काशी राज्य

**काशी** भारतको एक प्राचीन अधिराज्य थियो जसको अस्तित्व लौह युगको समयमा रहेको प्रमाणित हुन्छ। काशीका बासिन्दाहरूलाई पाली भाषामा **कासिका** र संस्कृतमा **कासेय** वा **काशिका** भनिन्थ्यो।

## स्थान 
काशी अधिराज्य ३०० लिगको क्षेत्रमा फैलिएको थियो। काशीको उत्तरी सीमा, जसले यसलाई कोसलबाट अलग गर्थ्यो, सर्पिका वा स्यन्दिका (सई नदी) थियो। त्यस्तै, सोन नदीले यसको दक्षिणी र पूर्वी सीमा निर्धारण गरेको थियो, जसले यसलाई पूर्वमा मगधबाट अलग गर्थ्यो।

काशीको राजधानी वाराणसी सहर थियो, जसलाई केतुमती, सुरुन्धन, सुदस्सन, ब्रह्मवद्धन, पुप्फवती, रम्म र मोलिनी नामले पनि चिनिन्थ्यो।

## इतिहास 
काशीका मानिसहरूको पहिलो उल्लेख अथर्ववेदको पैप्पलाद शाखामा गरिएको छ।

काशीको शासक वंश भरत वंशको सदस्य रहेको देखिन्छ। एक समयमा काशीमा धृतराष्ट्र (संस्कृतमा) वा धतरट्ठ (पालिमा) नामका राजाले शासन गरेका थिए, जसलाई 'महागोविन्द सुत्तन्त'ले "भरत राजकुमार" भनेको छ। यी धृतराष्ट्र अर्का भरत राजा शतानीक सात्राजितद्वारा युद्धमा पराजित भएका थिए, जसका कारण काशीका मानिसहरूले शतपथ ब्राह्मणको समयसम्म पवित्र अग्नि प्रज्वलन गर्न छोडेका थिए।

यद्यपि, काशीका सबै सम्राटहरू एउटै वंशका थिएनन्। जातकहरूमा बारम्बार काशीका राजाहरूको वंश समाप्त भएको वा राजकुमारहरूलाई पदच्युत गरी उनीहरूको ठाउँमा बढी सक्षम मानिएका अन्य परिवारका सदस्यहरूलाई राखिएको उल्लेख पाइन्छ। काशीका केही राजाहरू मगध वा विदेह मूलका थिए र उनीहरूले 'ब्रह्मदत्त' उपाधि धारण गर्दथे। ब्रह्मदत्त एक वंशगत नाम भए तापनि सबै ब्रह्मदत्तहरू एउटै वंशका थिएनन्; उदाहरणका लागि, 'दरीमुख जातक' का निर्वाचित ब्रह्मदत्त मगधका राजकुमार थिए भने 'दुम्मेध जातक'मा राजा र उनका छोरा दुवैको नाम ब्रह्मदत्त थियो।

काशीका मानिसहरूको कोसल र विदेहसँग घनिष्ठ सम्बन्ध थियो। काशीका राजा अजातशत्रुको शासनकालमा जल जातूकर्ण्य यी तीनै राज्यका पुरोहित थिए। यी अजातशत्रु प्रसिद्ध विदेह राजा जनक र उद्दालक आरुणिका पुत्र श्वेतकेतुका समकालीन थिए। उपनिषद्हरूमा अजातशत्रु गार्ग्य बालाकीसँग दार्शनिक छलफलमा संलग्न भएको देखिन्छन् भने कौषीतकी उपनिषद्ले उनलाई विद्वान्हरूका संरक्षकका रूपमा जनकाे प्रसिद्धिसँग ईर्ष्या गर्ने व्यक्तिका रूपमा चित्रण गरेको छ।

शतपथ ब्राह्मणमा भद्रसेन अजातशत्रव नामका काशीका राजाको उल्लेख छ, जो सम्भवतः अजातशत्रुका छोरा र उत्तराधिकारी थिए। 'सत्तुभस्त जातक' मा काशीमा शासन गर्ने जनक नामका अर्का राजाको उल्लेख छ, जो विदेहका राजा जनकसँग मिल्दाजुल्दा छैनन्।

