योगमाया न्यौपाने

**योगमाया न्यौपाने** (वि.सं. १९२४ - वि.सं. १९९८) पूर्वी नेपालको भोजपुर जिल्लामा जन्मिएकी एक नेपाली धार्मिक गुरु, महिला अधिकारकर्मी तथा कवयत्री थिइन्।  एक आन्दोलनकर्ताको रूपमा उनले समाजका विकृतिहरूलाई परास्त गर्नमैै आफ्नो जीवन लगाएकी थिइन्। योगमाया नेपाली साहित्यमा क्रान्तिकारी नारीहरूकी प्रतीक पनि हुन्। बूढी औँठाको ल्याप्चेका भरमा आफ्नो हस्ताक्षर दिने योगमाया नै त्यस्ती आशुकवयित्री हुन् जसले जे देख्यो त्यही फररर भन्न र जे भेट्यो त्यही विषयमा कविताबाट बोल्न र जे सुन्यो त्यही विषयलाई कविताबाटै बिट मार्न सक्षम थिइन्। न्यौपानेलाई नेपालको समकालीन कविहरू मध्येमा लिइन्छ जसमा उनले उनको कविताहरूको एकमात्र प्रकाशित पुस्तक *सर्वार्थ योगवाणी*लाई उनको सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण योगदान मानिन्छ।

योगमायाको कविताहरूले नेपालमा राणा शासन भारतमा ब्रिटिस राजको समयलाई वर्णन गर्दछ। त्यस समयको साँस्कृतिक र राजनीतिक उत्पीडनबाट चित्रित उनको लेखनशैली उच्च स्तरको र खारिएको थियो। धार्मिक गुरुको रूपमा हिन्दू दर्शनमा विशेष ध्यानको बाबजुद पनि उनका कविता महिला र उत्पीडित समुदायहरूको अधिकारमा आधारित थिए जसकारण उनले निकै लोकप्रिय हासिल गरेकी थिइन्। उनको जीवनको अन्तिम क्षणमा राणा शासकको आज्ञा अनुसार उनको कृतिहरूलाई निषेधित गरिएको थियो भने उनलाई कडा निगरानीमा राख्न भनिएको थियो। यतिहुँदा हुँदैपनि उनले नेपालमा नै रहने निर्णय लिएकी थिइन्। योगमायालाई वि.संं १९७५ मा नेपालको पहिलो महिला समितिको स्थापना गरेको र यसले वि.सं १९७७ सालमा नेपालमा सती प्रथामाथि रोक लगाउनेको श्रेय दिइन्छ।

योगमायाले सन्यास लिएर नेपाल फर्किएपछि उनको सक्रियतावाद सुरु भएको थियो। सरकारले योगमाया र उनको समर्थकहरू प्रतिको अत्याचार र आफ्नो भ्रष्ट व्यवहारलाई सुधार गर्नमा आनाकानी गरेको कारण योगमाया र उनको ६७ अनुयायीहरूले वि.सं १९९८ मा अरुण नदीमा हामफालेर नेपालको इतिहासको सबैभन्दा ठूलो जलसमाधि गरेका थिए। वि.सं २०७२ सालमा उनको योगदानहरूका लागि नेपाल सरकारले उनको नाममा एक डाँक टिकट जारी गरेको थियो।

## जीवनी 
### प्रारम्भिक जीवन 
योगमायाको जन्म वि.सं १९२४ मा नेपालको भोजपुर जिल्ला अन्तर्गत पर्ने मझुवाबेसीको नेपालेडाँडा एक ब्राह्मण परिवारमा भएको थियो। उनी बुबा श्रीलाल उपाध्याय न्यौपाने र आमा चन्द्रकला न्यौपानेको तीन सन्तान मध्ये एक र एकमात्र छोरी थिइन्।
तत्कालीन समयमा प्रचलित ब्राह्मण रीतिहरूको अनुसार सात वर्षको उमेरमा योगमायाको मनोरथ कोइरालासँग विवहा भएको थियो। सानै उमेरमा विवहा भएका कारण नयाँ घरमा समायोजन हुन निकै कठिन भएको थियो भने उनी घरेलु हिंसाको पनि शिकार भएको मानिन्छ। घरेलु हिंसाको शिकार बनेकी योगमायाले किशोर अवस्थामा  घरलाई छाडेर माइतीघर गएकी थिइन्। माइतीघरमा फर्किएकी योगमायाको परिवारले र समुदायले उनलाई अस्वीकार गरेका थिए भने उनीहरूले उनलाई श्रीमानकै घर जान भनेका थिए। उताबाट पनि उनलाई घर प्रवेश गर्न नदिएपछि माइतीले उनी र उनकी छोरीलाई घरमा बास दिएका थिए।

