open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
सुल्तानपुर जिल्ला

**सुल्तानपुर जिल्ला** भारतको उत्तर प्रदेश राज्यको अवध क्षेत्रको एउटा जिल्ला हो। यो जिल्ला राज्यको अयोध्या मण्डलको एउटा भाग हो। जिल्लाको प्रशासनिक मुख्यालय सुल्तानपुर सहर हो। सुल्तानपुर जिल्लाको कुल क्षेत्रफल २६७२.८९ वर्ग किलोमिटर छ।

सन् २०११ को अनुसार, सुल्तानपुर जिल्लाको २,२४९,०३६ जनसङ्ख्या छ।

## जनसाङ्ख्यिकी 
सुल्तानपुर जिल्ला (दुभाजन पछि) को जनसङ्ख्या २,२४९,०३६ थियो। जनसङ्ख्याको ६.५३% सहरी क्षेत्रमा बस्छन्। अनुसूचित जातिले जनसङ्ख्याको ४८१,७३५ (२१.४२%) ओगटेको छ।

सन् २०११ भारतीय जनगणनाले पुरानो जिल्ला सीमाहरू प्रयोग गरेको थियो, जहाँ सुल्तानपुर जिल्लाले अमेठी, गौरीगन्ज, जयसिंहपुर, कादिपुर, लम्बुआ, मुसाफिरखाना, र सुल्तानपुर उप-जिल्लाहरू (तहसील) समावेश गर्दछ। अमेठी जिल्ला बनेपछि अमेठी, गौरीगन्ज र मुसाफिरखाना उपजिल्ला अमेठी जिल्लामा सारिएको थियो। यस परिवर्तनको प्रभावलाई तलको तालिकामा "नयाँ सीमाहरू" को रूपमा देखाइएको छ - यसले बालदिराई उप-जिल्लाको हिसाब गर्दैन, जुन सन् २०११ को जनगणनाको समयमा अवस्थित थिएन।

हिन्दी जिल्लाको आधिकारिक भाषा हो जसमा उर्दु अतिरिक्त आधिकारिक भाषा हो। जिल्लाका बासिन्दाहरूले बोल्ने भाषा अवधी हो, अवध क्षेत्रमा ३.८ करोड भन्दा बढी मानिसहरूले बोल्ने हिन्दीको बोली हो।

सुल्तानपुरमा हिन्दुहरूको बाहुल्यता रहेको छ। मुस्लिमहरू सहरी क्षेत्रमा बढी केन्द्रित छन्। 

## सन्दर्भ सामग्रीहरू
श्रेणी:फैजाबाद मण्डल
श्रेणी:उत्तर प्रदेशका जिल्लाहरू
सीतापुर जिल्ला

**सितापुर जिल्ला** भारतको उत्तर प्रदेश प्रान्तको ७१ वटा जिल्लाहरू मध्येको एक हो। यो लखनऊ मण्डलको ६ जिल्लाहरू मध्य एक हो।

श्रेणी:उत्तर प्रदेशका जिल्लाहरू
श्रेणी:लखनऊ मण्डल
उन्नाव जिल्ला

**उन्नाव जिल्ला** मध्य भारतको उत्तर प्रदेश राज्यको एउटा जिल्ला हो। उन्नाव सहर जिल्लाको मुख्यालय हो। जिल्ला लखनऊ मण्डलको हिस्सा हो।

सन् २०११ को जनगणना अनुसार, उन्नाव जिल्लाको जनसङ्ख्या ३,१०८,३६७ छ, जसले यसलाई उत्तर प्रदेशको ३१औँ सबैभन्दा बढी जनसङ्ख्या भएको जिल्ला बनाउँछ। यो मुख्यतया ग्रामीण जिल्ला हो, जसको ८०% भन्दा बढी जनसङ्ख्या ग्रामीण क्षेत्रमा बसोबास गर्छन्। नवाबहरूले सुरुमा यस क्षेत्रमा बलियो केन्द्रीय अख्तियार बनाएका थिए, धेरैजसो स्थानीय जमिन्दारहरूले कुनै लडाइँ नगरी उनीहरूलाई समर्पण गरे, तर बिस्तारै यहाँ उनीहरूको अधिकार घट्दै गयो र स्थानीय शासकहरू व्यावहारिक रूपमा स्वतन्त्र भए। लगभग मङ्गोलिया राष्ट्र  वा अमेरिकी राज्य आयोवा बराबर छ। यसले यसलाई उत्तर प्रदेश  मा ३१औँ र भारतमा ११२औँ (कुल ६४० मध्ये) को श्रेणीकरण दिन्छ।

## सन्दर्भ सामग्रीहरू
## बाह्य कडीहरू 
* 

श्रेणी:उत्तर प्रदेशका जिल्लाहरू
श्रेणी:लखनऊ मण्डल
मेरठ जिल्ला

**मेरठ जिल्ला** भारतको उत्तर प्रदेश प्रान्तको ७१ वटा जिल्लाहरू मध्यको एक हो तथा यो मेरठ मण्डलको ५ जिल्लाहरू मध्य एक हो। यो जिल्ला मेरठ मण्डलको सदरमुकाम पनि हो।

श्रेणी:उत्तर प्रदेशका जिल्लाहरू
श्रेणी:मेरठ मण्डल
बागपत जिल्ला

**बागपत जिल्ला**, जसलाई **व्याघ्रप्रस्थ जिल्ला** पनि भनिन्छ,  भारतीय राज्य उत्तर प्रदेशको ७५ जिल्लाहरू मध्ये एक हो, जसको मुख्यालय बागपत सहरमा छ। यो राष्ट्रिय राजधानी क्षेत्र भित्र पर्छ। १९९७ मा सिर्जना गरिएको, जिल्लाको क्षेत्रफल  छ।। सन् २०११ को जनगणना अनुसार बागपतको जनसङ्ख्या १,३०३,०४८छ।

## इतिहास 
बागपत सहर, जसको पछि जिल्लाले यसको नाम लिन्छ, यसको नाम या त **व्याघ्रप्रस्थ** ("बाघहरूको भूमि") बाट आएको हो। यस सहरको अन्ततः नाम बागपत मुगल युगमा राखिएको थियो।

बागपत जिल्ला १७ सेप्टेम्बर १९९७ मा सिर्जना गरिएको थियो र मेरठ जिल्लाको पूर्व बागपत तहसीलको नामबाट नामकरण गरिएको थियो।

## जनसाङ्ख्यिकी 
२०११ को जनगणना अनुसार, बागपत जिल्लाको जनसङ्ख्या १,३०३,०४८ छ,  वा अमेरिकी राज्य न्यू ह्याम्प्सरको बराबर छ। यसले यसलाई भारतको ३७६औँ सबैभन्दा धेरै जनसङ्ख्या भएको जिल्लाहरूको श्रेणी दिन्छ (कुल ६४० मध्ये)। यस जिल्लाको जनघनत्व  छ।। २००१-२०११ दशकमा यसको जनसङ्ख्या वृद्धि दर ११.८७% थियो। बागपतमा प्रत्येक १००० पुरुषको लागि ८५८ महिलाको लिङ्ग अनुपात छ,  र साक्षरता दर ७३.५४% छ। २१.११% जनसङ्ख्या सहरी क्षेत्रमा बसोबास गर्थे। अनुसूचित जातिले जनसङ्ख्याको ११.४४% ओगटेको छ।

## सन्दर्भ सामग्रीहरू
## बाह्य कडीहरू 
* 

श्रेणी:मेरठ मण्डल
श्रेणी:उत्तर प्रदेशका जिल्लाहरू
वाराणसी जिल्ला

**वाराणसी जिल्ला** भारतको उत्तर प्रदेश राज्यको एउटा जिल्ला हो, जसको पवित्र सहर वाराणसी जिल्लाको मुख्यालय हो। यो वाराणसी मण्डलको मुख्यालय पनि हो जसमा ४ जिल्लाहरू छन् (वाराणसी सहित)।

यो मिर्जापुर जिल्ला, जौनपुर जिल्ला, गाजीपुर जिल्ला, चन्दौली जिल्ला र भदोही जिल्ला घेरिएको छ। गङ्गा यस जिल्लाबाट बग्छ। वाराणसी मण्डलको भाग, जिल्लाले १,५३५ वर्ग किलोमिटर (५९३ वर्ग माइल) को क्षेत्र ओगटेको छ र भारतको २०११ को जनगणना अनुसार, यसको जनसङ्ख्या ३६,७६,८४१ थियो।

## जनसाङ्ख्यिकी 
सन् २०११ को जनगणना अनुसार, वाराणसी जिल्लाको जनसङ्ख्या ३,६७६,८४१ छ,  यसले यसलाई भारतमा ७५औँ स्थान दिन्छ (कुल ६४० मध्ये)। यस जिल्लाको जनघनत्व  छ।। २००१-२०११ दशकमा यसको जनसङ्ख्या वृद्धि दर १७.३२% थियो। वाराणसीमा प्रत्येक १००० पुरुषहरूको लागि ९०९ महिलाहरूको लिङ्ग अनुपात छ,  र साक्षरता दर ७७.०५% छ। जनसङ्ख्याको ४३.४४% सहरी क्षेत्रमा बसोबास गर्दछ। अनुसूचित जाति र अनुसूचित जनजातिहरू क्रमशः जनसङ्ख्याको १३.२४% र ०.७८% छन्।

### भाषाहरू 
भारतको सन् २०११ को जनगणना अनुसार, ७६.१९% जनसङ्ख्याले हिन्दी, १९.६८% भोजपुरी र ३.२४% ले उर्दु लाई आफ्नो पहिलो भाषाको रूपमा बोल्दछन्। भोजपुरी स्थानीय भाषा वाराणसी हो।

## सन्दर्भ सामग्रीहरू
## बाह्य कडीहरू 
* 

श्रेणी:उत्तर प्रदेशका जिल्लाहरू
अमरोहा जिल्ला

**अमरोहा** उत्तरी भारतको उत्तर प्रदेश राज्यको ७५ जिल्ला मध्ये एक हो। अमरोहा सहर जिल्ला सदरमुकाम हो। भारत सरकारका अनुसार, जनसङ्ख्या, सामाजिक-आर्थिक सूचकहरू र आधारभूत सुविधाहरू सूचकहरूमा २००१ को जनगणनाको आधारमा जिल्ला अल्पसङ्ख्यक केन्द्रित जिल्लाहरू मध्ये एक हो।

यस जिल्लाको उत्तरमा बिजनौर जिल्ला, पूर्व र दक्षिणपूर्वमा मोरादाबाद जिल्ला, दक्षिणमा बदौन जिल्ला र पश्चिममा गङ्गा नदीले घेरिएको छ, जसको पारिपट्टि बुलन्दशहर, हापुर र मेरठ जिल्लाहरू छन्। राज्य राजमार्ग ७२ र ७३ सहरमा प्रवेश गर्छ र प्रमुख मार्गहरूको रूपमा कार्य गर्दछ।

## जनसाङ्ख्यिकी 
सन् २०११ को जनगणना अनुसार, 'अमरोहा जिल्ला' को जनसङ्ख्या १,८४०,२२१ छ, लगभग कोसोवो राष्ट्र वा अमेरिकी राज्य नेब्रास्का बराबर छ। यसले यसलाई भारतमा २५८औँ स्थानमा राख्छ (कुल ६४० बाट। जनसङ्ख्या घनत्व ८१८ बासिन्दाहरू प्रति वर्ग किलोमिटर (२,१२०/वर्ग माइल) छ र दशकमा जनसङ्ख्या वृद्धि दर २००१-२०११ २२.६६% थियो। अमरोहामा प्रत्येक १,००० पुरुषमा ९०७ महिलाको लिङ्ग अनुपात छ, र साक्षरता दर ६५.७% छ। २४.९३% जनसङ्ख्या सहरी क्षेत्रमा बस्थे। अनुसूचित जातिले कुल जनसङ्ख्याको १७.२८% ओगट्छन्।

