open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
देवी माहात्म्य

**देवीमाहात्म्य** वा **देवीमाहात्म्यम्** एक हिन्दु दार्शनिक ग्रन्थ हो जसले देवीलाई आदि पराशक्ति वा दुर्गाको रूपमा सर्वोच्च दिव्य परम सत्य र ब्रह्माण्डको सृष्टिकर्ताको रूपमा वर्णन गर्दछ। यो मार्कण्डेय पुराणको एक भाग (अध्याय ८१ देखि ९३ सम्म) हो।
*देवी माहात्म्य*लाई **दुर्गा सप्तशती**, **शत चण्डी**  र **चण्डी पाठ** को नामले पनि चिनिन्छ। यस ग्रन्थमा ७०० श्लोकहरू छन् जसलाई १३ अध्यायहरूमा व्यवस्थित गरिएको छ। यो *देवीभागवत पुराण* र देवी उपनिषद्सँगै शाक्त सम्प्रदायको सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण ग्रन्थहरू मध्ये एक हो। यो हिन्दु परम्पराका प्रारम्भिक पूर्ण पाण्डुलिपिहरू मध्ये एक हो जसले ईश्वरको स्त्री स्वरूपको श्रद्धा र उपासनाको वर्णन गर्दछ।

*देवी माहात्म्य* मा खराब र असल शक्तिको बीचको पौराणिक युद्धको वर्णन गरिएको छ जसमा देवीले दुर्गाको रूप धारण गरी राक्षस महिषासुर विरुद्ध असल शक्तिहरूको नेतृत्व गर्छिन् भने यहाँ देवीलाई अत्यन्त क्रोधित र क्रूर रूपमा प्रस्तुत गरिएको र अन्ततः असल पक्षको विजय भएको मानिन्छ। यस कथाका श्लोकहरूले एक दार्शनिक आधार पनि प्रस्तुत गर्दछन् जहाँ हिन्दु धर्मको परम सत्य (ब्रह्म), जगत् जननी (दिव्य माता) हुन्।

*देवी माहात्म्य* को पाठ नौरथा उत्सव, दुर्गा पूजा पर्व, र भारत तथा नेपालभरका दुर्गा मन्दिरहरूमा गरिन्छ।

## व्युत्पत्ति 
[thumb|upright 1.4|देवी माहात्म्यको सबैभन्दा पुरानो जीवित पाण्डुलिपि, ताडपत्रमा लेखिएको, प्रारम्भिक [भुजिमोल वा नेवारी लिपि, नेपाल, ११औँ शताब्दी]]

*देवी माहात्म्यम्* को अर्थ 'देवीको महिमा' भन्ने हुन्छ। यस ग्रन्थलाई *दुर्गा सप्तशती* पनि भनिन्छ (शाब्दिक अर्थ "सात सयको सङ्ग्रह" वा जसमा सङ्ख्यामा सात सय रहेका छन्), किनभने यसमा ७०० श्लोकहरू रहेका छन्।

यसलाई *चण्डी पाठ* को नामले पनि चिनिन्छ। *देवी माहात्म्यम्* मा सर्वोच्च देवीलाई *चण्डी* वा *चण्डिका* नामले सम्बोधन गरिएको छ। हिन्दु धर्मग्रन्थहरूका अनुसार, *चण्डिका* "सत्य र न्यायकी देवी हुन् जो धर्म स्थापनाका लागि पृथ्वीमा प्रकट भएकी थिइन्"। यो नाम विशेषण *चण्ड* बाट बनेको हो जसको अर्थ "भयानक, उग्र वा दुष्ट शक्तिहरूका लागि क्रूर" भन्ने हुन्छ (असल शक्तिहरूका लागि होइन)। यस उपाधिको वैदिक साहित्यमा कुनै उल्लेख पाइँदैन र यो पहिलो पटक महाभारतको पछिल्लो समयमा थपिएको अंशमा भेटिन्छ जहाँ *चण्ड* र *चण्डी* विशेषणका रूपमा प्रयोग गरिएका छन्।

## दर्शन 
*देवी माहात्म्य* एक भक्तिमूलक ग्रन्थ हो। थोमस कोबर्नका अनुसार यसको उद्देश्य दैवी स्वरूप वा अमूर्त विचारहरूको विश्लेषण गर्नु नभई प्रशंसा वा स्तुति गर्नु हो।

यस ग्रन्थमा देवीको 'सगुण' (साकार, अवतार लिएको) र 'निर्गुण' (निराकार, अमूर्त) दुवै स्वरूपका स्तुतिहरू समावेश छन्। यो संरचना संयोगवश बनेको नभई यसमा साङ्ख्य दर्शनको तीन गुणको विचार समावेश गरिएको छ, जुन *भगवद गीता* जस्ता हिन्दु धर्मग्रन्थहरूमा केन्द्रमा रहेको छ। तामसिक गुण अन्धकार र विनाशकारी हो, सात्विक गुण उज्यालो र रचनात्मक हो, र राजसिक गुण गतिशील ऊर्जा हो जुन आफैमा न रचनात्मक हुन्छ न त विनाशकारी नै। यस दर्शन अनुसार, अव्यक्तमा यी तीनै गुणहरू एक प्रवल सिद्धान्त र अप्रकट शक्तिको रूपमा रहेका हुन्छन् र *देवी माहात्म्य* का अनुसार यो अप्रकट देवी प्रत्येक व्यक्तिमा निवास गर्छिन्। साङ्ख्यको यो द्वैतवादी आधारलाई उपनिषद, *भगवद गीता*, *भागवत पुराण* र हिन्दु धर्मका अन्य महत्त्वपूर्ण ग्रन्थहरूमा झैँ *देवी माहात्म्य*मा पनि अद्वैतवादी (अद्वैत) आध्यात्मिकतामा एकीकृत गरिएको छ।

## सन्दर्भ सामग्रीहरू 
श्रेणी:पुराण
सदाशिव

**सदाशिव** हिन्दु धर्मको शैव सिद्धान्त परम्परामा देवताहरूका राजा वा सर्वोच्च सत्ता हुन्। सदाशिव सर्वशक्तिमान, सूक्ष्म र देदीप्यमान ब्रह्म हुन् जसलाई शिवको उच्चतम अभिव्यक्तिका रूपमा मानिन्छ। सदाशिवले 'अनुग्रह' र 'विलय' (तिरोधान) प्रदान गर्ने विश्वास गरिन्छ, जुन शिवका 'पञ्चकृत्य' (पाँच पवित्र कार्य) मध्ये चौथो र पाँचौँ कार्य हुन्। सदाशिवलाई सामान्यतया पाँच मुख र दस हात भएको देवताको रूपमा चित्रण गरिन्छ र उनलाई शिवका '२५ रूपहरू' मध्ये एक मानिन्छ। 
शैव सिद्धान्त र आगम शास्त्रहरूका अनुसार, सदाशिवलाई शिवको सर्वोच्च र पञ्च-कृत्य (पाँच कार्य) गर्ने स्वरूप मानिन्छ। उनी निर्गुण ब्रह्म र सगुण ईश्वर बीचको पुल हुन्। शिव आगमहरूका अनुसार मुखलिङ्ग सदाशिवको अर्को रूप हो।

## चित्रण 
सदाशिवको अवधारणा र स्वरूपको विकास सुरुमा दक्षिण भारतबाट भएको मानिएतापनि सदाशिवका धेरै प्राचीन मूर्तिहरू भारतका विभिन्न भागहरू र दक्षिण-पूर्वी एसियामा पनि भेटिएका छन्। दक्षिण भारतमा आफ्नो उत्पत्ति भएको बताउने सेन वंशको शासनकालमा बङ्गाल क्षेत्रमा सदाशिवको उपासना व्यापक रूपमा फैलिएको विश्वास गरिन्छ। सदाशिवलाई सामान्यतया एकदेखि पाँचवटासम्म मुख भएका मुखलिङ्गको रूपमा चित्रण गरिन्छ। पाँच मुख भएको लिङ्गको रूपमा सदाशिवको पहिलो मूर्ति प्रयागराज नजिकैको भीटामा फेला परेको थियो जुन दोस्रो शताब्दीको मानिन्छ।

उनका पाँच मुखहरू—*ईशान, तत्पुरुष, वामदेव, अघोर* र *सत्योजात*—लाई *पञ्चब्रह्म* (पाँच सृष्टिकर्ता) भनिन्छ जुन निराकार (निष्कला) परशिवबाट चार दिशा र माथितर्फ प्रकट भएका हुन्। २८ शिवागमहरूमध्ये पहिलो कामिग आगमले सदाशिवलाई पाँच मुख र दस हात भएको रूपमा वर्णन गरेको छ। उनका दाहिने पाँच हातहरूमा त्रिशूल, बन्चरो, खट्वाङ्ग, वज्र र अभय मुद्रा रहेका छन् भने देब्रे पाँच हातहरूमा सर्प, मातुलुङ्ग फल, नीलोत्पल, डमरू, रुद्राक्षको माला र वरद मुद्रा रहेका छन्। सदाशिवकी शक्ति वा अर्धाङ्गिनी देवी महागायत्री हुन्, जसलाई आगमिक ग्रन्थहरूमा अक्सर 'मनोन्मणी' भनिन्छ। कतिपय ठाउँमा उनलाई दुई हात भएकी र सदाशिवको काखमा विराजमान भएको रूपमा पनि चित्रण गरिएको छ।

## पाँच मुख 
सदाशिवका पाँच मुखहरूलाई कहिलेकाहीँ महादेव, पार्वती, नन्दी, भैरव र स्वयम् सदाशिवसँग पनि जोडेर हेरिन्छ। सदाशिवका दस हातहरूले दश दिशाको प्रतिनिधित्व गर्दछन्। सदाशिवसँग सम्बन्धित यी विवरणहरू कामिक आगम र विष्णुधर्मोत्तर पुराणबाट सङ्कलन गरिएका हुन्।

## सन्दर्भ सामग्रीहरू 
श्रेणी:हिन्दु देवीदेवताहरू
श्रेणी:शिवका रूपहरू
शाक्त उपनिषद्

**शाक्त उपनिषद्** हिन्दु धर्मका ती गौण वा लघु उपनिषद्हरूको समूह हो जुन देवीलाई सर्वोच्च सत्ताका रूपमा मान्ने शाक्त धर्मशास्त्रसँग सम्बन्धित छन्। १०८ उपनिषद्हरूको मुक्तिका सङ्ग्रहमा ८ वटा शाक्त उपनिषद्हरू रहेका छन्। अन्य लघु उपनिषद्हरू झैँ, यिनीहरूलाई पनि प्राचीन वैदिक परम्पराबाट आएका १३ वटा मुख्य प्राथमिक उपनिषद्हरू भन्दा अलग वर्गीकरण गरिएको छ। शाक्त उपनिषद् अन्य सामान्य उपनिषद् (जुन सामान्य प्रकृतिका छन्), सन्यास उपनिषद् (जसले हिन्दु वैराग्य र मठवासी अभ्यासमा जोड दिन्छन्), योग उपनिषद् (योगसँग सम्बन्धित), शैव उपनिषद् (जसले शैव धर्मका पक्षहरूलाई उजागर गर्छन्) र वैष्णव उपनिषद् (जसले वैष्णव धर्मलाई जोड दिन्छन्) जस्ता लघु उपनिषद् समूहहरूभन्दा भिन्न छन्। शाक्त उपनिषद्हरूले मन्त्र, यन्त्र र मुद्रालाई साधनाको मुख्य माध्यम मान्दछन्। यिनीहरूले 'कुण्डलिनी योग' को अवधारणालाई पनि आत्मसात् गरेका छन् जहाँ मानव शरीरभित्र समाहित शक्तिलाई जगाएर मोक्ष प्राप्त गर्ने कुरा उल्लेख छ।

