्मर्तु" पनि भनिन्छ। यो ६ ऋतुहरू मध्यको एक ऋतु हो। ग्रीष्म ऋतुको नाम संस्कृत भाषाको ("गृष्म"=गर्मी +"ऋतु"=काल) मिलेर बनेको छ। हिन्दू महिनाहरूको जेष्ठ महिना र असार महिना गृष्मऋतु अन्तर्गत पर्दछन्। यो ऋतुमा गर्मीको प्रकोप बढी हुन्छ। हिमालहरूबाट हिम्सृङ्खलाहरू बगे झैँ यस मौसममा हाम्रो शरीरबाट पसिनाको धारा बग्ने गर्दछ।

## सन्दर्भ सूचीहरू
## बाह्य कडीहरू
## यि पनि हेर्नुहोस् 
श्रेणी:ऋतुहरू
हेमन्त ऋतु

**हेमन्त ऋतु** हिन्दू ऋतु अनुसार ६ वटा ऋतु मध्यको एक ऋतु हो। शरदऋतुको समाप्ती पछि हेमन्त ऋतु (हेमन्तर्तु) सुरु हुन्छ। हेमन्त ऋतुमा मौसम चिसो हुन्छ। प्राय: हिमपात बढी जसो यसै ऋतुमा हुने भएकाले यो ऋतुको नाम हेमन्त ऋतु रहेको थाहा हुन आउँछ। हिन्दू महिनाको मंसिर महिना र पुष महिना हेमन्त ऋतु भित्र पर्दछन्।
## सन्दर्भ सूचीहरू
## बाह्य कडीहरू
## यि पनि हेर्नुहोस्
वर्षा ऋतु

**वर्षा ऋतु** (वर्षाकाल) हिन्दू ऋतु अनुसार ६ वटा ऋतु मध्यको एक ऋतु हो। गृष्मऋतु पछि वर्षा ऋतु आउँछ। वर्षा ऋतुमा प्राय: वर्षा हुने हुनाले यो ऋतुको नाम वर्षा ऋतु पर्न गएको हो। हिन्दू महिनाहरूका श्रावण र भाद्र २ महिना वर्षा ऋतुमा पर्दछन्। यो ऋतु लाई बोलीचालीको भाषामा मनसून पनि भनिन्छ । हिन्द महासागरको बङ्गालको खाडीबाट हरेक वर्ष नेपालमा वर्षा ऋतुको प्रवेस हुन्छ ।

## सन्दर्भ सूचीहरू
## बाह्य कडीहरू
## यि पनि हेर्नुहोस्
शरद ऋतु

**शरद ऋतु** हिन्दू ऋतुहरूको ६ वटा ऋतु मध्येको एक हो। शरदऋतु वसन्त ऋतु जस्तै सम शितोष्ण मौसमको ऋतु हो। वर्षा ऋतुको समाप्ती पछि शरद ऋतु सुरु हुन्छ। शरद ऋतुमा चिसो मौसमको सुरुवात र गर्मीको समाप्ती हुने भएकाले यो ऋतुको नाम शरद ऋतु (हिन्दी शब्द "शर्दि"को उदय) परेको थाहा हुन आउँछ। हिन्दू महिनाहरूका असोज र कार्तिक २ वटा महिनाहरू शरदऋतुमा पर्दछन्।

## सन्दर्भ सामग्रीहरू
## बाह्य कडीहरू
## यि पनि हेर्नुहोस्
अयन

**अयन** सूर्यको दिशाको आधारमा बनाइएको समय मापन एकाई हो। अयन २ प्रकारका हुन्छन्। 
*मकर सक्रांती देखि कर्कट सक्रांती सम्म सूर्य उत्तर दिशामा हुन्छ। यसैले उक्त समयलाई "उत्तरायण" भनिन्छ।
*कर्कट सक्रांती देखि मकर सक्रांती सम्म सूर्य दक्षिण दिशा तर्फ हुन्छ यसैले उक्त समयलाई "दक्षिणायण" भनिन्छ।
## हेर्नुहोस्
*वर्ष
ऋतु

**ऋतु** मौसमलाई आधार मानेर बनाइएको समय मापन एकाई हो। हिन्दू पंचाङ्गका अनुसार ऋतुहरूलाई ६ भागमा विभाजीत गरिएको छ भने अंग्रजीमा ४ भागमा विभाजीत गरिएको छ । ऋतु चक्र एक वर्षमा पूरा हुन्छ।
## हिन्दू ऋतुहरू
हिन्दू प्रचलन अनुसार एक वर्षमा ६ वटा ऋतुहरू हुन्छन् । तिनका नाम यस प्रकार रहेका छन् ।

