वधू दहन

**वधू दहन** भारतीय उपमहाद्वीप र वरपरीको क्षेत्रहरूमा प्रचलित यातना हत्याको एक रूप हो। दाइजोको कारण मृत्युको एक रूपको यसलाई लिने गरिन्छ। यो कुप्रथामा जब कुनै महिलालाई उनको पति वा उनको परिवारले थप दाइजो तिर्न अस्वीकार गरेको कारण हत्या गरिन्छ। पत्नीलाई सामान्यतया मट्टितेल, पेट्रोल, वा अन्य ज्वलनशील तरल पदार्थले छर्किन्छ र आगो लगाइन्छ, जसले गर्दा उनको जलेर मृत्यु हुन्छ। मट्टितेल प्रायः साना पेट्रोल चुल्होको लागि खाना पकाउने इन्धनको रूपमा प्रयोग गरिन्छ, जसमध्ये केही खतरनाक हुन्छन्, त्यसैले यसले अपराध दुर्घटना हो भन्ने दाबीलाई अनुमति दिन्छ। यो भारतमा सबैभन्दा सामान्य छ र कम्तिमा सन् १९९३ देखि त्यहाँ एक प्रमुख समस्याको रूपमा रहेको छ।

सन् २००४ मा, भारतमा वधू दहनलाई एक महत्त्वपूर्ण समस्याको रूपमा मान्यता दिइएको थियो। सन् १९९५ मा, टाइम पत्रिकाले भारतमा दाइजोको कारण मृत्यु सन् १९८० को दशकको सुरुवातमा प्रति वर्ष लगभग ४०० बाट बढेर सन् १९९० को दशकको मध्यसम्ममा प्रति वर्ष लगभग ५,८०० पुगेको जनाएको थियो। भारतीय राष्ट्रिय अपराध रेकर्ड ब्युरोका अनुसार, सन् २००८ मा दाइजो कारण मृत्युका घटनाहरूमा १,९४८ दोषी ठहर र ३,८७६ निर्दोष मुक्त भएका थिए।

## इतिहास 
### दाइजोको कारण मृत्यु 
दाइजोको कारण मृत्यु भनेको दक्षिण एसियाली देशहरू, विशेष गरी भारतमा, युवतीको मृत्यु हो जसको पतिले उनको हत्या गर्छ वा आत्महत्या गर्न बाध्य पार्छ। यो पति वा उसको परिवारले दुलही वा उसको परिवारबाट थप दाइजो उठाउन निरन्तर प्रयास गर्दा हुन्छ। दुलहीलाई जलाउनु दाइजो कारण मृत्युको एक रूप मात्र हो। तेजाब आक्रमण, विषाक्तता र अन्य प्रकारका घातक हिंसाहरू पनि यससँग सम्बन्धित छन्। दाइजो सामान्यतया वर्ग वा सामाजिक आर्थिक स्थितिमा निर्भर हुने भएकोले, महिलाहरू प्रायः आफ्नो भावी पति वा उनका आफन्तहरूको दबाबको शिकार हुन्छन्। उनलाई बोझ र "खुवाउने अतिरिक्त मुख"को रूपमा हेरिन्छ, आर्थिक दायित्वको रूपमा उनको स्थितिले यो विचारलाई बढावा दिन्छ। भौतिक सम्पत्ति मानिने पुरुषहरूले महिलाहरूलाई अधीनस्थको रूपमा व्यवहार गर्न सक्छन्। यस कारणले गर्दा, दाइजोलाई उच्च सामाजिक-आर्थिक स्थिति प्राप्त गर्ने माध्यमको रूपमा प्रयोग गरिन्छ। स्थिति निरन्तर प्राप्त हुँदै जाँदा, सामाजिक सिँढीमा माथि चढ्नको लागि दुलही माथि दाइजोको माग बढ्दै जान्छ।