मध्यकालीन भारतमा रचना गरिएका शाक्त उपनिषद्हरू सबैभन्दा पछिल्ला लघु उपनिषद्हरू मध्येमा पर्दछन् र यिनीहरू देवी पूजा र तन्त्र-सम्बन्धित धर्मशास्त्रका बारेमा जानकारी दिने महत्त्वपूर्ण स्रोत हुन्। केही शाक्त उपनिषद्हरूका एकभन्दा बढी संस्करणहरू पनि अस्तित्वमा छन्। शाक्त उपनिषद्हरू स्त्री तत्वलाई नै सर्वोच्च सत्ता, आदि कारण र हिन्दु धर्मका तत्वमीमांसीय अवधारणाहरू; ब्रह्मण र आत्माको रूपमा घोषणा र सम्मान गर्ने विशेषताका लागि उल्लेखनीय छन्। शाक्त उपनिषद्हरूमध्ये 'त्रिपुरा उपनिषद्' र 'भावन उपनिषद्' ले श्री विद्यालाई सबैभन्दा उच्च ज्ञान मानेका छन् भने यसमा श्री यन्त्रको पूजा गरिन्छ। श्री यन्त्र ९ वटा अन्तर्निहित त्रिकोणहरूबाट बनेको हुन्छ जसमा ५ वटा तल फर्किएका त्रिकोणले 'शक्ति' लाई र ४ वटा माथि फर्किएका त्रिकोणले 'शिव' लाई जनाउँदछन्। जुन म्याकडानियलका अनुसार, धेरै शाक्त उपनिषद्हरूको दार्शनिक आधार साङ्ख्य र अद्वैत वेदान्त दर्शनहरूको समन्वय हो जसलाई 'शाक्ताद्वैतवाद' (शाब्दिक रूपमा, अद्वैत शक्तिको मार्ग) भनिन्छ।

शाक्त उपनिषद्हरूको रचना मिति र रचनाकारहरू अज्ञात छन्। प्याट्रिक ओलिभेलका अनुसार, अथर्ववेदसँग जोडिएका साम्प्रदायिक उपनिषद्हरू सम्भवतः दोस्रो सहस्राब्दीमा, लगभग १६औँ शताब्दीसम्ममा रचना गरिएका थिए। डेनिस कुसका अनुसार, शाक्त उपनिषद्हरू ईसाको १२औँ देखि १५औँ शताब्दीको बीचमा रचना गरिएका हुन्। यी उपनिषद्हरूमध्ये 'भावन उपनिषद्' र 'त्रिपुरा उपनिषद्' श्री विद्या र श्री यन्त्रको साधनाका लागि अत्यन्त महत्त्वपूर्ण मानिन्छन्।

## ८ शाक्त उपनिषद्हरूको सूची 
## सन्दर्भ सामग्रीहरू 
श्रेणी:उपनिषद्हरू
ईश्वर (हिन्दु दर्शन)

[thumb|[विष्णु र शिव, 'ईश्वर' उपाधिका मुख्य वाहकहरू, आफ्ना अर्धाङ्गिनीहरू लक्ष्मी र पार्वतीका साथ वाहनमा सवार हुँदाको चित्र जसको साथमा विनायक छन्]]

**ईश्वर** हिन्दु धर्मको एक अवधारणा हो जसका अर्थहरू हिन्दु धर्मका विभिन्न कालखण्ड र सम्प्रदायहरू अनुसार फरक-फरक पाइन्छन्। हिन्दु दर्शनका प्राचीन ग्रन्थहरूको सन्दर्भ अनुसार *ईश्वर* को अर्थ स्वामी, शासक, राजा, पति, रानी, आत्मा वा परम स्व (परमात्मा) हुन सक्छ। वैष्णव धर्ममा, यो विष्णुको पर्यायवाची हो। परम्परागत भक्ति आन्दोलनहरूमा *ईश्वर* हिन्दु धर्मका धेरै देवीदेवताहरू मध्येबाट व्यक्तिको आफ्नो रोजाइको एक वा बढी देवता (इष्टदेवता) हुन सक्छन्। आर्य समाज र ब्रह्मवाद जस्ता आधुनिक सम्प्रदायहरूमा *ईश्वर*ले एकेश्वरवादी भगवानको रूप लिन्छ। हिन्दु धर्मको योग दर्शनमा यसलाई कुनै पनि "इष्ट देवता" वा "आध्यात्मिक प्रेरणा" रूपमा लिइएको छ। अद्वैत वेदान्तमा ईश्वर ब्रह्मको सगुण रूप (सगुण ब्रह्म) हो।

## व्युत्पत्ति 
'ईश्वर' शब्दको मूल संस्कृत धातु **ईश्**बाट आएको हो जसको अर्थ "सक्षम हुनु" र "स्वामी, शासक वा प्रमुख" भन्ने हुन्छ। 'ईश्वर' शब्दको दोस्रो भाग   **वर** हो जसको अर्थ सन्दर्भ अनुसार "उत्तम, उत्कृष्ट, सुन्दर", "छनोट, इच्छा, आशीर्वाद, वरदान, उपहार" र "वर वा प्रेमी" भन्ने हुन्छ। यसरी व्युत्पत्तिका आधारमा 'ईश्वर' को शाब्दिक अर्थ "उत्तम वा सुन्दरको स्वामी", "छनोट वा वरदानहरूको शासक" वा "प्रेमीहरूको प्रमुख" भन्ने लाग्दछ।

एउटा अवधारणाको रूपमा प्राचीन र मध्यकालीन संस्कृत ग्रन्थहरूमा 'ईश्वर' शब्दले शासक वा राजा, पति, भगवान्, सर्वोच्च सत्ता, परमात्मा, शिव, कामदेव, रुद्रहरू मध्ये एक र सङ्ख्या 'एघार' लाई जनाउँदछ।

'ईश्वर' शब्द ऋग्वेदमा नभेटिएपनि यो शब्द सामवेदमा अनुपस्थित रहेको र अथर्ववेदमा यसलाई विरलै पाइन्छ तर यजुर्वेदका संहिताहरूमा यो शब्द देखा पर्दछ। प्राचीन भारतीय व्याकरणविद् पाणिनीका अनुसार त्यहाँ यसको सन्दर्भगत अर्थ न त भगवान् हो न त सर्वोच्च सत्ता नै।

यो शब्द महेश्वर ("महान् ईश्वर") र परमेश्वर ("सर्वोच्च ईश्वर") जस्ता समस्त पदहरूमा विष्णु र शिवका नामका रूपमा प्रयोग गरिन्छ। महायान बौद्ध धर्ममा यो "अवलोकितेश्वर" शब्दको अंशको रूपमा आउँछ जुन करुणाका लागि पुजिने एक बोधिसत्वको नाम हो। ईश्वरलाई स्त्रीलिङ्गी रूपमा सम्बोधन गर्दा विशेषगरी शाक्त धर्ममा, 'ईश्वरी' शब्दको प्रयोग गरिन्छ।

अद्वैत वेदान्त सम्प्रदायमा ईश्वर एक अद्वैत ब्रह्माण्डीय परम् तत्व हो जसले सबैलाई जोड्दछ भने यो सबै कुरामा विद्यमान एकताको स्वरूप हो।

## सन्दर्भ सामग्रीहरू 
श्रेणी:हिन्दु दर्शन
महाकाल

**महाकाल** हिन्दु र बौद्ध धर्म दुवैमा साझा रूपमा पूजिने एक देवता हुन्। बौद्ध धर्ममा, महाकाललाई एक धर्मपाल ("धर्मको रक्षक") र बुद्धको एक क्रोधित अभिव्यक्ति मानिन्छ। अर्कोतर्फ, हिन्दु धर्ममा महाकाल हिन्दु देवता शिवको एक भयानक रूप र देवी महाकालीका पति हुन्। उनी विशेषगरी शाक्त धर्मको कालीकुल सम्प्रदायमा  देखा पर्दछन्।

महाकाल वज्रयान बौद्ध धर्मका विभिन्न परम्पराहरू जस्तै; चिनियाँ तान्त्रिक बौद्ध धर्म, सिङ्गोन र तिब्बती बौद्ध धर्ममा एक संरक्षक देवताको रूपमा देखा पर्दछन्।

## विवरण 
thumb|भारतीय बौद्ध महाकाल, ११औँ–१२औँ शताब्दी, बिहार
बाट प्राप्त महाकालको बासाल्ट मूर्ति, पाल साम्राज्य (पूर्वी बङ्गाल, ११००–१२०० ईस्वी)। भिक्टोरिया र अल्बर्ट सङ्ग्रहालय, लन्डन]]

शक्तिसङ्गम तन्त्रका अनुसार, महाकाल अत्यन्तै डरलाग्दा छन्। महाकालका चार हात, तीन आँखा छन् भने उनी १० करोड प्रलयका काला अग्निहरू जस्तै देदीप्यमान छन्। उनी आठवटा श्मशानहरूको बीचमा निवास गर्दछन्। उनी आठवटा मानव खप्परहरूद्वारा सुशोभित र पाँचवटा शवहरूमाथि विराजमान छन् भने उनले हातमा त्रिशूल, डमरु, खड्ग र हँसिया लिएका छन्। उनी श्मशानको खरानीले सजिएर चर्को स्वरमा कराउने गिद्ध र स्यालहरूबाट घेरिएका छन्। उनको छेउमा उनकी अर्धाङ्गिनी छिन् जसलाई कालीको प्रतीक मानिन्छ।

महाकाल र काली दुवैले ब्रह्मको अन्तिम विनाशकारी शक्तिको प्रतिनिधित्व गर्दछन् र उनीहरू कुनै पनि नियम वा बन्धनमा बाँधिएका छैनन्। उनीहरूसँग समय र अन्तरिक्षलाई समेत आफूभित्र विलीन गर्ने शक्ति हुन्छ भने ब्रह्माण्डको प्रलयको समयमा उनीहरू 'शून्य' को रूपमा अवस्थित रहन्छन्। प्रत्येक *कल्प*को अन्त्यमा ब्रह्माण्डको विनाशका लागि उनीहरू नै जिम्मेवार मानिन्छन्। जब अन्य देवता, देवगणहरू र त्रिमूर्तिहरू समेत असफल हुन्छन् तब महाकाल र कालीले नै ठूला दुष्ट र असुरहरूको विनाश गर्छन्। महाकाल र कालीले पुरुष, महिला, बालबालिका, जनावर, संसार र सम्पूर्ण ब्रह्माण्डलाई दया बिना विनाश गर्छन् किनभने उनीहरू 'काल' वा 'समय' का मानवीकृत स्वरूप हुन्। यी देवीदेवताबाट समय कुनै पनि कुरामा बाँधिएको हुँदैन, समयले कसैलाई दया देखाउँदैन र यो कसैको लागि पर्खिँदैन भन्ने सार पाइन्छ। ओडिशा, झारखण्ड र डुवर्सका केही भागहरूमा (अर्थात् पूर्वी बङ्गालमा), जङ्गली हात्तीहरूलाई महाकालको अवतारको रूपमा पूजा गरिन्छ।

