कौमोदकी

**कौमोदकी** (शाब्दिक अर्थ: 'मनलाई मन्त्रमुग्ध पार्ने') हिन्दु देवता विष्णुको गदा हो। विष्णुलाई प्रायः उनका चार हातमध्ये एकमा कौमोदकी समातेको रूपमा चित्रण गरिन्छ; उनका अन्य आयुधहरूमा सुदर्शन चक्र, पाञ्चजन्य (शङ्ख) र पद्म (कमल) रहेका छन्। यो गदा विष्णुका केही अवतारहरूको प्रतिमा विज्ञानमा पनि पाइन्छ।

'कौमोदकी' नाम पहिलो पटक हिन्दु महाकाव्य *महाभारत* मा देखा पर्दछ, जहाँ यो विष्णुको अवतार कृष्णसँग सम्बन्धित छ। सन्पूर्व २०० देखि विष्णुका चित्रहरूमा गदाको चित्रण गरिएको पाइन्छ। सुरुका समयमा यो साधारण आकारको भए तापनि पछि यसको आकार र स्वरूपमा भिन्नता आएको देखिन्छ। विष्णुको गदाको चित्रणमा पछि गएर विभिन्न कलात्मक बुट्टाहरू र खण्डहरू थपिएका थिए।

यद्यपि यो हतियारलाई निर्जीव गदाको रूपमा चित्रण गरिन्छ, तर विष्णुका मूर्तिहरूमा कौमोदकी कहिलेकाहीँ **गदादेवी** वा **गदानारी** भनिने महिलाको रूपमा पनि देखा पर्दछ। यस्तो चित्रणमा विष्णुले आफ्नो एउटा हात उनको टाउकोमा राखेका हुन्छन्, जबकि उनी आफैँले गदा समातेकी हुन्छिन् वा उनको टाउको/मुकुटमा गदा कुँदिएको हुन्छ।

गदालाई सबैभन्दा पुरानो र बलियो हतियारमध्ये एक मानिन्छ र यो विष्णुको शक्तिको प्रतीक हो। विभिन्न शास्त्रहरूमा विष्णुको प्रतिमा विज्ञानमा कौमोदकीको प्रतीकात्मक अर्थबारे चर्चा गरिएको छ।

## व्युत्पत्ति 
'कौमोदकी' शब्दको व्युत्पत्ति स्पष्ट छैन। एक प्रचलित व्युत्पत्ति अनुसार, कौमोदकीको नाम संस्कृत शब्द *कुमुद* (नीलो पानी-लिली वा नीलो कमलबाट आएको हो।

## विकास र प्रतीकात्मकता 
गदा हतियारका सबैभन्दा पुराना प्रकारहरूमध्ये एक हो।

विष्णुको उपासना गर्ने वैष्णव सम्प्रदायद्वारा प्रतिपादित दार्शनिक अर्थमा, कौमोदकीले "बुद्धि, ज्ञानको शक्ति र समयको शक्ति" लाई बुझाउँछ। *विष्णु पुराण*ले गदालाई ज्ञानको शक्ति भनेको छ। कौमोदकीले मनलाई "मन्त्रमुग्ध" पार्ने बताइन्छ। *वराह पुराण* भन्दछ कि अधर्मी शासकहरूलाई पाठ सिकाउनका लागि गदाको प्रयोग गरिन्छ। विष्णुले आफ्नो गदाद्वारा माया वा भ्रमलाई हटाउने पनि विश्वास गरिन्छ।

## साहित्यमा 
*महाभारत*मा कौमोदकीलाई चट्याङजस्तो आवाज निकाल्ने र धेरै दैत्य (दानव) हरूको वध गर्न सक्षम हतियारको रूपमा वर्णन गरिएको छ। यो गदा समुद्रका देवता वरुणले विष्णु-कृष्णलाई प्रदान गरेका थिए। पाण्डव राजकुमारहरूलाई आफ्नो राज्य निर्माणका लागि खाण्डव वन दिइएको थियो। अग्निदेव आफ्नो अपच निको पार्न सो वन "खान" चाहन्थे। उनले पाण्डव पुत्र अर्जुन र उनका मित्र कृष्णसँग सहयोग मागेका थिए, किनकि वनको रक्षक र देवताका राजा इन्द्रले बाधा पुर्‍याउने डर अग्निलाई थियो। अर्जुन र कृष्ण सहमत हुँदै वरुणले उनीहरूलाई दिव्य हतियारहरू प्रदान गरेका थिए। कृष्णलाई सुदर्शन चक्र र कौमोदकी गदा दिइएको थियो, जबकि अर्जुनले गाण्डीव धनुष र विभिन्न दिव्य वाणहरू प्राप्त गरेका थिए। उनीहरूले इन्द्रलाई पराजित गर्दै अग्निले वन जलाएका थिए जसले पाण्डवहरूको राजधानी इन्द्रप्रस्थ स्थापनाको बाटो प्रशस्त गरेको थियो।

*महाभारत*मा विष्णुले गदा र चक्र बोकेको वर्णन गरिएको छ, जसले सम्भवतः विष्णुका दुई-हाते स्वरूपलाई सङ्केत गर्दछ। यस महाकाव्यमा चक्र-मुसल युद्धका बेला कृष्णको कौमोदकी लगायतका अन्य हतियारहरू युद्ध हेर्न स्वर्गबाट मानवीय रूपमा प्रकट भएको उल्लेख छ। *हरिवंश* (महाभारतको एक परिशिष्ट) मा जरासन्ध विरुद्धको युद्धमा कृष्ण र उनका दाजु बलरामलाई सहयोग गर्न विष्णुका चार हतियारहरू स्वर्गबाट झरेको वर्णन गरिएको छ। बलरामले हल र 'सुनन्द' नामक मुसल प्रयोग गर्छन् भने कृष्णले कौमोदकी र शार्ङ्ग धनुषका साथ युद्ध गर्छन्।

संस्कृत नाटककार भास (सन्पूर्व दोस्रो शताब्दी - सन् दोस्रो शताब्दी) को *दूत-वाक्यम्* मा महाभारतको एउटा प्रसङ्ग वर्णन गरिएको छ, जहाँ कृष्णले हस्तिनापुरको दरबारमा आफ्नो विश्वरूप देखाउँछन् र आफ्ना हतियारहरूलाई बोलाउँछन्। त्यहाँ कौमोदकी लगायतका हतियारहरू मानव रूपमा प्रकट हुन्छन्। कालिदासको *रघुवंशम्*मा पनि विष्णुको गदा लगायतका पुड्का कदका आयुधपुरुषहरूको उल्लेख गरिएको छ।

गरुड पुराणको 'विष्णु पञ्जरम्' स्तोत्रमा कौमोदकीको यसरी उल्लेख गरिएको छ:

## सन्दर्भ सामग्रीहरू 
श्रेणी:विष्णु
श्रेणी:वैष्णव सम्प्रदाय