योगमायाका श्रीमान मनोरथ कोइरालाको बारेमा दुई फरक धारणा रहेका छन्। लोकप्रिय रूपमा वर्णन गरिएका संस्करणहरूमा उनको १० वर्षको उमेरमा मृत्यु भएको र योगमाया बाल विधवा भएको उल्लेख गरिएको छ जसले उनको विधवा स्थितिलाई ससुरालीको दुर्व्यवहारको  कारणको रूपमा जिम्मेवार ठहराउँदछ। यद्यपि योगमायाको वरिपरिका केही आधुनिक साहित्यहरूमा उनी वास्तवमा कहिल्यै बाल विधवा थिइनन् र योगमाया घरबाट भागेपछि उनका श्रीमानले दोस्रो विवहा गरेका थिए भनेर उल्लेख गर्दछ।

### असममा प्रवास तथा पुनर्विवाह 
किशोरावस्थाको मध्यतिर तत्कालीन अति रुढिवादी र दमनकारी ब्राह्मण समाजमा एकल महिला भए तापनि योगमायाले गोप्य रूपमा कँडेल थर भएका एक छिमेकी ब्राह्मण केटासँग प्रेम सम्बन्ध गाँसेकी थिइन्। हिन्दू समाजमा पुनर्विवाह वा विधवा विवाहलाई सकारात्मक रूपमा नलिइएकाले योगमायाले भोजपुरस्थित आफ्नो घरबाट भाग्ने निर्णय गरिन् र पछि उनले असममा आफ्नो प्रेमीसँग दोस्रो विवाह गरेकी थिइन्। एक दशकभन्दा बढी समयसँगै बसेपछि योगमायाले आफ्नो दोस्रो श्रीमनबाट छुट्टीएर छोरीलाई छोडेर गएकी थिइन्। केही स्रोतहरूले उनको दोस्रो श्रीमानको मृत्यु भएको उल्लेख गरेका छन् जबकि अन्यले यो जोडी वास्तवमा सहमतिमै छुट्टीएको भनेर उल्लेख गरिएको छ। केही साहित्यहरूमा उनले आफ्नो दोस्रो श्रीमानको मृत्युपछि डोटेल थर गरेका व्यक्तिसँग तेस्रो विवाह गरेको उल्लेख गरिएको छ। योगमायाले दुई छोरी जन्माइन् कि एक छोरी जन्माइन् भन्ने विषयमा इतिहासकारहरूको मत फरकफरक रहेको छ तर नैनकला न्यौपानेको उनको छोरीको भएको जानकारी अभिलेखहरूमा पाइएको थियो।

### सन्यास र नेपालमा फिर्ती 
योगमाया विवाह र सांसारिक मोहलाई त्याग गरी एक फरक किसिमको जीवनको सुरुवात गर्ने र बाँकी जीवन एक तपस्वी भएको बिताउने निर्णयमा पुगेकी थिइन्। त्यस समयमा हिन्दू समाजमा पुरुषहरू तपस्वी हुनु सामान्य कुरा भए तापनि महिलाहरूको लागि यो निकै दुर्लभ थियो। त्यसपछि योगमाया छोरी नैनाकलालाई लिएर मझुवाबेसीस्थित आफ्नो गाउँ फर्किएकी थिइन् र छोरी नैनाकलालाई दाइ अग्निधर न्यौपाने र भाउजू गङ्गाको हातमा सुम्पिएर आफ्नो सबै जिम्मेवारी त्याग गरी एक तपस्वीको जीवन ग्रहण गरेकी थिइन्। यसै क्रममा योगमायाले आफ्ना धार्मिक कविताहरू रचना गर्न पनि सुरु गरेकी थिइन्। योगमाया आसाममा बस्दा भारतभरि अपार लोकप्रियता कमाएका सुधारवादी हिन्दू नेता दयानन्द सरस्वतीको सिद्धान्तबाट निकै प्रभावित भएको विद्वान्हरूले औँल्याएका छन्।

