प्रसूति

**प्रसूति** भनेको सामान्य अर्थमा बालक जन्माउने क्रिया हो। यसलाई **प्रसव**को रूपमा पनि चिनिन्छ। यो गर्भावस्थाको पूरा हुनु हो, जहाँ एउटा वा धेरै भ्रूण आमाको आन्तरिक वातावरणबाट योनि माध्यमबाट वा शल्य प्रसव प्रक्रियाबाट बाहिर निस्कन्छ र संसारमा नवजात बन्दछन्। सन् २०१९ मा, विश्वभर लगभग १४.०१ करोड शिशुहरूको जन्म भएको थियो। विकसित देशहरूमा, धेरै प्रसव अस्पतालमा वा उपचार संस्थामा हुन्छन्, जबकि विकासशील देशहरूमा धेरैजसो घरमा प्रसव हुने गरेको पाइन्छ।

विश्वभर सबैभन्दा सामान्य प्रसव विधि भनेको स्त्रीको योनीमार्गबाट प्रसूति गराउने हो। यो चार चरणको प्रसवमा सामेल हुन्छ: पहिलो चरणमा पाठेघरको मुखको सङ्कुचन र फैलावट, दोस्रोमा बच्चाको जन्म, तेस्रोमा सालनालको निष्कासन र चौथो चरणमा आमाको र शिशुको पुनः स्वस्थ्य हुनु जसलाई नवजात अवस्था भनेर चिनिन्छ। पहिलो चरणको विशेषता पेट वा पछाडिको भागको दुःखाइ हो। यो सामान्यतया आधा मिनेटसम्म रहन्छ र प्रत्येक १० देखि ३० मिनेटमा हुन्छ। सङ्कुचन क्रमशः बलियो र पीडादायक हुन पुग्छ। प्रसूति पीडा सङ्कुचनसँग सम्बन्धित रहन्छ, यसैले प्रसूति हुँदै गर्दा पीडा नियमित र थप सशक्त हुन्छ। दोस्रो चरण तब समाप्त हुन्छ जब शिशु पूर्ण रूपमा बाहिर निकालिन्छ। तेस्रो चरण भनेको सालनालको निष्कासन हो। सबै स्वास्थ सङ्गठनहरूले सुत्केरी गरिसकेपछि, प्रसव विधि जुनसुकै होस्, शिशुलाई आमाको छातीमा राख्न (छालादेखि छाला सम्पर्क भनेर चिनिन्छ) सल्लाह दिन्छन्, र अन्य कुनै नियमित प्रक्रियाहरू कम्तीमा एकदेखि दुई घण्टासम्म वा बच्चाले आफ्नो पहिलो स्तनपान नगरेकोसम्म ढिलाइ गर्न सल्लाह दिन्छन्।

महिलाको प्रसूति लागि सामान्यतया यो एक प्राथमिक विकल्पको रूपमा पहिलो प्रसव विधि सिफारिस गरिन्छ। शल्यक्रियाबाट गरिने प्रसूतिले गर्दा जटिलताहरूको जोखिम बढ्दो हुन्छ र उल्लेखनीय रूपमा पुनःप्राप्तिमा ढिलाई हुन सक्छ। आमा र बच्चाको लागि योनीमार्गबाट प्रसूति गराउनुको धेरै प्राकृतिक लाभहरू पनि छन्। जसमध्ये धेरैजसो विकासशील देशमा हुने गरेका छन्। आमामा हुने जटिलताहरूमा अवरोधित प्रसव, प्रसवोत्तर रक्तस्राव, एक्लेम्पसिया र प्रसवोत्तर सङ्क्रमणहरू हुन्छन्। बच्चामा हुने जटिलताहरूमा जन्मको समयमा अक्सिजनको कमी (जन्ममा श्वासप्रश्वास), जन्म आघात र समयपूर्व जन्म समावेश छन्। 

## सङ्केत एवं लक्षणहरू
प्रसवको प्रमुख सङ्केत भनेको जोडदार र निरन्तर रूपमा हुने पाठेघरको सङ्कुचन हो। यस्तो सङ्कुचनबाट हुने दुखाई रजस्वलाको समयमा पेल्भिस वरपर बाउँडिदा हुने दुखाइ जस्तै हुन्छ। जब शिशुको टाउको देखिन थाल्छ (क्राउनिङ्), त्यसबेला पाठेघरको मुखमा तीव्र विस्तार हुन्छ र आमालाई पीडा हुन्छ।

ब्याक लेबर यस्तो समस्या हो जसमा शिशुको टाउकोको भाग पहिले निस्कनुपर्नेमा खुट्टापट्टीको भाग पहिले निस्कन्छ। यसले पाठेघरको मुखको सङ्कुचन र ढाडको तल्लो भागमा दुखाई बढाउँछ किनकी बच्चाको टाउकाको अक्सिपिटल हाडद्वारा आमाको मेरूदण्डको स्याक्रम हाडमा दबाब पर्न जान्छ।