### धर्म 
यो जिल्ला हिन्दु बहुल भए तापनि मुस्लिमहरू अल्पसङ्ख्यक छन् र सहरी क्षेत्रमा उनीहरूको प्रभुत्व छ। सन् २०११ को जनगणना अनुसार ९ वटा जनगणना शहरमध्ये ७ वटामा मुस्लिमको बाहुल्यता छ भने गजरौला (७७.३३ प्रतिशत) र धनौरा (६६.३८ प्रतिशत) मा हिन्दुहरूको बाहुल्यता छ।

### भाषा 
भारतको सन् २०११ को जनगणना अनुसार यस जिल्लाको ८०.१०% जनसङ्ख्याले हिन्दी र १९.७०% ले उर्दु लाई आफ्नो पहिलो भाषाको रूपमा बोल्दथे।

## सन्दर्भ सामग्रीहरू
## बाह्य कडीहरू 
* 

श्रेणी:उत्तर प्रदेशका जिल्लाहरू
संरक्षित क्षेत्र

**संरक्षित क्षेत्रहरू** वा **संरक्षण क्षेत्रहरू** भन्नाले प्राकृतिक, पर्यावरणीय वा सांस्कृतिक महत्त्वहरूको कारण सुरक्षा वा संरक्षण गरिएका स्थानहरू हुन्। विश्वमा विभिन्न राष्ट्रको कानुन तथा राष्ट्रिय तथा अन्तर्राष्ट्रिय संगठनहरूसँग सम्बन्धित नियमहरूको आधारमा धेरै किसिमका संरक्षित क्षेत्रहरू रहेको पाइन्छ।

## आईयूसीएनको संरक्षित क्षेत्रहरूको श्रेणीहरू 
संरक्षित क्षेत्रको विश्वव्यापी अवधारणालाई एउटा साझा खाकाभित्र राख्न अन्तर्राष्ट्रिय प्रकृति संरक्षण सङ्घले विश्वका ४०,००० भन्दा बढी संरक्षित क्षेत्रहरूलाई निम्न ६ श्रेणीमा विभाजन गरेको छः

* श्रेणी १ (क) — कडा निगरानीको प्राकृतिक आरक्ष
* श्रेणी १ (ख) — वन्य क्षेत्र
* श्रेणी २ — राष्ट्रिय निकुञ्ज
* श्रेणी ३ — प्राकृतिक सम्पदा
* श्रेणी ४ — वासस्थान/प्रजाति व्यवस्थापन क्षेत्र
* श्रेणी ५ — संरक्षित भूस्वरूप/सामुद्रिक क्षेत्र
* श्रेणी ६ – प्राकृतिक श्रोतहरू सहितका संरक्षित क्षेत्र
 मकालु-बरूण राष्ट्रिय निकुञ्जमा अवस्थित क्षेत्र बरुण उपत्यका]]

## यो पनि हेर्नुहोस्
* नेपालका संरक्षित क्षेत्रहरू

## सन्दर्भ सामग्रीहरू
## बाह्य कडीहरू
*World Database on Protected Areas
*ProtectedPlanet.net
*DOPA, a Digital Observatory for Protected Areas
*United Nations Environment Programme World Conservation Monitoring Center, Protected Areas Programme
*IUCN World Commission on Protected Areas
*IUCN Global Protected Area Programme
*2010 Biodiversity Indicators Partnership Indicator Factsheet: Management Effectiveness of Protected Areas
*A-Z of Areas of Biodiversity Importance
* Brazilian Amazon Protected areas - Instituto Socioambiental 

श्रेणी:प्रकृति
श्रेणी:संरक्षित क्षेत्र
दुर्गा बराल

**वात्स्यायन**को उपनामबाट बिख्यात **दुर्गा बराल** कार्टुनकलामा नेपाल् भित्र र्सवाधिक लोकप्रिय स्रष्टा हुन्। उनी नेपाली कार्टुनलाई नयाँ दिशा र गतिलो धार दिने शिल्पी मानिन्छन्। उनी २०७३ सालमा जगदम्बा श्री पुरस्कारबाट सम्मानित भएका थिए।  पोखराको आर्वाबाट कला सिक्न काठमाडौँ आएका बरालले वि.सं. २०२१ देखि नयाँसन्देश मार्फत कार्टुन सिर्जनामा हात हाले। 

प्राङ्गण, राष्ट्रपुकार, मातृभूमि, देशान्तर, सुरुचि, गोरखापत्र हुँदै २०५२ देखि कान्तिपुर पव्लिकेशन्समा नियमित कार्टुन लेखिरहेका वात्स्यायन पेन्टिङमा समेत उत्तिकै कहलिएका छन्। पोखराको पृथ्वीनारायण क्याम्पसमा २७ वर्षकला पढाइसकेका अनुभवी अध्यापक पनि हुन् उनी।

कार्टुन सिर्जनामा राजनीति उनको प्रिय विधा हो र राजनीतिमा देखिने विसङ्गति प्रिय विषयवस्तु। नेपालका प्रायः सबै नयाँ कार्टुनिष्ट का प्रेरणास्रोत मानिने वात्स्यायनबारे प्रशंसकहरू भन्छन्, "उनको व्यङ्ग्यमा नेपालीपन हुन्छ। उच्छृङ्खलता हुँदैन। गहिरो घोचपेच हुन्छ। कार्टुन वरिपरिको वातावरणसहित चित्रकारिताको स्वाद लिन सकिन्छ। कार्टुन 'स्ट्रोक'मा देखिने परिपक्वता नै उनको सबैभन्दा ठूलो खुवी हो।"

## सन्दर्भहरू 
श्रेणी:व्यक्तित्व
योग

भगवानको मूर्ति। यो मूर्ति भारतको बैंगलोरमा अवस्थित]]

**योग**(Yoga) धार्मिकविश्वास अनुसार भगवान **शिव्** द्वारा अनुसरण् गरिएको पद्धति योग शब्दको सामान्य अर्थ सम्बन्ध वा जोड हो ।विविध आसन, अभ्यास, साधना,ध्यान आदिका माध्यमबाट मन र शरीरलाई जोड्ने प्रक्रिया योग हो। पुर्विय दर्शन र शास्त्रहरूमा आदिमकालदेखि नै योग शव्दको प्रयोग हुदै आएको छ। हिन्दू धर्मशास्त्रमा आत्मदर्शन र समाधीदेखि लिएर कर्मक्षेत्रसम्म योगको ब्यापक प्रयोग भएको  छ। 

महर्षि  पतञ्जलीका सिद्धान्तनुसार चित्तको वृत्तिलाई वास्तविक निरोध गर्नु नै योग हो । महषिर् पतञ्जलीका अनुसार योगश्चितवृत्तिनिरोध अर्थात् योगलेचित्तवृत्तिको निरोध गर्दछ । हाम्रो अस्थिर मनलाई स्थिर बनाउनु नै योग हो । हाम्रो मनमा अनेक प्रकारका राम्रा नराम्रा वृत्ति उतपत्ति र लय भइरहेको हुन्छ ।योगले मानिसमा आफूभित्र रहेको रोगलाई निरोध गर्न सक्छ । योगको अज्ञानताबाट ज्ञानतर्फ, जडबाट चेतनातर्फ, निर्बलताबाट सवलता, जीवनबाट ब्रहृम, प्रत्यक्षबाट परोक्ष एवं सीमितबाट असीमिततर्फको आध्यात्मिक यात्रा हो योग ।केही विद्वान् ऋषिमुनिले योगको अर्थ संयोग अथवा मिलन पनि हो भनेका छन् संक्षपमा भन्नुपर्दा आफ्नो इच्छाशक्तिलाई परआत्माको इच्छाशक्तिमा संयोग गर्नुलाई नै योग भनिन्छ । एक विद्वान्काअनुसार योगको वास्तविक अर्थ हो, जोड्नु, मिल्नु वा एकाकार हुनु, यहाँ पुनः अर्को शब्दमा जीवात्मा र परमात्माको एकाकारको अवस्थानै योग हो भनेका छन् ।

श्री मदभगवत्गीतामा मुख्य तीन प्रकारका योगलाई मानिसको जीवनमा उतारिएको पाइन्छ ।

* कर्मयोग,
* ज्ञानयोग र
* भक्तियोग

यसरी गीताले कसैले भक्तिपूर्वक गरेको कर्मलाई कर्मयोग भनिएको छ । कर्मयोगमा सर्वप्रथम काम त्याग्नु भनिएको पाइन्छ । यसरी गीताले शिक्षाद्वारा आफ्नो सम्पूर्ण जनतामा ज्ञानको प्रकाश फैलाएर उनीहरूलाई कामरूपी भवबन्धनबाट बचाउनु भनिएको पाइन्छ ।यसरी नै भक्तियोगको विषयमा गीता भन्दछ कि यदि कोही व्यक्ति भगवान्को सान्निध्य चाहिन्छ भने उसले भगवानको भक्ति गर्नुपर्दछ । यदि कोही योगीमध्ये जसले आफ्नो अन्तःकरणमा निरन्तर भगवानको चिन्तन गर्छन् उही योगी परमसिद्ध भनिन्छन् ।

पतांजलि का अनुसार् 'अष्टांग योग"("आठ-अंगित योग" वा आठ अङ्ग) देहाय बमोजिम छन|

१.यमा (पांच "परिहार"): अहिंसा, सत्य बोली(झूठ नबोल्नु),गैर लोभ, गैर विषयासक्ति, र् गैर स्वामिगत

२.नियमा (पांच "धार्मिक क्रिया"): पवित्रता, सन्तुष्टि, तपस्या, अध्ययन, र भगवानको आत्मसमर्पण

३.आसन : अर्थ "बस्ने आसन", र पतांजलि सूत्रमा ध्यानको मतलब स्थिर स्थिति.

४.प्राणायामा ("सांसको स्थगित गर्नु"): प्राणा ,सांस, "अयामा ",को नियन्त्रित गर्नु . साथ नैं जीवन शक्तिको नियन्त्रण करने की व्याख्या गरियो है।

५.प्रत्यहारा ("अमूर्त"):वाहृय वस्तु द्वारा भावना अङ्गको प्रत्याहार.

६.धारणा ("एकाग्रता"): एक चित्त

७.ध्याना:गहन चिंतन.

