राष्ट्रिय नाचघर

alt=|300x300px|right
वि.सं २०१६ सालमा स्थापित **‘राष्ट्रिय नाचघर’** लाई समग्र नेपाली संस्कृतिको संस्थागत विकासका लागि सञ्‍चार संस्थान ऐन २०२८ अनुसार वि.सं २०२९ साल असार ५ गते नाम परिमार्जन सहित **“सांस्कृतिक संस्थान”** को रुपमा स्थापना भएको संस्थान संस्कृति सम्बन्धी नेपाल सरकारको एकमात्र ज्येष्ठ एवम् आधिकारिक निकाय हो । नेपाल सरकारको पूर्ण स्वामित्व रहेको सांस्कृतिक संस्थानले स्थापनाकालदेखि संस्कृतिको संरक्षण**,** संवर्द्धन**,** प्रवर्द्धन र पुस्तान्तरणका लागि नेपाल सरकारका राष्ट्रिय तथा अन्तर्राष्ट्रियस्तरका राष्ट्रको पहिचान झल्किने लोकसंस्कृति सम्बन्धी कार्यक्रमहरू राज्यका महत्वपूर्ण कार्यक्रम**,** सभा**,** समारोह**,** पर्व एवम् अन्य विशेष अवसरमा प्रदर्शन गर्दै गौरवमय इतिहास कायम राखेको छ । सांस्कृतिक संस्थानको प्रमुख उद्देश्य सांस्कृतिक नवजागरण गराई सांस्कृतिक कार्यक्रम प्रस्तुत गरी सर्वसाधारणलाई स्वस्थ मनोरञ्‍जन उपलब्ध गराउनुका साथै नेपालको पहिचानयुक्त लोकगीत**,** लोकवाद्य**,** लोकनृत्य**,** लोकनाटक एवम् समग्र लोकसंस्कृतिलाई प्रस्तुतिका माध्यमबाट संस्थागत रूपमा संरक्षण र प्रवर्द्धन गरी सामाजिक न्याययुक्त लोकसंस्कृतिलाई शिरोपर गर्दै नयाँ सभ्य संस्कृति निर्माण गर्नु हो । संस्थानले जागरणमूलक सांस्कृतिक अभियान मार्फत कुसंस्कार**,** कुप्रथा**,** विकृति**,** विसंगति**,** रुढिवादी सोच**,** अन्धविश्वास**,** भेदभाव**,** शोषण**,** दमन**,** हिंसा**,** अन्याय**–**अत्याचार तथा बेथिति निर्मूल पार्न**,** समाजमा नैतिक शिक्षा सम्प्रेषण गरी सामाजिक तथा सांस्कृतिक रुपान्तरणमा विशेष योगदान  पुर्याएको छ ।

सांस्कृतिक संस्थानले विगतदेखि अमूर्त सांस्कृतिक सम्पदाको संरक्षण**,** संवर्द्धन**,** प्रवर्द्धन र पुस्तान्तरणका लागि गायन**,** वादन**,** नृत्य तथा नाट्य अभिनय जस्ता विधाहरुमा प्रशिक्षण कार्यक्रम सञ्‍चालन गर्दै आएको छ । संस्थानले उद्देश्य प्राप्तिका लागि विनियमावलीको कार्यान्वयन गरी कलाकार सेवा र प्रशासन सेवा अन्तर्गत दुई महाशाखाः कलाकार महाशाखा र प्रशासन महाशाखा अन्तर्गत कार्यक्रम तथा योजना शाखा**,** प्रशासन शाखा**,** गायन शाखा**,** वाद्यवादन शाखा**,** नृत्य शाखा**,** नाटक शाखा**,** हल शाखा**,** लेखा शाखा**,** भण्डार शाखा**,** अभिलेख शाखा**,** श्रव्यदृश्य शाखा र बजार व्यवस्थापक शाखा गरी १२ वटा शाखा स्थापना गरी आफ्ना नीति तथा कार्यक्रमहरु प्रभावकारी ढंगले सम्पादन गर्दै आएको छ । नेपाल सरकारको शिक्षालाई व्यावहारिक बनाउने**,** नीति तथा कार्यक्रमलाई सफल पार्नका निम्ति संस्थानले विगतदेखि विभिन्न तहका पाठ्यक्रममा आधारित नाटक**,** उपन्यास**,** कथा**,** एकाङ्की तथा काव्य रचनालाई नाटक एवम् गीति नाटकका रूपमा मञ्‍चन गरी प्रदर्शन गर्दै आएको छ । संस्थानले आफ्नो लक्ष्य र उद्देश्य मिल्ने सरकारी एवम् गैरसरकारी निकायसँग समन्वय र सहकार्यमा संस्कृति सम्बन्धी कार्यक्रमहरु पनि गर्दै आएको छ ।

