नुवाकोट जिल्ला

**नुवाकोट जिल्ला** नेपालको बागमती प्रदेश अर्न्तगत राजधानी काठमाडौँको उत्तर-पश्चिम दिशामा अवस्थित एक जिल्ला हो । नुवाकोट जिल्लाको जनसङ्ख्या २८८,४७८ रहेको छ। नुवाकोट जिल्लाको सदरमुकाम विदुर हो। शाह कालको एक लालमोहरमा उक्त कुरा उल्लेखित छ। साथै यहाँ कुनै धर्मकार्यमा संकल्प पढ्दा "ऋषिपत्तने" भनी भन्ने चलन छदैछ।मल्लकालका अभिलेख, टिपोट आदिमा पनि "ऋषिपत्तन" को उल्लेख आएको छ।

यस आधारमा विचार गर्दा यस प्रदेशमा ऐतिहासिक वस्ती बस्नुभन्दा पहिले ऋषिमुनिको आश्रम रहेको संकेत पाइन्छ। लच्छविकालका अभिलेखमा प्रसंहवश उल्लिखित गौतामाश्रम, भरताश्रम आदि उदाहरणले उक्त कुराको पुष्टि केही आंशमा गर्दछ।  राजनैतिक दृष्टिले भन्दा धार्मिक दृष्टिले यस प्रदेशको महत्व केही रहिसकेको कुरामा शङ्का छैन। 

शिवसिंह मल्लको पालाको नेपाल संवत ७३७ को एक अभिलेखमा नुवाकोटलाई "ब्रह्मानगर" भएको छ। यस भेकको एक प्रसिद्ध तीर्थ "ब्रह्मातीर्थ" कहलाएको छ।

### लिच्छवि काल
लिच्छविकालमा नुवाकोट भेकमा सोझै केन्द्रबाट शासन चल्दथ्यो। त्यहाँ सामन्त शासन चलेको थिएन। 
#### राजा गणदेव
सवत ४८२ देखि ४८७ सम्मका अभिलेखमा गद्दीनशीन राजाका रुपमा गणदेवको उल्लेख आएको छ। यसरी नुवाकोटको इतिहासमा प्रामाणिक रुपमा देखापरेका पहिला गद्दीनशीन राजा गणदेव हुन आएका छन्। गणदेव राजा भएपनि शासनको बागडोर चाहि भौमगुप्तको हातमा थियो। उनले केही कालदेखि शासन चलाइरहेका थिए। अभिलेखमा उनलाई "श्रीभौमगुप्तो वरीवत्ति" भनि सम्बोधन गरिएको छ। भौमगुप्तले विधिवत पाएको सरकारी पद सर्वदण्डनायक, महाप्रतिहार मात्र थियो। तर उनी राजोचित "श्री" ले बिभुषित थिए तथा एक किसिमले अघोषित राजाका हैसियतले उनले शासन गरेका थिए। यो कुरा उनका पालाका अभिलेखहरूबाट थाहा पाईन्छ। मध्यकालमा नुवाकोट डाँडोले "पलन" (शहर)को रुप पनि लिएको कुरा अभिलेखबाट थाहा पाइन्छ।

### शाह काल
[thumb|200px|[नुवाकोट दरबार|साततले दरवारबाट देखिएको नुवाकोटको एक दृष्य]]

[बायाँ|अङ्गुठाकार|[अर्जुननरसिंह केसी|अर्जुन नरसिंह केसी, राउतबेसी]]
### पृथ्वीनारायण शाह
राष्ट्रनिर्माता राजा पृथ्वीनारायण शाहद्वारा तत्कालिन अवस्थामा नेपाल उपत्यका र गण्डकी तथा कर्णाली पारीका बाइसे-चौबीसे भनिने स-साना राज्यहरूलाई मिलाई एकीकृत र समुन्नत नेपाल राज्य खडा गर्ने उत्कृष्ट अभिलाषा व्यक्त गरिएको थियो। यही क्रममा उपत्यकाको पश्चिम तर्फको मुल ढोका र तिब्बतसँग व्यापार गर्ने मुख्य नाकाबाट अभियान शुरु गरियो। त्यसैबेला कान्तिपुर अधिनस्थ नुवाकोटलाई एउटा बलियो सामरिक किल्ला मानिन्थ्यो। जसको फलस्वरूप तेस्रो पटकको व्यापक तयारी पछि गरिएको आक्रमणबाट मात्रै वि.सं. १८०१ मा गोरखालीको विजय भयो।