८.समाधि("विमुक्ति"):ध्यान कोवस्तुको चैतन्यको साथ विलय

* योग आसन

योगको ८४ आसन भगवान **शिव्** बाट संसारीक जीवलाई प्राप्त भयेको विश्वास गरिएको छ ।

*विश्व योग दिवस मनाउन भारतीय प्रधानमन्त्री नरेन्द्र मोदीले गरेको प्रस्ताव संयुक्त राष्ट्र सङ्घले स्वीकार गरेपछि **जुन २१** लाई **विश्व योग दिवस**का रूपमा मनाइने भएको हो्।

## यो पनि हेर्नुहोस्
* विश्व योग दिवस

## सन्दर्भ सामग्रीहरू
## बाह्य कडीहरू
* योग विश्वकोश 

श्रेणी:योग
श्रेणी:ध्यान
श्रेणी:व्यायाम
पञ्जाबी (स्पष्टता)

**पञ्जाबी** पञ्जाबको विशेषण रूप हो, जुन एउटा प्रान्तको नाम हो। पञ्जाब नामको प्रान्त भारत र पाकिस्तान दुईटै देशमा छन्।

:पञ्जाबी शब्दले निम्न कुराहरू थाह हुन्छ:

*पञ्जाबी भाषा
*पञ्जाबी जनता, एक जातिय समूह जुन भारत र पाकिस्तानका वासिन्दा हुन्।
*पञ्जाबी संस्कृति
*पञ्जाबी खाना
*पञ्जाबी शेख
*पञ्जाबी ब्राह्मण
*पञ्जाबी दलित
*पञ्जाबी विश्वविद्यालय
*पञ्जाबी नाच
*पञ्जाबी (घोडा)
***पञ्जाबी**को प्रयोग अङ्ग्रेजी र बङ्गालीमा कुर्थाको लागि पनि हुन्छ, कुर्था एक प्रकारको वस्त्र हो जुन दक्षिण एसियाको मान्छेहरूले लाउने गर्छन।

श्रेणी:पन्जाब
नरनारायण

**नरनारायण** हिन्दु धर्मका एक जोडी ऋषि-दाजुभाइ हुन्। उनीहरूलाई सामान्यतया पृथ्वीमा संरक्षक देवता विष्णुका आंशिक अवतार (अंशावतार) का रूपमा मानिन्छ। नर-नारायणलाई धर्म र मूर्तिका पुत्रका रूपमा वर्णन गरिएको छ। 

हिन्दु धर्मग्रन्थ महाभारतले अर्जुनलाई नर र कृष्णलाई नारायणसँग पहिचान गर्दछ। नर-नारायणको कथा भागवत पुराणमा पनि बताइएको छ। हिन्दुहरू यो जोडी बद्रीनाथमा निवास गर्छन् भन्ने विश्वास गर्छन्, जहाँ उनीहरूको सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण मन्दिर अवस्थित छ।

## व्युत्पत्ति
, करिब ५औँ शताब्दी ईस्वी]]
"नरनारायण" नामलाई दुई संस्कृत शब्दहरू 'नर' र 'नारायण' मा विभाजन गर्न सकिन्छ। नरको अर्थ 'मानिस' वा 'पुरुष' हुन्छ र नारायणले देवता विष्णुको नामलाई बुझाउँछ।

मोनियर विलियम्स को शब्दकोशका अनुसार, नर भन्नाले "आदिम मानव वा ब्रह्माण्डभरि व्याप्त शाश्वत आत्मा हो, जो सधैँ नारायण अर्थात् 'आदिम मानवका पुत्र' सँग जोडिएको हुन्छ; महाकाव्य काव्यमा, उनीहरू धर्म र मूर्ति वा अहिंसाका पुत्रहरू र विष्णुका अंशहरू हुन्, जसमा अर्जुनलाई नर र कृष्णलाई नारायणसँग पहिचान गरिएको छ"।

## प्रतिमा 
नर-नारायणलाई चित्र वा मूर्तिहरूमा संयुक्त वा छुट्टाछुट्टै रूपमा चित्रण गरिन्छ। छुट्टाछुट्टै चित्रण गर्दा, नरलाई दुई हात भएको र मृगको छाला (मृगचर्म) ओढेको देखाइन्छ, भने नारायणलाई दायाँतर्फ विष्णुको सामान्य स्वरूपमा देखाइन्छ। नरलाई गोरो वर्णको र नारायणलाई कालो वा गाढा वर्णको रूपमा चित्रण गरिनुपर्ने मान्यता छ।

## कथा 
### जन्म 
वामन पुराणका अनुसार, नर-नारायण ब्रह्माका मानस पुत्र धर्म र उनकी पत्नी मूर्ति (दक्षकी पुत्री) वा अहिंसाका पुत्रहरू थिए।

उनीहरूले समुद्र मन्थनका बेला असुरहरूलाई पराजित गर्न मद्दत गरेका थिए र इन्द्रले नरलाई अमृतको सुरक्षा गर्ने जिम्मेवारी सुम्पेका थिए। उनीहरू बद्रीनाथमा बस्थे, जहाँ उनीहरूले हजारौँ वर्षसम्म तपस्या गरेका थिए। एक पटक, ऋषि नर-नारायण हिमालयमा अवस्थित पवित्र तीर्थस्थल बद्रीनाथमा ध्यान गरिरहेका थिए। उनीहरूको कठिन तपस्याबाट देवताहरू त्रसित हुन्छन् र देवताका राजा इन्द्रले उनीहरूको ध्यान भङ्ग गर्न र कामवासना जगाउनका लागि कामदेव, रति, वसन्त ऋतु र मेनका एवम् रम्भा जस्ता विभिन्न अप्सराहरू पठाउँछन्। त्यसपछि ऋषि नारायणले एउटा फूल लिएर आफ्नो तिघ्रामा राख्छन्। तत्कालै त्यहाँबाट एक अत्यन्त सुन्दरी अप्सरा उत्पन्न हुन्छिन्, जसको सौन्दर्यको अगाडि अन्य अप्सराहरूको चमक फिक्का हुन्छ। यो देखेर इन्द्रले पठाएका अप्सराहरू लज्जित हुँदै स्वर्ग फर्किन्छन्। नारायणले ती सुन्दरीलाई अप्सराहरूसँगै इन्द्रकहाँ पठाइदिन्छन्। उनी ऋषिको तिघ्रा (संस्कृतमा 'ऊरु') बाट उत्पन्न भएकी हुनाले उनको नाम उर्वशी राखिन्छ। अप्सराहरूलाई फिर्ता पठाइसकेपछि ती दिव्य ऋषिहरूले पुनः आफ्नो ध्यान निरन्तर जारी राख्छन्।

## सन्दर्भ सामग्रीहरू 
## बाह्य कडीहरू 
*
* नरनारायण 

श्रेणी:हिन्दु देवताहरू
श्रेणी:भगवान विष्णुका अवतारहरू
श्रेणी:कृष्णका रूपहरू
श्रेणी:ऋषिहरू
बुलबुले ताल

**बुलबुले ताल** कर्णाली प्रदेशको राजधानी विरेन्द्रनगर, सुर्खेतमा अवस्थित ताल हो। जमिनमुनिबाट बुल्बुल गर्दै पानी आउने भएर बुलबुले ताल नामकरण गरिएको हो। यो समुन्द्र सतहबाट लगभग ६५७ मिटर (२१५७ फिट)को उचाइमा अवस्थित छ। बुलबुले ताल र काँक्रेबिहार एकै उपत्यकामा पर्नुको साथै निकै नजिक अवस्थित छ।

## चित्र दीर्घा

Bulbule Tal 01.jpg
Bulbule Tal 02.jpg
Bulbule Tal 03.jpg
Bulbule Tal 04.jpg
Bulbule Tal 05.jpg
Bulbule Tal 06.jpg
Bulbule Tal 07.jpg

## बाह्य कडीहरू
## यो पनि हेर्नुहोस
## सन्दर्भ सामग्रीहरू
श्रेणी:नेपालका पर्यटकीय स्थलहरू
श्रेणी:नेपालका तालहरू
रक्तचाप

मुटुबाट बाहिरिने र भित्र पस्ने रगतद्वारा रक्त नलिमा परेको चाप लाई **रक्तचाप** भनिन्छ |
thumb|रक्तचाप नाप्न प्रयोग गरिने उपकरण

सामान्य रक्तचाप भनेको १२०/८० हो। १८ वर्षभन्दा माथिका मानिसमा यदि माथिल्लो ब्लड प्रेसर (सिस्टोलिक) १४० अथवा त्यसभन्दा बढी र तल्लो -डायस्टोलिक) ब्लड प्रेसर ९० वा त्यसभन्दा बढी पुगे उच्च रक्तचाप भएको मानिन्छ। कार्डियोभास्कुलर रोगका कारण मान्छेको मृत्युसमेत हुनसक्ने खतरा त्यतिखेर उत्पन्न हुनसक्छ, तब सामान्यतया ११५/७५को रक्तचापमा २०/१० का दरले बढ्दै दोब्बर हुनसक्छ। सामान्य रक्तचाप भएको ५५ वषर्ीय व्यक्तिलाई जीवनमा उच्च रक्तचाप हुने खतरा ९० प्रतिशत हुनसक्छ। उच्च रक्तचाप भएको व्यक्तिमा टाउको दुख्ने, झुम्म पार्ने जस्ता लक्षण देखापर्न सक्छन् वा कुनै पनि लक्षण नदेखिन पनि सक्छ। उच्च रक्तचापको कारण भने करिब १० प्रतिशत बिरामीमा मात्रै पत्ता लाग्ने गर्छ। 

उच्च रक्तचापको समयमै उपचार नगरिए बिरामीमध्ये ५० प्रतिशतको हृदयाघात वा मुटुगति बन्द हुन्छ। २० प्रतिशत बिरामी पक्षाघातबाट मर्छन्। खानामा नुनको कमी, शारीरिक तौलमा नियन्त्रण, धूमपानको त्याग, नियमित शारीरिक व्यायाम, ताजा फलफूल तथा सागपातको बढी प्रयोग इत्यादि रक्तचाप नियन्त्रण गर्ने उपयोगी उपाय हुन्। उच्च रक्तचाप नियन्त्रण गर्ने औषधी प्रयोग गर्ने या नगर्ने निर्णय सम्बन्धित बिरामीमा रहन्छ। रक्तचापलाई जहिले पनि १३०/८०मा सीमित राख्नुपर्छ। 

सन्तुलित (नियन्त्रित) रक्तचाप स्व्स्थ्य जीवनको प्रमुख आधार मानियको छ् | नेसनल हर्ट लङ्ग एन्ड ब्लड इन्स्िटच्युटले यसको प्रभावकारी नियन्त्रणका लागि विशेष प्रकारको भोजनको योजना (DASH DIET)को विकास गरेको छ। यस (DASH) योजनाको प्रमुख उद्देश्य दैनिक भोजनको उचित व्यवस्था गरी यसकै माध्यमबाट उच्च रक्तचाप नियन्त्रण गर्नु हो। यस योजनामा फलफूल, हरियो सागसब्जीलाई प्रमुख प्राथमिकतामा राखिएको छ भने दूध, चिल्लो पदार्थ, तृप्त फ्याटी एसिड, कोलेस्टेरोलको प्रयोगलाई न्यून गरिएको छ। 

यसै गरी फाइबर, पोटासियम, क्याल्सियम, म्याग्नेसियमजस्ता तत्त्व भएका खाद्यपदार्थलाई भोजनमा बढी महत्त्व दिइएको छ। साथै प्रोटिन ठीक मात्र प्रयोग गर्न सकिने तथा चिनी र चिनीयुक्त खाद्यपदार्थको प्रयोगलाई पनि न्यूनरूपमा मात्र प्रयोग गर्न सकिने उल्लेख छ। भोजनको यस योजनालाई राम्ररी अवलम्बन गर्न सकेमा रक्तचाप नियन्त्रण एवम् कम गर्न सकिने कुरा अध्ययनले देखाएको छ।

 

*हृदय रोग
*कोलेस्टेरोल
*मधुमेह
*हृदयघात

श्रेणी:रोग
ठोसे

'''''' नेपालको पूर्व प्रशासनिक विभाजन अनुसार, मध्यमाञ्चल विकास क्षेत्रको जनकपुर अञ्चल, रामेछाप जिल्लामा अवस्थित एक गाविस थियो। एघारौँ राष्ट्रिय जनगणना २०६८मा यहाँको जनसङ्ख्या २४४३ रहेको थियो जसमध्ये १०८९ पुरुष र १३५४ महिला रहेका थिए भने यहाँ ६०६ घरधुरी रहेको थियो। यो हाल गोकुलगङ्गा गाउँपालिकामा पर्दछ।