सांस्कृतिक संस्थानसँग ठूलो प्रेक्षालय**,** सानो प्रेक्षालय**,** सेमिनार प्रेक्षालय र अभ्यासका लागि सम्बन्धित कक्षहरू रहेका छन् । संस्थानले प्रेक्षालयहरू सरकारी एवम् गैरसरकारी संघसंस्थालाई भाडामा उपलब्ध गराउने गरेको छ । संस्थानको मुख्य ठूलो प्रेक्षालय जसलाई मेगा हल भनेर पनि चिनिन्छ**,** यसको ७०० सिट भन्दा बढी क्षमता रहेको छ । संस्थानको सानो प्रेक्षालय जसलाई मिनी हल भनेर पनि चिनिन्छ**,** यसको १०४ सिट भन्दा बढी क्षमता रहेको छ । सेमिनार प्रेक्षालय तथा अभ्यास कक्षमा ५० भन्दा बढी क्षमता रहेको छ । संस्थानको प्रधान कार्यालय कामपा वडा नं २७ जमलमा ५ रोपनी २ आना १ पैसाको क्षेत्रफलमा अवस्थित रहेको छ । समय**,** परिस्थिति**,** राज्यको मार्गनिर्देशन**,** विज्ञान**–**प्रविधिको विकास**,** जनचाहना तथा अपेक्षा अनुकूल सांस्कृतिक संस्थान रुपान्तरित भई छिटो**–**छरितो एवम् प्रभावकारी सेवा प्रवाह गर्ने दायित्व संस्थानले निर्वाह गर्दै  आएको     छ ।

सांस्कृतिक संस्थानको स्थापना र गठन सञ्‍चार संस्थान ऐन**,** २०२८ को दफा ३ को उपदफा (१) ले दिएको अधिकार प्रयोग गरी वि.सं २०२९ साल असार ५ गते भएकोले हरेक वर्ष यसै समयलाई वार्षिकोत्सव मानिन्छ भने सञ्‍चालक समिति देहाय बमोजिम हुने व्यवस्था रहेको छ :**–**

**     **(क) अध्यक्ष :           नेपाल सरकारबाट नियुक्त

**   ** (ख) महाप्रबन्धक :    नेपाल सरकारबाट नियुक्त

**   ** (ग) सदस्य :             संस्कृति**,** पर्यटन तथा नागरिक उड्डयन मन्त्रालय प्रतिनिधि (उपसचिव)

**   ** (घ) सदस्य :            अर्थ मन्त्रालय प्रतिनिधि (उपसचिव)

    (ङ) सदस्य :            नेपाल सरकारबाट नियुक्त

**सांस्कृतिक संस्थानको प्रमुख उद्देश्य:-**

लोकसंस्कृति संरक्षण**,** संवर्द्धन**,** प्रवर्द्धन तथा पुस्तारणका लागि सांस्कृतिक नवजागरण गराउने तथा राष्ट्रको पहिचानयुक्त लोकसांस्कृतिक कार्यक्रम प्रस्तुत गरी सर्वसाधारणलाई स्वस्थ मनोरञ्‍जन उपलब्ध गराउनु संस्थानको प्रमुख उद्देश्य रहेको छ ।

**सांस्कृतिक संस्थानको काम, कर्तव्य र अधिकार:-**

देहाय बमोजिम संस्थानका काम**,** कर्तव्य र अधिकार रहेका छन्:**–**

(क) राष्ट्रियपन भएको लोकसांस्कृतिक कार्यक्रम तयार गरी त्यसको सजीव प्रदर्शनद्वारा जनसाधारणको लागि स्वस्थ मनोरञ्जन उपलब्ध गराउने ।