## पश्चिमी ऋतुहरू
पश्चिमी प्रचलन अथवा अङ्ग्रेजीका अनुसार एक वर्षमा चारवटा ऋतु हुन्छन् यिनका नामहरू यस प्रकार छन् ।

## सन्दर्भ सामग्रीहरू 
## बाह्य कडीहरू
## यि पनि हेर्नुहोस्
* वर्ष
* महिना

श्रेणी:समय
शिशिर ऋतु

**शिशिर ऋतु** वा **हिउँद ऋतु** हिन्दू ऋतु अनुसार ६ वटा ऋतुहरू तथा विश्वब्यापी रूपमा प्रचलित चार ऋतुहरू मध्यको एक ऋतु हो । शिशिर ऋतुमा वर्षभरको तुलनामा धेरै जाडो हुने हुनाले र हिउँ पर्ने तुषारो जम्ने हुनाले यो ऋतुलाई हिउँद ऋतु पनि भनिन्छ । हेमन्त ऋतुको समाप्ती पछि शिशिर ऋतु आरम्भ हुन्छ । उत्तरी तापक्रम क्षेत्रमा शिशिर ऋतु नेपाली महिना अनुसार माघ र फागुन २ वटा महिनामा तथा इस्वी सम्वत् अनुसार डिसेम्बर देखि मार्चसम्म पर्दछन्।

## मानिस र शिशिर ऋतु
मानिस चिसो प्रति संवेदनशील हुन्छन्। यो मौसममा मानिसहरूमा हाइपोथर्मिया, स्नो ब्लाइन्डनेस, नोरोभाइरस, मौसमी उदासीनता जस्ता समस्याहरू देखापर्ने गर्छन्। उत्तरी गोलार्धमा धेरै घरविहीनहरू जाडोमा हाइपोथर्मियाबाट मर्ने गर्छन्। त्यस्तै नेपालको सन्दर्भमा तराइ क्षेत्रमा शीतलहरले गर्दा पनि धेरै मानिस मर्ने गर्छन्।

## यो पनि हेर्नुहोस
* शीतलहर
* जलवायु परिवर्तन
* हुस्सु र कुहिरो
* हिमपात

## सन्दर्भ सूचीहरू
## बाह्य कडीहरू
दुर्गा

**दुर्गा** हिन्दूहरूकी पूज्य नौ देवीहरू मध्य एक देवीको रूप हो । हिन्दू धर्मावलम्बीहरूले "शेरावाली माँ" "माँ दुर्गा" आदी नामले दुर्गालाई पुकार्छन । दुर्गा - जो अष्टाङ्ग योग, कर्म एवं उपासना रूप दुःसाध्य साधनद्वारा प्राप्त हुन्छिन्, उनै जगदम्बिका 'दुर्गा' कहलाउँछिन । दुर्गासप्तशती(देवीमहात्म्य/चण्डी पाठ)मा दुर्गा लाई देहाय का ११ नामले बन्दना गरिएको छ ।

## मन्त्र
जयन्ती मङ्गला काली भद्रकाली कपालिनी
दुर्गाक्षमा शिवा धात्री स्वहा स्वधा नमस्तुतेः

*नव दुर्गा
## यो पनि हेर्नुहोस्
* हुदुर दुर्गा

## हेर्नुहोस
श्रेणी:हिन्दु देवीहरू
पप सङ्गीत

शब्दबाट छोटकरिमा पप हुन गएको शब्द  । 

प्राय जवानहरूलाई ध्यानमा राखेर ब्यापारिक सफलताको लागि छोटो, साधारण, आधुनिक तकनिकहरूको प्रयोग गरिएर रेकर्ड गरिएको संगित  ।
----
References: 