प्रसुतिको अर्को स्पष्ट सङ्केत झिल्ली फुट्नु हो जसलाई 'वाटर ब्रेकिङ्' पनि भनिन्छ। गर्भमा रहेको शिशुको शरीर '**एम्नियोटिक झिल्ली**' भित्र घेरिएर रहेको हुन्छ। प्रसव सुरू हुँदा यो झिल्ली विस्फोट हुन्छ र योनीबाट विस्तारै वा तीव्र गतिमा तरल पदार्थको चुहावट सुरू हुन्छ। उक्त तरल पदार्थ सफा वा फिक्का पहेँलो रङ्गको हुन्छ। एम्नियोटिक झिल्ली प्राकृतिक रूपमा आफैँ नफुटेमा चिकित्सकद्वारा '**एम्नियोटमी** विधिको प्रयोग गरी झिल्ली फुटाउन सकिन्छ।
यदि एम्नियोटिक झिल्ली प्रसव सुरू हुनु अगावै फुट्छ भने यसलाई प्रसवपूर्व झिल्ली फुट्नु भनिन्छ। अक्सर झिल्ली फुटेको २४ घण्टा भित्र सङ्कुचन सुरू हुन्छ। तर त्यस्तो नभएमा चिकित्सकले २४–४८ घण्टाभित्र प्रसव सुरू गर्न सक्छ। यदि शिशु ३७ हप्ता भन्दा कमको भएमा चिकित्सकले प्रसवलाई केही ढिलो गराउन औषधी सिफारिस गर्न सक्छ।

### प्रसव पीडा
प्रसव पीडा दुई प्रकारका हुन्छन् — आन्तरिक (विसरल) र बाहिरी (सोमाटिक)।

प्रसवको पहिलो र दोस्रो चरणमा गर्भाशय ग्रीवामा (सर्विक्स) सङ्कुचन र फैलावट हुन्छ। यसबाट गर्भाशय ग्रीवा र मेरूदण्डको तल्लो भाग भित्र दुखाई सुरू हुन्छ। बाहिरी पीडा पहिलो र दोस्रो चरण पछि देखिन्छ जब गर्भाशय ग्रीवाको योनीको भागको नसा तन्कँने र सङ्कुचन हुने हुन्छ। यो पीडा योनी, पेरिनियम र पेल्विक फ्लोरमा महसुस हुन्छ। यस प्रकारको पीडा हुँदा ओपिओइड औषधीहरूले खासै राहत दिन नसक्ने हुँदा अस्पतालहरूमा नाइट्रस अक्साइड जस्ता ग्यासहरूको उपयोग गरिन्छ।
प्रसवका दौरान हुने दुखाईमा जैविक, सांस्कृतिक र मनोसामाजिक तत्वहरू पनि कारक हुन्छन्। अलग-अलग संस्कृतिमा दुखाइको अनुभव र दुखाई व्यवस्थापनका तरिका अलग अलग हुन सक्छन्। उदाहरणको लागि, केही संस्कृतिमा प्रसवको समयमा बुढी बुज्रुग आफन्त महिलाको उपस्थितिले दुखाई कम हुन सक्छ।

सम्भवतः डर कम हुने भएको कारणले दोस्रो बच्चाको जन्म हुँदा हुने प्रसव पीडा कम हुन्छ।

प्रसव बेदनाबाट राहत पाउनको लागि एपिड्यूरल इन्जेक्सन् जस्ता औषधीको उपयोग गर्न सकिन्छ अथवा बिना औषधी केही अन्य तरीका अपनाउन सकिन्छ।

### मनोवैज्ञानिक
गर्भावस्थाको अन्तिम चरणमा अक्सिटोसिन हर्मोनको मात्रा बढ्छ। यो हर्मोनले व्यक्तिलाई शान्त, खुशी र कम चिन्तित महसुस गराउँछ।

प्रसवको दौरान जब शिशुले गर्भाशय ग्रीवा र योनीलाई उत्तेजित गर्छ, तब अधिक मात्रामा अक्सिटोसिन निस्कासन हुन्छ। यसले आमालाई आफ्नो शिशुसँग जोडिन र उसको रेखदेख गर्नको लागि तयारी अवस्थामा रहन मद्दत गर्छ। आमामा मात्र नभएर पितामा पनि शिशुलाई अङ्कमाल गरेपछि अक्सिटोसिनको मात्रामा बढोत्तरी हुन्छ। यसले आमाबाबु दुवैलाई शिशुसँगको सम्बन्धमा तालमेल कायम गर्न सहयोग गर्छ। स्तनपानको समयमा पनि अक्सिटोसिन निस्कन्छ जसले स्तनको टुप्पोबाट बच्चालाई आवश्यक पर्ने दूध अधिक मात्रामा निकाल्न मद्दत गर्छ।

## सन्दर्भ सामग्रीहरू 
श्रेणी:प्रसूति
श्रेणी:प्रसूतिविद्या
श्रेणी:विकी विमिन एडिटाथन २०२५ मा बनाइएका वा सुधारिएका लेखहरू