भारतको प्रशासनिक विभाजन

**भारतका प्रशासनिक विभाजनहरू भारतका** उप -राष्ट्रिय प्रशासनिक एकाइहरू हुन्; तिनीहरू देश उपविभागहरूको नेस्टेड पदानुक्रमबाट बनेका छन्।

भारतीय राज्य र क्षेत्रहरूले बारम्बार एउटै तहको *उपविभागका* लागि विभिन्न स्थानीय शीर्षकहरू प्रयोग गर्छन् (जस्तै, आन्ध्र प्रदेश र तेलङ्गाना को *मण्डलहरू* उत्तर प्रदेश र अन्य हिन्दी भाषी राज्यहरूको *तहसीलहरूसँग * तर  गुजरात, गोवा, कर्नाटक, केरला, महाराष्ट्रका र तमिलनाडु को तालुकहरूसँग मिल्दोजुल्दो छन )। 

साना उपविभागहरू (गाउँ र ब्लकहरू ) केवल ग्रामीण क्षेत्रमा अवस्थित छन्। सहरी क्षेत्रमा, यी ग्रामीण उपविभागहरूको सट्टा शहरी स्थानीय निकायहरू अवस्थित छन्।

## भारतको तह 
तलको रेखाचित्रमा छ तहका सरकारहरू छन्:

## क्षेत्र र क्षेत्रहरू 
### सांस्कृतिक क्षेत्रहरू 
thumb| भारतका छवटा क्षेत्रहरू
भारतका राज्यहरूलाई यी राज्यहरू बीच "सहकारी कार्य गर्ने बानीको विकास गर्न" सल्लाहकार परिषद भएको छवटा क्षेत्रहरूमा समूहबद्ध गरिएको छ। क्षेत्रीय परिषदहरू राज्य पुनर्गठन ऐन, १९५६ को भाग-III मार्फत स्थापित गरिएको थियो। उत्तर पूर्वी राज्यहरूको विशेष समस्याहरू अर्को वैधानिक निकाय  उत्तर पूर्वी परिषद् ऐन, १९७१ द्वारा बनाईएको उत्तर पूर्वी परिषदद्वारा सम्बोधन गरिन्छ। यी प्रत्येक अञ्चल परिषदको वर्तमान संरचना निम्नानुसार छ: 

* उत्तरी क्षेत्रीय परिषद, जसमा चण्डीगढ़, दिल्ली, हरियाणा, हिमाचल प्रदेश, जम्मु र कश्मीर, लद्दाख, पञ्जाब र राजस्थान ;
* पूर्वोत्तर परिषद, आसाम, अरुणाचल प्रदेश, मणिपुर, मेघालय, मिजोरम, नागाल्याण्ड र त्रिपुरा समावेश; २३ डिसेम्बर २००२ मा अधिसूचित उत्तर पूर्वी परिषद (संशोधन  ऐन, २००२ मार्फत सिक्किम राज्यलाई पूर्वोत्तर परिषदमा पनि समावेश गरिएको छ।
* केन्द्रीय क्षेत्रीय परिषद, छत्तीसगढ, मध्य प्रदेश, उत्तराखण्ड र उत्तर प्रदेश राज्यहरू मिलेर;
* पूर्वी क्षेत्रीय परिषद, बिहार, झारखण्ड, ओडिशा, र पश्चिम बंगाल समावेश;
* पश्चिमी क्षेत्रीय परिषद, दादरा र नगर हवेली र दमन र दीव, गोवा, गुजरात, र महाराष्ट्र ;
* दक्षिणी क्षेत्रीय परिषद, आन्ध्र प्रदेश, कर्नाटक, केरला, पुडुचेरी, तमिलनाडु, र तेलङ्गाना मिलेर बनेको छ।
* अण्डमान र निकोबार टापुहरू, लक्षद्वीप कुनै पनि क्षेत्रीय परिषदका सदस्यहरू छैनन्।  यद्यपि, उनीहरू हाल दक्षिणी अञ्चल परिषदका विशेष आमन्त्रित छन् 

### सांस्कृतिक क्षेत्रहरू 
प्रत्येक क्षेत्रको एक अञ्चल मुख्यालय छ जहाँ एक क्षेत्रीय सांस्कृतिक केन्द्र स्थापना गरिएको छ।  धेरै राज्यहरूमा बहु क्षेत्रहरूमा सदस्यता छ, तर कुनै पनि राज्य उपविभागहरू क्षेत्रीय विभाजनहरूमा प्रयोग गरिएको छैन। तिनीहरूका लागि जिम्मेवार क्षेत्रहरूको संस्कृतिलाई प्रवर्द्धन गर्नका साथै, प्रत्येक क्षेत्रीय केन्द्रले समारोहहरू आयोजना गरेर र अन्य क्षेत्रका कलाकारहरूलाई आमन्त्रित गरेर भारतका अन्य सांस्कृतिक क्षेत्रहरूमा क्रस-प्रवर्द्धन र एक्सपोजर सिर्जना गर्ने काम पनि गर्दछ।