श्रेणी:पप सङ्गीत
हातेघडी

**घडी** भन्ने बित्तिकै आजकल समय देखाउने यन्त्रलाई बुझिन्छ। हुनत त्यो पनि घडी नै हो तर पौराणिक कालमा घडी भनेको समय मापन एकाइलाई बुझाउथ्यो अँझै पनि हिन्दू पञ्चाङ्गमा घडी र पलाको प्रयोग भएको पाइन्छ। तत्कालिन समय मापन एकाई बमोजिम ६० पलाको एक घडी र ६० घडीको एक दिन मानिन्छ। आधुनिक समय मापन प्रणाली अनुसार एक घडिले २४ मिनट भोग गर्छ। २.५ (अढाई) घडीको पुरा १ घण्टा हुन्छ। घडी शब्दको उच्चारण अनुसार यो घडाको स्त्री लिँग शब्द हो। घडा भन्नाले गाग्रो अथवा गाग्री भन्ने बुझिन्छ। पौराणिक कालमा समय मापन यन्त्र एक लोटा अथबा प्याला आकारको ताम्र निर्मित भाँडो हुन्थ्यो। यो भाँडो कुनै अनुभवी मानिसले बनाउथे र यसमा सरकार द्वारा मान्यता प्राप्तको छाप लगाउनु पर्थ्यो। यसै भाँडोलाई घडी भनिन्थ्यो। घडिको पिँधमा एक सानो प्वाँल पारिएको हुन्छ। समयको ज्ञात गर्नकोलागी घडीलाई एक भाँडामा पानी भरेर त्यसै माथी राखिन्छ। घडीको पिँधमा भएको प्वाँलबाट अलि अलि गर्दै पानी घडीमा भरिदै जान्छ र एक घडी समय पुरा भए पछि घडी पानीमा डुब्छ। फेरी त्यसलाई खाली गरेर दोहराईन्छ। यो थियो पुरानो जमानामा समय देख्ने एकाइ र यन्त्र "घडी" तर आधुक जमानामा घडी भनेको हुनत समय देखाउने यन्त्र नै हो। तर एकाइ हैन।

## इतिहास 
इतिहासकार र आर्कियोलजिस्ट यस्तो मान्दछन कि घडीको अविष्कार मिस्र अथवा मेसोपोटामियामा भयेको थियो। विश्वको सबैभन्दा पुरानो घडी  बी सीको हो। यो घडी मिस्रमा छ। मा इटलीमा पनि घडी बन्यो। त्यतिबेलाको घडी टाईमपीस हुने गर्थ्यो जसलाई मान्छेहरूले चेनमा झुंडाएर गोजीमा राख्ने गर्थे। ति घडीहरू एकदम ठिक समय देखाउदैन थियो। घडीको विकास क्रम सन्  भन्दा पहिला देखि  सम्म।

श्रेणी:समय
डिभिडि

**डिभिडि** (English:DVD, **डिजिटल भर्सटाइल डिस्क** वा **डिजिटल भीडियो डिस्क**) अप्टिकल डिस्क डाटा भण्डारणको मीडिया फर्मेट हो, र यसलाई १९९५मा Sony, Panasonic र Samsung द्वारा विकसित र आविष्कार गरियो यसको मुख्य उपयोग भीडियो र डेटाको भण्डारण गर्नु हो। डि पनि डिको आकार कम्पैक्ट डिस्क (सी डि) जत्रै हुन्छ, तर यो छ गुना धेरै डेटा भण्डारण गर्दछ।
## सन्दर्भ सामग्रीहरू
श्रेणी:कम्प्युटर मेमरी
श्रेणी:मेमरी
साईकल

200px|thumb|साईकल
**साईकल** (English:Bicycle) मानव शक्तिद्वारा संचालित हुने यस यातायातको साधनलाई खुट्टाले पाउदानी घुमाएर चलाईन्छ । यसका दुईटा चक्काहरू हुन्छन। चक्का र पाउदानी विचको यान्त्रिक शक्तिलाई प्रसार गर्न जंजिर हुने गर्दछ ।यसको हेन्डललाई मोडेर चाहिएको दिशामा लैजान सकिन्छ। साईकलको अविष्कार १९औं शताब्दिमा युरोपमा भएको हो।साइकलमा यात्रा गर्ने या साइलक सम्वन्धी ज्यान भएका व्यक्तिलाई साइक्लिस्ट भनिन्छ ।यस यन्त्रलाई हालसम्म विश्वको धेरै भूभागमा मूख्य यातायातको साधनको रूपमा प्रयोग गरिदै आइएको छ ।यसलाई व्यायम,मनोरञ्जन,फौजी या प्रहरी, हुलाकीको लागि पनि प्रयोग गरिन्छ ।

श्रेणी:यातायातको साधन
मेहन्दी

**मेहन्दी**, जसलाई **हिना** पनि भनिन्छ, दक्षिण एसियामा शरिरका भागहरूलाई सजाउन प्राचिन कालदेखि प्रयोग गरिदै आएको वनष्पतीय सामग्री हो । यसलाई हात, खुट्टा आदिमा लगाइन्छ । सन् १९९० को दशक देखि पश्चिमी देशहरूमा पनि मेहन्दी लगाउन थालिएको छ । 

मेहन्दी लगाउनको लागि हिना नामक विरूवा/झाडीको पातहरूलाई सुकाएर पिसिन्छ । त्यसपछि यसको पेस्ट बनाएर लगाइन्छ । केही घन्टा पछि यसले छालामा रातो-मरुन रङ्ग दिन्छ, जुन केहि हप्ता सम्म रहिरहन्छ।