### भारतमा 
एस्ले के. जुटला र डेभिड हेम्बाखले वधू दहन कार्यको वर्णन गर्दै भन्छन्, "पति र/वा सासु-ससुराले छोरीका आमाबाबुले पतिलाई दिएको उपहार, दाइजो अपर्याप्त भएको निर्धारण गरेका छन् र त्यसैले पतिलाई पुनर्विवाह गर्न वा दुलही र उनको परिवारलाई सजाय दिनको लागि नयाँ दुलहीको हत्या गर्ने प्रयास गर्छन्। भारतमा, दाइजोको आकार धनको प्रतिबिम्ब हो। भारतीय लेखक राजेश तलवारले दाइजो मृत्युमा द ब्राइड हु उड नट बर्न शीर्षकको नाटक लेखेका छन्।

सन् १९६१ मा, भारत सरकारले दाइजो निषेध ऐन पारित गरेको थियो, जसले गर्दा विवाह समारोहमा दाइजोको माग गैरकानूनी बन्न पुगेको थियो।

सन् १९८६ मा, भारतीय संसदले दाइजो कारण मृत्युलाई नयाँ घरेलु हिंसा अपराधको रूपमा थपेको थियो। भारतीय दण्ड संहिताको नयाँ धारा ३०४-ख अनुसार, जहाँ एक दुलही "विवाहको ७ वर्ष भित्र मारिन्छ र उनको मृत्यु हुनुभन्दा केही समय अघि, उनको पति, वा उनको पतिको कुनै आफन्त, वा दाइजोको कुनै मागको सम्बन्धमा क्रूरता वा उत्पीडनको शिकार भएको थियो, त्यस्तो मृत्युलाई 'दाइजो कारण मृत्यु' मानिने र त्यस्तो पति वा आफन्तले उनको मृत्यु गराएको मानिने छ भनेर अर्थ्याएको थियो। सन् १९९७ को एक प्रतिवेदनले प्रत्येक वर्ष कम्तिमा ५,००० महिला दाइजोको कारणले मर्छन् र कम्तिमा एक दर्जन 'भान्साको लगाइएको आगो'मा हरेक दिन मर्छन् जुन जानाजानी गरिएको मानिन्छ भनेर दाबी गरेको छ। बाहिर आएका दाइजोको कारण मृत्युको लगभग ३० प्रतिशत अदालतमा दोषी ठहरिन्छ। र तीमध्ये केवल दुई जनालाई दोषी ठहराइएको थियो।

पाकिस्तानमा, सहनाज बुखारी लगायतका महिलाहरूले यस अभ्यास विरुद्ध सुरक्षात्मक कानुन, स्थापित महिला आश्रयस्थल र विशेष जलन वार्ड भएका अस्पतालहरूको लागि अभियान चलाइरहेका छन्। एम्नेस्टी इन्टरनेशनलले भित्रबाट र अन्तर्राष्ट्रिय मानव अधिकार समूहहरूबाट आएको दबाबले पाकिस्तानी सरकार भित्र जागरूकताको स्तर बढाइरहेको हुन सक्ने बताएको थियो। बीबीसीले अनुमान गरे अनुसार सन् १९९९ मा लगभग ३०० पाकिस्तानी दुलहीहरूलाई जलाएर मारिएको थियो।

सन् १९८८ मा गरिएको एक सर्वेक्षणले ८०० महिलालाई यसरी मारिएको देखाएको थियो भने सन् १९८९ मा यो सङ्ख्या बढेर १,१०० पुगेको थियो र सन् १९९० मा यो सङ्ख्या १,८०० अनुमानित हत्या भएको देखाएको थियो। लाहोरका समाचारपत्रहरूले ६ महिनाको अवधिमा (सन् १९९७) प्रति महिना औसत १५ आक्रमणहरू बाहिर आएको जनाएका थिए। दक्षिण एसियामा मानव विकासको अनुमान अनुसार, प्रति महिना औसत १६ वटा वधू दहन घटनाहरू हुन्छन्। विमिन्स इन्युजले आठ वर्षको अवधिमा इस्लामाबाद वरपर ४,००० महिलामाथि यसरी आक्रमण भएको या त पाकिस्तानमा घरमा राखिएका चुल्होहरू छन् जसले केवल युवा गृहिणीहरूलाई मात्र जलाउँछन्, र विशेष गरी यौनाङ्गहरू मन पराउँछन्, 