(ख) नेपालको गौरवशाली संस्कृति र कलात्मक परम्पराको निर्वाह र विकास गर्ने तथा जनताको बौद्धिक आवश्यकता र स्वस्थ मनोरञ्जनको चाहना पूर्ति गर्ने खालको लोकसांस्कृतिक कार्यक्रम तयार गरी नेपाल सरकारको महत्वपूर्ण सभा**,** कार्यक्रम**,** पर्व**,** समारोहमा प्रदर्शन गर्ने ।

(ग) सांस्कृतिक कार्यक्रमको योजना**,** निर्माण र प्रदर्शनमा व्यावसायिक दृष्टिकोण अपनाउने ।

(घ) सांस्कृतिक कार्यक्रमको लागि पटकथा**,** र**¨**मञ्च**,** कलाकार आदिको व्यवस्था गर्ने ।

(ङ) नेपालको मौलिक लोकसंस्कृति संरक्षण**,** संवद्र्धन**,** प्रवद्र्धन तथा पुस्तान्तरणका लागि राष्ट्रिय तथा अन्तर्राष्ट्रिय स्तरका कार्यक्रमका विविध नीति तथा कार्यक्रम तय गर्ने ।

(च) जागरण कार्यक्रम मार्फत सामाजिक तथा सांस्कृतिक रुपान्तरण सहित नयाँ संस्कृति  निर्माणमा जोड        दिने ।

(छ) देशभरका लोकसंस्कृतिकर्मी एवम् लोककलाकारलाई चलायमान बनाउने ।

(ज) लोकगायन**,** लोकवादन**,** लोकनृत्य तथा लोकनाट्य अभिनय लगायतका विभिन्न विधामा प्रशिक्षण    दिने ।

(झ) लोकसंस्कृतिको खोज**,** अनुसन्धान**,** संरक्षण**,** संवर्द्धन**,** प्रवर्द्धन एवम् दस्तावेजीकरण गर्ने तथा प्रदर्शनी    गर्ने ।

(ञ) नेपाली लोकसंस्कृतिको जगेर्ना गर्दै नेपालको पहिचान तथा अस्तित्वको रक्षा गर्ने ।

(ट) नेपालसँग कूटनीतिक सम्बन्ध स्थापना भएका मुलुकसँग संस्कृति आदानप्रदान कार्यक्रम गर्ने ।

(ठ) लोकगीत**,** लोकवाद्य**,** लोकनृत्य र लोकनाटकको विकास गर्न प्रस्तुतिका माध्यमद्वारा बहुजातीय**,** बहुभाषिक**,** बहुधार्मिक**,** बहुसांस्कृतिक तथा भौगोलिक विविधतायुक्त राष्ट्र नेपाल र नेपालीहरुका बीचमा संस्कृतिको माध्यमबाट सद्‍भाव**,** एकता**,** राष्ट्रियता**,** समानता तथा समावेशीताको भावना विकास गर्ने ।

(ड) संस्कृतिलाई उत्पादनतर्फ जोड दिई सांस्कृतिक पर्यटन एवम् सांस्कृतिक उद्योगको रूपमा विकास गरी आर्थिक समृद्धिको मार्ग तय गर्ने ।

(ढ) सभ्य समाज निर्माणका लागि सांस्कृतिक रुपान्तरणमा महत्वपूर्ण भूमिका निर्वाह गर्ने लोक संस्कृति**,** परम्परागत संस्कृति**,** जागरण संस्कृति**,** श्रम संस्कृति**,** प्रगतिशील संस्कृति जस्ता संस्कृतिको अस्तित्वलाई अङ्गीकार गर्दै नेपालको संविधान तथा संघीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्रको मूल मर्म अनुसारको नयाँ संस्कृति निर्माण गर्ने ।

(ण) डिजिटल युगसँगै लोकगीत**,** लोकवाद्य**,** लोकनृत्य**,** लोकनाटक र समग्र लोकसंस्कृतिमा देखिएको विकृति**,** विसङ्गतिले नेपालको पहिचान र अस्तित्व नै सङ्कटमा पर्ने खतरा बढेकाले त्यसको रोकथाम गर्न प्रचलित कानुन अनुसार कामकारबाही गनुका साथै सरोकारवाला संघसंस्था एवम् निकायलाई नियमन तथा अनुगमन गर्ने ।

