शरभ

को मुन्नेश्वरम मन्दिरमा नरसिंहलाई नियन्त्रण गर्दै शिव शरभको रूपमा]]

**शरभ** हिन्दु धर्ममा आठवटा खुट्टा भएको आधा सिंह र आधा चराको रूप भएको एक देवता हुन्। संस्कृत साहित्यमा उनलाई सिंह वा हात्तीभन्दा पनि शक्तिशाली र एकै उफ्राईमा उपत्यका पार गर्न सक्ने क्षमता भएको रूपमा वर्णन गरिएको छ। पछिल्ला साहित्यहरूमा शरभलाई आठवटा खुट्टा भएको मृगको रूपमा पनि वर्णन गरिएको छ।

शैव शास्त्रहरूका अनुसार, वैष्णव सम्प्रदायद्वारा पुजिने विष्णुको उग्र मानव-सिंह अवतार नरसिंहलाई शान्त पार्न भगवान शिवले शरभको रूप धारण गरेका थिए। यो स्वरूपलाई लोकप्रय रूपमा **शरभेश्वर** ("भगवान शरभ") वा **शरभेश्वरमूर्ति** भनिन्छ। 

वैष्णवहरूले भने नरसिंहलाई शरभ शिवद्वारा पराजित गरिएको कुरालाई अस्वीकार गर्छन् र शरभलाई विष्णुको एक नामको रूपमा मान्छन्। *नरसिंह पुराण* जस्ता केही वैष्णव शास्त्रहरूले विष्णुले दुईवटा टाउको भएको भयानक चरा गण्डभेरुण्ड को रूप धारण गरेको र जसले शरभलाई पराजित गरेको उल्लेख गरेका छन्।

बौद्ध धर्ममा, शरभ जातक कथाहरूमा बुद्धको अघिल्लो जन्मको रूपमा देखा पर्छन्। यो तिब्बती बौद्ध कलामा पनि देखिन्छ, जसले प्रयासको पूर्णतालाई प्रतीक गर्दछ। शक्ति र महिमाको पात्रको रूपमा शरभ धेरै प्रतीक चिन्हहरूमा प्रयोग गरिएको छ।

## विकास र मूर्तिकला 
प्रारम्भिक संस्कृत साहित्यमा, शरभलाई सुरुमा पहाडी र वन क्षेत्रमा गर्जने र अन्य जनावरहरूलाई डराउने एक आक्रामक जनावरको रूपमा वर्णन गरिएको थियो। पछिल्लो हिन्दु महाकाव्य *महाभारत*मा, शरभलाई आठवटा खुट्टा भएको, टाउकोमा आँखा भएको र जङ्गलमा बस्ने तथा काँचो मासु खाने सिंह-हन्ता प्राणीको रूपमा वर्णन गरिएको थियो। यसलाई राक्षसको रूपमा नभई क्रौञ्च पर्वतमा बस्ने प्राणीको रूपमा पनि उल्लेख गरिएको छ। अर्को विवरणमा, शरभ गन्धमादन पर्वतमा सिंह र बाघहरूसँगै बस्ने एक साधारण जनावर हो। यस महाकाव्यले शरभलाई 'मृगजाति' (खाद्य जनावरहरूको सूची) मा पनि समावेश गरेको छ, जसमा मृग, खरायो, भालु, रुरु मृग, साम्बर, गयाल, बँदेल र भैँसी समावेश थिए। शरभ मुख्यतया भगवान शिवको अवतारको रूपमा देखा पर्दछन् भने *रामायण*मा एक बाँदर-राजाको नामको रूपमा, साथै नायकहरू र नागहरूको नामको रूपमा पनि आउँछ। यो भगवान विष्णु र बुद्धको नामहरू मध्ये एक पनि हो। संस्कृत साहित्यमा योद्धाहरूलाई शरभसँग तुलना गरिएको पाइन्छ। १२औँ शताब्दीको *सुश्रुत संहिता*को डल्हणको टीकामा शरभलाई कास्मिरका मृगहरूको सूचीमा पनि राखिएको छ। यद्यपि, त्यहाँ ऊँटको आकारको, ठूला सिङ भएको र आठवटा खुट्टा भएको जनावरको रूपमा यसका विशेषताहरू बताइएको छ, जसलाई हिमालयन बोकाको रूपमा अनुमान गरिएको छ।