## सन्दर्भ
* *Arabic mehndi design*, Mehendi मा डिजाइन गर्न एक सरल ट्यूटोरियल

श्रेणी:श्रृंगार साधन
दिलीप रायमाझी

**दिलीप रायमाझी** नेपाली चलचित्र क्षेत्रको एक चर्चित अभिनेता तथा चलचित्र निर्माता हुन । उनी अभिनित *आफ्नो मान्छे* र *दर्पणछाँया* चर्चित छन् । 

## सुरुवाती जीवन
## चलचित्र यात्रा
;वर्तमान:
दिलीप रायमाझी आफ्नो आउँदो चलचित्र *लोग्ने मान्छे*को प्रदर्शनीको तयारीमा छन् ।

## व्यक्तिगत जीवन 
## अन्य गतिविधि
## अभिनित चलचित्रहरु
*निशाना
*लोग्ने मान्छे
*ईन्द्रेणी
*सहारा
*जोडी नं वान
*धरती पूत्र
*पालेदाई
*तकदिर
*अचानक
*तहल्का डट कम

## सन्दर्भ सामग्री 
## यो पनि हेर्नुस्
## बाह्य कडीहरू
श्रेणी:जीवित मानिसहरू
श्रेणी:नेपाली अभिनेताहरू
श्रेणी:सन् १९८० मा जन्म
श्रेणी:नेपाली चलचित्र निर्माताहरू
मार्तडी

**मार्तडी** बाजुरा जिल्लाको केन्द्रभाग (समुद्री सतहबाट उचाइ १५५३ मिटर)मा रहेको एक अर्धसहरी बस्ती एवम् सदरमुकाम हो। साविकमा यो एउटा गाउँ विकास समितिको नाम थियो। हाल यो बडीमालिका नगरपालिका अन्तर्गत पर्दछ। यो स्थान बाजुराको मुख्य प्रशासनिक तथा आर्थिक केन्द्र पनि हो। 

यसको साविकको १-२ नम्बर वडाहरू बडीमालिका नगरपालिकाको वडा नम्बर ७ हो भने ४-७ नम्बर वडाहरू वडा नम्बर ८ र ३,८,९ नम्बर वडाहरू वडा नम्बर ९ हो।

बाउलीगाड नामको एक सानो नदीको छेउमा अवस्थित मार्तडी उपत्यका शैलीको भौगोलिक अवस्थितिमा छ। बडिमालिका मन्दिर, रतुडा कैलाश र मष्टामाडुहरु यहाँका प्रमुख धार्मिक तथा सांस्कृतिक स्थल हुन् । भुवाचाली, अनन्ते, माडुहरुका पैठ आदि प्रमुख सांस्कृतिक उत्सवका रूपमा मनाइन्छ। यस्ता उत्सवहरूमा डेउडा र मागलहरु गाउने चलन छ। छैटी, पैठ र विवाहमा दमाहा, सहनाइ, नरसिंहा, कर्नाल, झ्याली आदि बाजा बजाएर नाचगान समेत गर्ने चलन छ।

## जनसङ्ख्या
एघारौँ राष्ट्रिय जनगणना २०६८मा यहाँको जनसङ्ख्या ८८०७ रहेको थियो जसमध्ये ४७०६ पुरुष र ४१०१ महिला रहेका थिए भने यहाँ १९२० घरधुरी रहेको थियो।

## सन्दर्भ सामग्रीहरू
श्रेणी:बाजुरा जिल्लाका ठाउँहरू
श्रेणी:नेपालका जिल्ला सदरमुकामहरू
शिशु

**शिशु** पृथ्वीमाथी कुनै पनि जीव (प्राणी)को सबै भन्दा पहिलो अवस्था हो। जन्म देखि एक महिना सम्मको आयुको शिशुलाई **नवजात** (नयाँ जन्मेको) भनिन्छ जबकि एक महीना देखि तीन वर्ष सम्मको बच्चालाई मात्र शिशु भन्छन्।मानव विकास चरण अन्तर्गत तेस्रो चरण हो । यो जन्मपछिको २ हप्तादेखि २ वषसम्मको अवधि हो । यो अर्काको सहरमा निर्भर हुने अवस्था हो यो अवस्था आत्मकेन्द्रित हो । आम बोल चालको भाषामा नवजात र शिशु दुबैलाई **बच्चा** भन्ने गरिन्छ। एउटा अर्को भनाई अनुसार जब सम्म बालक वा बालिका आठ वर्ष सम्मको हुँदैनन तब सम्म उनिलाई शिशु भन्छन्। यो अवस्था लाई विविन्न देशहरू ले भिन्न भिन्न रुप मा बख्या गरका छन्। यस्तो हुनु मा मुख्य कारण के हो भने देश, कल र वाताबरण अनुशर मनिष को विकाश र व्रीदी मा फरक पर्छ।