यो गोकुलगङ्गा गाउँपालिकाको वडा नम्बर २ हो।

## सन्दर्भ सामग्रीहरू
श्रेणी:रामेछाप जिल्लाका ठाउँहरू
हयग्रीव

**हयग्रीव** एक हिन्दु देवता र भगवान विष्णुका अश्व-शिर अवतार हुन्। यस अवतारको मुख्य उद्देश्य हयग्रीव नामक एक दानव (कश्यप र दनुका वंशज) को वध गर्नु थियो, जसको टाउको घोडाको र शरीर मानिसको थियो।

## पौराणिक कथा 
पौराणिक कथा अनुसार, सृष्टिको समयमा मधु र कैटभ नामक दुई दानवहरूले ब्रह्माबाट वेदहरू चोरी गरेका थिए र ती वेदहरू पुन: प्राप्त गर्न भगवान विष्णुले हयग्रीवको रूप धारण गरेका थिए। अर्को एउटा कथा अनुसार, सृष्टिको समयमा विष्णुले हयग्रीव स्वरूपमा नै वेदहरूको सङ्कलन गरेका थिए।

भागवत पुराणको १०औँ स्कन्ध, ४०औँ अध्यायमा हयग्रीवलाई विष्णुका अवतारहरूको सूचीमा राखिएको छ। उक्त ग्रन्थमा, अक्रूरले यमुनामा स्नान गर्ने क्रममा दर्शन पाउँदा गरेको प्रार्थनामा हयग्रीवको नाम उल्लेख गरिएको छ।

## उपासना 
हयग्रीवको उपासनाको उत्पत्तिका बारेमा अनुसन्धानहरू भएका छन्, जसका केही प्रारम्भिक प्रमाणहरू सन् १०० ईसा पूर्वका भेटिन्छन्, जुन समयमा मानिसहरूले घोडाको गति, शक्ति र बुद्धिमत्ताका लागि यसको पूजा गर्थे। वैखानस, श्री वैष्णव र द्वैत वेदान्त परम्पराहरूमा हयग्रीव एक प्रमुख देवता हुन्। धार्मिक वा सांसारिक कुनै पनि विषयको अध्ययन सुरु गर्दा उनको आशीर्वाद लिने गरिन्छ। पूर्णिमा (श्रावण शुक्ल पूर्णिमा—उहाँको अवतार भएको दिन) र नारात्रि पर्वको नवौँ दिन महानवमीका अवसरमा उनको विशेष पूजा गरिन्छ।

## अन्य संस्कृतिहरूमा प्रभाव 
सन् २०१५ को वृत्तचित्र शृङ्खला, *द क्रिचर्स अफ फिलिपिन्स मिथोलोजी* मा दक्षिणपूर्वी एसियामा हिन्दु धर्मको विस्तार र हयग्रीवको चित्रणको खोजी गरिएको छ। हयग्रीवको स्वरूपले नै फिलिपिन्सको पौराणिक कथामा रहेको घोडाको टाउको भएको आत्मा, तिकबालाङको वर्तमान स्वरूपलाई प्रभावित गरेको अनुमान गरिएको छ।

मङ्गोलियामा फेला परेको 'नियोर्निथिसियन' डाइनोसरको एक विलुप्त वंशको नाम *हयग्रीव* राखिएको छ। यो नाम उक्त डाइनोसरको घोडाको जस्तो लामो खप्पर र मङ्गोलियाको बौद्ध कलामा देखिने हयग्रीव देवताको स्वरूपसँग सम्बन्धित छ।

## हयग्रीव दानव 
हयग्रीव दानव कश्यप र दनुका पुत्र थिए। उनी दानवहरूका प्रथम शासक बनेका थिए। हिन्दु धर्मग्रन्थहरूका अनुसार, जब विष्णुले वेदहरूको सिर्जना गरी ब्रह्मालाई सुम्पिन्छन्, शिवले मनु र उनकी पत्नी बाहेकका सबै मानवता भ्रष्ट भएको भन्दै उनीहरूलाई विनाश गर्ने निर्णय गर्छन्। जब हयग्रीवले मानव जाति दानवहरू भन्दा महान् हुनेछन् भन्ने कुरा थाहा पाउँछन्, उनले मानिसहरूलाई वेद प्राप्त गर्नबाट रोक्ने योजना बनाउँछन्। ब्रह्मा अनुपस्थित भएको समयमा हयग्रीव सत्यलोक पुग्दै वेदहरू (जो ४ बालकको स्वरूपमा थिए) को ध्यान खिच्न घोडाको रूप धारण गर्छन्। उनले वेदहरूलाई ब्रह्माले किन उनीहरूलाई मानव जातिसम्म पुर्‍याउनुको सट्टा आफ्नै लोकमा राखेका छन् भनी सोध्छन्। उनीहरूको कुरा सुनेपछि हयग्रीवले हाँस्दै ब्रह्माको नियतका बारेमा उनीहरूलाई झुक्याउँदै ब्रह्माले उनीहरूलाई आफ्नै लागि मात्र राख्न चाहेको बताउँछन्। त्यसपछि वेदहरूलाई ती दानवले कैद गर्छन्। लगत्तै, विष्णुले आफ्नो मत्स्य स्वरूप धारण गर्छन् र मनुलाई शिवले पठाउने महाजलप्रलयबाट कसरी बच्ने भन्ने निर्देशन दिन्छन्। त्यसपछि विष्णुले मत्स्य रूपमै हयग्रीवको वध गरि जलप्रलय सकिएपछि मनुलाई हस्तान्तरण गर्नका लागि वेदहरूलाई मुक्त गर्छन्।

## सन्दर्भ सामग्रीहरू 
श्रेणी:पौराणिक पात्रहरू
श्रेणी:भगवान विष्णुका अवतारहरू
श्रेणी:हिन्दु धर्ममा घोडाहरू
श्रेणी:हिन्दु धर्ममा प्राणी
अधिकारी

**अधिकारी** नेपाली बाहुन तथा क्षेत्री समुदायको बहुसङ्ख्यक थर हो। यो थर ऐतिहासिक उच्च पदस्थ खस कर्मचारीको थर हो। कार्की, भट्ट, भण्डारी, आदि थरहरू जस्तै सरकारी तथा प्रशासनिक कर्मचारीहरूलाई अधिकारी भनिएको विभिन्न इतिहासकारहरू बताउँछन्। त्यसैले अधिकारी जातिगत नभई कार्यगत थर हो।

अधिकारी नेपालको एक बहुसङ्ख्यक थरभित्र पर्दछ। यस थरका व्यक्तिहरू नेपालमा सर्वत्र पाइन्छन्। यो थरका व्यक्तिहरू प्राचिन खस देशका रैथाने हुन्। उद्गमदेखि आजसम्ममा यिनीहरू पहाडी परिवेशमा विभिन्न स्थानहरूमा मानसम्मान पाएका व्यक्तित्व भएको देखिन्छ। प्रधानमन्त्री मनमोहन अधिकारी, बाला गुरु षडानन्द, आदि जस्ता व्यक्तित्व यस थरसँग सम्बन्धित छन्। त्यसैले अधिकारी नेपालको एक सत्तारूढ थर हो।

अधिकारीका कुलघरानहरू; अधिकारी (भँडारे), खिड्किसैने अधिकारी, कौवाली अधिकारी, ठाडाराई अधिकारी, आदि हुन्।

## उल्लेखनीय अधिकारीहरू
*मनमोहन अधिकारी
*बाला गुरु षडानन्द
*रविन्द्र अधिकारी
*दिनेश अधिकारी
*बोधविक्रम अधिकारी
*क्षेत्रप्रताप अधिकारी
*रामचन्द्र अधिकारी
*निशा अधिकारी
*केकी अधिकारी
*पण्डित रुद्र मणि अधिकारी
*भरतमोहन अधिकारी
*सोमनाथ अधिकारी प्यासी
*खगराज अधिकारी
*सिध्दान्त अधिकारी

## यो पनि हेर्नुहोस्
*खस
*पौडेल
*पोखरेल
*चौलागाँई

## सन्दर्भ सामग्रीहरू
श्रेणी:खस जातिका थरहरू
श्रेणी:भारद्वाज गोत्र
अचार

**अचार** नेपाली खानामा पर्ने एक परिकार हो । अचार ताजा तथा गलौटा गरी विभिन्न वर्गमा विभाजित गर्न सकिन्छ । अचार प्रायः पिरो , अमिलो या तिखो स्वादको हुन्छ । कहिले काहीँ यसलाई चटनी भन्ने 
right|thumb|250px|मिर्च का अचार
thumb|right|250px|नींबू का  अचार
thumb|right|250px|कच्चे आम का अचार
thumb|आम का अचार (मीठा)
पनि गरिन्छ। 
* चुकाउनी
* मासुको अचार
* आलु-केराउको अचार
* आलुको अचार
* सुन्तलाको केस्रा अचार
* निबुवाको लेदो अचार

श्रेणी:परिकार
श्रेणी:नेपाली खाना
दीप श्रेष्ठ

**दीप श्रेष्ठ** नेपाली गायक तथा संगितकार हुन ।  उनले गाएको 'बितेका कुरा','कति कमजोर रहेछ भाग्य','हर रात् सपनिमा ऐठन हुन्छ' नेपाली संगितमा सदाबहार गायक रुपमा परिचित छन । 

## जीवनी
जन्म स्थान : धरान नगरपालिका(कोशी अञ्चल)

## गीत हरू
*बितेका कुरा ले

*कति कमजोर रहेछ भाग्य

*तिमि टाढा हुन्छऔ जति

*हर रात् सपनिमा ऐठन हुन्छ

*आखा हरूमा चाह अल्इदा

## अवार्ड
## सन्दर्भ
श्रेणी:गायक
श्रेणी:सङ्गीत
श्रेणी:नेपाली गायकहरू
श्रेणी:नेपाली भाषाका गायकहरू
श्रेणी:सङ्गीतकारहरू
श्रेणी:नेपाली सङ्गीत
दुलेगौँडा

'''''' नेपालको पूर्व प्रशासनिक विभाजन अनुसार, पश्चिमाञ्चल विकास क्षेत्रको गण्डकी अञ्चल, तनहुँ जिल्लामा अवस्थित एक गाविस थियो। एघारौँ राष्ट्रिय जनगणना २०६८मा यहाँको जनसङ्ख्या १५६९४ रहेको थियो जसमध्ये ७११९ पुरुष र ८५७५ महिला रहेका थिए भने यहाँ ३९९२ घरधुरी रहेको थियो। यो हाल शुक्लागण्डकी नगरपालिकामा पर्दछ।

यसको साविकको १-३ वडाहरू शुक्लागण्डकी नगरपालिकाको वडा नम्बर १ हो भने ४-६ वडाहरू वडा नम्बर ३, ७ नम्बर वडा वडा नम्बर ४ र ८-९ वडाहरू वडा नम्बर ५ हो

## सन्दर्भ सामग्रीहरू
श्रेणी:तनहुँ जिल्लाका ठाउँहरू
सङ्क्रान्ति

महिनाको पहिलो दिन| हिन्दु धर्म परम्परा अनुसार वर्षमा १२ वटा सङ्क्रान्ति हुन्छ|सूर्यले राशी परिवर्तन गर्ने दीनलाइ सङ्क्रान्ति भनिन्छ।१ वर्षमा सूर्यले १२ वटा राशीमा भ्रमण गर्दछ, सूर्यले एउटा राशीमा बीताउने समयलाइ हामी महीना भन्दछौं। सूर्यले १२ वटा राशीमा भ्रमण गरीसक्दा १ वर्ष पूरा हुन्छ। त्यस मध्य माघे सङ्क्रान्ति र साउने सङ्क्रान्ति बिशेश मह्त्व राख्दछ्न| 