'दशरथ जातक' का अनुसार, पौराणिक नायकहरू दशरथ र राम कोसलका नभई काशीका राजा थिए। वैदिक ग्रन्थहरूमा काशीका अन्य दुई राजाहरू दिवोदास र उनका छोरा वा वंशज दैवदासी प्रतर्दनको उल्लेख छ। ९औँ शताब्दी ईसा पूर्वमा काशीका राजा अश्वसेन थिए, जो २३औँ जैन तीर्थङ्कर पार्श्वनाथका पिता थिए।

उत्तर लौह युगसम्म आइपुग्दा, काशी दक्षिण एसियाकै सबैभन्दा शक्तिशाली राज्यहरूमध्ये एक बनिसकेको थियो। धेरै जातकहरूले काशीको राजधानी वाराणसीलाई अन्य सहरहरू भन्दा श्रेष्ठ र यसका शासकहरूलाई साम्राज्यवादी महत्त्वाकाङ्क्षा भएकाहरूका रूपमा वर्णन गरेका छन्। वाराणसी स्वयं १२ योजन आकारको थियो, जुन मिथिला र इन्द्रप्रस्थ (दुवै ७ योजन) भन्दा धेरै ठुलो थियो। 'गुत्तित जातक' ले वाराणसीलाई दक्षिण एसियाकै "प्रमुख सहर" भनेको छ।

'ब्रहाचत्त जातक'का अनुसार, काशीका राजा र उनको विशाल सेनाले उत्तरी छिमेकी कोसलसँग लडेर उसको राजधानी श्रावस्ती कब्जा गरेका थिए। त्यस्तै, 'कोसाम्बी जातक' र 'महावग्ग' का अनुसार काशीका राजा ब्रह्मदत्तले कोसलका राजा दीघतीको हत्या गरी कोसललाई आफ्नो राज्यमा गाभेका थिए। अर्कोतर्फ, छिमेकी राज्यहरूले पनि काशीलाई जित्ने प्रयास गरिरहेका हुन्थे। कुनै समय सातवटा राजाहरूले काशीको क्षेत्र कब्जा गर्न वाराणसीलाई घेरा हालेका थिए।

thumb|कोसलको कब्जामा रहेको समयको काशीको चाँदीको विंशतिका सिक्का, करिब ५२५-४६५ ईसा पूर्व।

गौतम बुद्धको समयभन्दा केही अघि कोसलका राजा कंसले अन्ततः काशीलाई पूर्ण रूपमा विजय गरे, जसका कारण उनलाई 'बाराणसीग्गहो' (वाराणसी कब्जा गर्ने) उपनाम दिइएको थियो। महाकोसलको समयसम्म काशी कोसल राज्यको अभिन्न अङ्ग बनिसकेको थियो।

जब महाकोसलकी छोरी कोसलदेवीको विवाह मगधका राजा बिम्बिसारसँग भएको थियो, उनलाई दाइजोका रूपमा काशीको एउटा गाउँ दिइएको थियो। बिम्बिसारको हत्या र उनका छोरा अजातशत्रुद्वारा मगधको सिंहासन कब्जा गरिएपछि, कोसलका राजा प्रसेनजितले काशीको सो गाउँमाथिको अधिकार फिर्ता लिएका थिए। यसले गर्दा कोसल र मगधबीच युद्ध भएको थियो। पछि प्रसेनजितले आफ्नी छोरी वजिराको विवाह अजातशत्रुसँग गराइदिएका थिए र काशीको सो गाउँ पुनः दाइजोमा दिएर युद्ध अन्त्य गरेका थिए।

अन्ततः, अजातशत्रुले प्रसेनजितका छोरा विरूढकलाई पराजित गरी कोसललाई आफ्नो राज्यमा गाभेपछि काशी मगध साम्राज्यको अंश बनेको थियो।

## सन्दर्भ सामग्रीहरू 
श्रेणी:महाजनपद
श्रेणी:काशी
श्रेणी:प्राचीन भारतको इतिहास
श्रेणी:वाराणसीको इतिहास

## टिप्पणीहरू 
## सन्दर्भ सामग्रीहरू 
श्रेणी:भारतका प्राचीन मानिसहरू
श्रेणी:महाजनपद