## सन्दर्भ सामग्रीहरू
## यो पनि हेर्नुहोस्
* शिशु रोग
* शिशु देखभाल
* बचपन

## बाहिरी कडीहरू
श्रेणी:मानव जीवन
श्रेणी:मानव
कूर्म अवतार

हिन्दू धर्मका अनुसार **कूर्म** कच्छवातार भगवान विष्णुको दोस्रो रूप हो। कूर्मावतारमा भगवान विष्णुले कछुवाको रूप धारण गरेर समुन्द्र मथन गरिरहेका देवता र दैत्यहरूको उदार गरेका थिए।यो अवस्थामा भगवान विष्णुले तिनवटा रूप धारण गरेका थिए। जसको बर्णन गरिएको छ।
## समुद्रमथन
स्वर्गका राजा ईन्द्र एक दिन ऐरावत हात्तीमा स्वार भएर सैर गर्दै थिए अचानक उनको भेट महर्षीदुर्बाशासँग हुन गयो। दुर्बाशा ऋषिले देवराजको स्वागातार्थ आफ्नो गलाको माला निकालेर दिँदा भए। देवराज ईन्द्रले माला आफुले न पहिरेर ऐरावत गजलाई पहिराई दिए। ऐरावत मत्था भएर झुलिरहेको थियो अत: माला चुटेर भुईँमा खस्यो र ऐरावत हात्तीको खुट्टा मुनी कुल्चियो। यो देखेर दुर्बाशा ऋषी क्रोधित भएर देवराज ईन्द्रलाई घमण्ड गरेको भनी राज्य पदच्युतको श्राप दिए। श्रापका कारण स्वर्गमा दैत्यहरूले कब्जा जमाए। दैत्यराज बली स्वर्गका राजा भए। त्यसपछी सँधै जसो देव दानवमा युद्ध हुन थाल्यो देवताहरू सँधै हार्दै गए। एक दिन देवताहरू साह्रै दु:खी भएर ब्रह्माजी ठाउँ गएर प्रार्थना गरे "हे सृष्ठीकर्ता प्रभु ! दानवहरूले पुरा स्वर्ग नै सखाप पार्न थाले दैत्यराज बलिले उल्टो नियम चलाएर हजुरको सृष्ठी विनास गर्दै छन्। कोही उपाए सोच्नु होस् नत्र हजुरको सृष्ठी विनास हुने बखत आयो।" यती सुनेर ब्रह्माजीले सबैलाई विष्णु भए ठाउँ जाने सल्लाह दिए। त्यसपछी ब्रह्माजी सहित देवताहरू भगवान विष्णुको वासस्थान वैकुण्ठ धाम गए। देवताहरूले भगवान विष्णुको प्रार्थना गरेर सबै वृतान्त सुनाए। यो सुनेर भगवान विष्णुले दैत्यहरू सँग मेल गरी समुन्द्र मथनको राय दिए।

## देवासुर युद्ध
मोहनी रूपी विष्णुले छल कपट गरेको थाहा पाएर दैत्यहरूले फेरी देवताहरूमाथी आक्रमण गरे। देव दानवको भयंकर सग्राम मच्चियो। त्यस बेला देवराज ईन्द्रपुत्र जयन्तले अमृत कलशको रक्षाको जिम्मा लिए। युद्ध पुरा १२ वर्ष सम्म चलेको थियो। जयन्तले अमृत कलशलाई १२ वर्ष सम्म ४ अलग अलग ठाउँमा राखेका थिए। जहाँ जहाँ जयन्तले अमृत कलश जसलाई कुम्भ कलश पनि भनिन्छ लुकाएका थिए तिनै ठाउँहरूमा प्रतेक १२ वर्षमा कुम्भ मेला लाग्दछ। कुम्भ कलश राखेको ठाउँमा अमृतका छिटा परेको वाश्वास गरिन्छ। देवता-दैत्य युद्धमा अधिक तर दैत्यहरू मारिए अमृत खाएकाले देवताहरू मरेनन्। अन्तमा देवताको विजय भयो देवताहरूले पुन: स्वर्ग प्राप्त गरे। पछि गएर देवताहरूले भगवान कूर्मको प्रार्थना गरे। भगवान कूर्मले देवताहरूलाई "जसले भगवानको आशा राखेर कर्म गर्छ। त्यसैलाई सत्य सूख प्राप्त हुन्छ। जो घमण्ड र अभिमानको सहारा लिएर काम गर्छ त्यसले कहिल्यै पनि अमृत जस्तो सूख प्राप्त गर्न सक्दैन।" भन्ने उपदेश दिएर अन्तर्ध्यान भए।