साउने सङ्क्रान्ति

श्रेणी:नेपाली चाढ
श्रेणी:हिन्दु चाडपर्वहरू
श्रेणी:सङ्क्रान्ति
खैँजडी

thumb|नेपाली समाजमा प्रचलनमा रहेको खैँजडी

**खैँजडी** डम्फुभन्दा केही सानो हुने, काठको घेरामा प्रायः मुजुरा जडिएको, एकातिर मात्र छालाले मढिएको तालबाजा हो। यस बाजाको प्रयोगको बारेमा रामायण, महाभारतका विभिन्न उत्सवमा समेत वर्णन गरिएको छ। रूख कटहर, काभ्रो, कोइरालो आदिको काठको घेरामा छाला बेरेर बनाइने यो बाजा नेपाली समाजमा पौराणिक कालदेखि नै प्रचलनमा रहेको बाजा हो। यो बाजा बनाउन मृग, बाख्रा अथवा सुन गोहोरोको छाला प्रयोग गरिन्छ। खैँजडीको ब्यास ७ देखि ९ इन्च हुन्छ भने यसको गहिराई २ देखि चार इन्चसम्मको हुने गर्दछ। कतै कतै खैँजडीमा काठको घेरामा चारवटा प्वाल बनाएर मुजुराको रूपमा धातुको टुक्राहरू पनि राखिएको हुन्छ।

## खैँजडी भजन
तिहार, ठूलो एकादशीलगायतका चाडपर्व र श्रीमद्भागवत, सत्यनारायणको पूजा आदि धार्मिक कार्य गर्दा खैँजडी मुजुरा, कठताल आदि वाद्यवादनको प्रयोग र नृत्यसँगै गाइने भजन हो।

## परिचय 
विशेषगरी क्षेत्री-ब्राहृमण बसेको समाजमा खैँजडी भजन गाउने प्रचलन छ। काठमाडौँ उपत्यकाको साथै पूर्वी पहाडका अधिकांश ठाउँमा यो खैँजडी भजन गाउने चलन छ। प्रायः क्षेत्री ब्राहृमण समुदायका व्यक्तिहरू नै सहभागी हुने भए पनि दर्शक र स्रोताको रूपमा सबै जातजातिले मनोरञ्जन लिने गर्दछन्। यस प्रकारको भजन गाउँदा कम्तीमा पनि आठ-नौ जनाको टोली गोलाकार भई बसेर एक जनाले भट्याउने केहीले खैँजडी लिने गर्दछन्। भट्याउने व्यक्ति बीचमा बस्दछ र भट्याउँछ उसले नारायण भन्दै छोडेका पङ्क्तिलाई राम राम भन्दै टिपेर खैँजडीको तालसँगै नृत्य गर्न थाल्छन्। नृत्य गर्नेहरू एउटा खुट्टा उचालेर जोडीजोडी भई पालैपालो नाच्छन्। चुड्का भजनमा भजन गाउने बाजा बजाउने र नृत्य गर्ने मात्र होइन दर्शकहरू समेत जोसिएका हुन्छन्। यसरी नै भजन अगाडि बढेको पाउन सकिन्छ।

खैँजडी भजन गाउन सुरु गर्नुअघि सर्वप्रथम मङ्गलाचरण भजन गाएर मात्र भजन गाउने क्रमलाई अगाडि बढाइन्छ। यसलाई आरती भजन पनि भनिन्छ। गणेश, सरस्वतीसहित अन्य देवीदेवताको आराधना गरी भजन सुरु गरिन्छ। बिघ्न हर्ता गणेशलाई सबै बिघ्न बाधा हटाइदिन र विद्याकी देवी सरस्वतीलाई गलामा आएर बास गरिदिन आग्रह गर्दै यो भजन सुरु गरिन्छ। खैँजडी भजनहरू विशेषगरी श्रीमद्भागवत महापुराणलाई आधार मानेर सिर्जना गरिएको पाइन्छ। यसैगरी भजनहरू देवीभागवत, शिवपुराण, रामायण, महाभारत, श्रीस्वस्थानी व्रतकथा आदिका कथामा समेत आधारित हुन्छन्। यी ग्रन्थहरूबाट कुनै एक देवीदेवता वा अन्य कुनै पात्रलाई उठाएर टुक्रा झिकी त्यस टुक्रालाई लम्ब्याउँदै भजन गाउने गरिन्छ।

भट्याउने व्यक्तिले भट्याउँदा आफ्नो आफ्नो शैली प्रयोग गरे पनि मूल ग्रन्थमा भएका कुराहरूलाई यताउति पार्नुहुँदैन। यसैकारण पनि भजन गाउने व्यक्तिले पौराणिक ग्रन्थ पढेको हुनुपर्छ। यस प्रकारको भजनमा पद्य र गद्य दुवैको मिश्रति प्रयोग हुन्छ। सुरुमा कथानकका अंशलाई गद्यात्मकरूपमा प्रस्तुत गरिएको हुन्छ। त्यसपछि पद्यात्मक भजनको सुरुवात गरिन्छ। भजन गाउन धार्मिक ग्रन्थहरूको व्यापक अध्ययन गर्नुपर्ने र आफ्नो मौलिक रूप दिन सक्नुपर्ने बाध्यता छ। भजन भट्याउनेको स्वर पनि सबैलाई आकषिर्त गर्न सक्ने खालको हुनुपर्छ। यसैगरी भजनमा प्रयोग हुने खैँजडी कुशलतापूर्वक बजाउन सक्ने र नाच्न जान्ने खुबी भएका भजनेहरू हुनुपर्छ। 

## खैँजडीको नमुना
thumb|right|300px|खैँजडी भजनको नमुना भिडियो

## सन्दर्भ सामग्रीहरू
## बाह्य कडीहरू
* बहसमा ढयाङ्ग्रो, खैँजडी र भजन
* तिहारमा खैँजडी भजन

श्रेणी:नेपालका परम्परागत बाजाहरू
श्रेणी:एसियाली तालबाजा वाद्ययन्त्रहरू
रावतकोट

'''''' नेपालको पूर्व प्रशासनिक विभाजन अनुसार, मध्यपश्चिमाञ्चल विकास क्षेत्रको भेरी अञ्चल, दैलेख जिल्लामा अवस्थित एक गाविस थियो। एघारौँ राष्ट्रिय जनगणना २०६८मा यहाँको जनसङ्ख्या ५२४३ रहेको थियो जसमध्ये २४९८ पुरुष र २७४५ महिला रहेका थिए भने यहाँ १०४५ घरधुरी रहेको थियो। यो हाल भैरवी गाउँपालिकामा पर्दछ।

यसको साविकका ५-९ वडाहरू भैरवी गाउँपालिकाको वडा नम्बर १ हो भने १-४ वडाहरू वडा नम्बर २ हो।

## सन्दर्भ सामग्रीहरू
श्रेणी:दैलेख जिल्लाका ठाउँहरू
भिटामिन

**भिटामिन** एक रसायनिक यौगिक हो, जुन मानव शरीरको लागि राम्ररी काम गर्नलाई आवश्यक छ। यसमा हुन्छन: भिटामिन ए, कयौं भिटामिन बीहरू (जस्तै भिटामिन बी-१, भिटामिन बी-२, भिटामिन बी-३, भिटामिन बी-६, र भिटामिन बी-१२), भिटामिन सी, भिटामिन डी, भिटामिन ई, अनि भिटामिन के। उदाहरणको लागि, अमिलो फलहरू जस्तै सुन्तलाहरू अनि कागतीमा भिटामिन सी हुन्छ।

धेरै भिटामिनहरू छन् जसलाई हाम्रो शरीरले आफै बनाउन सक्दैन। हाम्रो शरीरले न बनाउन सक्ने भिटामिनहरू कुनै अरु माध्यमबाट हाम्रो शरीरलाई चाहिन्छ, वस्तुत: भोजनको माध्यमबाट चाहिन्छ। एउटा छोटो समयको लागि एउटा निश्चित भिटामिनको कमी सामान्यत: कुनै समस्या होईन, यसको लागि हाम्रो शरीरले केही भिटामिनहरू शरीर भित्रै छोटो समयको लागि बचायेर राख्न सक्दछ। जब आवश्यक भिटामिन लामो समयको लागि हाम्रो शरीरलाई उपलब्ध भयेन भने हामीलाई विभिन्न प्रकारका रोगहरू लाग्न सक्छन। शायद भिटामिन सीको कमीबाट :en:scurvy रोग लाग्न पनि सक्छन।

भिटामिनहरूको राम्रो स्त्रोतहरू हुन हरियो साग-सब्जी अनि ताजा फलहरू।

## सन्दर्भ सामग्रीहरू
श्रेणी:मेडिकल
श्रेणी:भिटामिन
श्रेणी:पोषण
भिम बहादुर बस्नेत "विजय"

**भिम बहादुर बस्नेत** ने.क.पा.(माओवादी)ले चलाएको जनयुद्धमा शहिद भएका व्याक्ती हुन्। उनको जन्म २०३८ साल श्रावण १८ गते का दिन दैलेख जिल्लाको पिपलकोट गा.वि.स.मा भएको थियो । उनका बुवा श्री धन ब. बस्नेत तथा आमा श्रीमती जिरा बस्नेत हुन् । वि.सं. २०५३ साल तिर ने.क.पा.(माओवादी)को सङ्गठनमा जुटेका बस्नेत २०५४ सालमा भुमिगत भएका थिए । २०६१ साल असार महिनाको ५ गते सुर्खेत जिल्लाको मैनतडा गा.वि.स.को जहरे भन्ने ठाउँमा नेपाली सेना द्वारा गोली हानेर उनको हत्या गरिएको थियो  ।

## बाल्यकाल
## राजनीति
## कार्य क्षेत्र
## मृत्यु
## सन्दर्भ सूचीहरू
आत्मा

अनेकौँ दर्शन शास्त्र र धर्म शास्त्रहरू अनुसार **आत्मा** जीवनको एउटा अङ्ग हो। मानव प्राणी जुन अलौकिक छन्,को मृत्यु पश्चात पनि आत्माको मृत्यु हुँदैन। विज्ञानले आज सम्म यस बारे केही पनि पतो लगाउन सकेको छैन, किन भनें आत्माको जाँचको लागि कुनै पनि नियन्त्रण मार्ग छैन। मृत्यु पश्चात के हुन्छ? भन्ने बारेमा धेरै प्रकारका अनेकौँ मान्छेहरूका आफ्नो आफ्नो विचारहरू छन्। धेरै नास्तिकहरू भन्छन् आत्मा जस्तो कुनै वस्तु छैन, र ब्यक्तिको एकमात्र हिस्सा शरीर मात्र हो। तर ऋषिहरु र योगीहरूले आत्माबारे आफुले योग गरेर जानेको र योबारे जानेपछि मृत्युको भयबाट मुक्त भएको भन्ने दाबी गर्ने गरेका छन ।

## अन्य बुझाइ
आत्माको बारेमा श्रीमद्भागवत  गीतामा यसो भनिएको छ: किन व्यर्थ चिन्ता गर्छौ? कोसँग व्यर्थ डराउँछौ ? कसले तिमीलाई मार्न सक्छ ? आत्मा न पैदा हुन्छ, न त मारिन्छ नै ।

