कल्याणसुन्दर

**कल्याणसुन्दर** , शाब्दिक अर्थ "सुन्दर विवाह"), जसलाई **कल्याणसुन्दरम्** र **कल्याण सुन्दर** भनेर र **कल्याणसुन्दर-मूर्ति** ("सुन्दर विवाहको प्रतिमा"), **वैवाहिक-मूर्ति** ("वैवाहिक प्रतिमा") र **पाणिग्रहण-मूर्ति** ("*पाणिग्रहण* अनुष्ठानसँग सम्बन्धित प्रतिमा") को रूपमा चिनिन्छ, हिन्दु देवता शिव र पार्वतीको विवाहको प्रतिमाशास्त्रीय चित्रण हो। यस जोडीलाई प्रायः हिन्दु विवाहको *पाणिग्रहण* अनुष्ठान प्रदर्शन गरिरहेको चित्रण गरिन्छ, जहाँ दुलहाले दुलहीको दाहिने हात समातेर उनलाई स्वीकार गर्छन्।

केन्द्रमा चित्रण गरिएको यो जोडीको साथमा अन्य देवी-देवताहरू र आकाशीय प्राणीहरूको समूह हुन्छ। भगवान विष्णु र उनकी पत्नी लक्ष्मीलाई प्रायः पार्वतीलाई शिवलाई कन्यादान गरिरहेको रूपमा देखाइन्छ। भगवान ब्रह्मालाई भने मुख्य पुरोहितको रूपमा देखाइन्छ। कल्याणसुन्दर प्रतिमा लोकप्रिय पूजाको वस्तु नभएतापनि यसलाई सामान्यतया वार्षिक मन्दिर उत्सवहरूमा ईश्वरीय विवाहको उत्सवहरूमा मात्र प्रयोग गरिन्छ। यद्यपि, कल्याणसुन्दरका दृश्यहरूलाई भारतभरका गुफा, मूर्ति र मन्दिरका पर्खालहरूमा फेला पार्न सकिन्छ।

## पौराणिक कथा
विभिन्न हिन्दु धर्मशास्त्रहरूले शिव र पार्वतीको मिलनको कथालाई केही भिन्नताका साथ वर्णन गर्छन्। आफ्नी पहिलो पत्नी सतीको मृत्युपछि, शिव समाजबाट अलग भई गहिरो ध्यानमा मग्न हुन्छन्। यस स्थितिको फाइदा उठाउँदै, असुर (दानव) राजा तारकासुरले भगवान ब्रह्माबाट शिवको छोराले मात्र आफूलाई मार्न सक्ने वरदान प्राप्त गर्छन्। आफूलाई प्रभावकारी रूपमा अमर ठान्दै, तारकासुरले ब्रह्माण्डका प्राणीहरूलाई त्रसित बनाए र देवताहरूलाई पराजित गर्छन्। यसैबीच, सतीकी पुनर्जन्मको रूपमा पार्वतीको जन्म हिमालयका देवता हिमवान र उनकी पत्नी अप्सरा मेनाको कोखबाट हुन्छ। उनले शिवलाई आफूसँग विवाह गर्न बाध्य पार्न कडा तपस्या गर्छिन्। शिवको छोराको जन्मलाई छिटो गराउन हतारिएका देवताहरूले शिवको ध्यान भङ्ग गर्न प्रेमका देवता कामदेवलाई पठाउँछन्। फलस्वरूप शिव ब्युँझिन्छन् तर शिवको क्रोधले कामदेव भस्म हुन्छ। अन्य देवताहरूले विवाहका लागि विन्ती गरेपछि शिव सहमत हुन्छन् तर उनले सुरुमा पार्वतीको भक्तिको परीक्षा लिने निर्णय गर्छन्। सप्तऋषि (सात ऋषिहरू) पार्वतीकहाँ गए र उनलाई निरुत्साहित गर्न शिवको खिल्ली उडाउँछन् तर पार्वती आफ्नो निर्णयमा अडिग रहन्छिन्। त्यसपछि शिव आफैँ एक वृद्ध तपस्वीको भेषमा पार्वतीलाई भेट्न गए र आफ्नो उपस्थितिमा आफ्नै निन्दा गर्छन्। जब क्रोधित पार्वती त्यहाँबाट जान लाग्दै थिइन्, शिवले उनलाई आफ्नो वास्तविक रूप देखाए र उनको प्रेम र भक्तिबाट प्रसन्न भई उनीसँग विवाह गर्ने वाचा गर्छन्। यस जोडीले विवाह हुन्छ र कार्तिकेय नामक छोरालाई जन्म पछि कार्तिकेयले तारकासुरको वध गर्छन्।

## विवरण 
 कालीन कल्याणसुन्दर कास्य मूर्ति: (बायाँबाट) लक्ष्मी, पार्वती, शिव र विष्णु]]

*अंशुमदभेदागम*, *उत्तर-कामिकागम* र *पूर्व-कारणागम* जस्ता आगम ग्रन्थहरूले कल्याणसुन्दर प्रतिमाको लक्षणहरू निर्धारण गरेका छन्।

चार हात भएका युवा शिव र दुई हात भएकी सुन्दरी पार्वती यसका मुख्य पात्र हुन् जसले हिन्दु विवाहको *पाणिग्रहण* अनुष्ठान गरिरहेको देखाइन्छ। यस अनुष्ठानमा दुलहाले दुलहीको दाहिने हात आफ्नो हातमा लिएर उनलाई स्वीकार गर्छन्। शिव *त्रिभङ्ग* मुद्रामा उभिएका हुन्छन्, जसमा उनको एउटा खुट्टा सीधा र भुइँमा बलियोसँग टिकेको हुन्छ भने अर्को खुट्टा थोरै खुम्चिएको हुन्छ। शिवले आफ्नो टाउकोमा चन्द्रमाले सजिएको *जटामुकुट* (जटा मिलाएर बनाइएको मुकुट) पहिरिएका हुन्छन्। उनले सर्पलाई नै कुण्डल, कम्मरपेटी र हारको रूपमा धारण गर्छन्। उनको शरीरमा विभिन्न सुनका गहनाहरू सजिएका हुन्छन्। उनका पछाडिका हातहरूमा *परशु* (बञ्चरो) र *मृग* (हरिण) हुन्छन्। उनको अगाडिको बायाँ हातले *वरद मुद्रा* (आशिर्वाद दिने मुद्रा) बनाउँछ र अगाडिको दाहिने हात दुलहीको हात थाप्न अगाडि बढाइएको हुन्छ। रेशमी वस्त्र र सुनका गहनाहरूले सजिएकी श्याम वर्णकी पार्वती, शिवको बायाँतिर उभिएकी हुन्छिन्। शिवको दाहिने हात समात्न आफ्नो दाहिने हात अगाडि बढाउँदा उनी लजाएर टाउको थोरै झुकाएको अवस्थामा हुन्छिन्। उनले आफ्नो बायाँ हातमा *नीलोत्पल* (नीलो कमल) समातेकी हुन्छिन्।

## यो पनि हेर्नुहोस् 
* सोमास्कन्द
* रावणानुग्रह

## सन्दर्भ सामग्रीहरू 
श्रेणी:हिन्दू धर्ममा विवाह
श्रेणी:पार्वतीका रूपहरू