## सन्दर्भ सामग्रीहरू
## हेर्नुहोस्
श्रेणी:विष्णु
श्रेणी:भगवान विष्णुका अवतारहरू
श्रेणी:हिन्दु धर्ममा प्राणी
जेठ

**जेठ** (जेष्ठ) १२ महिनाहरू मध्यको एक महिना हो । विक्रम संवतका अनुसार जेठ महिनालाई सालको दोस्रो महिना हो। यो महिना चन्द्रमास अनुसार वैशाख पूर्णिमाको भोलिपल्टबाट सुरु हुन्छ भने सौर्यमासका अनुसार यो बृष सक्रांतीको दिनबाट सुरु हुन्छ । शाक्य संवत्सरका अनुसार जेठ महिना मेष सक्रांतीको ५ दिन पछाडी सुरु हुन्छ । सामान्यतया सौर्यमास शुत्रलाई नै व्यवहारमा ल्याएको पाइन्छ। जेठ महिना गृष्मऋतुको पहिलो महिना हो ।

## चाड पर्वहरू
ज्येष्ठ महिनामा सूर्य वृष राशिमा रहन्छ । नेपाल तथा भारतका मान्छेहरूले निम्न चाडपर्वहरू मनाउने गर्दछन् ।

*जेष्ठमा पर्ने केही मुख्य पर्वहरू
**ज्येष्ठ कृष्ण आमावस्याका दिन वटसावित्री व्रत पर्दछ। महिलाहरूले यसको अघिल्लो दिन चतुर्दशीका दिन देखी उपवास रहेर औंशीको दिन सावित्रीदेवीको पुजा गर्नाले आजिवन सधवा रहिन्छ र पुत्रवती पनि भइन्छ भन्ने धारणा रहेको छ ।
**ज्येष्ठ शुक्ल षष्ठीका दिन कुमार षष्ठी पर्दछ । यस दिनमा उपवास रहेर विन्ध्यवासीनी कुमारषष्ठीको पुजा गर्नाले राम्रो र सुखी सन्तान जन्मिन्छन् भन्ने धारणा छ ।
**ज्येष्ठ शुक्ल दशमीका दिन गंगा दशहरा पर्दछ। यसै पक्षको आमावस्या देखी दशमी सम्म गंगा नदीमा स्नान गरेर दशमीको दिन १० प्रकारका वस्तुहरू दान गरेर १० प्रकारका व्यन्जनहरू सेवन गरेमा दश किसिमका पापहरू नष्ट हुन्छन् भन्ने धारणा रहेको छ । यस दिनमा हरिद्वारमा गंगा स्नान गर्न देश विदेशका हिन्दूहरूको ठुलो घुइंचो लाग्ने गर्दछ। यसै दिन रामेश्वरम्मा गएर भगवान रामेश्वरको दर्शन गरेमा ब्रह्महत्या नासिन्छ भन्ने शास्त्र सम्मत देखिन्छ। यसै तिथिमा नेपालको पाल्पा जिल्लाको रिडीमा भगवान हृषिकेशको उत्सव मनाउने पुरानो परम्परा रहेको छ ।
**ज्येष्ठ शुक्ल एकादशीको दिनमा निर्जला एकादशी पर्व पर्दछ। यस दिन पानि सहित त्यागेर उपवास बस्ने र तुलसीको विज रोप्ने कार्यको ठुलो महत्त्व छ ।
**ज्येष्ठ शुक्ल पूर्णिमाको दिन पनौती स्नान गरेर तिल, छाता, जुत्ता दान गरेमा ठुलो पुण्य पाईन्छ भन्ने शास्त्रिय वचन रहेको छ। यस दिन नेपालको सुदुर तथा मध्य पश्चिममा यहाँका स्थानिय जस्तै:- नैनेल, मष्टा, अधिकारी, जगनाथ आदि देवी देवताहरूको पुजा गरिन्छ।