## शाब्दिक प्रयोग
**आत्मा** भन्ने शब्दको प्रयोग अङ्ग्रेजीबाट बुझाउँदा : *In popular culture, soul usually means deep feeling and commitment.*

## यो पनि हेर्नुहोस
*गीता

## सन्दर्भ
## बाह्य कडीहरू
https://www.youtube.com/watch?v=xPRPCdEM9bQ

श्रेणी:प्राकृत
श्रेणी:दर्शन
श्रेणी:ऋषि मुनि
नरेन्द्र दाइ

**नरेन्द्र दाइ** नेपाली सुप्रसिद्ध फ्रायडवादी मनोवैज्ञानिक साहित्यकार विश्वेश्वर प्रसाद कोइरालाद्वारा लेखिएको उपन्यास हो। नरेन्द्र दाइ एक मनोवैज्ञानिक उपन्यास हो। यो उपन्यासमा नरेन्द्र दाइ तथा उनकी श्रीमती गौरीबीच जम्न नसकेको सहज पारिवारिक सम्बन्धको विश्लेषण गरिएको छ। नरेन्द्रदाइ यौन मनोविज्ञानमा आधारित भइ रचना गरिएको एक उत्कृष्ट कृति हो। विश्वेश्वरप्रसाद कोइरालाले सुन्दरीजलको जेलमा बसेर कोसी किनार छेउछाउमा आधारित भइ रचना गरेका हुन। यस उपन्यासका मुख्य पात्रहरू नरेन्द्रदाइ, गौरी, मुनरीया हुन। मुनरीया नरेन्द्रदाइको घरमा कामगर्ने आइमाइ हो, जोसँग नरेन्द्रदाइको लसपस चल्दछ। उनीहरूले जङ्गल-जङ्गल चहार्दै रतिराग मनाउने गर्दछन। गौरी नरेन्द्र दाइको श्रीमती हुन्छे तर उसका शारीरिक अवयवहरू पूर्णरूपमा विकशित भइसकेका हुदैनन र नरेन्द्र दाइलाई कुनै पनि आकर्षण लाग्दैन । थप कथानक राख्न आवश्यक।

## यो पनि हेर्नुहोस्
*विश्वेश्वरप्रसाद कोइराला

श्रेणी:नेपाली साहित्य
श्रेणी:नेपाली भाषाका उपन्यासहरू
श्रेणी:नेपाली भाषाका पुस्तकहरू
श्रेणी:बिपी कोइरालाका कृतिहरू
आफ्नो कथा

**आफ्नो कथा** नेपाली सुप्रसिद्ध फ्रायडबादी मनोवैज्ञानिक साहित्यकार तथा राजनीतिज्ञ विश्वेश्वर प्रसाद कोइरालाको आत्मकथा हो।

## हेर्नुहोस्
*विश्वेश्वर प्रसाद कोइराला

श्रेणी:नेपाली साहित्य
श्रेणी:आत्मकथा
श्रेणी:नेपाली भाषाका पुस्तकहरू
श्रेणी:बिपी कोइरालाका कृतिहरू
श्रवण मुकारुङ

**श्रवण मुकारुङ** नेपाली साहित्य जगतमा लोकप्रिय कवि तथा गीतकार हुन्। उनको **बिसे नगर्चीको बयान ** कविता निक्कै चर्चित नेपाली कवितामा गनिन्छ । मुकारुङको जन्म वि.सं. २०२१ साल जेठ २६ गते भोजपुर नेपालमा भएको हो । सर्वश्रेष्ठ गीतकार (रेडियोनेपाल, २०४७), राष्ट्रिय कविता महोत्सवमा द्वितीय (२०४८), राष्ट्रिय कविता महोत्सवमा प्रथम (२०५३), युवा स्रष्टा सम्मान (२०५६), रवीन्द्र गीत सम्मान (२०५६), मोहन रेग्मी स्मृति पुरस्कार (२०५९), युवा वर्ष मोती पुरस्कार (२०६०), समय सम्मान (२०६२), लोकेन्द्र साहित्य पुरस्कार (२०६२), जीवन स्मृति पुरस्कार (२०६३), शुभप्रभात काव्य सम्मान (२०६३), स्रष्टा सम्मान (२०६४), विशिष्ट सम्मान (सन्२००७), विशिष्ट सम्मान (सन् २००७) जस्ता सम्मान तथा पुरस्कारबाट सम्मानित कवि श्रवण मुकारुङ हाल नेपाल प्रज्ञा प्रतिष्ठान मातृभाषा विभागका प्रमुख हुनुहुन्छ । उहाँको देश खोज्दै जाँदा (२०४९), जीवनको लय (कवितासङ्ग्रह, २०६०); हिउँको दरबार (गीतसङ्ग्रह, २०५३); यलम्बर (नाटक, २०५३); फूलको आवाज (२०५५), निष्कर्ष(२०५७), Geaso Movement for Equality (एलबम, २०६३); बिसे नगर्चीको बयान र अन्य कविता (भीसीडी, २०६३) आदी प्रकाशित छन् । 

## कृतिहरु
**बिसे नगर्चीको बयान **

श्रेणी:गीतकार
श्रेणी:भोजपुर जिल्लाका मानिसहरू
वीरचरित्र

**वीरचरित्र** गिरिश बल्लभद्वारा बि.सं १९६० ताका लिखित मौलिक नेपाली तिलस्मी उपन्यास हो। 

## विषय 
बाग्लुङका पण्डित गणेशदत्त अनिकाल परेकोले श्रीमती सहित दुई छोरा लाई लिएर रिडीमा तपस्या गर्न गएदेखि कथा शुरु हुन्छ। कान्छा छोरा विष्णुदत्त मसानका राजाको सेनापति बनाउन मसानदेवीले लगेदेखि निजको खोजमा उनका दाजु अग्निदत्तले गरेको खोजयात्रामा कथा बग्छ। तर कथा झाँक्री,मसानको बेलिविस्तारमा मात्र अल्मलिँदैन। यसमा 'इन्द्रजाल' र विज्ञानको समन्वय छ। यहाँ टेलीग्राफ र हेलीग्राफको प्रयोग गरिन्छ।नयाँ र पुरानोलाई गिरिश बल्लभ एकै पार्छन्- उनका आइमाईहरू कोही मीम (खानदानी मेम साहेबहरूले लगाउने) लुगा लगाएर हिँड्छन्- कोही शुद्ध ज्यापूनीको पटासी लगाउने पनि हुन्छन्। लेखक गिरिश बल्लभ यूरोप अवश्य गएनन् होला तर त्यसमा बगैँचाहरूको वर्ण अद्वितीय नै छ- शायद उनले हिन्दुस्तानमा देख्ने मौका पाएका थिए। 
## अनुच्छेद 
वीरचरित्रमा चार प्रकरण छन्। 
*पहिलोमा दोस्ती बाँधी आफ्नो मतलव सिद्ध गर्ने,
*दोस्रो लडाइँ गरी आफ्नो मतलव सिद्ध गर्ने,
*तेस्रो शत्रुलाई भिडाइ आफ्नो मतलव सिद्ध गर्ने र
*चौथो सम्झौता गरी आफ्नो मतलव हासिल गर्ने।
## विबरण
उत्सुक पाठकलाई यसले निराश बनाउने छैन। झाँक्रीहरूका बीचको सामान्यदेखि टुनामुनामा आधारित अनगिन्ती भिडन्तहरू छन्। नेपाली पढ्न जानेको अथवा वीरचरित्रको अङ्ग्रेजी अनुवाद छापिएको भए, हृयारी पोटर की लेखिका जे के रोलिङलाई वीरचरित्रबाट प्रभावित भन्न मिल्नेथियो।

यसमा एउटा नेपाली प्रवृत्तिको अनौठो चित्रण छः काम गराउन भएको घूसको प्रयोग। बाहुन छेत्रीकै बाहुल्य भए पनि वीरचरित्रमा चेपाङ, थारू, थकाली र भोटे पात्रहरूको प्रशस्त चर्चा छ। भारतका बङ्गाली र पन्जावी पात्रहरू छन्। महिलाको हैसियत परम्परागत तर तुलनात्मक रूपमा अलि बलियो छ। यो उपन्यास सहर वा कुनै एउटा जातिमा केन्द्रित छैन। घटनाहरू नेपालका पहाडमा घट्छन्- अचेलको गण्डकी, धौलागिरि र कर्णाली अञ्चलका ठाउँहरू। त्यसमा एकातिर पहाड-पहाडमा रेल-ट्राम चलेको बयान छ भने अर्कातिर पहाडमा हिँड्दा पर्ने दुःखहरूको पनि वयान त्यत्तिकै सजीव छ। 

## सन्दर्भ सामग्रीहरू
श्रेणी:नेपाली भाषाका उपन्यासहरू
खाडी युद्ध

इराकले कुवेतमाथि कब्जा गरेपछि कुबेतलाई इराकबाट मुक्त गर्ने बहुराष्ट्रिय सेनाको अभियानलाई अपरेसन डेजर्ट शिल्ड भनिन्छ। पछि युद्ध सुरु भएपछि यो अभियान अपरेसन डेजर्ट स्टोर्ममा परिणत भयो। यसलाई खाडी युद्ध पनि भनिन्छ।
फेरि सुन्दरीजल

**फेरि सुन्दरीजल** विश्वेश्वरप्रसाद कोइरालाको मरणोपरान्त प्रकाशित पुस्तक हो। यसलाई **जेल डायरीको अर्को भाग ** पनि भनिएको छ।
नेपाली राजनीतिक एवं साहित्यिक व्यक्तित्व बीपी कोइरालाले २०१७ सालको 'कु' पछि करीब आठ वर्ष सुन्दरीजल जेलमा, त्यसपछिका झण्डै आठ वर्ष भारत निर्वासनमा र २०३३ सालमा राष्ट्रिय मेलमिलापको नारा लिएर आएपछि केही वर्ष फेरि सुन्दरीजल जेलमा बिताए। यही जेल बसाइँमा उनले अङ्ग्रेजीमा लेखेका डायरीको नेपाली अनुवाद हो– फेरि सुन्दरीजल। तत्कालीन सत्तासँग राष्ट्रिय मेलमिलापको नीति लिएर बीपी कोइराला, गणेशमान सिंहलगायत काङ्ग्रेसका निर्वासित नेता–कार्यकर्ताको स्वदेशफिर्तीबारे प्रशस्त बहस, विश्लेषण भएको छ। यो नैतिका प्रणेता बीपीले नै लेखेको यो डायरी पनि सो घटनाको आवश्यकता र सान्दर्भिकताबारे जान्न–बुझ्न महत्त्वपूर्ण सामग्री बनेको छ। 

तत्कालीन सत्ताविरुद्ध हतियार उठाएको दलका नेताहरू एक हिसाबले आत्मसमर्पण गर्दै फर्कनुका पछाडि मुलुक भित्रभन्दा बाहिरको परिस्थिति बढी जिम्मेवार देखिन्छ। सन् १९७१मा तत्कालीन पूर्वी पाकिस्तानलाई बङ्गलादेश बनाउन ठूलो हात रहेको र त्यसलगत्तै सन् १९७५मा सिक्किमलाई आफूमा विलय गराएको भारतमा त्यस बखत इन्दिरा गान्धी आपतकाल लगाएर शासन गर्दै थिइन्। उता बीपीको इन्दिरा विरोधी राजनेताहरू जेपी, लोहिया आदिसँग हिमचिम थियो। यस अवस्थामा भारतमा काम गर्न अप्ठेरो हुने र नेपालको स्वतन्त्रता पनि गुम्नसक्ने देखेर बीपीले जोखिमपूर्ण भएपनि अत्यावश्यक ठानी राष्ट्रिय मेलमिलापको निर्णय लिएका थिए। 

गणेशराज शर्माले भूमिकामा भनेझैँ डायरीमा 'मानवीय आवेग, उद्विग्नता, उत्तेजना र उदासी अवलोकन र अनुभूत' गर्न सकिन्छ। जेलमा बित्ने निस्सार दिनहरूबारे बीपीको टिप्पणी मन छुने छ– 'मैले दिन बिताएको होइन कि दिनले नै मलाई बितायो– अचल ढुङ्गामाथि नदीको पानी बगेजस्तै' (पृ. १३२)। जेलमा हुने हरेक कुरा र झिनामसिना घटनाहरूलाई पनि मिहिन पाराले र शासक/सत्ताको नियत या उद्देश्यसँग जोडेर हेरिएको छ– 'यहाँ हरेक कुरा रहस्यमय छ'। यदाकदा उनी ईश्वरको स्मरण पनि गरिरहेका हुन्छन्!