(त) विभिन्न जातिको पहिचानयुक्त अमूर्त**/**अभौतिक लोकसंस्कृतिको खोज**–**अनुसन्धान गरी दस्तावेजीकरण गर्नुका साथै विश्व सांस्कृतिक सम्पदामा सूचीकरणका लागि पहल          गर्ने ।

(थ) नेपाली संस्कृतिमा योगदान पु**र्याउ**ने संस्कृतिविद्**,** कलाकार**,** साहित्यकार एवम् समग्र श्रष्टालाई राष्ट्रिय सम्मानका कार्यक्रम गर्ने ।

(द) कलाकार प्रमाणीकरण सम्बन्धी कार्य गर्ने ।

(ध) गायन**,** वादन**,** नृत्य**,** नाटक तथा समग्र संस्कृति सम्बन्धी प्रतियोगितात्मक कार्यक्रम गर्ने ।                 

**संस्थानले प्रदान गर्ने अन्य सेवाहरु:-**

देहाय बमोजिम संस्थानले प्रदान गर्ने अन्य सेवाहरू रहेका छन्:**–**

(क) प्रेक्षालय (हल) सेवा**,**

(ख) कला प्रशिक्षण कार्यक्रम**,**

(ग) कलाकार प्रमाणीकरण**,**

(घ) सांस्कृतिक नवजागरण गराई सातै प्रदेशको प्रतिनिधित्व हुने गरी राष्ट्रको पहिचानयुक्त (सांस्कृतिक कार्यक्रम मार्फत सर्वसाधारणलाई स्वस्थ मनोरञ्जन प्रदान**,**

(ङ) राष्ट्रको पहिचानयुक्त लोकगीत**,** लोकधून**,** लोकनृत्य र लोकनाटक समेटिएको मौलिक कार्यक्रम उत्पादन**,** प्रदर्शन तथा सांस्कृतिक पर्यटनको आधार निर्माण**,**

(च) मिथकीय तथा पाठ्यक्रममा आधारित नाटक**,** उपन्यास**,** कथा**,** एकाङ्की तथा काव्यलाई नाट्य रुपान्तरण सहित नाटक मञ्चन**,**

(छ) देशैभरी जनचेतनामूलक जागरण सांस्कृतिक अभियान**,**

(ज) नेपाल सरकारका राष्ट्रिय तथा अन्तर्राष्ट्रियस्तरका महत्वपूर्ण पर्व**,** सभा**,** समारोह**,** उत्सव तथा विशेष कार्यक्रमहरुमा राष्ट्रको पहिचानयुक्त लोकसांस्कृतिक कार्यक्रम प्रदर्शन**,**

(झ) संस्कृति सम्बन्धी अडियो**,** भिडियो**,** टेली श्रृङ्खला**,** नाटक**,** वृत्तचित्र तथा समग्र सांस्कृतिक गतिविधिमूलक श्रव्यदृश्य निर्माण**,**

(ञ) लोकसंस्कृतिको खोज**–**अनुसन्धान एवम् दस्तावेजीकरण सहित संरक्षण**,** संवर्द्धन**,  **प्रवर्द्धन एवम् पुस्तान्तरणका लागि सैद्धान्तिक तथा व्यावहारिक आधार निर्माण आदि ।