## राज्य र केन्द्र शासित प्रदेशहरू 
भारत २८ राज्य र ८ केन्द्र शासित प्रदेश (राष्ट्रिय राजधानी क्षेत्र सहित) मिलेर बनेको छ।  केन्द्र शासित प्रदेशहरू भारतका राष्ट्रपतिद्वारा नियुक्त प्रशासकहरूद्वारा शासित हुन्छन्। यी मध्ये तीन क्षेत्रहरू (दिल्ली, जम्मु र कश्मीर, पुडुचेरी) लाई आंशिक राज्यको दर्जा दिइएको छ, निर्वाचित विधायिका र मन्त्रीहरूको कार्यकारी परिषद्हरू, कम शक्तिहरू सहित।

### राज्यहरू 
### केन्द्र शासित प्रदेशहरू 
## स्वायत्त प्रशासनिक विभाजनहरू 
right|thumb|371x371px| उत्तर पूर्वी भारतमा स्वायत्त क्षेत्रहरू
भारतको संविधानको छैठौं अनुसूचीले स्वायत्त प्रशासनिक विभाजनहरूको गठन गर्न अनुमति दिन्छ जसलाई तिनीहरूको सम्बन्धित राज्यहरूमा स्वायत्तता दिइएको छ।  यी मध्ये अधिकांश स्वायत्त क्षेत्रहरू उत्तर पूर्वी भारतमा अवस्थित छन्।

भारतको संविधानको छैठौं अनुसूची अन्तर्गत कार्यरत स्वायत्त जिल्ला परिषदहरू  प्रकार देखाइएको छ।

## डिभिजनहरू 
धेरै भारतीय राज्यहरू डिभिजनहरूमा विभाजित छन्, जसमा आधिकारिक प्रशासनिक सरकारी हैसियत छ, र प्रत्येक डिभिजनको नेतृत्व डिभिजनल कमिश्नर भनिने एक वरिष्ठ आई. ए. एस. अधिकारीद्वारा गरिन्छ। हाल, २८ राज्यहरू मध्ये १८ र ८  केन्द्र शासित प्रदेशहरू मध्ये 3 मा सुपरडिस्ट्रिक्ट प्रशासनिक विभाजनहरू अवस्थित छन्। गुजरात, केरला, तमिलनाडु, आन्ध्र प्रदेश, तेलंगाना, सिक्किम, मणिपुर, त्रिपुरा, मिजोरम र गोवा, र केन्द्र शासित क्षेत्र दादरा र नगर हवेली र दमन र दीव, पुडुचेरी, चंडीगढ़, लक्षद्वीप र अण्डमान निकोबार टापुहरू । विभाजन छैन। हाल, भारतमा कुल 102 डिभिजनहरू छन्।

[thumb| [भारतका राज्य तथा केन्द्र शासित प्रदेशहरू|भारतका राज्यहरू र क्षेत्रहरू, तालिका अनुसार संख्या]]
केही राज्यहरू क्षेत्रहरू मिलेर बनेका छन्, जसको आधिकारिक प्रशासनिक सरकारी हैसियत छैन। तिनीहरू विशुद्ध रूपमा भौगोलिक क्षेत्रहरू हुन्; केही ऐतिहासिक देशहरू, राज्यहरू वा प्रान्तहरूसँग मेल खान्छ। एक क्षेत्रले एक वा बढी विभाजनहरू समावेश गर्न सक्छ, प्रति क्षेत्र लगभग तीन विभाजनहरू। यद्यपि, क्षेत्रहरूको सिमाना र डिभिजनको सिमाना सधैं ठ्याक्कै मिल्दैन। प्रदेशलाई आधिकारिक प्रशासनिक दर्जा दिन अहिलेसम्म कुनै पहल भएको छैन । यदि यो गरिन्थ्यो भने, यसले सम्भवतः क्षेत्रहरूको सिमानाहरू थोरै परिमार्जन गर्न आवश्यक छ ताकि तिनीहरू तिनीहरूको घटक जिल्लाहरूसँग ठ्याक्कै मेल खान्छ।

केही राज्यहरू क्षेत्रहरू मिलेर बनेका छन्, जसको आधिकारिक प्रशासनिक सरकारी हैसियत छैन। तिनीहरू विशुद्ध रूपमा भौगोलिक क्षेत्रहरू हुन्; केही ऐतिहासिक देशहरू, राज्यहरू वा प्रान्तहरूसँग मेल खान्छ। एक क्षेत्रले एक वा बढी विभाजनहरू समावेश गर्न सक्छ, प्रति क्षेत्र लगभग तीन विभाजनहरू। यद्यपि, क्षेत्रहरूको सिमाना र डिभिजनको सिमाना सधैं ठ्याक्कै मिल्दैन। प्रदेशलाई आधिकारिक प्रशासनिक दर्जा दिन अहिलेसम्म कुनै पहल भएको छैन । यदि यो गरिन्थ्यो भने, यसले सम्भवतः क्षेत्रहरूको सिमानाहरू थोरै परिमार्जन गर्न आवश्यक छ ताकि तिनीहरू तिनीहरूको घटक जिल्लाहरूसँग ठ्याक्कै मेल खान्छ।