डायरीको नेपाली अनुवादमा सुशील शर्माले 'बीपीलाई जीवन्त राखेको' भन्ने कमल दीक्षितको प्रकाशकीय टिप्पणीमा सम्मति जनाउन सकिन्छ। बीपी शब्दलाई अनावश्यक रूपमा खर्चंदैनथे, उनी शब्दहरूसँग खेल्थे। बीपीको विशद शब्द भण्डार र सुन्दर वाक्य संरचनालाई जीवन्त राख्न अनुवादकले गरेका प्रयत्न, गाह्रा साँघुराबारे अनुवादकको टिप्पणी पढ्न नपाइनु खट्कने कुरा हो। डायरीमा बीपीको परिवारप्रतिको लगाव, चिन्ता, इत्यादि प्रशंसनीय छ तर आफ्ना कार्यकर्ता र निर्वासन गतिविधिबारे मौनता त्यति नै अपाच्य पनि। परिवारलगायत वकीलसम्म भेट्न नदिई बाहिरी विश्वबाट एक्ल्याएर राखेको र शारीरिक रूपमा पनि तन्दुरुस्त नरहेको बन्दीको मनस्थितिले धेरै कुरा लेखेन भनेर गुनासो गर्न नमिल्ला। तथापि, भन्नै पर्छ, बीपीको कलमबाट धेरै लेखिन सक्थ्यो, लेखिनुपर्थ्यो, लेखिन सकेन। समग्रमा, उनका अन्य पुस्तकको तुलनामा फेरि सुन्दरीजल आशानुरूप खरो उत्रन सकेको छैन। 

किताबः फेरि सुन्दरीजल 
(जेल डायरी २०३३–३४) 
लेखकः विश्वेश्वरप्रसाद कोइराला 
प्रकाशकः जगदम्बा प्रकाशन, ललितपुर, २०६३ 
पृष्ठः १७५, मूल्यः रु.२००

श्रेणी:नेपाली साहित्य
श्रेणी:नेपाली भाषाका पुस्तकहरू
पारिजात फूल

यस बिरुवाको जातीय नाम (वैज्ञानिक) निक्टान्थस (Nyctanthus) अर्थात् निशा–पुष्प हो। यो जाई परिवारको वनस्पति हो, तर यसको पात भने कमलो र मुलायम नभई झण्डै खाक्सी जस्तै खस्रो हुन्छ। पारिजात फूलका बारे पनि रोचक पौराणिक कथाहरू सुन्न पाइन्छ। यसको सुगन्ध र रातको महकलाई लिएर कतैकतै यस फूललाई रातकी रानी पनि भन्ने चलन छ। 

पारिजातको फूल महिलाको नाकको फुलीझैँ फक्रिएको हुन्छ र चाँदी जस्तै सेतो हुन्छ। फुलीको नली भने सुन्तले रंगमा अलि पहेँलो पहेँलो हुन्छ। यस फूलप्रति इन्द्र, कुवेर, कृष्ण र सत्यभामा समेत मोहित भएका शास्त्रोक्तिहरू भेटिन्छन्; तर पारिजातको दुखान्तकथा पनि कम मार्मिक छैन। पारिजातक एक राजपुत्री थिइन्। तिनको अगाध प्रेम सूर्यसँग कायम हुन्छ। पछि गएर सूर्यले तिनलाई तिरस्कार गर्छन्। प्रेमपीडामा पारिजातले आत्महत्या गर्छिन्। दाहसंस्कार हुन्छ। त्यहाँको खरानीबाट एउटा वनस्पति पैदा हुन्छ। त्यही हो, पारिजात। यो फुल चकमन्न रातमा बोटै भरी फुल्दछन्, तर सूर्योदय हुनुअगावै सबै झरी पनि हाल्छन्। शायद सूर्यलाई तिरस्कार गर्छन् यी फूलहरू। अनेक देवदेवीको प्रिय यो फूल बटुल्न साँझैदेखि पारिजातको बोटमुनितिर चोखो कपडा वा नाङ्लो ओछ्याउने प्रचलन छ। बोटबाट फूल टिप्न हुन्न, पाप लाग्छ भन्ने जनविश्वास निकै प्रबल छ। यस वनस्पतिको प्रजातीय नाम आर्वोटि्रस्टिसले पनि दुःखित वृक्ष भन्ने नै अर्थ जनाउँछ। पारिजातको पूरा नाम निक्टान्थस आर्वोटि्रस्टिस (Nyctanthes arbor-tristis)को अर्थ लगाउन थाल्यौँ भने 'रातमा फुल्ने दुःखित वृक्ष' भन्ने कुरा खुल्न आउँछ। ग्रीक भाषाको शाब्दिक संयोजनले यही भन्छ ।

## पारिजातको औषधीय गुणहरू
आऊँ, महिनाबारीका बखत धेरै रगत बग्ने, घाउ, दीर्घ खालको ज्वरो, दम, कफ, कब्जियत, जोर्नी र मांशपेसी दुखेको, कपाल फुल्ने र झर्नेमा पातको रस खाइन्छ,दलिन्छ । पातलाई पानीमा हाली मधुरो आगोमा पकाई साइटिकामा दलिन्छ ,खाइन्छ । पात र फूललाई तातो पानीमा हाली सुत्केरी महिलालाई ख्वाउँदा छिटो साल–नाल झर्छ । अनुहारलाई चम्किलो बनाउन यसको फूलको लेदो दलिन्छ । तालु खुइलिंदा र स्कर्भीमा बीउको धूलो दलिन्छ/खाइन्छ ।

## सन्दर्भ सामग्रीहरू
श्रेणी:फूलहरू
श्रेणी:नेपालमा पाइने वनस्पतिहरू
श्रेणी:फूल फुल्ने वनस्पति
श्रेणी:रूख
शिरीष

**शिरीष** अथवा **कालो शिरीष** खयर, बबुल तथा लज्जावती वर्गमा पर्ने माइमोसा Minosa जातिको वनस्पति हो । नेपालका तराई भावर, चूरे, भित्रीमधेश र उष्ण पहाडी क्षेत्रमा ७/८ प्रजातिका शिरीष भेटिन्छन् । यसको वृक्ष मझौलादेखि निकै अग्लो (१०–१५ मिटर पनि) हुन सक्छ। शिरीषका पात मुलायम र उन्यूका पातझैँ असङ्ख्य स–साना पातहरूको संयुक्त पुञ्जमा सजिएको हुन्छ । फूल भने रेशमका अनगिन्ती धागोका पुञ्जहरू मिलेर हाँगाभरी लटरम्म हुन्छ । यी फूलको रङ जातअनुसार, गुलावी, प्याजी, फिका पहेँलो वा हल्का नीलो पनि हुन्छ; तर गाढा नीलो फूल भने कुनै पनि नेपाली रैथाने शिरीषमा फुल्दैन । टिप्नासाथ ओइलाएर जाने हुनाले शिरीषको फूल अति संवेदनशील वस्तुको प्रतीक मानिन्छ । अरू देव पूजामा प्रतिष्ठित भएपनि गणेशलाई यो फूल चल्दैन । दशैँ–तिहारको बेलादेखि शिरीषका पात झर्न थाल्छन् र फलहरू भने लामा–लामा चेप्टा कोसाका रूपमा रूखैमा पछिसम्म झुण्डी बस्दछन् । रूखैबाट टिपेको कोसामा राम्रो बीउ हुन्छ । कुनै शिरीषको बीउ सय वर्ष पनि बाँच्न सक्छ । वसन्तको आगमनसँगै वृक्षभरी पात झाङ्गिने र गर्मीयाममा निकै भरपर्दो छहारी दिने भएकोले चियावारीमा शिरीष रोप्ने चलन छ । कोसेवाली भएकोले शिरीषले हावाको नाइट्रोजन सोसेर माटोलाई मलिलो बनाउन सहयोग पनि गर्छ । यो ज्यादै गुनिलो वनस्पति हो । 
## सन्दर्भ सामग्रीहरू
## अन्य सामग्री
*भँगेरी फूल
*http://plants.ifas.ufl.edu/node/29  Mimosa tree

श्रेणी:नेपालमा पाइने वनस्पतिहरू
श्रेणी:रूख
श्रेणी:फूल फुल्ने वनस्पति
कुहिरो

[thumb|right|Light fog reducing visibility on a suburban street. The [cyclist is very hazy at about २००m (२१९ yards). The limit of visibility is about ४००m (४३७ yards), which is before the end of the street.]]
जब बादल आकाशमा नउडी जमीनतिर लहसिन्छ त्यही अल्छी बादललाई हामी **कुहिरो** भन्दछौँ। रातमा जमीन सेलाएपछि बिहानीपख वायुको तापक्रम घट्दै गई वायुले आफ्नो गर्भभित्रका जलकण ओकलेर कुहिरो निर्माण गरिदिन्छ। अनि वायुले आफ्नो पारदर्शिता गुमाउँछ। हामी टाढाका वस्तु देख्न सक्तैनौँ। कुहिरो बाक्लो भयो भने त्यसलाई हुस्सु भन्दछौँ। अनि थोरै दूरीका वस्तु पनि स्पष्ट हुँदैनन्। 
पुसमाघतिर रातको तापक्रम अझ शीघ्रातिशीघ्र घट्न सक्छ। त्यस्तो स्थितिमा वायुमा रहेको वाफ कुहिरोमा परिणत हुन नपाउँदै जम्न थाल्छ र तुषारो बन्दछ।खुल्ला ठाउँ र चौरहरू चिनी छरेझैँ सेताम्य हुन्छन्। तर, वातावरण अधिक प्रदूषित छ भने तुषारो पर्न सक्दैन। कुहिरोले नै आफ्नो राज जमाउँछ।

श्रेणी:मौसम
श्रेणी:पानीका रूपहरू
भँगेरी फूल

शिरीष पाते **भँगेरी फूल** , वनस्पति दक्षिण अमेरिका विशेषतः ब्राजिलको रैथाने (:en:Jacaranda) भएतापनि यसको अति आकर्षक र नीलो फूल र त्यो पनि अत्यधिक मात्रामा रूखै छोपिने गरी फुल्ने भएकोले उष्ण क्षेत्रमा पर्ने विश्वका अधिक शहर बगैँचामा यसले स्थान पाएको छ। वर्तमान काठमाडौंको सडक र बगैँचा चैतको उग्र घाम र वैशाखको खडेरीले तात्दा ज्याकाराण्डा वौलाएर फुल्छ। रूखै ढकमक्क नीलो हुने मात्र हैन झरेका फूलहरूले रूखको फेदी पनि नीलै हुन्छ। 

