कमण्डलु

ले समातिरहेको पित्तलको **कमण्डलु**।]]

**कमण्डलु** भारतीय उपमहाद्वीपबाट उत्पत्ति भएको एक लाम्चो आकारको पानी राख्ने भाँडो हो। यो सुकेको लौका, नरिवलको खबटा, धातु, कमण्डलतरुको काठ, वा माटोबाट बनेको हुन्छ। यसमा सामान्यतया एउटा समात्ने बिँड हुन्छ। हिन्दु तपस्वी वा योगीहरूले प्रायः यसलाई पिउने पानी भण्डारण गर्न प्रयोग गर्दछन्। तपस्वीहरूले सधैँ साथमा लैजाने पानीले भरिएको कमण्डलुले सरल र आत्मनिर्भर जीवनको प्रतिनिधित्व गर्दछ। कमण्डलु हिन्दु प्रतिमाशास्त्रमा वैराग्य वा पानीसँग सम्बन्धित देवीदेवताहरूको चित्रणमा पनि देखा पर्दछ। त्यसैले यसलाई हिन्दु धर्ममा तपस्या वा वैराग्यको प्रतीक मानिन्छ। कमण्डलुको प्रयोग जैन भिक्षुहरूले पनि गर्छन् र केही बोधिसत्वहरूको चित्रणमा पनि यसको प्रयोग भएको पाइन्छ।

कमण्डलुलाई धातु, माटो, काठ र सुकेको लौका लगायतका विभिन्न सामग्रीहरूबाट बनाउन सकिन्छ। लौकाको कमण्डलु बनाउनका लागि पाकेको लौका टिपेर त्यसभित्रको गुदी र बीउहरू सफा गरिन्छ। यसपछि बाहिरी खबटा मात्र बाँकी रहन्छ, जसलाई कमण्डलुको रूपमा प्रयोग गरिन्छ। यसलाई आध्यात्मिक स्तरमा व्यक्तिको अहङ्कार हटाउने प्रक्रियाको रूपमा व्याख्या गरिन्छ। यहाँ पाकेको लौकाले व्यक्तिलाई र बीउले अहङ्कारलाई प्रतिनिधित्व गर्दछ। त्यसैले, बीउ सफा गर्नु भनेको अहङ्कार हटाउनु हो जसले गर्दा व्यक्ति आत्म-साक्षात्कार स्वीकार गर्न योग्य र शुद्ध बन्दछ।

## हिन्दु धर्ममा 
कमण्डलुमा रहेको पानीले अमृत—जीवनको अमृत—लाई प्रतिनिधित्व गर्दछ त्यसैले यो उर्वरता, जीवन र धनको प्रतीक हो। कमण्डलु प्रायः तपस्वीको रूपमा देखिने देवताहरू जस्तै शिव र ब्रह्माका साथै जल देवताहरू जस्तै वरुण, गङ्गा र सरस्वतीको हातमा चित्रण गरिएको हुन्छ। 'करङ्गमलाधारिणी' देवीलाई कमण्डलुको माला लगाएको रूपमा वर्णन गरिएको छ। देवी माहात्म्य ग्रन्थमा ब्राह्मणी देवीले आफ्नो कमण्डलुबाट पवित्र जल छर्केर राक्षसहरूको वध गरेको उल्लेख छ। १८३-१६५ ईसा पूर्वको एक सिक्कामा भगवान कृष्णले कमण्डलु समातेको देखाइएको छ।