महाकाललाई सामान्यतया नीलो वा कालो रङमा चित्रण गरिन्छ। जसरी सबै रङहरू कालोमा समाहित र विलीन हुन्छन् त्यसरी नै सबै नाम र रूपहरू महाकालमा पग्लिन्छन् भन्ने विश्वास गरिन्छ जसले उनको सर्वव्यापी र व्यापक प्रकृतिको प्रतीक दिन्छ। कालो रङले रङहरूको पूर्ण अभावलाई पनि प्रतिनिधित्व गर्न सक्छ र यस अवस्थामा यसले महाकाललाई परम वा निरपेक्ष सत्यको रूपमा जनाउँछ। यो सिद्धान्तलाई संस्कृतमा *निर्गुण* भनिन्छ जुन सबै गुण र स्वरूप भन्दा पर छ।

## सन्दर्भ सामग्रीहरू 
श्रेणी:हिन्दु देवीदेवताहरू
श्रेणी:शिव
देवी उपनिषद्

**देवी उपनिषद्** हिन्दु धर्मका साना उपनिषद्हरू मध्ये एक संस्कृत भाषामा रचिएको ग्रन्थ हो। यो अथर्ववेदसँग जोडिएका १९ उपनिषदहरू मध्ये एक हो र यसलाई आठ शाक्त उपनिषद्हरूको रूपमा वर्गीकृत गरिएको छ। उपनिषद्को रूपमा, यो वेदान्त साहित्यको एक अंश हो जसले हिन्दु धर्मका दार्शनिक अवधारणाहरू प्रस्तुत गर्दछ। यस ग्रन्थको रचना सम्भवतः ९औँ देखि १४औँ शताब्दी ईस्वीको बीचमा भएको मानिन्छ। यसले *महादेवी* लाई सबै देवीहरूको प्रतिनिधित्व गर्ने शक्तिको रूपमा उल्लेख गर्दछ। देवी उपनिषद् तन्त्र र शाक्त दर्शन परम्पराका लागि महत्त्वपूर्ण पाँच अथर्वशिर उपनिषद्हरू मध्ये एक हो। यस उपनिषद्ले देवी नै ब्रह्म (अन्तिम पारमार्थिक सत्य) हुन् र उनीबाट नै प्रकृति (पदार्थ) र पुरुष (चेतना) को उत्पत्ति हुन्छ भनी बताउँछ। उनी आनन्द र निरानन्द, वेद र त्यो भन्दा भिन्न, जन्मिएकी र नजन्मिएकी र सम्पूर्ण ब्रह्माण्डको स्वरूप हुन्।

*देवी* र *देवता* संस्कृत शब्दहरू हुन् जुन ईसापूर्व दोस्रो सहस्राब्दीको ऋग्वेद जस्ता वैदिक साहित्यहरूमा पाइन्छन्। देव पुरुषवाचक शब्द हो भने यसको सम्बन्धित स्त्रीवाचक रूप 'देवी' हो। यी शब्दहरूको अर्थ "स्वर्गीय, दिव्य, उच्च उत्कृष्टताका पार्थिव वस्तुहरू, उदात्त र चम्किला शक्तिहरू" भन्ने हुन्छ। व्युत्पत्तिका आधारमा, *देवी* शब्द ल्याटिन शब्द *देए* सँग मिल्दोजुल्दो छ।

*उपनिषद्* शब्दको अर्थ ज्ञान वा "गुप्त सिद्धान्त" भन्ने हुन्छ जुन वेदान्त साहित्यको सङ्ग्रह अन्तर्गत पर्दछ। यसले हिन्दु धर्मका दार्शनिक अवधारणाहरू प्रस्तुत गर्दछ र यसलाई यसको धर्मग्रन्थ वेदको सर्वोच्च उद्देश्य मानिन्छ।

## इतिहास 
ट्रिनिटी विश्वविद्यालयका धर्मशास्त्रका प्राध्यापक चिभर म्याकेन्जी ब्राउनका अनुसार, यो महत्त्वपूर्ण तान्त्रिक र शाक्त ग्रन्थ सम्भवतः ईसापूर्व नवौँ देखि चौधौँ शताब्दीको बीचमा रचिएको थियो।

देवी उपनिषद् पाँचवटा 'अथर्वशिर्ष उपनिषद'हरू मध्ये एक हो जसमध्ये प्रत्येकको नाम गणपति, नारायण, रुद्र, सूर्य र देवी गरी पाँच मुख्य देवता वा तीर्थस्थल (*पञ्चायतन*) को नाममा राखिएको छ। यसको दर्शन त्रिपुरा उपनिषद्, बह्वृच उपनिषद् र गुह्यकाल उपनिषद्मा पनि पाइन्छ। यस उपनिषद्को एक महत्वपूर्ण अंश 'देवी अथर्वशीर्ष'लाई शाक्त परम्परामा  पवित्र मानिन्छ भने यसमा देवीको स्तुति गर्दै उनलाई 'महालक्ष्मी' को रूपमा वर्णन गरिएको छ।

यो संस्कृतमा रचिएको एक सानो उपनिषद् हो। रामले हनुमानलाई सुनाएको मुक्तिका उपनिषद्मा उल्लेखित १०८ उपनिषद्हरूको आधुनिक युगको सङ्कलनमा यो ग्रन्थ ८१औँ स्थानमा सूचीबद्ध छ। यस उपनिषद्का केही पाण्डुलिपिहरूलाई *देव्युपनिषद्* शीर्षक पनि दिइएको छ।

## सन्दर्भ सामग्रीहरू 
श्रेणी:उपनिषद्हरू
श्रेणी:शाक्त सम्प्रदाय
ग्रामदेवता

, नथनल्लुर गाउँकी ग्रामदेवता हुन्।]]

**ग्रामदेवता** हिन्दु धर्ममा कुनै निश्चित स्थान वा इलाकाका अधिष्ठाता देवता हुन्, जसको मुख्य रूपमा भारत र नेपालका गाउँहरूमा पूजा गरिन्छ।

विभिन्न समय उत्पत्ति भएका ग्रामदेवताहरूलाई प्रसन्न तुल्याउँदा उनीहरूले गाउँका बासिन्दाहरूलाई डकैती, महामारी र प्राकृतिक विपत्तिहरूबाट जोगाउने विश्वास गरिन्छ र यदि उनीहरूलाई उपेक्षा गरियो वा खुसी पारिएन भने तिनै विपत्तिहरू निम्तिने विश्वास गरिन्छ। दक्षिण भारतमा ग्रामदेवता सामान्यतया स्त्री रूपमा हुने गर्दछन्। यस क्षेत्रमा, प्रजननको प्रतीकका रूपमा गाउँकी देवीलाई मन्दिरमा स्थापना गरिन्छ र गाउँको सिमानामा गाउँको रक्षक (क्षेत्रपाल) लाई राखिन्छ।

एक दक्षिण भारतीय पौराणिक कथा अनुसार ग्रामदेवताहरूको उत्पत्ति परम सत्ताद्वारा सिर्जित पहिलो शक्तिबाट भएको मानिन्छ। शक्तिका नौ रूपहरू सिर्जना गरिएका थिए, जसलाई सामूहिक रूपमा 'नवशक्ति' भनिन्छ। उनीहरूको अहङ्कारका कारण उनीहरूलाई स्वर्गबाट पृथ्वीमा निष्कासित गरि उनीहरूलाई मानव जातिलाई खराब र दुष्ट शक्तिहरूबाट जोगाउने जिम्मेवारी दिइन्छ। यसैले, ग्रामदेवताहरूलाई उनीहरूको कर्तव्यका लागि विभिन्न चाडपर्वहरू र उनीहरूको पूजाका लागि समर्पित मन्दिरहरू मार्फत सम्मान गरिन्छ।

## विकास 
दक्षिण एसियामा "मातृदेवी" को सबैभन्दा प्रारम्भिक उपस्थिति मेहरगढमा ईसापूर्व चौथो सहस्राब्दीका टेराकोटा (माटोका) स्त्री मूर्तिहरूको रूपमा पाइन्छ। यी मूर्तिहरूले "मातृदेवी" को प्रतिनिधित्व गर्ने विश्वास गरिन्छ। यस्तै प्रकारका स्त्री मूर्तिहरू ईसापूर्व तेस्रो देखि दोस्रो सहस्राब्दीका हडप्पा सभ्यताका स्थलहरूमा पनि फेला परेका छन् जसमा गर्भबाट बिरुवा निस्किएको एक महिला र रुखमा रहेकी एक महिला (देवी मानिने) लाई अर्की महिलाले पूजा गरिरहेको र तल सातवटा आकृतिहरू भएको दृश्य देखिन्छ। कृषिसँगको उनीहरूको सम्बन्धका कारण हडप्पा कालकै जस्तो
'भूमि' वा पृथ्वीको आत्माको अवधारणा आज पनि गाउँहरूसँग त्यसरी नै जोडिएको छ। गाउँकी देवीको निरन्तर उपासनाको प्रमाण हालको पूर्वी पश्चिम बङ्गालको चन्द्रकेतुगढबाट प्राप्त ईसापूर्व पहिलो शताब्दीको एक टेराकोटाको टुक्राबाट मिल्छ। उक्त फलैँचामा छाता समातेकी एक आकृति देखिन्छ जसलाई स्पष्ट रूपमा एक देवी मानिएको र उनलाई माटोका भाँडा, फलफूल, फूल र अन्य उपहारहरूका साथ पूजा गरिएको देखिन्छ भने यो हाल आधुनिक समयका ग्रामदेवीहरूलाई चढाइने भेटीहरूसँग मिल्दोजुल्दो छ। ग्रामदेवताहरूसँग सम्बन्धित अर्को साझा प्रतिमा लक्षण 'सप्तमातृका' (सात माताहरू) को समूह हो। यी देवीहरूको पहिलो उल्लेख ईसा पूर्व पहिलो शताब्दी तिरको महाभारतको पछिल्लो पत्रहरूमा पाइन्छ भने वेदहरूमा उनीहरूको उल्लेख नहुनुले यी देवीहरूको उत्पत्ति गैर-वैदिक भएको सङ्केत गर्दछ।

## सन्दर्भ सामग्रीहरू 
श्रेणी:हिन्दु देवीदेवताहरू
महाकाली

**महाकाली** देवी-केन्द्रित शाक्त परम्परामा समय र मृत्युकी हिन्दु देवी हुन्। उनलाई विभिन्न तन्त्र र पुराणहरूमा सर्वोच्च सत्ताको रूपमा पनि चिनिन्छ। काली जस्तै, महाकाली पनि ब्रह्माण्डको शक्ति, समय, जीवन, मृत्यु र पुनर्जन्म तथा मुक्ति दुवैसँग जोडिएकी एक भयानक देवी हुन्। उनी चेतनाका देवता, वास्तविकता र अस्तित्वका आधार महाकालकी पत्नी हुन्। संस्कृतमा 'महाकाली' शब्द व्युत्पत्तिका आधारमा हिन्दु धर्ममा शिवको रूप महाकाल (जसलाई *मृत्यु* को रूपमा पनि व्याख्या गरिन्छ) को स्त्रीवाचक रूप हो।