### राज्यद्वारा हस्तक्षेप अनुयायीहरूको गिरफ्तारी 
तोकिएको दिनमा सामूहिक बलिदान कुनै समयपनि हुनसक्ने डरले जुद्धशमशेरले कात्तिक २८ गते कार्यक्रमस्थलमा करिब ५०० सुरक्षाकर्मी परिचालन गरी कार्यक्रम बिथोल्न आदेश दिएपछि ११ जना पुरुष भक्तहरूलाई धनकुटाको कारागारमा राखिएको थियो भने योगमाया नैनाकलालगायत अग्नि समाधिमा सहभागी अधिकांश महिलालाई भोजपुरस्थित राधाकृष्ण मन्दिरमा थुनिएको थियो। प्रशासकहरूले महिला सदस्यहरूलाई तीन महिनापछि नजरबन्दबाट मुक्त गरे भने अधिकांश पुरुष अनुयायीहरूलाई तीन वर्षपछि अर्थात् वि.सं १९९७ चैतमा जेलबाट रिहा गरिएको थियो।

### जलसमाधि 
आफ्ना सबै भक्तहरू कारागारबाट छुटेपछि योगमायाले आफ्ना आत्मत्यागी योजनाहरूलाई निरन्तरता दिने निर्णय गरेकी थिइन् भने यसपटक उनले यस्ता योजनाहरूलाई समूहगत रूपमा गोप्य राख्न आदेश दिएकी थिइन्। उनले आत्मत्यागको नयाँ मिति वि.सं १९९८ असार २२ गरेका दिन तय गरिन् जुन पवित्र हरिशयनी एकादशीको दिन थियो र व्यक्तिगत रूपमा भक्तहरूको एक समूहलाई मात्र उनीसँग सामेल हुन अनुमति दिएकी थिइन्। जलसमाधिको धार्मिक अनुष्ठान वि.सं १९९८ असार २१ गतेको रातबाट सुरु भएको थियो र २२ गतेका दिन बिहानको ४ बजे तिर योगमायाले अरुण नदीको किनारमा आफ्नो टाउकोमा तेलको आगोको दियो भएको प्लेट राखेर चट्टानमा चढेर विधिपूर्वक आत्महत्या गरेकी थिइन्। योगमायापछि उनका ६५ जना भक्तहरूले त्यस दिन एकपछि अर्को गर्दै नदीमा हामफाले र अर्को दिन उनका थप दुई जना भक्तहरूले पनि नदीमा हाम फालेर आत्महत्या गरेका थिए। अन्ततः यस घटनाबाट मृत्यु हुनेहरूको कुल सङ्ख्या ६८ पुगेको थियोे।

## पुस्तक र वृत्तचित्र 
योगमाया सम्बन्धी पुस्तक पत्रकार लेखनाथ भण्डारीले लेखेका छन्। अस्मिता महिला प्रकाशन गृहको पहलमा पत्रकार लेखनाथ भण्डारी र वैकल्पिक समूह नामक संस्थाको 'स्वार्थ योगवाणी' नामक उक्त पुस्तक प्रकाशित भएको हो। उक्त पुस्तक पहिलो विद्रोहिणी योगमाया, पूर्व प्रकाशित योगवाणीको भूमिका, भजन र तपोभूमि माहात्म्य र पूर्व प्रकाशित योगवाणी गरी तीन भागमा विभाजित छ। निरक्षर योगमायाका कवितात्मक धारणालाई उनकी निरक्षर छोरी नैनकलाले कण्ठ गरेकी थिइन्। तिनै नैनकलाबाट पण्डित प्रेमनारायणले लिपिबद्ध गरिदिएका योगमायाका विचार र भावनालाई योगवाणीको नामबाट चिनिएको हो। उनकै बारेमा वृत्तचित्र भने वि.सं २०६३ मा बनाइएको थियो। प्रथम सुधारवादी महिला योगमाया नाम दिएर वृत्तचित्र सुमन चापागाई र दीपक बान्तवाले तयार पारेका थिए।