पाकिस्तानमा गृहिणीहरूलाई मात्र जलाउने र विशेष गरी यौन अङ्गप्रतिको रुचि राख्ने चुलोहरू छन्, वा यी घटनाहरू हुने आवृत्तिलाई हेर्दा यी महिलाहरू जानाजानी हत्याको शिकार भएको भयानक प्रवृत्ति देखिन्छ।

प्रगतिशील महिला सङ्घका अनुसार यस्ता आक्रमणहरू बढ्दो समस्या हुन् र सन् १९९४ मा अन्तर्राष्ट्रिय महिला दिवसमा विभिन्न गैरसरकारी संस्थाहरूले यस मुद्दाको बारेमा जागरूकता जगाउन सामेल हुने घोषणा गरेका थिए। पाकिस्तानमा घरेलु हिंसाको रूपमा प्रत्येक घण्टा एक महिलाको हत्या गरिन्छ, जसलाई वधू हदन अभ्यास भनिन्छ। दाइजोको कारण हत्याको एक श्रेणी, जसको परिणामस्वरूप सम्भवतः सबैभन्दा भयानक मृत्युहरू मध्ये एक, जिउँदै जलाएर मारिन्छ।

## अन्य राष्ट्रहरूमा 
कहिलेकाहीँ, संयुक्त राज्य अमेरिका जस्ता विश्वका अन्य भागहरूमा पुनर्वासित भारतीय, पाकिस्तानी र बङ्गलादेशी समुदायहरूमा वधू दहन घटनाहरू हुने गरेको पाइन्छ।

### संयुक्त राज्य अमेरिकामा 
अलेयम्मा म्याथ्यू टेक्ससको क्यारोलटनस्थित एक अस्पतालको नर्स थिइन्, जसको ५ अप्रिल १९९२ मा जलेको घाउबाट मृत्यु भएको थियो। उनी र उनका पति, म्याथ्यु भारुगेस, दुई दशक अघि भारतबाट बसाइँ सरेका थिए र संयुक्त राज्य अमेरिकामा उनका तीन छोरीहरू थिए। सन् १९८० को दशकको अन्त्यदेखि नै यो जोडीको वैवाहिक समस्याहरूमा फसेका थिए, जुन झगडामा परिणत हुन पुगेको थियो जसले अलेयम्माको मृत्यु निम्त्याएको थियो। सन् १९८० को दशकको सुरुमा "धेरै अन्तर्निहित कमीकमजोरीहरूलाई सच्याउन" यसलाई संशोधन गरिएको थियो  यो हासिल गर्न सकिने एउटा तरिका भनेको "पीडित सामाजिक समूह"को परिभाषामा महिलाहरूलाई समावेश गर्नु हो, महिलाहरूलाई सम्पत्तिको स्वामित्वको अधिकार दिँदा, महिलाहरूले आर्थिक वा कानुनी उद्देश्यका लागि विवाह गर्नुपर्दैन, यसरी दाइजो प्रथालाई बेवास्ता गर्न सकिन्छ।

## सन्दर्भ सामग्रीहरू 
## बाह्य कडीहरू 
*भारतीय राष्ट्रिय अपराध रेकर्ड्स ब्युरो
*भारतमा दाइजोको कारण मृत्यु, बीबीसी

श्रेणी:घरेलु हिंसा
श्रेणी:एसियामा महिला विरुद्धका हिंसा
श्रेणी:भारतमा महिला विरुद्धका हिंसा
श्रेणी:पाकिस्तानमा महिला विरुद्धका हिंसा
श्रेणी:एसियामा महिला अधिकार
श्रेणी:विकी विमिन एडिटाथन २०२५ मा बनाइएका वा सुधारिएका लेखहरू