यौन तथा प्रजनन स्वास्थ्य

**यौन र प्रजनन स्वास्थ्य** अनुसन्धान, स्वास्थ्य सेवा र सामाजिक क्रियाकलापको एक क्षेत्र हो जसले व्यक्तिको प्रजनन प्रणाली र यौन कल्याण सहित स्वास्थ्यलाई जीवनका सबै चरणहरूको अन्वेषण गर्दछ। यौन र प्रजनन स्वास्थ्यलाई प्रायः यौन र प्रजनन स्वास्थ्य र अधिकारका रूपमा परिभाषित गरिन्छ, जसले व्यक्तिको यौन र प्रजनन जीवनमा विकल्प बनाउने अधिकारलाई समेट्छ।

यो शब्दलाई विश्व स्वास्थ्य सङ्गठनको स्वास्थ्यको परिभाषाको ढाँचा भित्र अझ व्यापक रूपमा परिभाषित गर्न सकिन्छ। "पूर्ण शारीरिक, मानसिक र सामाजिक कल्याणको अवस्था, र केवल रोग वा दुर्बलताको अनुपस्थिति नभएको"को रूपमा। विश्व स्वास्थ्य सङ्गठनले यौन स्वास्थ्यको कार्यात्मक परिभाषा (सन् २००६) '... यौन सम्बन्धसँग सम्बन्धित शारीरिक, भावनात्मक, मानसिक र सामाजिक कल्याणको अवस्था; केवल रोगको अनुपस्थिति मात्र नभई, कार्यक्षमता वा दुर्बलताको अनुपस्थिति होइन। यसमा यौन कल्याण समावेश छ, जिम्मेवार, सन्तोषजनक र सुरक्षित यौन सम्बन्ध राख्ने व्यक्तिको क्षमता र कहिले र कति पटक गर्ने भनेर निर्णय गर्ने स्वतन्त्रता समावेश गर्दछ।

संयुक्त राष्ट्र सङ्घका नियोगहरूले विशेष गरी यौन तथा प्रजनन स्वास्थ्यलाई शारीरिक तथा मनोवैज्ञानिक कल्याण र यौनिकता दुवैलाई समावेश गरी परिभाषित गर्दछ। यसबाहेक, यौन जीवनलाई आनन्ददायी र सन्तोषजनक बनाउनुको महत्त्व, र यौनको नकारात्मक परिणामहरूमा मात्र केन्द्रित नहुनुलाई विश्व यौन स्वास्थ्य सङ्घ जस्ता धेरै नियोगहरूले जोड दिएका छन्। साथै सुरक्षित र सन्तोषजनक सम्बन्धहरूको स्वास्थ्य र कल्याणमा सकारात्मक प्रभावहरूलाई विचार गर्दछ। थप व्याख्यामा यौन शिक्षामा पहुँच, गर्भावस्था र प्रसूतिको समयमा सुरक्षित रूपमा जान सक्ने महिलाहरूको क्षमताले जोडीहरूलाई स्वस्थ शिशु जन्माउने उत्तम मौका प्रदान गर्न सक्छ।

यौन तथा प्रजनन स्वास्थ्य तथा अधिकार सम्बन्धी महत्वपूर्ण गुटमाचर-ल्यान्सेट आयोगले भनेको छ, 'यौन तथा प्रजनन स्वास्थ्य तथा अधिकार दिगो विकासको लागि आवश्यक छ किनभने तिनीहरूको लैङ्गिक समानता र महिलाको कल्याणसँगको सम्बन्ध, मातृ, नवजात शिशु, बालबालिका र किशोरकिशोरी स्वास्थ्यमा प्रभाव, र भविष्यको आर्थिक विकास र वातावरणीय दिगोपनलाई आकार दिनमा तिनीहरूको भूमिका रहेको छ। तर कमजोर राजनीतिक प्रतिबद्धता, अपर्याप्त स्रोतहरू, महिला र केटीहरू विरुद्धको निरन्तर भेदभाव, र यौनिकतासँग सम्बन्धित मुद्दाहरूलाई खुला र व्यापक रूपमा सम्बोधन गर्न अनिच्छुकताका कारण सबैका लागि यौन र प्रजनन स्वास्थ्य र अधिकारहरू पूरा गर्नेतर्फको प्रगति अवरुद्ध भएको छ। फलस्वरूप, विश्वभरका प्रजनन उमेरका लगभग ४·३ अर्ब मानिसहरूले आफ्नो जीवनकालमा अपर्याप्त यौन तथा प्रजनन स्वास्थ्य सेवाहरू पाउनेछन्।

व्यक्तिहरूले प्रजनन स्वास्थ्य सेवाहरूमा असमानताको सामना गर्न सक्छन्। असमानताहरू सामाजिक-आर्थिक स्थिति, शिक्षा स्तर, उमेर, जातीयता, धर्म र उनीहरूको वातावरणमा उपलब्ध स्रोतहरूको आधारमा भिन्न हुन्छन्। कम आय भएका व्यक्तिहरूले उपयुक्त स्वास्थ्य सेवाहरूमा पहुँच र/वा प्रजनन स्वास्थ्य कसरी कायम राख्ने भन्ने ज्ञानको अभाव हुन सक्छ। यसका अतिरिक्त, प्रजनन स्वास्थ्य सुधार गर्न हस्तक्षेप र रणनीतिहरूमा सक्रिय सरोकारवालाहरूको रूपमा महिला, परिवार र स्थानीय समुदायहरूलाई संलग्न गर्ने धेरै दृष्टिकोणहरू छन्।

## पूर्वावलोकन 
महिलाहरूको लागि विश्वव्यापी अस्वस्थताको भारको २०% र पुरुषहरूको लागि १४% प्रजनन र यौन अस्वस्थताले ओगटेको भनि सन् २००८ मा विश्व स्वास्थ्य सङ्गठनले मूल्याङ्कन गरेको थियो। प्रजनन स्वास्थ्य यौन र प्रजनन स्वास्थ्य र अधिकारको एक भाग हो। संयुक्त राष्ट्र जनसङ्ख्या कोषका अनुसार, यौन र प्रजनन स्वास्थ्यको लागि पूरा नभएको आवश्यकताले महिलाहरूलाई "आफ्नो शरीर र भविष्यको बारेमा महत्त्वपूर्ण छनौटहरू" गर्ने अधिकारबाट वञ्चित गर्दछ, जसले परिवार कल्याणलाई असर गर्दछ। महिलाहरूले सामान्यतया बच्चाहरू जन्माउँछन् र पालनपोषण गर्छन्, त्यसैले उनीहरूको प्रजनन स्वास्थ्य लैङ्गिक समानताबाट अविभाज्य छ। यस्ता अधिकारहरूको अस्वीकारले गरिबीलाई पनि बढाउँछ।

## सन्दर्भ सामग्रीहरू 
## बाह्य कडीहरू 
* प्रजनन स्वास्थ्य विभाग
* विश्व स्वास्थ्य सङ्गठनको प्रजनन स्वास्थ्य र अनुसन्धान
*मेजर मूल्याङ्कन परिवार योजना र प्रजनन स्वास्थ्य सङ्केतक डेटाबेस।.

श्रेणी:जनसङ्ख्या
प्रजनन स्वास्थ्य
श्रेणी:विकी विमिन एडिटाथन २०२५ मा बनाइएका वा सुधारिएका लेखहरू