**महाशाखाहरू:-**

**(क) कलाकार महाशाखा:-**

     १.कार्यक्रम तथा योजना शाखा

     २. गायन शाखा

     ३. वाद्यवादन शाखा

     ४. नृत्य शाखा

     ५. नाटक शाखा

     ६. श्रव्यदृश्य शाखा

**(ख) प्रशासन महाशाखा:-**

     १. प्रशासन शाखा

     २. लेखा शाखा

     ३. हल शाखा

     ४. भण्डार शाखा

     ५. अभिलेख शाखा

     ६. बजार व्यवस्थापन शाखा 

## इतिहास 
वि.सं २०१६ सालमा स्थापित **‘राष्ट्रिय नाचघर’** लाई समग्र नेपाली संस्कृतिको संस्थागत विकासका लागि सञ्‍चार संस्थान ऐन २०२८ अनुसार वि.सं २०२९ साल असार ५ गते नाम परिमार्जन सहित **“सांस्कृतिक संस्थान”** को रुपमा स्थापना भएको संस्थान संस्कृति सम्बन्धी नेपाल सरकारको एकमात्र ज्येष्ठ एवम् आधिकारिक निकाय हो । नेपाल सरकारको पूर्ण स्वामित्व रहेको सांस्कृतिक संस्थानले स्थापनाकालदेखि संस्कृतिको संरक्षण**,** संवर्द्धन**,** प्रवर्द्धन र पुस्तान्तरणका लागि नेपाल सरकारका राष्ट्रिय तथा अन्तर्राष्ट्रियस्तरका राष्ट्रको पहिचान झल्किने लोकसंस्कृति सम्बन्धी कार्यक्रमहरू राज्यका महत्वपूर्ण कार्यक्रम**,** सभा**,** समारोह**,** पर्व एवम् अन्य विशेष अवसरमा प्रदर्शन गर्दै गौरवमय इतिहास कायम राखेको छ । सांस्कृतिक संस्थानको प्रमुख उद्देश्य सांस्कृतिक नवजागरण गराई सांस्कृतिक कार्यक्रम प्रस्तुत गरी सर्वसाधारणलाई स्वस्थ मनोरञ्‍जन उपलब्ध गराउनुका साथै नेपालको पहिचानयुक्त लोकगीत**,** लोकवाद्य**,** लोकनृत्य**,** लोकनाटक एवम् समग्र लोकसंस्कृतिलाई प्रस्तुतिका माध्यमबाट संस्थागत रूपमा संरक्षण र प्रवर्द्धन गरी सामाजिक न्याययुक्त लोकसंस्कृतिलाई शिरोपर गर्दै नयाँ सभ्य संस्कृति निर्माण गर्नु हो । संस्थानले जागरणमूलक सांस्कृतिक अभियान मार्फत कुसंस्कार**,** कुप्रथा**,** विकृति**,** विसंगति**,** रुढिवादी सोच**,** अन्धविश्वास**,** भेदभाव**,** शोषण**,** दमन**,** हिंसा**,** अन्याय**–**अत्याचार तथा बेथिति निर्मूल पार्न**,** समाजमा नैतिक शिक्षा सम्प्रेषण गरी सामाजिक तथा सांस्कृतिक रुपान्तरणमा विशेष योगदान  पुर्याएको छ । 

सांस्कृतिक संस्थानले विगतदेखि अमूर्त सांस्कृतिक सम्पदाको संरक्षण**,** संवर्द्धन**,** प्रवर्द्धन र पुस्तान्तरणका लागि गायन**,** वादन**,** नृत्य तथा नाट्य अभिनय जस्ता विधाहरुमा प्रशिक्षण कार्यक्रम सञ्‍चालन गर्दै आएको छ । संस्थानले उद्देश्य प्राप्तिका लागि विनियमावलीको कार्यान्वयन गरी कलाकार सेवा र प्रशासन सेवा अन्तर्गत दुई महाशाखाः कलाकार महाशाखा र प्रशासन महाशाखा अन्तर्गत कार्यक्रम तथा योजना शाखा**,** प्रशासन शाखा**,** गायन शाखा**,** वाद्यवादन शाखा**,** नृत्य शाखा**,** नाटक शाखा**,** हल शाखा**,** लेखा शाखा**,** भण्डार शाखा**,** अभिलेख शाखा**,** श्रव्यदृश्य शाखा र बजार व्यवस्थापक शाखा गरी १२ वटा शाखा स्थापना गरी आफ्ना नीति तथा कार्यक्रमहरु प्रभावकारी ढंगले सम्पादन गर्दै आएको छ । नेपाल सरकारको शिक्षालाई व्यावहारिक बनाउने**,** नीति तथा कार्यक्रमलाई सफल पार्नका निम्ति संस्थानले विगतदेखि विभिन्न तहका पाठ्यक्रममा आधारित नाटक**,** उपन्यास**,** कथा**,** एकाङ्की तथा काव्य रचनालाई नाटक एवम् गीति नाटकका रूपमा मञ्‍चन गरी प्रदर्शन गर्दै आएको छ । संस्थानले आफ्नो लक्ष्य र उद्देश्य मिल्ने सरकारी एवम् गैरसरकारी निकायसँग समन्वय र सहकार्यमा संस्कृति सम्बन्धी कार्यक्रमहरु पनि गर्दै आएको छ ।