## विरासत 
alt=Yogmaya Neupane stamp|thumb|315x315px|नेपाल सरकारले सन् २०१७ मा सार्वजनिक डोमेनमा प्रयोगका लागि प्रकाशित गरेको आधिकारिक छापको नमूना|left

योगमाया र उनकी छोरी नैनकला निरक्षर थिए। उनको कविताहरूको सङ्कलन र प्रकाशन उनको साक्षर अनुयायीहरूद्वारा गरिएको थियो। वास्तवमा योगवाणीलाई उनको कविता सङ्ग्रहको एक छोटा अंश मानिन्छ जुन उनले आफ्नो जलसमाधिको वर्षसम्म लेख्न जारीनै राखेकी थिइन्। वि.सं २००७ सालमा राणा शासनको अन्त्यसम्म योगमाया र उनको जलसमाधिसँग सम्बन्धित सबै खबरहरू माथि निषेध लगाइएको थियो। प्रथम बहुदलीय गणतन्त्र काल र नेपाली पञ्चायती व्यवस्थाको समयमा पनि योगमायाको कामहरूको उल्लेखलाई हतोत्साहित गरिएको थियो। कडा निषेधको बाबजुद पनि भोजपुर, ख‍टाङ र सङ्खुवासभामा फैलिएका उनका अनुयायीहरूले उनको कृतिहरूलाई विस्तार गर्न छाडेका थिएनन्। योगमायाको केही महिला अनुयायी टुम्लिङटार​को मनकामना मन्दिरमा रहेका थिए।

पञ्चायत कालमा विदेशीहरूले नेपालमा प्रवेश गर्ने अनुमति प्राप्त भएपछि योगमायाको बारेमा अनुसन्धान सुरु भएको थियो। वि.सं २०३६ सालमा बारबरा निमरी अजिज र माइकल हट जस्ता पश्चिमी विद्वानहरूले योगमायामा आधारित आफ्नो कृतिहरूलाई प्रकाशित गरेका थिए।
योगमायासँग सम्बन्धित विषयवस्तुहरूलाई नेपालको विभिन्न विश्वविद्यालयहरूमा समाजशास्त्र, मानवशास्त्र र महिलाशास्त्र जस्ता विधाहरूमा समावेश गरिएको छ।

योगमायाको कृति तथा कामहरूको प्रचार र उनको सन्यासी जीवनसँग सम्बम्धित नेपालेडाँडा र दिङ्गला जस्ता क्षेत्रहरूको संरक्षणका लागि उनको आफन्त र स्थानीय वासिन्दाहरू मिलेर योगमाया शक्तिपीठ तपोभूमि विकास संस्थाको स्थापना गरेका थिए। वि.सं २०७३ मङ्सिर १ का दिन नेपाल सरकारले नेपालको इतिहासमा योगमायाद्वारा दिइएको योगदानहरूलाई लिएर एक डाँक टिकट जारी गरेको थियो। लेखिका नीलम कार्की निहारिकाले योगमायाको जीवनीमा आधारित उपन्यास लेखेर वि.सं २०७५ सालमा मदन पुरस्कार प्राप्त गरेकी थिइन्।  पछि नेपाली नाटककार टङ्क चौलागाईले सोही उपन्यासमा आधारित एक नाटक लेखेका थिए जसलाई वि.सं २०७६ मा काठमाडौँको एक नाटकघरमा प्रदर्शन गरिएको थियो।

## सन्दर्भ सामग्रीहरू
## बाह्य कडीहरू
* योगमाया वृत्तचित्रमा
* योगमाया चलचित्रमा 

श्रेणी:नेपाली राजनीतिज्ञहरू
श्रेणी:हिन्दु महिला धर्मगुरुहरू
श्रेणी:खस जाति
श्रेणी:भोजपुर जिल्लाका मानिसहरू