समता (पत्रिका)

***समता*** बाबासाहेब आम्बेडकरद्वारा २९ जून १९२८ देखि प्रकाशन सुरु गरिएको दैनिक थियो । देवराव विष्णु नाईकद्वारा सम्पादित यस पत्रिकाले बाबासाहेब आम्बेडकरले समाज सुधार हेतु स्थापना गरेको तत्कालीन समाज समता सङ्घ (वर्तमानको समता सैनिक दल) को मुखपत्रको भूमिका निर्वाह गर्थ्यो ।

## इतिहास
सन् १९२८ पञ्जाबमा भाई परमानन्दले पनि आम्बेडकरले जस्तै समानताको माग गरी आन्दोलन सुरु गरेका थिए जसको समाचार र प्रगति सर्वसाधारण जनताको समक्ष पुर्याउने उद्देश्यले *समता* दैनिकको स्थापना गरिएको थियो । सन् १९२५ सम्म ब्राह्मण-ब्राह्मणेतर नामक पत्रिकाको सम्पादकको रूपमा निडर ब्राह्मण समुदायको विरोध गरेका देवराव विष्णु नाईकलाई यस पत्रिकाको प्रमुख सम्पादकको पदमा नियुक्त गरिएको थियो । यस पत्रिकामा ज्योतिबा फुलेका सामाजिक र धार्मिक विचार छापिएको थियो । बाबासाहेब आम्बेडकरले *बहिष्कृत भारत*को प्रकाशन रोकेपनि *समता*को प्रकाशन भने रोकेका थिएनन् । यसको सर्वत्र प्रबन्धनको जिम्मेवारी नाईक र कद्रेकरलाई समर्पण गरिएको थियो ।

सन् १९२७ देखि सन् १९३४ सम्म आम्बेडकरले धेरै कष्ट सहनुपरेको थियो । महाड सत्याग्रह, कालाराम मन्दिर सत्याग्रह, गोलमेज सम्मेलन, महात्मा गान्धीको प्राणान्तिक उपोषण, पुणे सम्झौता जस्ता घटनाले उक्त समयकालमा *समता* र *जनता* पत्रिकाका नाम परिवर्तन गरिएपनि सञ्चारको क्षेत्रमा महत्त्वपूर्ण भूमिका निर्वाह गरेका थिए ।

भारत र इङ्ल्यान्डमा दलित समुदायको तर्फबाट बाबासाहेब आम्बेडकरले महत्त्वपूर्ण काम गर्नुपरेको थियो । गोलमेज सम्मेलनमा उनको भाषणको धेरैले सराहना गरेका थिए । बडोदाका महाराजा सयाजीराव गायकवाडले पनि आम्बेडकरको भाषणबाट प्रभावित भई उनलाई आर्थिक सहयोग गर्ने प्रस्ताव अघि सारेका थिए । यस आर्थिक सहयोगलाई व्यक्तिगत स्वार्थको उद्देश्यले स्वीकार गर्नुको साटो उनले *जनता* पत्रिकाको लागि एक ठूलो छापाखानाको निर्माण गरेका थिए ।

आम्बेडकर लन्डनतर्फ लाग्नु भन्दा अगाडि उनलाई मुम्बईमा नै सम्मानपत्र र थैली प्रदान गरी सम्मान गरिएको थियो । उत्तरको रूपमा उनले *बहिष्कृत भारत* पत्रिका धेरैले खरिद नगर्ने गुनासो गर्दै *जनता* पत्रलाई आफ्नो सम्पादनमा प्रकाशन गर्ने घोषणा गरेका थिए । फलस्वरूप २४ नोभेम्बर १९३० देखि *जनता* पाक्षिकको प्रकाशन सुरु भयो । *बहिष्कृत भारत* र *समता*का सदस्यता प्राप्त गरेका जनतालाई उनीहरूको सदस्यताको अन्त्य नभए सम्म *जनता*को निःशुल्क प्रति पठाइन्थ्यो ।

## पहिलो सम्पादक मण्डल
बाबासाहेब आम्बेडकरको कर्मभूमि तत्कालीन महाराष्ट्रमा मराठीलाई आधिकारिक भाषाको दर्जा दिइएको हुनाले उनले सबै पत्रिका मराठीमा छाप्थे । आम्बेडकर अङ्ग्रेजीमा प्रवीण भएपनि महाराष्ट्रको तत्कालीन दलित समुदाय खासै साक्षर थिएन । त्यसैले उनले सर्वसाधारण जनताले पनि उनको पत्रिकाको उपभोग गर्न सकुन् भन्ने उद्देश्यले मराठीमा पत्रिका प्रकाशन गर्थे । *जनता* पत्रको पहिलो अङ्कमा सम्पादक मण्डलले *बहिष्कृत भारत* र *समता*को प्रकाशन बन्द भएपछि पाक्षिकमा दलित तथा पिछडिएका वर्गको आवाज विस्तार गर्ने कुनै विशेष लेख वा पत्र नभएको गुनासो गरेका थिए । उक्त मण्डलले विकृत प्रोत्साहन रहेको स्वीकार गर्दै पिछडिएका वर्ग प्रति समवेदना र धैर्य देखाउने कुनै लेख नभएको बताएका थिए । यद्यपि, *समता* र *बहिष्कृत भारत*का पाठकले *जनता* जस्तो पत्रिकालाई निरन्तरता दिनुपर्ने पक्षमा कुरा सारेका थिए जसका लागि उनीहरूले आफैँ पत्रिकामा प्रकाशन हुन योग्य पत्र पठाएका थिए ।

सन् १९३५ वा सन् १९३६ तिर बाबासाहेब आम्बेडकरले दलित समुदायको मार्गदर्शनको रूपमा उनले *जनता* पाक्षिकमा आफ्ना लेख पनि प्रकाशन गर्थे । सन् १९३७ मा बाबासहेब आम्बेडकरले आफूले स्थापना गरेको स्वतन्त्र मजदूर पार्टीको तर्फबाट चुनावमा भाग लिँदा *जनता*ले समाचार पुर्याउने उत्कृष्ट काम गरेको थियो । पछि भारत स्वतन्त्र मुलुक भएपछि कानुन एवम् न्याय मन्त्रीको पदमा आम्बेडकरले बनाएका भारतीय संविधानको मस्यौदा *जनता*को माध्यमबाट नै सार्वजनिक गरिएको थियो । १९ अक्टोबर १९३१ देखि *जनता*लाई साप्ताहिक रूपमा प्रकाशन गर्न थालिएको थियो र सन् १९५६ मा देवराव नाईक,  भारत कद्रेकर, गणेश सहस्रबुद्धे, बी.सी. काम्बले र यशवन्त आम्बेडकरलाई सम्पादनको जिम्मेवारी दिइयो । त्यही वर्ष बाबासाहेब आम्बेडकर बौद्ध धर्ममा लागेपछि *जनता*को नाम *प्रबुद्ध भारत* राखियो जसपश्चात दादा रूपवते र शङ्करराव खरातले पत्रिका सम्पादन गर्न थाले । *प्रबुद्ध भारत*को सम्पादन र प्रसिद्धिमा मधु ताम्बेकरको पनि महत्त्वपूर्ण भूमिका रहेको छ ।

## थप लेख
* *मूकनायक*
* *बहिष्कृत भारत*
* *जनता*
* *प्रबुद्ध भारत*

## सन्दर्भ सामग्री
## बाह्य कडी
श्रेणी:बाबासाहेब आम्बेडकरद्वारा प्रकाशित पत्रिकाहरू