धेरै पौराणिक कथाहरूमा कमण्डलुको सन्दर्भ आउँछ। विष्णुका अवतार वामनले असुर राजा महाबलिसँग तीन पाइला जमिन मागेका थिए। कमण्डलुबाट जल अर्पण गरेर जमिनको दानलाई पवित्र बनाइएको थियो। जब असुरका गुरु शुक्राचार्यले कमण्डलुको टोटी थुनेर जल प्रवाह रोक्ने प्रयास गर्छन्। महाबलिले टुटीमा एउटा सिन्काले घोच्दा यसले शुक्राचार्यलाई अन्धो बनाएको थियो। भागवत पुराणमा, राजा सत्यव्रत (मनु) ले नदीमा भेटाएको मत्स्य (विष्णुको माछा अवतार) लाई ठूला माछाहरूबाट बचाउन सुरुमा आफ्नो कमण्डलुमा राखेका थिए। पछि, सोही माछा विशाल भई राजालाई महाप्रलयबाट रक्षा गरेको थियो। महाभारतका अनुसार समुद्र मन्थनबाट उत्पन्न हुँदा भगवान धन्वन्तरीले कमण्डलुमा अमृत ल्याएका थिए। रामायणमा हनुमानले ऋषिको भेष धारण गरेर राक्षसहरूलाई आफ्नो कमण्डलुमा राखिएको मूत्र पिउन दिएर झुक्याएको उल्लेख छ।

thumb|एक साधु, जसको दाहिने तर्फ कमण्डलु राखिएको छ।

पौराणिक सरस्वती नदीको उत्पत्ति ब्रह्माको कमण्डलुबाट भएको मानिन्छ। गङ्गा नदी पनि ब्रह्माको कमण्डलुबाट बगेको विश्वास गरिन्छ। एउटा कथा अनुसार ब्रह्माले वामनको खुट्टाको बुढीऔँला धोएर सो पानी आफ्नो कमण्डलुमा सङ्कलन गरेका थिए जुन पछि गङ्गा नदी बनेको थियो।

अर्को नदी, सिलम्बुको उत्पत्ति पनि यस्तै छ। जब ब्रह्माले आफ्नो कमण्डलुको पानीले वामनको खुट्टा धोए तब वामनको खुट्टाबाट एक थोपा पृथ्वीमा उक्त थोपा खस्दा नदीमा परिणत भएको थियो।
काभेरी नदीका बारेमा पनि एउटा रोचक कथा छ। जब काभेरीले अगस्त्य ऋषिको विवाह प्रस्ताव अस्वीकार गर्छिन् तब उनले उनलाई आफ्नो कमण्डलुमा थुनिदिएका थिए। यसले त्यस क्षेत्रमा अनिकाल निम्त्यउँछ। यो देखेर काभेरी कमण्डलुबाट उम्किइन् तर ऋषिको श्रापमा पाएपछि  अन्ततः दर्श पुष्करणीमा शुद्ध भएकी थिइन्। अर्को संस्करण अनुसार काभेरीको बन्धनबाट क्रोधित भएका भगवान गणेशले कागको रूप धारण गरी अगस्त्यको कमण्डलु ढलाएर काभेरीलाई मुक्त गराएका थिए।

काश्मीरको शारदा दन्त्यकथा अनुसार, जब रावण र राम बीच युद्ध भइरहेको थियो, पार्वतीले रामलाई आफूलाई युद्ध स्थलबाट टाढा उत्तराखण्ड लैजान सल्लाह दिन्छन्। यसरी हनुमानले पार्वतीलाई पानीको रूपमा कमण्डलुमा बोकेर लगेका थिए। बाटोमा हनुमान जहाँ जहाँ विश्राम गर्दथे त्यहाँ कमण्डलुबाट पानीका थोपाहरू खसेर काश्मीरमा मासानग र देवीबल जस्ता कुण्डहरू बनेका थिएर अमरकन्टकमा, जहाँ नर्मदा नदीको उद्गम स्थल छ, त्यहाँ सधैं पानीले भरिने एउटा प्राचीन कमण्डलु छ जसलाई 'भृगु कमण्डलु' भनिन्छ।

*गरुड पुराण*का अनुसार, श्राद्धमा कमण्डलु दान गर्नाले मृतकले आफ्नो परलोकको यात्रामा पर्याप्त पिउने पानी पाउने विश्वास गरिन्छ।

## सन्दर्भ सामग्रीहरू 
## बाह्य कडीहरू 
श्रेणी:हिन्दु प्रतीकहरू