महाकालीको उत्पत्ति विभिन्न पौराणिक र तान्त्रिक हिन्दु ग्रन्थहरूमा पाइन्छ। शाक्त धर्मका ग्रन्थहरूमा, उनलाई विभिन्न रूपमा आदि-शक्ति, ब्रह्माण्डको आद्य शक्ति र अन्तिम सत्य वा ब्रह्मको रूपमा चित्रण गरिएको छ। उनलाई चेतना वा पुरुषको विपरीत (स्त्री रूप) प्रकृति वा संसारको रूपमा पनि चिनिनुका साथै उनलाई साङ्ख्य दर्शनका तीन गुण वा विशेषताहरूको प्रतिनिधित्व गर्ने महादेवी (महान देवी) का तीन अभिव्यक्तिहरू मध्ये एकको रूपमा लिइन्छ। यस व्याख्यामा, महाकालीले तमस वा जडताको शक्तिको प्रतिनिधित्व गर्दछिन्। मार्कण्डेय पुराणको पछिल्लो भाग देवी माहात्म्य ("देवीको महिमा"), शाक्त धर्मको एक मुख्य ग्रन्थ हो। यसले ग्रन्थका तीनवटा चरित्र वा खण्डहरूमा देवीका फरक-फरक स्वरूपहरू (महासरस्वती, महालक्ष्मी र महाकाली) लाई निर्दिष्ट गरेको छ। यहाँ, महाकालीलाई पहिलो खण्डमा राखिएको छ। उनलाई एक अमूर्त ऊर्जा, भगवान विष्णुको *योगनिद्रा* को रूपमा वर्णन गरिएको छ।

## प्रतिमा लक्षण 
भारतीय लोककलामा महाकालीलाई प्रायः नीलो वा कालो वर्णमा चित्रण गरिन्छ। उनको सबैभन्दा सामान्य चार-हाते स्वरूपमा प्रत्येक हातमा क्रमशः चन्द्र आकारको खड्ग, तरबार, त्रिशूल, एउटा असुरको काटिएको टाउको र सो टाउकोबाट खसेको रगत थाप्नका लागि एउटा कचौरा वा खप्पर-पात्र देखाइन्छ। उनको आँखाहरू नसा र पूर्ण क्रोधले राता भएका, कपाल छरिएको, मुखबाट साना दाह्राहरू बाहिर निस्किएका र जिब्रो बाहिर निकालिएको रूपमा देखाइन्छ। उनले वध गरेका असुरहरूको रगत उनको बाहिर निकालिएको जिब्रोबाट थोपा-थोपा भएर चुहिरहेको हुन्छ। उनले आफूले वध गरेका असुरहरूको टाउकोको मुण्डमाला लगाएकी छिन् जसको सङ्ख्या १०८ (हिन्दु धर्ममा एक शुभ सङ्ख्या र मन्त्र जपका लागि प्रयोग गरिने जपमालाको दाना सङ्ख्या) वा ५० हुन्छ, जसले संस्कृत वर्णमाला देवनागरीका अक्षरहरूलाई प्रतिनिधित्व गर्दछ। साथै उनले असुरका हातहरूबाट बनेको वस्त्र (घाँघर) लगाएकी हुन्छिन्।

]]

उनको १० वटा टाउको भएको स्वरूपलाई १० महाविद्या महाकालीको रूपमा चिनिन्छ। यस रूपमा उनले दश महाविद्या वा "महान् ज्ञानका देवीहरू" को प्रतिनिधित्व गर्दछिन् भन्ने विश्वास गरिन्छ। उनलाई कहिलेकाहीँ जलिरहेको चिहान वा कुहिएको शवमाथि बसेको देखाइन्छ। उनको शरीरको वर्ण ताराहरू नभएको रातको आकाश जस्तै वर्णन गरिएको छ। यस रूपमा उनलाई १० टाउको, ३० वटा प्रज्वलित आँखा, १० हात र १० खुट्टा भएको देखाइन्छ तर अन्य पक्षमा उनी चार-हाते स्वरूपसँग मिल्दोजुल्दो हुन्छिन्। उनका १० हातहरू मध्ये प्रत्येकले विभिन्न अस्त्र-शस्त्रहरू बोकेका हुन्छन्, जसले विभिन्न देवताहरूको शक्तिलाई प्रतिनिधित्व गर्दछ। महाकालीले यी देवताहरूसँग भएका शक्तिहरूलाई आफैँमा समाहित गर्दछिन् र ती शक्तिहरूका लागि उनी नै जिम्मेवार छिन् भन्ने बुझ्न सकिन्छ। यो व्याख्याले महाकाली 'ब्रह्म'सँग अभिन्न छिन् भन्ने कुरालाई पुष्टि गर्दछ। १० वटा टाउको नभए पनि, एउटा टाउको (एकमुखी) र १० वटा हात भएको प्रतिमाले पनि यही अवधारणालाई जनाउँछ: विभिन्न देवताहरूको शक्ति केवल उनको दैवी कृपाबाट मात्र प्राप्त हुन्छ।

## सन्दर्भ सामग्रीहरू 
श्रेणी:हिन्दु देवीदेवताहरू
श्रेणी:पार्वतीका रूपहरू
श्रेणी:शाक्त सम्प्रदाय
त्रिपुरातापिनी उपनिषद्

**त्रिपुरातापिनी उपनिषद्** मध्ययुगीन कालको संस्कृत पाठ र हिन्दु धर्मका लघु उपनिषद्हरू मध्ये एक हो। यसलाई आठ शाक्त उपनिषद्हरू मध्ये एकको रूपमा वर्गीकृत गरिएको छ भने यसलाई अथर्ववेदसँग पनि जोडिएको छ।

यो उपनिषद् देवी र तन्त्रसँग सम्बन्धित एक उल्लेखनीय ग्रन्थ हो। यसले ब्रह्माण्डको सृष्टि शिव र देवीको मिलनबाट भएको हो र सम्पूर्ण अस्तित्व स्त्री र पुरुष दुवैमा अन्तरनिर्भर छ भन्ने दाबी गर्दछ। यस पाठले त्रिपुरालाई आदिशक्तिको रूपमा प्रस्तुत गर्दछ, जसलाई तीन सहरकी महान् देवी भनिएको छ। यसमा उनको उपासनाको माध्यमको रूपमा तान्त्रिक चक्र (यन्त्र), कामकलाको चक्र र उनलाई स्मरण गर्ने मन्त्रहरूको वर्णन गरिएको छ। यस उपनिषद्को अन्तिम अध्याय देवीलाई नै अन्तिम सत्य, ब्रह्मको रूपमा व्याख्या गर्ने अद्वैत शैलीको चर्चा हो। यसमा व्यक्तिको आत्मन् (स्वयम्, आत्मा) र ब्रह्म एकै हुन् भन्ने पुष्टि गरिएको छ। *त्रिपुरातापिनी उपनिषद्* का यी दार्शनिक आधारहरू *शाक्ताद्वैतवाद* परम्परा (शाब्दिक रूपमा, अद्वैत शक्तिको मार्ग) अन्तर्गत पर्दछन्।

## इतिहास 
*त्रिपुरातापिनी उपनिषद्* का लेखक र यो कुन शताब्दीमा रचना गरिएको थियो भन्ने कुरा अज्ञात छ। यो पाठ सम्भवतः अन्य शाक्त उपनिषद्हरू जस्तै १२औँ देखि १५औँ शताब्दी ईस्वीको बीचमा रचना गरिएको थियो। यद्यपि यो उपनिषद् सङ्ग्रहमा तुलनात्मक रूपमा ढिलो रचना गरिएको ग्रन्थ हो। साहित्यिक प्रमाणहरूले शाक्त तन्त्रको जरा प्राचीन कालमा छ र वैदिक तथा तन्त्र परम्पराहरू बीचको अन्तरक्रिया कम्तिमा छैठौँ शताब्दीदेखि नै सुरु भएको भनि पुष्टि गर्दछन्। जेफ्री सामुएलका अनुसार, १४औँ शताब्दी ईस्वी पछि भारत र तिब्बतका केही भागहरूमा भएका इस्लामी आक्रमण र राजनीतिक अस्थिरताको सामना गर्न र त्यससँग अनुकूलन गर्न मध्ययुगीन कालको अन्त्यमा तन्त्र परम्पराको विकासमा तीव्रता आएको थियो।

*त्रिपुरातापिनी उपनिषद्* र त्रिपुरा उपनिषद् दुवैले दोस्रो सहस्राब्दीको उत्तरार्धमा भास्करराय  र रामानन्द जस्ता विद्वानहरूको भाष्य (टीका) आकर्षित गरेका छन्।

यस पाठका पाण्डुलिपिहरू *त्रिपुरातापिन्योपनिषद्* र *त्रिपुरातापिन्युपनिषद्* शीर्षकमा पनि फेला परेका छन्, तर पछिल्लोको संरचना र श्लोकहरू अघिल्लो भन्दा भिन्न छन्, यद्यपि दुवैमा सन्देश भने समान छ। रामले हनुमानलाई सुनाएको १०८ उपनिषद्हरूको मुक्तिका संकलनको तेलुगु भाषाको सूचीमा यो ८०औँ स्थानमा सूचीकृत छ।

## प्रभाव 
भावन उपनिषद्, देवी उपनिषद् र ऋग्वेदको *श्री सूक्त* सँगसँगै *त्रिपुरातापिनी उपनिषद्* लाई पनि प्रायः कौल र समय तन्त्र दुवै परम्परामा श्री विद्या अनुष्ठानहरूमा संलग्न गरिने ब्रुक्सले बताएका छन्। यसले दुई प्रमुख तन्त्र परम्पराहरूमा यस पाठको व्यापक पहुँच र तुलनात्मक रूपमा आधुनिक ग्रन्थहरूलाई प्राचीन वैदिक आधारहरूसँग जोड्ने उनीहरूको प्रयासलाई सङ्केत गर्दछ।

## सन्दर्भ सामग्रीहरू 
श्रेणी:उपनिषद्हरू
श्री यन्त्र

thumb|केन्द्रमा तमिल 'ॐ' प्रतीक भएको एक श्री यन्त्र

**श्री यन्त्र** वा **श्री चक्र** हिन्दु धर्मको श्री विद्या सम्प्रदायमा प्रयोग गरिने एक रहस्यमयी रेखाचित्र हो। परम्परागत मान्यता अनुसार यस जटिल यन्त्रको पहिलो रेखाचित्र आदि शङ्कराचार्यसँग जोडिएको छ भने केही उल्लेखहरूले यन्त्रका प्रारम्भिक उदाहरणहरू ईसापूर्व ११,०००–१०,००० वर्ष पुरानो भएको बताउँछन्। एकआपसमा जोडिएका नौवटा त्रिकोणहरू मिलेर बनेको यो यन्त्रले जटिल प्रतीकवाद बोकेको हुन्छ। माथितिर फर्केका चारवटा त्रिकोणले शिवलाई र तलतिर फर्केका पाँचवटा त्रिकोणले शक्तिलाई जनाउँछन् जसले 'बिन्दु' भनिने केन्द्रीय विन्दु वरिपरि ब्रह्माण्डीय र मानवीय क्षेत्रहरूलाई समेट्छन्। यस संरचनालाई कहिलेकाहीँ "**नवयोनि चक्र**" पनि भनिन्छ।