सांस्कृतिक संस्थानसँग ठूलो प्रेक्षालय**,** सानो प्रेक्षालय**,** सेमिनार प्रेक्षालय र अभ्यासका लागि सम्बन्धित कक्षहरू रहेका छन् । संस्थानले प्रेक्षालयहरू सरकारी एवम् गैरसरकारी संघसंस्थालाई भाडामा उपलब्ध गराउने गरेको छ । संस्थानको मुख्य ठूलो प्रेक्षालय जसलाई मेगा हल भनेर पनि चिनिन्छ**,** यसको ७०० सिट भन्दा बढी क्षमता रहेको छ । संस्थानको सानो प्रेक्षालय जसलाई मिनी हल भनेर पनि चिनिन्छ**,** यसको १०४ सिट भन्दा बढी क्षमता रहेको छ । सेमिनार प्रेक्षालय तथा अभ्यास कक्षमा ५० भन्दा बढी क्षमता रहेको छ । संस्थानको प्रधान कार्यालय कामपा वडा नं २७ जमलमा ५ रोपनी २ आना १ पैसाको क्षेत्रफलमा अवस्थित रहेको छ । समय**,** परिस्थिति**,** राज्यको मार्गनिर्देशन**,** विज्ञान**–**प्रविधिको विकास**,** जनचाहना तथा अपेक्षा अनुकूल सांस्कृतिक संस्थान रुपान्तरित भई छिटो**–**छरितो एवम् प्रभावकारी सेवा प्रवाह गर्ने दायित्व संस्थानले निर्वाह गर्दै  आएको     छ ।

सांस्कृतिक संस्थानको स्थापना र गठन सञ्‍चार संस्थान ऐन**,** २०२८ को दफा ३ को उपदफा (१) ले दिएको अधिकार प्रयोग गरी वि.सं २०२९ साल असार ५ गते भएकोले हरेक वर्ष यसै समयलाई वार्षिकोत्सव मानिन्छ भने सञ्‍चालक समिति देहाय बमोजिम हुने व्यवस्था रहेको छ :**–**

**     **(क) अध्यक्ष :           नेपाल सरकारबाट नियुक्त

**   ** (ख) महाप्रबन्धक :    नेपाल सरकारबाट नियुक्त

**   ** (ग) सदस्य :             संस्कृति**,** पर्यटन तथा नागरिक उड्डयन मन्त्रालय प्रतिनिधि (उपसचिव)

**   ** (घ) सदस्य :            अर्थ मन्त्रालय प्रतिनिधि (उपसचिव)

    (ङ) सदस्य :            नेपाल सरकारबाट नियुक्त

**सांस्कृतिक संस्थानको प्रमुख उद्देश्य:-**

लोकसंस्कृति संरक्षण**,** संवर्द्धन**,** प्रवर्द्धन तथा पुस्तारणका लागि सांस्कृतिक नवजागरण गराउने तथा राष्ट्रको पहिचानयुक्त लोकसांस्कृतिक कार्यक्रम प्रस्तुत गरी सर्वसाधारणलाई स्वस्थ मनोरञ्‍जन उपलब्ध गराउनु संस्थानको प्रमुख उद्देश्य रहेको छ ।

**सांस्कृतिक संस्थानको काम, कर्तव्य र अधिकार:-**

देहाय बमोजिम संस्थानका काम**,** कर्तव्य र अधिकार रहेका छन्:**–**

(क) राष्ट्रियपन भएको लोकसांस्कृतिक कार्यक्रम तयार गरी त्यसको सजीव प्रदर्शनद्वारा जनसाधारणको लागि स्वस्थ मनोरञ्जन उपलब्ध गराउने ।

(ख) नेपालको गौरवशाली संस्कृति र कलात्मक परम्पराको निर्वाह र विकास गर्ने तथा जनताको बौद्धिक आवश्यकता र स्वस्थ मनोरञ्जनको चाहना पूर्ति गर्ने खालको लोकसांस्कृतिक कार्यक्रम तयार गरी नेपाल सरकारको महत्वपूर्ण सभा**,** कार्यक्रम**,** पर्व**,** समारोहमा प्रदर्शन गर्ने ।