* आसामका क्षेत्रहरू
* गुजरातका क्षेत्रहरू

## जिल्लाहरू 
राज्यहरू र क्षेत्रहरू (वा विभाजनहरू) थप जिल्लाहरू ( *जिल्ला* ) मा विभाजित छन्, जसमध्ये त्यहाँ ७७५ (२०२२ को अनुसार) छन्। प्रत्येक जिल्लाको नेतृत्व डिस्ट्रिक्ट म्याजिस्ट्रेट भनिने आई. ए. एस. अधिकारीले गर्छ।

## उपजिल्लाहरू 
तहसील, तालुक, उपविभाग, मण्डल, सर्कल, *तहसीलदार* वा *तालुकदार* वा एमआरओको नेतृत्वमा धेरै गाउँ वा गाउँ समूहहरू समावेश हुन्छन्। तहसील तहमा रहेका सरकारी/निर्वाचित निकायहरूलाई पञ्चायत समिति भनिन्छ।

राज्यहरूले आफ्ना उपजिल्लाहरूको लागि फरक-फरक नामहरू प्रयोग गर्छन्। 

## ग्रामीण तह 
### ब्लकहरू 
सामुदायिक विकास ब्लक जसलाई सीडी ब्लक वा जस्ट ब्लक पनि भनिन्छ, प्रायः प्रशासनिक विभाजनको अर्को तह हो (विकास उद्देश्यका लागि, जबकि तहसील राजस्व उद्देश्यका लागि जिल्लाको छेउमा हुन्छ)।

### गाउँहरू 
गाउँहरू प्रायः भारतमा सबडिभिजनहरूको सबैभन्दा तल्लो तह हुन्। गाउँ स्तरमा सरकारी निकायहरूलाई ग्राम पञ्चायत भनिन्छ, जसमध्ये २००२ मा अनुमानित २५६,००० थिए। प्रत्येक ग्राम पञ्चायतले ५०० ग्राम सभा भन्दा बढी जनसंख्या भएको ठूलो गाउँ वा साना गाउँहरूको समूहलाई समेट्छ। गाउँका समूहहरूलाई कहिलेकाहीँ होबली वा पट्टी पनि भनिन्छ।

### बस्तीहरू 
स्वच्छ पानीको उपलब्धता, ग्रामीण विकास र शिक्षा लगायतका केही सरकारी कार्यहरू र गतिविधिहरू उप-गाउँ स्तरमा ट्र्याक गरिन्छ।  यी बस्तीहरूलाई "बस्ती" भनिन्छ। भारत १,७१४,५५६ बस्तीहरू मिलेर बनेको छ  केही राज्यहरूमा, अधिकांश गाउँहरूमा एउटै बस्ती छ; अरूमा (विशेष गरी केरला र त्रिपुरा ) गाउँहरूमा बस्तीहरूको उच्च अनुपात छ। 

## महानगरीय क्षेत्र 
एक मेट्रो क्षेत्र सामान्यतया बहु क्षेत्राधिकार र नगरपालिकाहरू समावेश गर्दछ: छिमेकीहरू, टाउनशिपहरू, शहरहरू, exurbs, उपनगरहरू, काउन्टीहरू, जिल्लाहरू, राज्यहरू, र यूरोडिस्ट्रिक्टहरू जस्तै राष्ट्रहरू। सामाजिक, आर्थिक र राजनीतिक संस्थाहरू परिवर्तन हुँदा, महानगरीय क्षेत्रहरू प्रमुख आर्थिक र राजनीतिक क्षेत्रहरू भएका छन्। महानगरीय क्षेत्रहरूमा एक वा बढी सहरी क्षेत्रहरू, साथै उपग्रह शहरहरू, शहरहरू, र मध्यवर्ती ग्रामीण क्षेत्रहरू समावेश छन् जुन शहरी कोरसँग सामाजिक-आर्थिक रूपमा बाँधिएको छ, सामान्यतया आवागमन ढाँचाहरूद्वारा मापन गरिन्छ भारतका महानगरहरू हुन्: मुम्बई, दिल्ली, कोलकाता, चेन्नई, बैंगलोर, हैदराबाद, अहमदाबाद र पुणे ।

## ऐतिहासिक 
* परगना
* सरकार (प्रशासनिक विभाग)
* सुभा (प्रान्त)
* चक्ला (प्रशासनिक प्रभाग)

## यो पनि हेर्नुहोस् 
* भारतका राज्यहरू र केन्द्र शासित प्रदेशहरू
* भारत के स्वायत्त प्रशासनिक विभाजन
* भारतको सांस्कृतिक क्षेत्र

## नोटहरू 
## सन्दर्भहरू 
## बाह्य लिङ्कहरू 
* Citymayors.com

श्रेणी:पुनरावलोकन नगरिएको अनुवादहरू रहेको पृष्ठ