श्री विद्या सम्प्रदायमा श्री यन्त्रको ठूलो महत्त्व छ र यो उनीहरूको उपासनाको केन्द्रविन्दु पनि हो। यसलाई पुरुष र स्त्री दैवी ऊर्जाको मिलनको प्रतीक मानिन्छ। विभिन्न आकारका यी त्रिकोणहरूले सङ्कुचित तहहरूमा ४३ वटा साना त्रिकोणहरू बनाउँछन् जसले ब्रह्माण्डको प्रतिबिम्ब प्रस्तुत गर्दछन्। शक्ति केन्द्र वा बिन्दु ब्रह्माण्डीय केन्द्रको रूपमा रहेको हुन्छ जसलाई सृष्टि र प्राण शक्तिको प्रतीकका रूपमा कमलको पत्रका ढाँचाहरू भएका सङ्कुचित घेराहरूले घेरेका हुन्छन्। यी तत्वहरू एक 'भूपुर' (पृथ्वीको वर्ग) भित्र अवस्थित हुन्छन् जसले ब्रह्माण्डका विभिन्न क्षेत्रहरूमा जाने ढोकाहरू भएको मन्दिरको प्रतिनिधित्व गर्दछ। श्री विद्या परम्परामा श्री यन्त्र भक्ति र निष्ठाको सार हो। प्रत्येक त्रिकोण र तह विशिष्ट दैवी पक्षहरूसँग जोडिएका हुन्छन् जसको पूर्ण संरचनालाई 'नव चक्र' पनि भनिन्छ। यसलाई त्रि-आयामिक रूपमा प्रस्तुत गर्दा यसलाई मेरु पर्वत भनिन्छ जसले काश्मिरी शैव दर्शनको प्रतिनिधित्व गर्दछ।

## स्वरूप 
सन् २००९ को 'ब्रह्मविद्या' (अडयार पुस्तकालयको शोध-पत्रिका) मा सुभाष काकले श्री यन्त्रको वर्णन ऋग्वेदको श्री सूक्तमा वर्णन गरिएको *यन्त्र* सँग मिल्दोजुल्दो रहेको तर्क राखेका थिए।

श्री यन्त्रका नौवटा घटक त्रिकोणहरू आकार र रूपमा भिन्न हुन्छन् र तिनीहरू एकआपसमा काटिएर पाँचवटा सङ्कुचित तहहरूमा कुल ४३ वटा साना त्रिकोणहरू बन्छन्। ती सबैले मिलेर ब्रह्माण्डको समग्रतालाई प्रतिनिधित्व गर्छन् र अद्वैत वा गैर-द्वैतवादलाई व्यक्त गर्दछन्। यसको बीचमा रहेको शक्ति केन्द्र (*बिन्दु*) ले ब्रह्माण्डीय केन्द्रको प्रतिनिधित्व गर्दछ। यी त्रिकोणहरूलाई ८ र १६ वटा पत्रहरू भएका दुईवटा संकुचित वृत्तहरूले घेरेका हुन्छन्, जसले सृष्टिको कमल र प्रजननको महत्वपूर्ण जीवन शक्तिलाई जनाउँछन्। यो सम्पूर्ण संरचनालाई पृथ्वीको वर्ग (भूपुर) को रेखाहरूले घेरिएको हुन्छ जसले ब्रह्माण्डका क्षेत्रहरूमा खुल्ने चारवटा ढोकाहरू भएको मन्दिरको प्रतिनिधित्व गर्दछ।

### चित्र दीर्धा 
## श्री विद्या 
श्री यन्त्र श्री विद्या साधनाको प्रमुख तत्व हो, जसले निराकार त्रिपुरसुन्दरीको ज्यामितीय अभिव्यक्तिको प्रतिनिधित्व गर्दछ। ललितासहस्रनाम र त्रिपुरा रहस्यले त्रिपुरसुन्दरी आफ्नो ईश्वरीय सारमा निराकार भएतापनि उनलाई श्री यन्त्रको माध्यमबाट पूजा गरिन्छ भन्ने कुरामा जोड दिन्छन्। 
श्री यन्त्रले उनको ब्रह्माण्डीय ऊर्जालाई प्रतीकका रूपमा प्रस्तुत गर्दछ भने पञ्चदशाक्षरी मन्त्रले (१५-अक्षरको मन्त्र) उनको उपस्थितिलाई आह्वान गर्दछ। श्री विद्यामा सर्वोच्च देवीसँग सम्पर्क स्थापित गर्न र उनलाई साक्षात्कार गर्नका लागि यन्त्र र मन्त्र दुवै केन्द्रीय साधनका रूपमा रहन्छन्।

## सन्दर्भ सामग्रीहरू 
श्रेणी:शाक्त सम्प्रदाय
श्रेणी:हिन्दु प्रतीकहरू
भावन उपनिषद्

**भावन उपनिषद्** वा **भावनोपनिषद्** हिन्दु धर्मको मध्यकालमा रचिएको एक लघु आकारको उपनिषद् हो। संस्कृतमा रचिएको यो ग्रन्थलाई शाक्त उपनिषद्हरूको रूपमा वर्गीकृत गरी यसलाई अथर्ववेदसँग जोडिएको छ। यस उपनिषद्ले मानव शरीरलाई श्रीचक्र यन्त्रको रूपमा पहिचान गर्दछ र यसै विषयवस्तुमा आधारित रहेर शरीर र यन्त्रको तादात्म्य तथा यसको मानसिक उपासनाको विस्तृत वर्णन गर्दछ।

यस उपनिषद्ले शरीरको प्रत्येक अङ्गलाई चक्रसँग जोड्दै मानव शरीरलाई नै श्री यन्त्र (श्री चक्र) को रूपमा वर्णन गरेको छ। यसले शक्ति नै भित्र रहेको आत्मा हो भनी पुष्टि गर्दछ। यो ग्रन्थ बाह्य अनुष्ठान र अर्पणको तुलनामा *अन्तर्याग* (आन्तरिक उपासना) मा जोड दिएका कारण उल्लेखनीय मानिन्छ। १८औँ शताब्दीका विद्वान भास्कररायले आफ्नो भाष्यमा भावन उपनिषद्को २९औँ श्लोकलाई "सबैले आफ्नै आत्मलाई प्रेम गर्छन्" भन्ने अवधारणामा आधारित रहेको बताएका छन्।

यस ग्रन्थले अद्वैत विचारहरू प्रस्तुत गर्दै देवीलाई ब्रह्माण्डको सर्वोच्च सत्यको रूपमा चित्रण गर्दछ। जुन म्याकड्यानियलका अनुसार, धेरै शाक्त उपनिषद्हरूमा जस्तै यस ग्रन्थको दार्शनिक आधार साङ्ख्य र अद्वैत वेदान्त दर्शनको समन्वय हो जसलाई *शाक्ताद्वैतवाद* (शाब्दिक रूपमा, अद्वैत शक्तिको मार्ग) भनिन्छ।

## इतिहास 
*भावन उपनिषद्* का लेखक र यसको रचनाकाल अज्ञात छ। यो ग्रन्थ सम्भवतः अन्य शाक्त उपनिषद्हरू जस्तै १२औँ र १५औँ शताब्दी ईस्वीको बीचमा रचिएको मानिन्छ। उपनिषदिक सङ्कलनमा यो तुलनात्मक रूपमा पछिल्लो रचना भएतापनि साहित्यिक प्रमाणहरूले शाक्त तन्त्रको जरो प्राचीन कालदेखि नै रहेको पुष्टि गर्दछन्। जेफ्री सामुएलका अनुसार, वैदिक र तान्त्रिक परम्पराहरू बीचको अन्तरक्रिया कम्तीमा छैठौँ शताब्दीदेखि सुरु भएको थियो र मध्यकालको उत्तरार्धमा तन्त्र परम्पराको विकासमा आएको लहर १४औँ शताब्दी पछिको समयमा भारत र तिब्बतका केही भागहरूमा भएका इस्लामी आक्रमण र राजनीतिक अस्थिरतासँग सामना गर्ने एक माध्यम थियो।

*भावन उपनिषद्* लाई *त्रिपुरा उपनिषद्* को पूरक ग्रन्थ मानिन्छ। यी दुवै ग्रन्थमा १८औँ शताब्दीका तन्त्र र मातृदेवीका विद्वान भास्कररायले भाष्य लेखेका हुन्। यो ग्रन्थ दक्षिण भारतको श्रीविद्या परम्परामा निकै लोकप्रिय रहेको छ।

सन् १९६७ मा एजी कृष्ण वारियरले यस ग्रन्थको अनुवाद गरेको भएतापनि तर ब्रुक्स जस्ता विद्वानहरूले उक्त अनुवाद र यसको अनुदारवादी आधुनिक व्याख्यामाथि प्रश्न उठाएका छन्। उनीहरूका अनुसार यो व्याख्या १५औँ देखि १८औँ शताब्दीका भारतीय विद्वान भास्कररायले आफ्नो भाष्यमा गरेको व्याख्यासँग मेल खाँदैन। यस ग्रन्थका पाण्डुलिपिहरूलाई *भावनोपनिषद्* शीर्षक पनि दिइएको पाइन्छ। रामले हनुमानलाई सुनाएको मुक्तिका सङ्कलनको १०८ उपनिषद्हरूको तेलुगु सूचीमा यो ८४औँ स्थानमा सूचीबद्ध छ।

## सन्दर्भ सामग्रीहरू 
श्रेणी:उपनिषद्हरू
पदयात्रा

पाठ=|अङ्गुठाकार|सान जुआन पर्वत, कोलोराडो, संयुक्त राज्य अमेरिका
[अङ्गुठाकार|[आल्प्समा एक पदयात्री]]
**पदयात्रा** भनेको लामो र सक्रिय हिँडाइ हो, जुन सामान्यतया गाउँका पदमार्ग वा पैदल बाटोमा गरिन्छ।  पदयात्रा गर्दा प्रायः पहाड चढ्नु पनि समावेश हुने भएकाले यसलाई धेरै अवस्थामा पर्वतारोहणसँग समानार्थी रूपमा पनि प्रयोग गरिन्छ। मनोरञ्जनका लागि हिँड्ने चलन युरोपमा अठारौँ शताब्दीमा विकास भएको हो। तर धार्मिक तीर्थयात्राको भागका रूपमा लामो दूरी हिँड्ने परम्परा भने धेरै पहिलेदेखि नै रहेको छ।

क्यानडा र संयुक्त राज्य अमेरिकामा “हाइकिङ” शब्द बढी प्रयोग गरिन्छ, जबकि त्यहाँ “वाकिङ” (हिँडाइ) शब्द छोटो दूरीका, विशेषगरी शहरी क्षेत्रमा गरिने हिँडाइका लागि प्रयोग हुन्छ। संयुक्त अधिराज्य र आयरल्याण्डमा भने “वाकिङ” शब्दले पार्कमा हिँड्नु होस् वा आल्प्स पर्वतमा झोला बोकेर लामो यात्रा गर्नु सबै प्रकारका हिँडाइलाई जनाउँछ।

संयुक्त अधिराज्यमा “हाइकिङ” शब्दसँगै “र्याम्ब्लिङ”, “हिलवाकिङ”, र “फेल वाकिङ” (विशेषगरी उत्तरी इङ्ग्ल्याण्डमा पहाडमा हिँड्न प्रयोग हुने शब्द) पनि प्रयोग गरिन्छ। “बुशवाकिङ” शब्द भने अष्ट्रेलियामा प्रचलित छ, जुन १९२७ मा सिड्नी बुश वाकर्स क्लबले अपनाएको थियो। न्युजिल्यान्डमा लामो र सक्रिय हिँडाइलाई “ट्र्याम्पिङ” भनिन्छ।