(ग) सांस्कृतिक कार्यक्रमको योजना**,** निर्माण र प्रदर्शनमा व्यावसायिक दृष्टिकोण अपनाउने ।

(घ) सांस्कृतिक कार्यक्रमको लागि पटकथा**,** र**¨**मञ्च**,** कलाकार आदिको व्यवस्था गर्ने ।

(ङ) नेपालको मौलिक लोकसंस्कृति संरक्षण**,** संवद्र्धन**,** प्रवद्र्धन तथा पुस्तान्तरणका लागि राष्ट्रिय तथा अन्तर्राष्ट्रिय स्तरका कार्यक्रमका विविध नीति तथा कार्यक्रम तय गर्ने ।

(च) जागरण कार्यक्रम मार्फत सामाजिक तथा सांस्कृतिक रुपान्तरण सहित नयाँ संस्कृति  निर्माणमा जोड        दिने ।

(छ) देशभरका लोकसंस्कृतिकर्मी एवम् लोककलाकारलाई चलायमान बनाउने ।

(ज) लोकगायन**,** लोकवादन**,** लोकनृत्य तथा लोकनाट्य अभिनय लगायतका विभिन्न विधामा प्रशिक्षण    दिने ।

(झ) लोकसंस्कृतिको खोज**,** अनुसन्धान**,** संरक्षण**,** संवर्द्धन**,** प्रवर्द्धन एवम् दस्तावेजीकरण गर्ने तथा प्रदर्शनी    गर्ने ।

(ञ) नेपाली लोकसंस्कृतिको जगेर्ना गर्दै नेपालको पहिचान तथा अस्तित्वको रक्षा गर्ने ।

(ट) नेपालसँग कूटनीतिक सम्बन्ध स्थापना भएका मुलुकसँग संस्कृति आदानप्रदान कार्यक्रम गर्ने ।

(ठ) लोकगीत**,** लोकवाद्य**,** लोकनृत्य र लोकनाटकको विकास गर्न प्रस्तुतिका माध्यमद्वारा बहुजातीय**,** बहुभाषिक**,** बहुधार्मिक**,** बहुसांस्कृतिक तथा भौगोलिक विविधतायुक्त राष्ट्र नेपाल र नेपालीहरुका बीचमा संस्कृतिको माध्यमबाट सद्‍भाव**,** एकता**,** राष्ट्रियता**,** समानता तथा समावेशीताको भावना विकास गर्ने ।

(ड) संस्कृतिलाई उत्पादनतर्फ जोड दिई सांस्कृतिक पर्यटन एवम् सांस्कृतिक उद्योगको रूपमा विकास गरी आर्थिक समृद्धिको मार्ग तय गर्ने ।

(ढ) सभ्य समाज निर्माणका लागि सांस्कृतिक रुपान्तरणमा महत्वपूर्ण भूमिका निर्वाह गर्ने लोक संस्कृति**,** परम्परागत संस्कृति**,** जागरण संस्कृति**,** श्रम संस्कृति**,** प्रगतिशील संस्कृति जस्ता संस्कृतिको अस्तित्वलाई अङ्गीकार गर्दै नेपालको संविधान तथा संघीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्रको मूल मर्म अनुसारको नयाँ संस्कृति निर्माण गर्ने ।

(ण) डिजिटल युगसँगै लोकगीत**,** लोकवाद्य**,** लोकनृत्य**,** लोकनाटक र समग्र लोकसंस्कृतिमा देखिएको विकृति**,** विसङ्गतिले नेपालको पहिचान र अस्तित्व नै सङ्कटमा पर्ने खतरा बढेकाले त्यसको रोकथाम गर्न प्रचलित कानुन अनुसार कामकारबाही गनुका साथै सरोकारवाला संघसंस्था एवम् निकायलाई नियमन तथा अनुगमन गर्ने ।

(त) विभिन्न जातिको पहिचानयुक्त अमूर्त**/**अभौतिक लोकसंस्कृतिको खोज**–**अनुसन्धान गरी दस्तावेजीकरण गर्नुका साथै विश्व सांस्कृतिक सम्पदामा सूचीकरणका लागि पहल          गर्ने ।

