गौडिय नृत्य

**गौडिया नृत्य** वा **गौडेली नृत्य** भारतीय बङ्गाली परम्परागत शास्त्रीय नृत्यको एक रूप हो, जुन भारतीय उपमहाद्वीपमा प्राचीन समयमा बङ्गाली क्षेत्रका मन्दिरहरूमा उत्पत्ति भएको थियो। गौडिय नृत्य प्रदर्शनले हिन्दु देवता शिव र गणेशसँग सम्बन्धित अन्य परम्पराहरू, साथै शाक्त अवधारणाहरूका विचारहरू पनि व्यक्त गर्दछ।

गौडिय नृत्यको सैद्धान्तिक आधार प्राचीन संस्कृत ग्रन्थ नाट्यशास्त्रमा पाउन सकिन्छ। यसको अस्तित्व प्राचीन समयमा गौडिय मन्दिरहरूका मूर्तिकलाहरू र हिन्दु धर्म, बौद्ध धर्म र जैन धर्मसँग सम्बन्धित पुरातात्विक स्थलहरूमा नृत्य रूपहरूद्वारा प्रमाणित गरिएको छ। भारतले औपनिवेशिक शासनबाट स्वतन्त्रता प्राप्त गरेदेखि नै यसलाई पुनर्जीवित, पुनर्संरचना र विस्तार गरिएको थियो।

गौडिय नृत्य परम्परागत रूपमा नृत्य-नाटक विधाको प्रदर्शन कला हो, जसमा कलाकार(हरू) र सङ्गीतकारहरूले प्राचीन संस्कृत साहित्यमा वर्णन गरिएको प्रतीकात्मक पोशाक, शरीरको चाल, अभिन्न (अभिव्यक्ति), र मुद्रा (इशारा र साङ्केतिक भाषा) प्रयोग गर्छन् जुन हिन्दु धर्मशास्त्रहरूको आध्यात्मिक सन्देश वा भक्ति कविता भन्नको लागि प्रयोग गरिन्छ। नृत्यमा सङ्गीत र एक गायकको साथ हुन्छ, र सामान्यतया नर्तकको गुरु नृत्य प्रदर्शनको निर्देशकको रूपमा उपस्थित हुन्छन्। गौडिय नृत्य प्रदर्शनमा शुद्ध नृत्य, एकल अभिव्यक्त नृत्य, र नाट्य (सामूहिक नाटकीय नृत्य) समावेश हुन्छन्।

बङ्गाली नर्तकी महुआ मुखर्जीले यो यसलाई पुन: सिर्जना गरेकी थिइन्। संस्कृति मन्त्रालयले यस नृत्य विधाको अनुसन्धानको लागि अनुसन्धान अनुदान प्रदान गरेको थियो जुन मुख्यतया मान्यता प्राप्त भारतीय शास्त्रीय नृत्यको क्षेत्रमा प्रदान गरिन्छ। रवीन्द्र भारती विश्वविद्यालय र ओक्लाहोमा विश्वविद्यालयले यसलाई शास्त्रीय नृत्य विधाको रूपमा मान्यता दिएका छन्।

## नामकरण 
यसको नाम २१ सेप्टेम्बर १९९४ मा भारतशास्त्री ब्रतीन्द्रनाथ मुखर्जीको सुझावमा अपनाइएको थियो। यो नामकरणको कारणहरूमा प्राचीन समयमा - शशाङ्क र पाल र सेन युगको शासनकालमा - सम्पूर्ण बङ्गाललाई गौडिया भनेर चिनिन्थ्यो भन्ने तथ्य र भारतीय सङ्गीत र साहित्यमा गौडिय शैलीहरूको उपस्थिति समावेश छ। साथै, १५औँ शताब्दीमा, ओडिसा सङ्गीत विद्वान महेश्वर महापात्रले आफ्नो अभिनय चन्द्रिकामा सात विशिष्ट नृत्य शैलीहरू उल्लेख गरेका छन्, जसमध्ये गौडिया नृत्यको उल्लेख गरिएको थियो।

## इतिहास 
यो नृत्य दुई हजार वर्षभन्दा पुरानो हो। गौडिय नृत्य चौथो देखि १८औँ शताब्दीसम्म बङ्गालमा प्रख्यात थियो। भरतनाट्यशास्त्र पुस्तकले यसको विस्तृत वर्णन गर्दछ।

यो नृत्य शैली तुर्की, बर्गी र अन्य विदेशी आक्रमण र शासनका कारण लोप भएको थियो। यो नृत्य चन्द्रकेतुगढ, बर्दवानको देवलियार मन्दिर र बेगुनिया मन्दिर, विष्णुपुरको जोड बङ्गला मन्दिर, टेराकोटा मन्दिर र श्यामा मन्दिरको शरीर मूर्तिकलामा पाइने पुरातात्विक सामग्रीमा देखिएको छ। यो पाल युगका चित्रहरू, चर्यापद, गीतागोविन्द, मङ्गलकाव्यमा पनि देखिन्छ। पण्डित शुभङ्कर लाहिरीले सङ्गीतदामोदर र श्रीहस्तमुक्तावलीमा यसको उल्लेख गरेका छन्। यो नृत्य बङ्गालको ग्रामीण गुरुपरम्परा धाराबाट प्रेरित छ। गौडिय नृत्य भव-रस साहित्यसँग सम्बन्धित छ।

## स्वतन्त्रता पछि 
भारतले औपनिवेशिक शासनबाट स्वतन्त्रता प्राप्त गरेपछि, यसले प्राचीन नृत्य सहितको आफ्नो सांस्कृतिक सम्पदालाई पुनर्जीवित गरेको थियो। भारतीय संस्कृति मन्त्रालय र सन् १९५३ मा स्थापित सङ्गीत नाटक एकेडेमीको संरक्षणमा, प्राचीन नृत्य र शास्त्रीय नृत्यले विस्तारै सांस्कृतिक र शैक्षिक क्षेत्रमा आफूलाई स्थापित गर्न थालेको थियो। यद्यपि, यस अवधिमा, पश्चिम बङ्गालबाट बङ्गाली शास्त्रीय नृत्यको कुनै अनुसन्धान वा संस्थागत मान्यताको माग गरिएको थिएन। पश्चिम बङ्गालको राजनीति र देशको विभाजन र परिणामस्वरूप उत्पन्न शरणार्थी समस्यामा व्यस्त हुँदा, भारतका अन्य राज्यहरूले आफ्नो क्षेत्रको प्राचीन नृत्यलाई पुनर्जीवित गर्ने प्रयास गरेका थिए।

## विशेषताहरू 
गौडिय नृत्य मुख्यतया नटराज शिवमा केन्द्रित छ। यसमा गणेश र विष्णु पनि नाचिरहेका देखिन्छन्। बङ्गालको नटराजलाई नर्तेश्वर भनिन्छ। यस नटराजका चार, दश वा बाह्र हात छन्। शिवलाई नन्दीमाथि सुन्दर आनन्द ताण्डव शैलीमा नाचिरहेको देखिन्छ।

## सन्दर्भ सामग्रीहरू 
## ‍बाह्य कडीहरू 
* गौडिय नृत्य
* गौडिय नृत्य प्रदर्शनको भिडियो

श्रेणी:बङ्गालको संस्कृति
श्रेणी:भारतका नृत्यहरू
श्रेणी:पश्चिम बङ्गालको संस्कृति