पदयात्रा विश्वभरका धेरै संस्थाहरूका साथ लोकप्रिय गतिविधि हो, र विभिन्न अध्ययनहरूले देखाउँछन् कि हिँडाइका सबै प्रकारले स्वास्थ्यमा फाइदा पुर्‍याउँछन्।

## सन्दर्भ सामग्रीहरू
राधाकृष्ण

**राधाकृष्ण**  हिन्दु देवता कृष्ण र उनकी मुख्य अर्धाङ्गिनी र *शक्ति* राधाको सम्मिलित स्वरूप हो। वैष्णव धर्मका धेरै कृष्ण मार्गी परम्पराहरूमा उनीहरूलाई ईश्वरको स्त्री र पुरुष दुवै वास्तविकताको स्वरूप मानिन्छ। कृष्ण धर्ममा, कृष्णलाई *स्वयम् भगवान्* भनिन्छ भने राधालाई ईश्वरका तीन मुख्य शक्तिहरू - *ह्लादिनी* (असीम आध्यात्मिक आनन्द), *सन्धिनी* (नित्यता), र *संवित्* (अस्तित्वगत चेतना) मध्ये पहिलो शक्तिको रूपमा चित्रण गरिएको छ। राधा कृष्णप्रतिको प्रेमको भावनाको साकार स्वरूप हुन्।

कृष्णसँगै, राधालाई पनि सर्वोच्च देवीको रूपमा स्वीकार गरिएको छ। कृष्ण प्रेममय भक्ति सेवाबाट मात्र सन्तुष्ट हुने बताइन्छ भने यसको साकार रूप राधा हुन्। विभिन्न भक्तहरू राधाको माध्यमबाट कृष्णलाई प्राप्त गर्न उनको उपासना गर्ने गर्दछन्। राधालाई कृष्णकै स्वरूपको रूपमा पनि चित्रण गरिएको छ जो उनको आफ्नै आनन्द (लीला) का लागि दुई भागमा विभाजित हुन्छन्। शास्त्रहरूका अनुसार, राधालाई महालक्ष्मीको पूर्ण अवतार मानिन्छ।
कृष्णले सारा संसारलाई मोहित पार्ने तर राधाले कृष्णलाई समेत मोहित पार्ने सक्ने विश्वास गरिन्छ। त्यसैले, उनलाई सबैकी सर्वोच्च देवी र उनीहरूलाई सम्मिलित रूपलाई राधा-कृष्ण भनिन्छ। धेरै वैष्णव सम्प्रदायहरूमा, राधा कृष्णलाई प्रायः लक्ष्मीनारायणको अवतारको रूपमा चिनिन्छ।

## नाम र विशेषणहरू 
राधा कृष्णलाई दुई भागमा विभाजन गर्न सकिन्छ: *कृष्ण* (विष्णुका अवतार, जसको अर्थ "सबैलाई आकर्षित गर्ने" वा "गाढा नीलो" भन्ने हुन्छ, र उनकी शक्ति *राधा* लक्ष्मीकी अवतार, जसको अर्थ "प्रसन्न गराउने" 
भन्ने हुन्छ। कृष्णलाई दिइएका धेरै महत्वपूर्ण विशेषणहरू उनकी अर्धाङ्गिनी राधाको नामबाट प्रत्यक्ष रूपमा लिइएका छन् - जस्तै *राधारमण* र *राधावल्लभ*, जसको अर्थ "राधाका प्रेमी र प्रिय" भन्ने हुन्छ। त्यसैगरी, राधाका विशेषणहरू - जस्तै *कृष्णकान्ता*, जसको अर्थ "कृष्णकी अर्धाङ्गिनी", *कृष्णवल्लभा*, जसको अर्थ "कृष्णकी शाश्वत सखी" 
भन्ने हुन्छ। यसरी राधाको कृष्णसँग प्रत्यक्ष रूपमा नाम जोडिएका हुन्छन्।

## साहित्य 
राधाकृष्णको पहिलो साहित्यिक उल्लेख राजा हालको प्राकृत ग्रन्थ *गाथा सप्तशती* मा पाइन्छ जुन ७०० पदहरूले बनेको छ भने यो ईसाको पहिलो शताब्दीमा लेखिएको मानिन्छ। पछि, १२औँ शताब्दीमा जयदेवद्वारा लिखित लोकप्रिय *गीत गोविन्द*ले राधा र कृष्णलाई दम्पतीको रूपमा व्यापक रूपमा चित्रण गरेको थियो।

*ब्रह्म वैवर्त पुराण* र *गर्ग संहिता* जस्ता शास्त्रहरूका अनुसार राधा-कृष्ण सर्वोच्च देवता हुन्। यी दुवै शास्त्रका विषयवस्तुहरू मुख्यतया वृन्दावन र गोलोकमा भएका राधा कृष्णका दिव्य लीलाहरूमा आधारित छन्। राधा कृष्ण उल्लेख गरिएका अन्य सान्दर्भिक ग्रन्थहरूमा राधोपनिषद्, राधिका तापनी उपनिषद्, गोपाल तापनी उपनिषद्, शिव पुराण, ब्रह्माण्ड पुराण, स्कन्द पुराण, पद्म पुराण, मत्स्य पुराण, देवीभागवत पुराण, नारद पुराण, नारद पञ्चरात्र, राधा तन्त्र, ब्रह्म संहिता र चैतन्य चरितामृत पर्दछन्। श्रीमद्भागवत पुराणमा पनि कृष्णसँगै राधाको अप्रत्यक्ष रूपमा "आराधिका" र "गोपी" जस्ता विभिन्न नामहरूले उल्लेख गरिएको छ। आदि शङ्कराचार्यले पनि कृष्णको अच्युत स्वरूपमा समर्पित आफ्नो कृति "अच्युताष्टकम्" मा राधिकाको नामले राधाको उल्लेख गरेका छन्।

## सन्दर्भ सामग्रीहरू 
श्रेणी:हिन्दु देवीदेवताहरू
श्रेणी:स्वामीनारायण सम्प्रदाय
श्रेणी:कृष्णका रूपहरू
ललिता सखी

**ललिता** जसलाई सामान्यतया **ललिता सखी** पनि भनिन्छ, एक हिन्दु देवीका साथसाथै दिव्य जोडी राधाकृष्णका सबैभन्दा प्रमुख सहयोगी मध्ये एक हुन्। धेरै वैष्णव परम्परा र साहित्यमा, उनलाई ब्रज क्षेत्रकी गोपी (दूध चर्ने गोठाल्नी) को रूपमा पूजिन्छ र राधा तथा कृष्णका आठ निकटतम शाश्वत साथीहरूको अष्टसखीको प्रमुखको रूपमा उल्लेख गरिन्छ।

ललिता राधाको विस्तार र कृष्णकी सहचारीको रूपमा मानिन्छन्। 
द्वापर युगमा बरसाना नजिकैको उँचागाउँलाई ललिताको जन्मस्थान मानिन्छ भने गोलोकलाई उनको आध्यात्मिक निवासको रूपमा उल्लेख गरिन्छ। उनको जन्मोत्सव प्रत्येक वर्ष ब्रजमा **ललिता सप्तमी** को अवसरमा मनाइन्छ जुन राधाष्टमीको एक दिन अघि पर्दछ।

## जीवन र किंवदन्तीहरू 
ललितालाई अष्टसखीहरूमध्ये सबैभन्दा जेठी गोपीको रूपमा सम्मान गरिन्छ र उनलाई देवी राधाभन्दा २७ दिन जेठी भनेर वर्णन गरिएको छ। ललिताको जन्म बरसाना नजिकैको उँचगाउँ भन्ने ठाउँमा पिता विशोक र माता शारदीको कोखबाट भएको हो। शास्त्रहरूका अनुसार, द्वापर युगमा राधा र कृष्णको मिलन र विभिन्न लीलाहरूलाई धारावाहीक रूपमा व्यवस्थित गर्नु ललिताको कर्तव्य हो। उनी दिव्य दम्पतीका धेरै लीलाहरूको अभिन्न अङ्ग हुन् जसमा रासलीला, राधा कृष्ण विवाह लीला र लठमार होली समावेश छन्।

ब्रह्म वैवर्त पुराण र गर्ग संहिताका अनुसार, जब कृष्णले वृन्दावन छोड्छन तब ललिताको नेतृत्वमा रहेका सबै अष्टसखीहरूले आफ्ना गाउँहरू छोडेर राधासँगै कदली वन प्रस्थान गर्दछन्। जब राधा कृष्णको १०० वर्षको विछोड समाप्त हुन्छ तब कृष्ण ब्रज फर्किन्छन् र कदली वनमा सबै अष्टसखी र राधालाई भेट्न जान्छन्। त्यहाँ कृष्णले एक विशाल दिव्य रथ बोलाएर राधा, ललिता सहित सबै गोपीहरू र ब्रजवासीहरूलाई उनीहरूको दिव्य धाम गोलोक फिर्ता लैजान्छन्।

## साहित्य र प्रतीकवाद 
ललिता गोपीको उल्लेख विभिन्न वैष्णव शास्त्रहरूमा गरिएको छ। केही शास्त्रहरूमा उनलाई गोपी वा अष्टसखीहरूको प्रमुखको रूपमा उल्लेख गरिएको छ भने अन्य शास्त्रहरूमा उनलाई राधाकृष्णको सबैभन्दा नजिकको सहयोगीको रूपमा वर्णन गरिएको छ। उनलाई उल्लेख गर्ने केही सामान्य शास्त्रहरूमा - *गर्ग संहिता*, *पद्म पुराण*, *नारद पुराण* र *ब्रह्म वैवर्त पुराण* आदि पर्दछन्।

शाक्त धर्ममा, ललिता गोपी र अन्य अष्टसखीहरूलाई अष्ट सिद्धिको अवतार मानिन्छ जुन यस प्रकार छन्; अणिमा, महिमा, गरिमा, लघिमा, प्राप्ति, प्राकाम्य, ईशित्व र वशित्व।

## उपासना 
ललिता गोपीको उपासना राधावल्लभ सम्प्रदाय, गौडीय वैष्णव धर्म, निम्बार्क सम्प्रदाय, पुष्टिमार्ग सम्प्रदाय, जगद्गुरु कृपालु परिषत् र हरिदासी सम्प्रदाय लगायतका धेरै परम्पराहरूमा गरिन्छ।

## सन्दर्भ सामग्रीहरू 
श्रेणी:कृष्णका पत्नीहरू
श्रेणी:हिन्दु देवीहरू
रासलीला

[thumb|१९औँ शताब्दीको राजस्थानको एक चित्रमा [कृष्ण र राधा रासलीला नृत्य प्रस्तुत गर्दै]]

**रासलीला**  जसलाई **रास नृत्य** पनि भनिन्छ, भागवत पुराण र गीत गोविन्द जस्ता हिन्दु ग्रन्थहरूमा वर्णन गरिएको एक परम्परागत कथाको अंश हो जहाँ कृष्णले राधा र ब्रजका गोपिनीहरूसँग नृत्य गर्छन्। रासलीला भरतनाट्यम, ओडिसी, मणिपुरी रासलीला, कुचिपुडी र कथक लगायतका अन्य भारतीय शास्त्रीय नृत्यहरूका लागि पनि एक लोकप्रिय विषय बनेको छ।