नुवाकोट विजयपछि यसलाई दास्रो राजधानीका रूपमा लिई कान्तिपुर उपत्यकाको हालखबर बुझन सजिलो भएको थियो। जसको परिणामस्वरूप वि.सं.१८२५ मा इन्द्रजात्राको दिन कान्तिपुर सहर गोरखाली सेनाको हातमा पर्‍यो। यस प्रकार क्रमिक रूपमा एकीकरण अभियान अघि बढ्यो। साथै वि.सं.१८३१ मा बडा महाराजको स्वर्गवास नुवाकोट देवीघाटमा भयो। 

गोरखालाई नुवाकोटसँग सर्म्पर्क बढाउने महत्त्वपूर्ण मार्गका रूपमा हात्तिगौंडा, र्राईसिंङ्ग, कागुने, सामरी, थर्पु, कटुञ्जे, व्याङ्रुङ, पालुङटार, आरुघाट भएर गोरखा बजार पुग्ने परम्परागत पैदल बाटोलाई मानिन्छ। जुन मार्ग भएर गोरखाली सेनाहरू महिनौ अघि आक्रमणको तयारीका लागि त्रिशुली बजारमाथिको खिञ्चेत बगैंचामा आई बसेका थिए। खिञ्चेत बगैंचा त्यही पबित्र स्थान हो जहाँ बिश्व प्रसिद्ध पुकार भण्डारीको जन्म भएको थियो । हाल यश स्थानलाई खिबोजको नामले चिनिन्छ ।  यसप्रकार महिनौदेखि प्रशिक्षण र भारतको बनारसबाट नयाँ हातहतियार, गोली गठ्ठा खरीद जस्ता व्यापक तयारीले लडाईंलाई सफल तुल्याएको देखिन्छ। नुवाकोट हात परेपछि मल्लकालिन दरबार मन्दिर कायमै राखी गोरखाली राजाले सामाजिक तथा आर्थिक क्रियाकलापलाई बढावा दिए।
### बहादुर शाह-राजेन्द्र शाह
#### नेपाल चीन युद्ध 
#### रणबहादुर शाह 
### राणाकाल
राणाशासन कायम भएपछि नुवाकोटको विकासमा ध्यान दिइएन। पृथ्वीनारायण शाहद्वारा बनाउन लगाइएको नुवाकोट-माडी दरबार राणा शासनकालमा भत्कियो। तर यसको पुननिर्माण नहुँदा सो दरबार भग्नावस्थामा पुग्यो। जुद्धशमशेरको समयमा आएर माथिको साततले दरबार पुननिर्माण भयो तर तलको शेरा दरबार भने पुरानै रुपमा निर्माण हुन सकेन। 

१९११ मा तिब्बत सँग युद्ध हुँदा रसुवागढी मोर्चामा जाने बाटो नुवाकोट थियो। चन्द्र शमशेरको पालासम्म भोटसँगको व्यापार केरुङको बाटो हुँदै थियो र सेराबेंसीमा भन्सार अड्डा कायम थियो। तर अंग्रेज-भोट युद्ध पछि कालिम्पोङको बाटो खुलेपछि यताको अलि बचेको व्यापार पनि सुक्न थाल्यो। यसरी नुवाकोटको गैरव क्रमशः बिर्सन थालियो।

