पूतना

बाट कृष्णले पुतना राक्षसीलाई वध गर्दै गरेको १७औँ शताब्दीको काठको मूर्ति]]

**पुतना** (अर्थ: ) हिन्दु धर्मका पौराणिक कथाहरूमा  चित्रित एक राक्षसी हुन् जसलाई बाल-भगवान कृष्णले वध गरेका थिए। पुतनाले आफूलाई एक सुन्दरी युवा स्त्रीको रूपमा छद्मभेष धारण गरी विषालु दूध खुवाएर भगवानलाई मार्ने प्रयास गर्छिन्; तर, कृष्णले उनको स्तनबाट दूधसँगै उनको प्राण पनि चुसेर लिन्छन्। पुतनाले कृष्णलाई स्तनपान गराएकी हुनाले
उनलाई कृष्णकी धात्री माताको रूपमा पनि मानिन्छ। आफ्नो दुष्ट मनसायको छायामा भएतापनि, दूध अर्पण गरेर पुतनाले "मातृ भक्तिको सर्वोच्च कार्य" सम्पन्न गरेकी थिइन्। यो पौराणिक कथा हिन्दु धर्मशास्त्रहरू र केही भारतीय पुस्तकहरूमा बारम्बार वर्णन गरिएको छ, जसले उनलाई विभिन्न रूपमा एक दुष्ट बोक्सी वा कृष्णमा समर्पित हुने राक्षसीको रूपमा चित्रण गर्दछ, यद्यपि उनी सुरुमा खराब नियतका साथ आएकी थिइन्।

पुतनालाई शिशु रोग वा चराको रूपमा व्याख्या गरिएको छ, जसले क्रमशः शिशुको लागि खतरा वा इच्छाको प्रतीक मानिन्छ। उनलाई एक प्रतीकात्मक खराब आमाको रूपमा पनि हेरिन्छ। उनलाई मातृका भनिने शक्तिशाली र जटिल हिन्दु मातृ देवीहरूको समूहमा र योगिनी तथा ग्रहणीहरू (पक्रनेहरू) को समूहमा पनि समावेश गरिएको छ। प्राचीन भारतीय चिकित्सा ग्रन्थहरूले बालबालिकालाई रोगबाट बचाउन उनको पूजा गर्न सल्लाह दिएका छन्। प्राचीन भारतीय ग्रन्थहरूमा धेरै पुतनाहरूको समूहको बारेमा पनि उल्लेख गरिएको छ।

## व्युत्पत्ति 
"पूतना" शब्दलाई "पूत" (सद्गुण) र "ना" (छैन) मा विभाजन गर्दा यसको अर्थ "सद्गुण नभएकी" वा "सद्गुणरहित" हुन्छ। अर्को व्याख्या अनुसार "पूतना" शब्द "पूत" (पवित्र गर्ने) बाट आएको हो, जसको अर्थ "पवित्र गराउने स्त्री" भन्ने हुन्छ। हर्बर्टका अनुसार "पूतना" शब्द हिन्दु पौराणिक कथाको एक नरक "पुत" बाट आएको हो, जुन आमाबाबु र सन्तानसँग सम्बन्धित छ। यसैले, व्युत्पत्ति र मातृकाहरूसँगको उनको सम्बन्धको आधारमा, हर्बर्टले पूतना मातृत्वसँग निकट रूपमा जोडिएको प्रस्ताव गरेका छन्। ह्वाइटले पूतनाको अर्थ "गनाउने" भनेर अनुवाद गरेका छन् र यसलाई शरीरमा आउने ससाना बिमिरा वा घाउहरूसँग जोडेका छन्, जुन ठेउलाको लक्षण हो। पूतनालाई शीतला देवी (विफरकी देवी) को एक रूप वा अस्त्रको नामको रूपमा पनि चिनिन्छ।

## पौराणिक कथा 
thumb|माथिल्लो तस्वीर: कृष्णले पूतनाको वध गर्दै। तल्लो तस्वीर: व्रजका मानिसहरूले पूतनाको शरीर टुक्राउँदै र जलाउँदै।

पूतना र कृष्णको पौराणिक कथा धेरै हिन्दु ग्रन्थहरूमा वर्णन गरिएको छ जसमा *भागवत पुराण*, *हरिवंश* (*महाभारत* को एउटा अनुसूची), *ब्रह्मवैवर्त पुराण*, *विष्णु पुराण*, *गर्ग संहिता* र *प्रेम सागर* समावेश छन्