## सन्दर्भ सूचीहरू
## बाह्य कडीहरू
## यि पनि हेर्नुहोस् 
श्रेणी:महिनाहरू
श्रेणी:हिन्दु पञ्चाङ्गका महिनाहरू
बिजुली बत्ती

श्रेणी:तकनिकी

thumb|332x332px|बिजुली बत्ती। २१अाे शताब्दीमा आइपुग्दा अन्धकार समाजको परिकल्पना पनि गर्न सकिँदैन जसको कारणले गर्दा बिजुली बत्ती अपरिहार्य रहेको छ सर्वप्रथम बिजुली बत्तीको आविष्कार गर्ने वैज्ञानिक थोमस अल्वा एडिसन बाह्य पदक जान्छ उनले १०९९ पटक सम्म प्रयास गरे र फलस्वरुप सफल हुन भए
पाठ=प्राकृतिक सम्पदा|अङ्गुठाकार|विश्वका अधिकांश देशहरूभन्दा नेपाल वेग्लै विशिष्ट पहिचान बोकेको राष्ट्र हो जहाँ समृद्धशाली जनताहरु जलस्रोत सम्पदाको दोस्रो धनि देश रहेको छ नेपालमा हजारौ बहुसंख्यक नदीनाला पाखा पखेरा म हिमालहरू रहेका छन् जस्तै sagamatha kanchanjangha lhotse is makalu आदि
**बिजुली बत्ती** (बल्ब Bulb) बिजुलीबाट बल्ने एउटा उपकरण हो।
उत्तर प्रदेशका मण्डलहरू

भारतको उत्तर प्रदेश प्रान्तमा १८ वटा मण्डलहरू छन्। यि मण्डलहरू नेपालका अञ्चलहरू जस्तै हुन।
*अलीगढ मण्डल

*आगरा मण्डल
*आजमगढ मण्डल
*इलाहाबाद मण्डल
*कानपुर मण्डल
*गोरखपुर मण्डल
*चित्रकूट मण्डल
*झाँसी मण्डल
*देवीपाटन मण्डल
*फैजाबाद मण्डल
*बरेली मण्डल
*बस्ती मण्डल
*सहारनपुर मण्डल
*वाराणसी मण्डल
*लखनऊ मण्डल
*मेरठ मण्डल
*मुरादाबाद मण्डल
*मीरजापुर मण्डल

श्रेणी:उत्तर प्रदेशका मण्डलहरू
श्रेणी:उत्तर प्रदेश
अलीगढ मण्डल

**अलीगढ मंडल** भारतको प्रान्त उत्तर प्रदेशको एउटा प्रशासनिक एकाइ हो।
अलीगढ मंडलमा निम्न ४ वटा जिल्लाहरू छन:
#अलीगढ जिल्ला
#एटा जिल्ला
#महामयानगर जिल्ला
#काशीरामनगर जिल्ला

श्रेणी:उत्तर प्रदेशका मण्डलहरू
श्रेणी:अलीगढ मण्डल
श्रेणी:उत्तर प्रदेश
आजमगढ मण्डल

**आजमगढ मंडल** भारतको प्रान्त उत्तर प्रदेशको एउटा प्रशासनिक एकाइ हो।
आजमगढ मण्डलमा निम्न ३ वटा जिल्लाहरू छन:
#आजमगढ जिल्ला
#बलिया जिल्ला
#मऊ जिल्ला

श्रेणी:उत्तर प्रदेशका मण्डलहरू
श्रेणी:आजमगढ मण्डल
श्रेणी:उत्तर प्रदेश
आगरा मण्डल

**आगरा मण्डल** भारतको प्रान्त उत्तर प्रदेशको एउटा प्रशासनिक एकाइ हो।
आगरा मंडलमा निम्न ४ वटा जिल्लाहरू छन:
#आगरा जिल्ला
#फिरोजाबाद जिल्ला
#मैनपुरी जिल्ला
#मथुरा जिल्ला

श्रेणी:उत्तर प्रदेशका मण्डलहरू
श्रेणी:आगरा मण्डल
श्रेणी:उत्तर प्रदेश
चुरोट

एउटा पातलो कागज भित्र सुकेको सुर्तीको पातलाई धुलो बनाएर कागजमा बेरे पछि चुरोट तयार हुन्छ। चुरोट एक प्रकारको धुम्रपानको साधन हो। सुर्तीमा निकोटीनको प्रयोगले गर्दा मान्छेलाई चुरोटको बानी लाग्छ। यसको बानी लागिसकेपछि बानी छुटाउनु धेरै मुश्किल हुन्छ यद्यपि मान्छेलाई थाह हुन्छ कि यसको प्रभाव नराम्रो हुन्छ र स्वाद पनि मिठो हुन्न। धुम्रपानले गर्दा अरूपनि धेरै नराम्रो कुराहरू हुन्छ जुन स्वास्थ्यको लागि हानिकारक हुन्छन। विश्वका धेरै मुलुकहरूमा नियम लागु छ कि कुन उमेरका मानिषले धुम्रपान गर्न सक्छन र कुन ठाँउमा गर्न पाँउछन। धुम्रपानले गर्दा फोक्सोको क्यान्सर हुन सक्छ, मुटुरोग र अन्य प्रकारका रोगहरू पनि लाग्न सक्छ तर यस्ता पनि टेक्निकल इलेक्ट्रनिक चुरोटहरू उपलब्ध छन जसमा निकोटीन हुँदैन अथवा धेरै कम मात्रामा हुन्छ।
## हेर्नुहोस
*बीडी
*चिलम
*हुक्का