*कथक* र *मणिपुरी* जस्ता भारतीय शास्त्रीय नृत्यहरू ब्रजको रासलीलाबाट नै विकसित भएका हुन्। *नटवरी नृत्य* को रूपमा समेत चिनिने कथकलाई सन् १९६० को दशकमा कथक नर्तकी उमा शर्माले पुनर्जीवित गराएकी थिइन्।

## व्युत्पत्ति 
*रासलीला* शब्द संस्कृतका दुई शब्दहरू *रस* र *लीला* बाट बनेको हो। यहाँ *रस* को अर्थ "अमृत", "भाव" वा "मधुर स्वाद" हुन्छ भने *लीला* को अर्थ "कार्य", "खेल" वा "नृत्य" हुन्छ। यसरी, यसलाई व्यापक रूपमा "दिव्य प्रेमको नृत्य" वा "कृष्णको मधुर लीला" को रूपमा परिभाषित गरिएको छ।

## प्रदर्शन 
रासलीला कथक, भरतनाट्यम, ओडिसी, मणिपुरी, र कुचिपुडी नृत्य शैलीहरूमा एक लोकप्रिय विषयको रूपमा रहेको छ। मथुरा, उत्तर प्रदेशको वृन्दावन र नाथद्वाराका क्षेत्रहरूमा पुष्टिमार्ग वा वल्लभ सम्प्रदाय र भारतका अन्य विभिन्न सम्प्रदायका अनुयायीहरू माझ रासलीला लोक नाटकको एक लोकप्रिय रूप हो। यो पश्चिम बङ्गालको नदिया जिल्लाको गौडीय वैष्णवधर्ममा पनि देखिन्छ जुन रास उत्सवका लागि परिचित छ। शान्तिपुरको भङ्ग रास यस सहरको मुख्य चाड हो भने नवद्वीपमा शाक्त रास पनि मनाइन्छ।

रासलीलालाई असमको एक राज्य महोत्सवको रूपमा पनि मनाइन्छ जुन सामान्यतया नोभेम्बरको अन्त्य वा डिसेम्बरको सुरुतिर पर्दछ। रास महोत्सवका दौरान, हरेक वर्ष हजारौं भक्तजनहरू असमका पवित्र मन्दिरहरू र सत्रहरूको दर्शन गर्छन्। माजुली, नलबारी र हाउलीको रास महोत्सव विशेष रूपमा उल्लेखनीय छन्।

मणिपुरको वैष्णव परम्परामा, रासलीलालाई मणिपुरी शास्त्रीय भारतीय नृत्य भित्र चित्रण गरिन्छ र यो कृष्ण र उनकी दिव्य प्रियसी राधा बीचको प्रेम कथामा आधारित हुन्छ। यस नृत्य शैलीको सुरुवात सन् १७७९ मा भाग्य चन्द्रले गरेका थिए र भारतका केही भागहरूमा अझै पनि हरेक वर्ष कृष्ण जन्माष्टमी मा यो प्रदर्शन गरिन्छ। विभिन्न परम्परा अनुसार, रासलीला केटा र केटीहरू मिलेर वा केटीहरूले मात्र प्रदर्शन गर्ने गर्छन्। यो नृत्य लाठ्ठी समातेर र प्रायः लोक गीत तथा भजनका साथमा प्रस्तुत गरिन्छ।

वृन्दावनका परम्परागत रासलीला प्रदर्शनहरू आध्यात्मिक संसारको अनुभवका रूपमा सम्पूर्ण वैष्णव जगतमा प्रसिद्ध छन्। रासलीला प्रदर्शनको सुरुवात १५औँ शताब्दीको प्रारम्भमा स्वामी श्री उद्धवघमण्ड देवाचार्यले मथुराको वृन्दावनस्थित वंशीवटमा गरेका थिए। उनी निम्बार्क सम्प्रदायका एक प्रमुख सन्त र स्वामी श्री हरिव्यास देवाचार्यका शिष्य थिए। ब्रजको 'वाणी' साहित्य ती गीतहरूको प्रतिलिपि हो जुन स्वामी हरिव्यास देवाचार्य र उनका गुरु स्वामी श्री श्रीभट्टले राधा कृष्णको नित्य लीलाको ध्यान गर्दा सुनेका थिए। यी गीतहरूले राधा कृष्ण, सखीहरू र नित्य वृन्दावन धाम वा निकुञ्ज धामको अनन्त आध्यात्मिक वासस्थानको वर्णन गर्दछन्।  र कृष्ण]] १६औँ र १७औँ शताब्दीमा महाप्रभु श्री वल्लभाचार्य र विट्ठलनाथले यसलाई अझ बढी लोकप्रिय बनाएपछि यो एक प्रमुख उत्सव बनेको थियो।

## सन्दर्भ सामग्रीहरू 
श्रेणी:नृत्य
श्रेणी:कृष्ण
कृष्णवाद

**कृष्णवाद** एक विद्वतापूर्ण शब्द हो जसलाई हिन्दु परम्पराहरूको एउटा ठूलो समूह वैष्णव धर्मसँग सम्बन्धित सम्प्रदायहरूलाई वर्णन गर्न प्रयोग गरिन्छ। यसले कृष्णलाई *स्वयम् भगवान*, *ईश्वर* र *परब्रह्म* को रूपमा केन्द्रमा राख्दछ जसलाई केवल विष्णुको अवतार मात्र नभई सम्पूर्ण वास्तविकताको स्रोत मानिन्छ। यही विशेषताले यसलाई श्री वैष्णव, साध वैष्णव, रामवाद, राधावाद र सीतावाद जस्ता अन्य वैष्णव समूहहरूबाट फरक बनाउँछ। कुनै विशेष परम्परा वा समुदाय बाहिर पनि व्यक्तिगत कृष्णवादको अस्तित्व रहन्छ जसमा सन्त-कवयित्री मीराबाईको भक्ति, प्रमुख विद्वानहरूले कृष्णवादलाई वैष्णव धर्मको उपक्रम वा शाखाको रूपमा मात्र परिभाषित नगरी यसलाई हिन्दु धर्मको कमसेकम एक समानान्तर र उत्तिकै प्राचीन धारको रूपमा लिनु समावेश छ।

*भगवद्गीता* को शिक्षालाई कृष्णवादी धर्मशास्त्रको पहिलो प्रणाली मान्न सकिन्छ। कृष्णवादको उत्पत्ति ईसा पूर्वका अन्तिम शताब्दीहरूमा वीर वासुदेव कृष्णका अनुयायीहरूबाट भएको मानिन्छ। पछि, ईसा संवतको प्रारम्भिक शताब्दीहरूमा, यो "दिव्य बालक" बालकृष्ण र एकेश्वरवादी भागवत धर्मको गोपाल-कृष्ण परम्पराहरूसँग समाहित भएको थियो। *महाभारत* ग्रन्थमा रहेका यी गैरवैदिक परम्पराहरूले रुढीबादी स्थापनामा स्वीकार्य हुनका लागि कर्मकाण्डी वैदिक धर्मसँग आफूलाई जोडेका थिए। मध्यकालीन युगमा कृष्णवाद भक्ति आन्दोलन र भक्ति योगसँग अभिन्न रूपमा जोडिएको थियो।

कृष्णवादीहरूका लागि सबैभन्दा उल्लेखनीय हिन्दु धर्मग्रन्थहरूमा *भगवद्गीता*, *हरिवंश* (महाभारतको परिशिष्ट), *ब्रह्म संहिता*, *ब्रह्मवैवर्त पुराण* र *गर्ग संहिता* रहेका छन्।

## कृष्णवाद र वैष्णव धर्म
"कृष्णवाद" शब्द वैष्णव धर्ममा कृष्णसँग सम्बन्धित शाखाहरूलाई वर्णन गर्न प्रयोग गरिन्छ
जबकि "विष्णुवाद/वैष्णव धर्म" शब्द ती परम्पराहरूका लागि प्रयोग गरिन्छ जहाँ कृष्णलाई सर्वोच्च सत्ताको रूपमा नलिई विष्णुलाई सर्वोच्च सत्ता मानिन्छ भने कृष्णलाई विष्णुकै एक अवतारको रूपमा मात्र लिइन्छ।  अर्कोतर्फ, फ्राइडहेल्म हार्डीले कृष्णवादलाई वैष्णव धर्मको उप-क्रम वा शाखाको रूपमा मात्र परिभाषित नगरी यसलाई हिन्दु धर्मको कमसेकम एक समानान्तर र उत्तिकै प्राचीन धारको रूपमा मान्दछन्। रामचन्द्र नारायण डान्डेकरका अनुसार, "वासुदेववाद" (वासुदेव पूजा) वैष्णव धर्मको सुरुवाती चरण हो त्यसैले कृष्णवाद नै पछिल्लो वैष्णव धर्मको आधार थियो।

विष्णुवादले विष्णुलाई सर्वोच्च सत्ता मान्छ जसले आफूलाई कृष्णको रूपमा प्रकट गर्छन् जबकि कृष्णवादीहरू कृष्णलाई नै *स्वयम् भगवान*, *ईश्वर* र मानव रूपमा *परब्रह्म* मान्दछन् जसले आफूलाई विष्णुको रूपमा प्रकट गरेका थिए। यसैले कृष्णवादलाई दार्शनिक हिन्दु धर्मलाई जनमानसमा लोकप्रिय बनाउने प्रारम्भिक प्रयासहरू मध्ये एक मानिन्छ।

सामान्य बोलीचालीमा कृष्णवाद शब्द प्रायः प्रयोग गरिँदैन, किनकि धेरैले विस्तृत शब्द "वैष्णव धर्म" नै रुचाउँछन्। पुरानो साहित्यमा, कृष्णवादलाई कृष्णको कुनै पनि पूजाको रूपमा फराकिलो अर्थमा बुझिन्थ्यो जसमा उनलाई गौण अवतारको रूपमा मान्ने पक्ष पनि समावेश थियो।

## टिप्पणीहरू 
## सन्दर्भ सामग्रीहरू 
श्रेणी:भक्ति आन्दोलन
श्रेणी:हिन्दु सम्प्रदायहरू
श्रेणी:कृष्ण
गोलोक

, गोलोकका रानी र राजा]]

**गोलोक** हिन्दु देवता कृष्ण र उनकी मुख्य अर्धाङ्गिनी राधाको दिव्य वासस्थान हो। *भागवत पुराण* र *गर्ग संहिता*मा कृष्णलाई गोलोकमा राधासँगै बस्ने सर्वोच्च पुरुषको रूपमा चित्रण गरिएको छ। गोलोकलाई प्रायः बग्ने खोलाहरू र सुन्दर बगैँचाहरू भएको स्वर्गीय लोकको रूपमा प्रस्तुत गरिन्छ जहाँ गाईहरू र मनमोहक कन्याहरू – गोपीहरूको बसोबास रहन्छ।