"शिशुहरूको हत्यारी" पूतनालाई कृष्णका दुष्ट मामा कंशले कृष्णको हत्या गर्न पठाएका थिए। पूतनाले एक जवान, सुन्दरी स्त्रीको भेष धारण गरेर कृष्णको गृहनगर गोकुल (व्रज) मा आउँछिन्। उनको सुन्दरता देखेर *गोपी*हरू (गोठालाहरू) ले उनलाई देवी लक्ष्मीको अवतार ठानेर झुक्किन्छन्। उनको रूपबाट प्रभावित भएर कृष्णकी पालनपोषण गर्ने माता यशोदाले पूतनालाई बालक कृष्णलाई आफ्नो काखमा लिन र स्तनपान गराउन अनुमति दिन्छिन्। कृष्णलाई मार्नका लागि पूतनाले आफ्नो स्तनमा 'मन्दन' (एक प्रकारको नशालु पदार्थ) दलेकी थिइन्। यद्यपि, कृष्णले उनको स्तन निचोरेर उनको दूधसँगै प्राण पनि चुस्छन्। पीडामा कराउँदै पूतनाले आफूलाई छोडिदिन अनुनय गरेतापनि त्यो व्यर्थ हुन्छ। उनी कृष्णलाई झुण्डिएको अवस्थामै लिएर सहर बाहिर दौडिन्छिन् र अन्ततः मृत अवस्थामा ढल्छिन्। त्यसपछि उनले आफ्नो वास्तविक राक्षसी रूप धारण गरेपछि उनको विशाल शरीरले तीन *गव्युति* (करिब १२ माइलको दूरी) सम्मका रूखहरूलाई धुलो बनाइदिन्छ। व्रजवासीहरूले पूतनाको शरीर काटेर हड्डी र खुट्टाहरू गाड्छन् भने मासु तथा छाला जलाइदिन्छन्। कृष्णलाई स्तनपान गराएका कारण पूतना सबै पापबाट मुक्त हुन्छिन् र उनले यशोदाले प्राप्त गरेकै स्वर्ग प्राप्त गर्दा पूतनालाई आगोमा जलाइँदा सुगन्धित धुवाँ निस्किन्छ।

यस कथाका पछिल्ला संस्करणहरूमा, स्तनमा नशालु पदार्थ दलेको कुरालाई विषले प्रतिस्थापन गरिएको छ वा दूध नै विषालु थियो भनिएको छ। कथाको अर्को संस्करणले पूतनाले सबैजना सुतिरहेको बेला राति कृष्णलाई चोरेर लगेको देखाउँछ।

केएम मुन्सीले आफ्नो 'कृष्णावतार' शृङ्खलामा यस कथालाई बिल्कुलै फरक ढङ्गले प्रस्तुत गरेका छन्। यद्यपि पूतना दुष्ट मनसायले आएकी थिइन्, तर उनलाई कृष्णलाई देखेर खुसी भएको र उनको मातृत्वको भावना जागेको रूपमा चित्रण गरिएको छ। उनले आफैँलाई भन्छिन्, "यस प्यारो बालकलाई आफ्नो स्तनमा लगाऊ। तिमी एक दुष्ट र दुःखी स्त्री हौ। तिमीले पहिले कहिल्यै यस्तो आनन्द महसुस गरेकी छैनौ, जसले तिम्रो शरीर र मनलाई पागल हर्षले पुलकित बनाउँछ।" हर्षविभोर भएर र आफ्ना विषालु स्तनहरूको बारेमा बिर्सिएर उनले कृष्णलाई काखमा लिइन् र दूध खुवाइन्। त्यस क्रममा, उनले "मेरो प्यारो बच्चा, म तिमीलाई मेरो सर्वस्व दिन्छु... म तिम्री हुँ" भन्दै कृष्णमा समर्पित हुन्छिन्। यसपछि, कृष्णद्वारा पूतनाको शुद्धीकरण हुन्छ र उनले आफ्नो नश्वर शरीरबाट मुक्ति पाउँछिन्।

## सन्दर्भ सामग्रीहरू 
श्रेणी:महाभारतका पात्रहरू
श्रेणी:कृष्णसँग सम्बन्धित व्यक्तिहरू
श्रेणी:हिन्दु देवीहरू