(थ) नेपाली संस्कृतिमा योगदान पु**र्याउ**ने संस्कृतिविद्**,** कलाकार**,** साहित्यकार एवम् समग्र श्रष्टालाई राष्ट्रिय सम्मानका कार्यक्रम गर्ने ।

(द) कलाकार प्रमाणीकरण सम्बन्धी कार्य गर्ने ।

(ध) गायन**,** वादन**,** नृत्य**,** नाटक तथा समग्र संस्कृति सम्बन्धी प्रतियोगितात्मक कार्यक्रम गर्ने ।                 

**संस्थानले प्रदान गर्ने अन्य सेवाहरु:-**

देहाय बमोजिम संस्थानले प्रदान गर्ने अन्य सेवाहरू रहेका छन्:**–**

(क) प्रेक्षालय (हल) सेवा**,**

(ख) कला प्रशिक्षण कार्यक्रम**,**

(ग) कलाकार प्रमाणीकरण**,**

(घ) सांस्कृतिक नवजागरण गराई सातै प्रदेशको प्रतिनिधित्व हुने गरी राष्ट्रको पहिचानयुक्त (सांस्कृतिक कार्यक्रम मार्फत सर्वसाधारणलाई स्वस्थ मनोरञ्जन प्रदान**,**

(ङ) राष्ट्रको पहिचानयुक्त लोकगीत**,** लोकधून**,** लोकनृत्य र लोकनाटक समेटिएको मौलिक कार्यक्रम उत्पादन**,** प्रदर्शन तथा सांस्कृतिक पर्यटनको आधार निर्माण**,**

(च) मिथकीय तथा पाठ्यक्रममा आधारित नाटक**,** उपन्यास**,** कथा**,** एकाङ्की तथा काव्यलाई नाट्य रुपान्तरण सहित नाटक मञ्चन**,**

(छ) देशैभरी जनचेतनामूलक जागरण सांस्कृतिक अभियान**,**

(ज) नेपाल सरकारका राष्ट्रिय तथा अन्तर्राष्ट्रियस्तरका महत्वपूर्ण पर्व**,** सभा**,** समारोह**,** उत्सव तथा विशेष कार्यक्रमहरुमा राष्ट्रको पहिचानयुक्त लोकसांस्कृतिक कार्यक्रम प्रदर्शन**,**

(झ) संस्कृति सम्बन्धी अडियो**,** भिडियो**,** टेली श्रृङ्खला**,** नाटक**,** वृत्तचित्र तथा समग्र सांस्कृतिक गतिविधिमूलक श्रव्यदृश्य निर्माण**,**

(ञ) लोकसंस्कृतिको खोज**–**अनुसन्धान एवम् दस्तावेजीकरण सहित संरक्षण**,** संवर्द्धन**,  **प्रवर्द्धन एवम् पुस्तान्तरणका लागि सैद्धान्तिक तथा व्यावहारिक आधार निर्माण आदि ।

**महाशाखाहरू:-**

**(क) कलाकार महाशाखा:-**

     १.कार्यक्रम तथा योजना शाखा

     २. गायन शाखा

     ३. वाद्यवादन शाखा

     ४. नृत्य शाखा

     ५. नाटक शाखा

     ६. श्रव्यदृश्य शाखा

**(ख) प्रशासन महाशाखा:-**

     १. प्रशासन शाखा

     २. लेखा शाखा

     ३. हल शाखा

     ४. भण्डार शाखा

     ५. अभिलेख शाखा

     ६. बजार व्यवस्थापन शाखा 

## हाल सम्मका महाप्रबन्धकहरु
# श्री इन्द्र प्रसाद काफ्ले
# श्री गोबिन्द प्रसाद तिमल्सिना
# श्री नारायण गोपाल गुरुवार्चाय
# श्री गणेश रसिक
# श्री रमेश ताम्राकार
# श्री नारायण भक्त श्रेष्ठ
# श्री हरिहर शर्मा
# श्री राम प्रसाद घिमिरे
# श्री लक्ष्मण रायमाझी
# श्री भूपाल राई
# श्री नरेश पौडेल
# श्री शालिक राम तिमल्सिना
# श्री राजेश थापा
# श्री अशोक कुमार राई 
# श्री किरण बाबु पुन ( हाल कार्यरत )

## सन्दर्भ सामग्री