गौडीय वैष्णव धर्म, स्वामीनारायण सम्प्रदाय, प्रणामी सम्प्रदाय, पुष्टिमार्ग र निम्बार्क सम्प्रदाय लगायत विभिन्न वैष्णव परम्पराहरूमा गोलोकलाई श्रद्धा गरिन्छ। *भागवत पुराण*का अतिरिक्त, गोलोकको उल्लेख पञ्चरात्र ग्रन्थहरू, *गर्ग संहिता*, *ब्रह्म संहिता*, *ब्रह्मवैवर्त पुराण* र *देवीभागवत पुराण* जस्ता संस्कृत शास्त्रहरूमा पनि गरिएको छ।

**गोलोक** को शाब्दिक अर्थ "गाईहरूको लोक" वा "गौलोक" भन्ने हुन्छ। संस्कृत शब्द *गो* ले "गाई" लाई बुझाउँछ भने *लोक* को अर्थ "क्षेत्र" वा "वासस्थान" भन्ने हुन्छ। कृष्ण गोलोकका निवासी भएकाले उनलाई *गोलोकविहारी* (*विहारी* को अर्थ "बासिन्दा" वा "विहार गर्ने") भनेर पनि चिनिन्छ र उनकी अर्धाङ्गिनी राधालाई *राधिका* भनिन्छ।

## विवरण 
thumb|राधा र कृष्णको चित्र

गोलोकको वर्णन ब्रह्म संहिताको ५.२९ श्लोकमा पाउन सकिन्छ:

गौडीय वैष्णव धर्मको भक्ति परम्परामा धेरै महत्त्वपूर्ण कृतिहरूका लेखक सनातन गोस्वामीको भनाइ यस प्रकार छ "श्री गोलोकलाई आध्यात्मिक प्रयासको अन्तिम गन्तव्य मानिन्छ।"

ब्रह्मवैवर्त पुराणले गोलोक वृन्दावनलाई वैकुण्ठ लोकभन्दा करिब ५० करोड योजन (४ अर्ब माइल) माथि रहेको र ३ करोड योजन (२४ करोड माइल) सम्म फैलिएको स्पष्ट रूपमा वर्णन गरेको छ। यो चित्रण ब्रह्म संहिताको श्लोक ५.४३ मा पाइने श्लोकसँग मिल्दोजुल्दो छ। रूप गोस्वामीको *लघुभागवातामृत* मा आधारित भएर, जीव गोस्वामी दाबी गरेअनुसार गोलोक पृथ्वीको वृन्दावनको अलौकिक प्रतिरूप हो जहाँ कृष्णले आफ्ना लीलाहरू गरेका थियो।

## सन्दर्भ सामग्रीहरू 
श्रेणी:स्वामीनारायण सम्प्रदाय
श्रेणी:कृष्ण
अष्टसखी

**अष्टसखी** ब्रज क्षेत्रका हिन्दु देवताहरू राधाकृष्णका आठ प्रमुख गोपी र निकट सहयोगीहरूको समूह हो। कृष्णवादका धेरै उपपरम्पराहरूमा, उनीहरूलाई देवी र कृष्णको शक्तिको रूपमा पुजिन्छ। पद्म पुराणका अनुसार, अष्टसखीहरू द्वापर युगमा राधा र कृष्णका शाश्वत महिला साथीहरू हुन् जो उनीहरूसँगै आफ्नो दिव्य निवास गोलोकबाट पृथ्वीमा अवतरण भएका थिए। 

अष्टसखीहरूको लोकप्रिय सूचीमा ललिता, विशाखा, चम्पकलता, चित्रा, तुङ्गविद्या, इन्दुलेखा, रङ्गदेवी र सुदेवी समावेश छन्। यी आठै जना प्रमुख गोपीहरूलाई कृष्णकी मुख्य रानी राधाकै विस्तार रूप मानिन्छ।

## विवरण 
**ललिता**: आठ प्रमुख सखीहरूमध्ये ललिता सबैभन्दा प्रमुख सखी हुन्। उनी अष्टसखीहरूमा सबैभन्दा जेठी र राधाभन्दा २७ दिन जेठी छन्। उनको जन्म उन्चागाउँ (बारसनाको नजिक) मा पिता विशोक र माता शारदीबाट भएको हो। उनको जन्मस्थल उन्चागाउँमा *श्री ललिता सखी मन्दिर, उन्चागाउँ* नामक मन्दिर अवस्थित छ जुन उनलाई समर्पित छ। राधाकृष्णको लीलामा, ललिताको कर्तव्य राधालाई कृष्णबाट वियोग हुँदा शान्त पार्ने र राधा-कृष्णको मिलनको व्यवस्था गर्ने हुन्छ। कलियुगमा वृन्दावनका प्रसिद्ध सन्त तथा सङ्गीतज्ञ स्वामी हरिदास ललिताको अवतार मानिन्छन्। उनले निधिवन, वृन्दावनमा बाँके बिहारीको मूर्ति प्रकट गरेका थिए।

**विशाखा**: दोस्रो प्रमुख गोपी विशाखा हुन्। विशाखाले प्रदान गर्ने सेवा *वस्त्रालङ्कार* हो अर्थात् दिव्य जोडीको वस्त्र र आभूषणको व्यवस्था गर्ने उनको प्रमुख जिम्मेवारी हो। उनी राधासँग ठ्याक्कै उही उमेरकी छन्। विशाखाको जन्म कमाई गाउँमा पिता पवन र माता वहिका (वा सम्बन्धित) बाट भएको विश्वास गरिन्छ। कलियुगमा, स्वामी हरिराम व्यास विशाखाको अवतार मानिन्छन्। उनको गाउँ कमाई, उत्तर प्रदेशमा *श्री विशाखा राधा रमण बिहारीजी मन्दिर* नामक मन्दिर अवस्थित छ जुन विशाखालाई समर्पित छ। पुष्टिमार्ग परम्परामा, वल्लभाचार्यका शिष्य पद्मनाभदासलाई चम्पकलताको अवतार मानिन्छ।

## प्रतीकात्मकता 
thumb|upright|अष्टसखीका साथमा राधाकृष्ण

वैष्णव धर्ममा, गोपीहरू कृष्णप्रतिको निःस्वार्थ प्रेम र समर्पणका लागि परिचित छन्। उनीहरूले कहिलेकाहीँ भगवानप्रतिको मानव आत्माको तिर्सनालाई सङ्केत गर्दछन्। स्कन्द पुराणका अनुसार, राधाकृष्णका लाखौँ गोपीहरूमध्ये अष्टसखीहरू सबैभन्दा प्रमुख आठ गोपीहरू हुन्। उनीहरू रासलीलाका अभिन्न अङ्ग पनि हुन्। शाक्त धर्ममा, अष्टसखीहरूलाई कहिलेकाहीँ *अष्ट सिद्धि* (अणिमा, महिमा, गरिमा, लघिमा, प्राप्ति, प्राकाम्य, ईशित्व र वशित्व) को अवतारको रूपमा लिइन्छ।

## सन्दर्भ सामग्रीहरू 
श्रेणी:पौराणिक पात्रहरू
श्रेणी:कृष्णका पत्नीहरू
सौन्दर्य लहरी

[thumb|[शङ्कराचार्य|आदि शङ्कराचार्य आफ्ना शिष्यहरूसँग, राजा रवि वर्माद्वारा कोरिएको चित्र, सन् १९०४।]]
 पनि भनिन्छ।]]

**सौन्दर्य लहरी** संस्कृत भाषाको एक प्रसिद्ध साहित्यिक कृति हो जसको श्रेय आदि शङ्कराचार्यका साथै पुष्पदन्तलाई दिइन्छ।यसको पहिलो भाग "आनन्द लहरी" स्वयम् भगवान गणेश (वा पुष्पदन्त) द्वारा मेरु पर्वतमा कुँदिएको थियो भन्ने विश्वास गरिन्छ। शङ्कराचार्यका गुरु गोविन्द भगवत्पादका गुरु, ऋषि गौडपादले पुष्पदन्तका ती लेखहरू कण्ठ गरेका थिए जुन पछि आदि शङ्कराचार्यसम्म आइपुग्छन्।

यसका एक सय तीन श्लोकहरूले त्रिपुरसुन्दरीको रूपमा देवी पार्वतीको सौन्दर्य, अनुग्रह र उदारताको प्रशंसा गर्दछन्। डब्लु नर्मन ब्राउनले यसलाई अङ्ग्रेजीमा अनुवाद गरेका थिए जसलाई सन् १९५८ मा हार्वर्ड ओरिएन्टल शृङ्खलाको ४३औँ खण्डको रूपमा प्रकाशित गरिएको थियो।

## इतिहास 
रघुनाथाचार्यका अनुसार, आदि शङ्कराचार्यले सौन्दर्य लहरीको रचना कश्मीर उपत्यकामा गरेका थिए भन्ने विश्वास गरिन्छ।

यस कृतिका बारेमा धेरै किंवदन्तीहरू प्रचलित छन्। एउटा किंवदन्ती अनुसार, आदि शङ्कराचार्य शिव र पार्वतीको उपासना गर्न कैलस पर्वत गएका बेला त्यहाँ शिवले उनलाई उपहार स्वरूप १०० श्लोकहरू भएको एउटा पाण्डुलिपि दिन्छन् जसमा देवीका विभिन्न पक्षहरूको वर्णन गरिएको हुन्छ। कैलाश भ्रमणपछि फर्कने क्रममा बाटोमा उनलाई नन्दीले रोक्छ। नन्दीले उनीबाट त्यो पाण्डुलिपि खोसेर दुई टुक्रा पारेर एक भाग आफूसँग राख्छ र अर्को भाग शङ्कराचार्यलाई दिन्छ। दुखी भएका शङ्कराचार्यले शिवकहाँ गएर यो घटना सुनाउँछन्। शिवले मुस्कुराउँदै उनलाई आफूसँग भएका ४१ श्लोकहरूलाई १०० श्लोकको प्रारम्भिक भागको रूपमा राख्न र बाँकी ५९ श्लोकहरू आफैँले देवीको स्तुतिमा लेख्न आज्ञा दिन्छन्। यसरी, १ देखि ४१ सम्मका श्लोकहरू शिवका मौलिक कृति हुन्, जसले तन्त्र, यन्त्र र विभिन्न शक्तिशाली मन्त्रका प्राचीन विधिहरूमाथि प्रकाश पार्दछन्। बाँकी श्लोकहरू अर्थात् ४२ देखि १०० सम्म आदि शङ्कराचार्य स्वयंले रचना गरेका हुन् जसले मुख्य रूपमा देवीको स्वरूपमा ध्यान केन्द्रित गर्दछ। अर्को एउटा किंवदन्ती अनुसार, एकपटक आदि शङ्कराचार्य कैलाश भ्रमणमा भएका बेला शिवले आफ्नो घरको भित्तामा देवी पार्वतीको सौन्दर्यको बारेमा लेखिरहेका हुन्छन्। शङ्कराचार्य जस्तो बाहिरी व्यक्तिले उनकी पत्नीको सौन्दर्यको बारेमा पढोस् भन्ने नचाहेका शिवले आफूले लेखेका सबै केराहरू मेटाउँछन् तर शङ्कराचार्यले ती लेखहरूको केही भाग देखिसकेका हुन्छन् र आफ्नो विलक्षण बुद्धिको प्रयोग गरी बाँकी भागलाई पुन:स्मरण गरेर यसरी उनले *सौन्दर्य लहरी*को रचना गर्छन्।

## सन्दर्भ सामग्रीहरू 
श्रेणी:हिन्दु धर्म