## सन्दर्भ सामग्री
## बाह्य सूत्र
श्रेणी:धुम्रपान
श्रेणी:नशालु पदार्थ
श्रेणी:सुर्ती
दन्तकाली मन्दिर

**दन्तकाली** मन्दिर धरान नगरपालीका वडा नं. १४ विजयपुर डाँडाको मध्य भागमा अवस्थित छ । मध्यकाल तिर कालिकाका नामले चिनिने यो मन्दिर भगवान शिवले सतीदेवीको मृतशरीर बोकेर हिड्दा सतीदेवीको दन्त पतन भई शक्तिपीठको रूपमा स्थापित भएको मानिन्छ । उक्त मन्दिरमा सतिदेवीका दाँतको प्रतिक स्वरूप एउटा कालो प्रस्तर राखी पूजाआजा गर्ने गरिएको छ । यो मन्दिरमा बोका, राँगा आदिको बली दिने चलन छ । यो मन्दिरको बारेमा स्वस्थानी ब्रत कथामा पनि उल्लेख भएको पाइन्छ ।

दन्तकालीको मन्दिर वि.सं. २०३५–३६ सालसम्म सामान्य प्रकारको थियो हाल भने त्यसपछि यस स्थानमा भब्य तले शैलीको मन्दिर बनाइएको छ । दन्तकाली क्षेत्रमा दशैंको नौरथामा मेला लाग्दछ । त्यस समयमा धरान बजारका प्राय सबै मानिसहरू दन्तकालीमा पुग्ने गर्दछन् । यसबाहेक तीज र स्वस्थानी पूर्णिमाका अवसरमा पनि दन्तकालीमा मेला लाग्ने गर्दछ ।
thumb|200px|right|मन्दिरमा भक्तजनको घुँइचो
विजयपुरको दन्तकलीबाट धरान बजारको रमणीय दृश्य देख्न सकिन्छ । यसबाहेक मोरङ जिल्लाका केही भाग र उदयपुर, सप्तरी तथा सुनसरी जिल्लाका इनरुवा, कोशी टप्पु आदि स्थान पनि देख्न सकिन्छ । तसर्थ दन्तकाली धार्मिक रूपमा मात्र नभएर सुन्दरताका दृष्टिले पनि निकै महत्त्वपूर्ण छ ।

दन्तकाली, बुढासुब्बा, पिण्डेश्वर, पञ्चकन्या र भताभङ्गे विजयपुरका रमणीय तथा भ्रमण गर्न योग्य स्थानहरू हुन् । यसबाहेक सम्पूर्ण विजयपुरनै पर्यटकीय दृष्टिले महत्त्वपूर्ण छ ।

## यो पनि हेर्नुहोस्
*शक्तिपीठ
*धरान

## सन्दर्भ सामग्रीहरू
श्रेणी:नेपालका मन्दिरहरू
श्रेणी:भूगोल
श्रेणी:शक्तिपीठ
पिण्डेश्वर मन्दिर

thumb|right|200px|पिण्डेश्वर मन्दिर
thumb|right|200px|पिण्डेश्वर मन्दिरमा रहेको वसाहको मूर्ति
thumb|right|200px|पिण्डेश्वर मन्दिर
**पिण्डेश्वर** मन्दिर धरानको बिजयपुर मा अवस्थित छ। पौराणिक कथा अनुसार देवता र दानव मिली समुद्र मन्थन गर्दा निस्किएको अमृतले भरिएको घडालाई दानवहरूबाट जोगाई यस स्थानमा ल्याई पुर्‍याएर शिवलिङ्गको रूपमा स्थापना गरेको भन्ने पुराण एवं धर्मशास्त्रमा व्याख्या गरिएको छ। यस मन्दिरमा अमृतपिण्ड पिण्डेश्वरका रूपमा भगवान शंकरको पूजा अर्चना गरिन्छ। यस मन्दिरमा श्रावण महिना भरी चतराको कोशी नदीवाट स्नान गरी जल ल्याई चढाउनको लागि देश विदेशका लाखौं भक्तजनहरूको भिड लाग्ने गर्दछ।

श्रेणी:नेपालका मन्दिरहरू