## वास्तु तथा संकृति
पृथ्वी नारायण शाहले ललितपुरका कालिगढ झिकाई वि.सं.१८१९ मा भव्य नौतले दरबार र वि.सं. १८२२ शेरा दरबार बनाउन लगाए। पछि नब्बे सालको महा- भूकम्पले गर्दा दुई तल्ला भत्किएर सात तले मात्र हुन पुगेको थियो। पुरातात्विकविद् डा.साफल्य अमात्यका अनुसार तत्कालीन अवस्थामा मल्ल राजाहरूले पाँच तल्ला र सर्ववसाधारण जनताले तीन तल्लासम्मको घर बनाउने गरेका थिए। तर उपत्यकाका मल्ला राजाहरूको घमण्ड तोड्नकै लागि पृथ्वी नारायण शाहले मन्दिर शैलीको नौतले दरबार बनाउन लगाएका हुन। स्मरणीय छ कि यसलाई गृष्मकालिन दरबारका रूपमा उपयोग गरी अर्को शीतकालिन दरबारका रूपमा वि.सं.१८२२ मा शेरा दरबारको निर्माण भएको थियो। सात तला रहेको बार्दलीबाट आक्रमणकारीलाई टाढैबाट देख्न सकिने र युद्घ बन्दीका लागि थुन्ने खोरका साथै दरबारको वास्तुकलालाई लिइन्छ। यस दरबार अघिल्तिरको तिलिङ्गा घर जसलाई पछि गएर गारद घर भन्न थालियो। साथै उत्तर पुर्ब कुनाको रणबहादुर शाहको बैठक घर पनि शाह कालमा निर्माण भएको थियो। यसको पुनः निर्माण तर्फ सरकारले चासो राखेको देखिदैन। 

मल्लकालिन धार्मिक तथा सांस्कृतिक सम्पदाका रूपमा प्रसिद्घ भैरवी मन्दिर र सिन्दुरे जात्रा (नुवाकोट) लगायत तलेजु मन्दिर, नारायण तथा विष्णुको मन्दिर, नारायण जात्रा, सिपाही जात्रा, रोपाइँ जात्रा, टाकटुके जात्रा र लाखे जात्रा आदि प्रमुख मानिन्छ। यी बाहेक अन्य मन्दिर, पाटी-पौवा, डबलीहरू पनि यहाँ नभएका हैनन्। गत वि.सं.२०२० सालको सदरमुकाम स्थानान्तरण सँगसँगै केही साँस्कृतिक परम्पराहरू लोप हुदै गएका छन्। जुन दुःख लाग्दो विषय हो। मल्लकालमा उपत्याकाबाट बसाई सरी आएका नेवार समुदायले आफ्ना टोल बजारको नाम काठमाडौँको जस्तै इन्द्रचोक, ब्रह्मटोल, भूटोल आदि राखेका थिए। जुन अद्यपि कायम छ। यी नेवार जातिमध्ये कतिपय सात तले नुवाकोट दरबारको निर्माणका लागि आएका हुनसक्ने अनुमान गर्न सकिन्छ।

## नामाकरण
नेपाललाई १४ अञ्चल र ७५ जिल्लामा विभाजन गर्नु अघिसम्म "पश्चिम १ नम्बर" अर्न्तगत रहेको यस जिल्लाको नामाकरण गोपाल वंशिय शासनकालदेखि नवकोट, नवकोट्य, नवक्वाथ, नौकोटबाट अपभ्रंश हुँदै हालको नुवाकोट रहन गएको ऐतिहासिक अनुश्रुति रहेको छ। नुवाकोट जिल्लाको नामाकरण नौं कोटबाट भएको भएतापनि सल्यानकोट र धुवाँकोट पश्चिम. १ नं.बाट २०१९ सालमा जिल्ला विभाजन हुदाँ धादिङ जिल्लामा र धैबुङकोट, रसुवा जिल्लामा परेका बाँकी नुवाकोट, बेलकोट, मालाकोट, प्यासकोट, सिमलकोट, भैरमकोट नुवाकोट जिल्लामा रहेको छ।

## प्रशासनिक विभाजन 
नुवाकोट जिल्लामा १२ स्थानीय तहहरू छन्, जसमध्ये २ नगरपालिका र १० गाउँपालिका छन्।।

thumb|नुवाकोट जिल्लाका पूर्व गाविसहरूको नक्सा

## जल विद्युत
* देवीघाट
* त्रिशूली
* माथिल्लो त्रिशुली -३ए जलविद्युत

## यो पनि हेर्नुहोस् 
* अर्जुननरसिंह केसी
* रामराजा श्रेष्ठ 
* जगदीश्वर नरसिंह केसी
* केदारनरसिंह केसी
* नेपालको क्षेत्रिय बर्गिकरण
* देवीघाट

## सन्दर्भ सामग्री
## बाह्य कडीहरू
श्रेणी:नेपालका जिल्लाहरू
श्रेणी:नुवाकोट
श्रेणी:बागमती प्रदेशका जिल्लाहरू