यसको पात शिरीषको पातसँग धेरै मिल्ने खालको भएकाले वैज्ञानिक नाम पनि ज्याकाराण्डा माइमोसिफोलिया राखिएको छ ।

**चखुँचा स्वाँ **

काठमाडौंका मालीहरूले भने भँगेरी फूललाई “चखुँचा स्वाँ” अर्थात् भँगेरी फूल भन्ने नाम दिएका थिए। हुनपनि ज्याकाराण्डाको झरेको फूल हातमा राखेर हेर्दा भँगेराको आकृति निर्माण हुन्छ।

## तस्विरहरू

Image:BGL Jacaranda.jpg|भँगेरी फूलको बोट
image:Jacaranda mimosifolia flowers and leaves.jpg|फुल र पात
Image:BlueJacarandaFlowers.jpg|फूल
Image:Jacaranda mimosifolia fruits (opened and closed) 3.jpeg|बीउ

## सन्दर्भ सामग्रीहरू
श्रेणी:फूलहरू
श्रेणी:रूख
श्रेणी:फूल फुल्ने वनस्पति
हुस्सु

**हुस्सु** भन्नाले हावामा पानीका कणहरू धुवाँ जस्तो स्वरूपमा रहेको अवस्थालाई भनिन्छ। सामान्यतया न्यानो तथा ओसिलो हावाले अचानक चिसो तापक्रमलाई भेटेको अवस्थामा हुस्सु बन्न पुग्छ। उदाहरणको लागि जाडो मौसममा जब केही तातो हावा आफु भन्दा चिसो सतहको सम्पर्कमा आउँछ तब हुस्सु बन्न पुग्छ।

## सन्दर्भ सामग्रीहरू
श्रेणी:मौसम
सगरमाथा (स्पष्टता)

**सगरमाथा** भन्नाले निम्न लिखित कुराहरू बुझाउनसक्छ:
*सगरमाथा, नेपालमा रहेको विश्वको सबैभन्दा अग्लो शिखर
*सगरमाथा अञ्चल, नेपालका चौध अञ्चलमध्ये एक
पौभा

**पौभाः** भन्नाले नेपालका नेवार जातिहरूको मौलिक परम्परागत चित्रकला हो। यो चित्रकला तामाङ, शेर्पा तथा गुरुङ जातिहरू तथा तिब्बती परम्परागत चित्रकला थान्कासँग मिल्दोजुल्दो हुन्छ।

## चित्रकला‍‍‍‍
पौभाः चित्रकलामा कपडामा देवीदेवताका चित्र अथवा कुनै धार्मिक कथासँग सम्बन्धित चित्रहरू बनाउने गरिन्छ। धार्मिक पुस्तकमा उल्लेख भएको उपदेश, कथाहरूको अध्ययन गरी तिनलाई प्रतीकको रूपमा विभिन्न मुद्रा, आशन तथा प्रतिमा लक्षण मिलाई पौभाःमा उतारिन्छ। पौभाः चित्रकलाका विषय धेरै हुन्छन्। यो महायान र बज्रयान दर्शनबाट पनि प्रभावित छ। यसैगरी शाक्त, शैव र वैष्णव पनि पौभाः चित्रकलामा उतारिन्छ।धार्मिक आस्थाबाट आरम्भ भएको पौभाः अहिले आधुनिक र उत्तरआधुनिक चित्रकलाको दाँजोमा चर्चामा नआए पनि यसको महत्त्व घटेको छैन। खर्चिलो र बढी समय लाग्ने भएकाले यसमा लाग्नेहरू थोरै छन्।

## सन्दर्भ सामग्रीहरू
जँ-फ्रँस्वा रवेल

**जँ-फ्रँस्वा रवेल** Jean-François Revel http://en.wikipedia.org/wiki/Jean-Fran%C3%A7ois_Revel(वास्तविक थर रिका)को जन्म सन् १९२४को जनवरी १९ तारिखका दिन फ्रान्सको मार्सेईमा भएको थियो। उहाँको मृत्यु सन् २००६को अप्रिल ३० तारिखका दिन फ्रान्सकै भाल-दो-मार्न भन्ने ठाँउमा भयो। उहाँ एक प्रख्यात चिन्तक एवं पत्रकार हुनुहुन्थ्यो। उनले आफ्नो छोरा माथ्यु रिका सँग मिलेर काठमाण्डौँको हात्तीबन रिजोर्टमा लेखेको पुस्तक The Monk and the Philosopher निक्कै प्रसिद्ध छ।
माथ्यु रिका

thumb
**माथ्यु रिका** (Matthieu Ricard)को जन्म सन् १९४६ फेब्रुअरी महिनाको १५ तारिखका दिन फ्रान्सको ईक्स-ले-बाँ भन्ने ठाँउमा भएको हो। उनका बुबा जँ-फ्रँस्वा रवेल एक प्रख्यात चिन्तक एवं पत्रकार हुनुन्थ्यो भने आमा यान लो तूम्लाँ एक चित्रकार हुनुहुन्छ। माथ्यु रिका हाल नेपालको वौद्ध वा बौद्धनाथ स्थित शेचेन गुम्बामा बस्नु हुन्छ। (हेर्नुस्: http://www.matthieuricard.org/en/index.php )

## प्रकाशित कृतिहरू 
* The Monk and the Philosopher, Schocken Books सन् १९९८
* Monk Dancers of Tibet, Shambhala सन् २००३
* The Quantum and the Lotus, Crown Books सन् २००४
* Happiness: A Guide to Developing Life's Most Important Skill, Little Brown सन् २००६
* Tibet: An Inner Journey, Thames and Hudson सन् २००६
* Motionless Journey: From a Hermitage in the Himalayas, Thames and Hudson सन् २००७
* Bhutan: The Land of Serenity, Thames and Hudson सन् २००८
* The Art of Meditation
* The Spirit of Tibet: The Life and World of Khyentse Rinpoche, Spiritual Teacher
* On the Path to Enlightenment - Heart Advice from the Great Tibetan Masters
* Altruism: the power of compassion to change yourself and the world

## -
माथ्यु रिका को वेब साईट
ज्योतिर्लिङ्ग

हिन्दू धर्ममा पुराणहरूका अनुसार शिवजी जहां-जहां स्वयं प्रकट भए उक्त बाह्र स्थानमा अवस्थित शिवलिंगलाई **ज्योतिर्लिङ्ग**को रूपमा पूजा गरिन्छ । नेपाली बृहत् शब्दकोशमा ज्योतिर्लिङ्गलाई सत्ययुगमा धपधपी बल्थे भनी विश्वास गरिएका शिवजीका बाह्र लिङ्ग भनेर लेखिएको छ ।

*सौराष्ट्र प्रदेशमा, श्रीसोमनाथ,
*श्रीशैलमा श्रीमल्लिकार्जुन,
*उज्जयिनी (उज्जैन)मा श्रीमहाकाल,
*ॐकारेश्वर अथवा अमलेश्वर ,
*परलीमा वैद्यनाथ,
*डाकिनी नामक स्थानमा श्रीभीमशङ्कर,
*सेतुबंधमा श्री रामेश्वर,
*दारुकावनमा श्रीनागेश्वर,
*वाराणसी (काशी)मा श्री विश्वनाथ,
*गौतमी (गोदावरी)को तटमा श्री त्र्यम्बकेश्वर,
*हिमालय केदारखंडमा श्रीकेदारनाथ
*शिवालयमा श्रीघुश्मेश्वर।

हिन्दू मान्यता अनुसार जुन मानिस प्रतिदिन बिहान तथा साँझको समयमा यी बाह्र ज्योतिर्लिङ्गहरूको नाम लिन्छ, उसको सात जन्मको पाप यी लिंगहरूको स्मरण मात्रले पनि मेटिन्छ् ।

## स्थलहरू
१२ ज्योतिर्लिङ्गको नाम शिव पुराण अनुसार (शतरुद्र संहिता,अध्याय ४२/२-४)। 

## बाह् ज्योतिर्लिङ्ग र बाह्र राशिबीचको सम्बन्ध 
मेष सोमनाथ, वृष श्रीशैल, मिथुन महाकाल, कर्क अमलेश्वर, सिंह वैद्यनाथ, कन्या भीमशंकर, तुला रामेश, वृश्चिक नागेश, धनु विश्वेशं, मकर त्र्यम्बकं, कुम्भ केदार तथा मीन घृष्णेशं 

## सन्दर्भ सामग्रीहरू
श्रेणी:हिन्दु तीर्थस्थलहरू
पतझड

**पतझड** वनस्पतिको एक प्रकारको समूह हो। जुन विरुवाका पातहरू कुनै न कुनै याम झरेर फेरी नयाँ पातहरू पलाउनछन् त्यस्ता विरुवाहरूलाई जीव विज्ञानले पतझड समुहमा राखेको छ। जस्तै:- आरू, ओखर, उत्तिस, पैँयु, सल्लो, मेहल, साल, पाँगर आदी धेरै जसो वनस्पतिहरू यो समुहमा पर्छन्।
ह्युस्टन

thumb|ह्युस्टन सहरको केन्द्र भाग|250px

**ह्युस्टन** संयुक्त राज्य अमेरिकाको चौथौ ठूलो शहर हो। यो टेक्सस राज्यको सबभन्दा ठूलो शहर पनि हो। सन् २००९मा गरिएको जनगणनाको अनुसार ह्युस्टनको जनसङ्ख्या २२ लाखको हाराहारीमा छ। यो सहर १६०० वर्ग किलोमिटरको क्षत्रफलमा फैलिएको छ। ह्युस्टन ह्यारिस् काउण्टी अन्तर्गत पर्दछ।
* हिउस्टन स्वतन्त्र विद्यालय क्षेत्र

श्रेणी:सहरहरू
श्रेणी:धेरै जनघनत्व भएका सहरहरू
श्रेणी:अमेरिकाका प्रमूख सहरहरू
चन्दन

हाम्रा घर–मन्दिरमा घोटेर लेपको टीका लगाइने सामान्य चन्दनलाई हामी सेतो चन्दन वा श्रीखण्ड भन्दछौँ। अङ्ग्रेजीमा यसलाई 'स्याण्डल उड':en:Sandalwood भनिन्छ। अहिले चर्चामा रहेको रक्तचन्दनलाई पनि अङ्ग्रेजीमा अगाडि 'रेड' थपेर त्यसै भनिन्छ। चन्दनको वैज्ञानिक नाम- 'स्यान्टालम अल्बम' (:en:Santalum album)। 'सान्टाक्लज' भनेजस्तै पिता वा परमेश्वरको आदर बोकेको यस बिरुवालाई 'स्यान्टालम' र यसको सेतो प्रजातिलाई 'अल्बम' भनिएको हो। यसको सुगन्धित तेलको रासायनिक नाम 'स्यान्टालोल' छ। पुरानो ग्रन्थमा श्रीखण्डलाई 'स्यान्टल उड' नै भनिएको छ। तर कालान्तरमा अङ्ग्रेजी अपभ्रंशले 'स्याण्डल' बनाएर हेय भावार्थ दियो। नेपालमा यदाकदा चन्दनको खेती गरेको पाइए पनि श्रीखण्ड चन्दन वा रक्तचन्दन हाम्रा रैथाने बिरुवा हैनन्। यी नेपालमा पाइँदैनन्। 
## हेर्नुहोस् 
* रक्तचन्दन

श्रेणी:औषधीय वनस्पतिहरू