### शिवको अवतार 
पौराणिक साहित्यमा, शरभ भगवान शिवसँग सम्बन्धित छन् र विष्णुको उग्र रूपलाई शान्त पार्न अवतार लिन्छन्। शरभ र नरसिंह (विष्णुको मानव-सिंह रूप) बीचको युद्धको कथाले विष्णुका भक्तहरू (वैष्णव सम्प्रदाय) र शिवका भक्तहरू (शैव सम्प्रदाय) बीचको ऐतिहासिक प्रतिद्वन्द्वता र बहसलाई उजागर गर्दछ। *शिव पुराण*ले शरभलाई सिंहको अनुहार भएको, जटाधारी, पखेटा र आठवटा खुट्टा तथा हजारौँ हात भएको रूपमा वर्णन गरेको छ। *शरभ उपनिषद्*ले शरभलाई दुईवटा टाउको, दुईवटा पखेटा, तिखो नङ्ग्रा भएका सिंहका आठवटा खुट्टा र लामो पुच्छर भएको चित्रण गर्दछ। *कालिका पुराण*का अनुसार शरभ कालो रङको, विशाल शरीर भएको, चारवटा खुट्टा तल र चारवटा खुट्टा माथि फर्केको स्वरूपमा हुन्छ। यसको लामो अनुहार, नाक, आठवटा खुट्टा, आठवटा दाह्रा र लामो पुच्छर हुन्छ। यो पटक-पटक उच्च उफ्रिँदै चर्को आवाज निकाल्छ।

शरभेश्वरमूर्तिको मूर्तिकला विशेष गरी *कामिकागम* र *श्रीतत्त्वनिधि* जस्ता ग्रन्थहरूमा परिभाषित गरिएको छ। *कामिकागम*मा शरभलाई सुनौलो रङको चराको रूपमा वर्णन गरिएको छ, जसमा दुईवटा माथि उठेका पखेटा, दुईवटा राता आँखा, जमिनमा छोएका सिंहका चारवटा खुट्टा र माथितिर नङ्ग्रा भएका चारवटा खुट्टा हुन्छन्। शरीरको माथिल्लो भाग मानिसको जस्तो तर अनुहार सिंहको जस्तो देखाइन्छ। यसले शरभको खुट्टा मुनि अञ्जली मुद्रामा रहेका नरसिंहलाई पनि चित्रण गर्दछ।

*श्रीतत्त्वनिधि*मा शरभेश्वरमूर्तिका तीसवटा हातहरू हुने व्यवस्था गरिएको छ। दायाँ हातहरूमा बज्र, मुष्टि, अभय, चक्र, शक्ति, दण्ड, अङ्कुश, तरबार, खट्वाङ्ग, परशु, अक्षमाला, हड्डी, धनुष, मुसल र अग्नि हुन्छन्। बायाँ हातहरूमा पाश, वरद, गदा, बाण, झण्डा, सर्प, कमलको फूल, कपाल, पुस्तक, हलो र मृदङ्ग हुन्छन् भने एउटा हातले दुर्गालाई आलिङ्गन गरेको देखाइन्छ। यो स्वरूपले सौभाग्य ल्याउने, सबै रोग निको पार्ने र शत्रुहरूको विनाश गर्ने विश्वास गरिन्छ।

तमिलनाडुको चोल वंश शैव सम्प्रदायप्रति विशेष अनुदार थियो। कुम्भकोणम नजिकै विक्रम चोलद्वारा निर्मित विक्रमसोलीश्वरम मन्दिरमा शरभको सबैभन्दा पुरानो मूर्ति पाइन्छ। अन्य मूर्तिहरू दारासुरम र कुलुत्तुङ्ग चोल तृतीयद्वारा निर्मित त्रिभुवनमको कम्पहरेश्वरर मन्दिरमा रहेका छन्, जहाँ शरभको छुट्टै मन्दिर छ।

कर्नाटकको बेलुरको चेन्नाकेशव मन्दिरमा एउटा रोचक दृश्य कुँदिएको छ। त्यहाँ एउटा मृगलाई अजिङ्गरले निल्छ, जसलाई हात्तीले उठाउँछ र सिंहले हात्तीमाथि आक्रमण गर्छ। त्यसपछि सिंहलाई शरभले खाइरहेको देखाइन्छ र अन्तिम दृश्यमा विष्णुसँग पहिचान गरिएको दुई टाउको भएको चरा गण्डभेरुण्डले शरभलाई विनाश गरेको देखाइन्छ।

शिव र विष्णुको द्वन्द्वको मूर्तिकलामा शरभको स्वरूपमा काली र दुर्गाका पखेटाहरू थपिएका हुन्छन् जसले शिवको स्त्री शक्ति (शक्ति) लाई जनाउँछन्। शरभलाई कहिलेकाहीँ चराको टाउको र चुच्चोमा सर्प च्यापेको अवस्थामा पनि देखाइन्छ।

## सन्दर्भ सामग्रीहरू 
श्रेणी:हिन्दु देवताहरू