भक्तपुर नगरपालिका

**भक्तपुर नगरपालिका** (नेवारी: ख्वप) वा ऐतिहासिक रूपमा **भादगाउँ** भनिन्थ्यो,' यहाँ नेवार जातिको बाहुल्यता रहेको छ। यो सहर नेवारी परम्परा, परिकार र कलाको लागि समेत प्रसिद्ध छ। भक्तपुरले विसं २०७२ को महाभूकम्पमा ठूलो क्षति भोगेको थियो।

काठमाडौँ उपत्यकाको एक भागको रूपमा, यसले उपत्यकाका अन्य सहरहरूसँग यसको इतिहास, संस्कृति र भाषा साझा गर्दछ। यद्यपि गोपाल वंशको वंशावली जस्ता इतिहासहरूका अनुसार १२औँ शताब्दीमा भक्तपुरको जग बसालिएको थियो र यो कम्तिमा लिच्छवी कालदेखि धेरै बस्तीहरूको स्थल हो। १२औँ शताब्दीदेखि वि.सं १५३८ सम्म मल्ल कालमा नेपाल तीन स्वतन्त्र राज्यहरूमा विभाजित हुँदा काष्ठमण्डपको राजधानी नेपाल मण्डल थियो। मल्ल वंशलाई भक्तपुरको लागि स्वर्ण काल ​​मानिन्छ र वि.सं १४८४ मा यसको विभाजन पछि पनि, भक्तपुर एक धनी र मुख्यतया प्राचीन भारत-तिब्बत व्यापार मार्गमा यसको स्थानको कारण यो शक्तिशाली नेवार राज्यको रूपमा रहेको थियो। वि.सं १८२५ मा, भक्तपुरलाई आक्रमण गरी विस्तार भइरहेको गोरखा राज्य (जुन पछि नेपालको राज्य बन्यो) मा गाभिएको थियो। विलय पछि, भक्तपुर नेपालका अन्य भागहरूबाट धेरै हदसम्म अलग्गै रहेको थियो जसले गर्दा यसको अर्थतन्त्र र कलाको विकासमा गतिरोध आएको थियो। काठमाडौँमा केन्द्रीय सरकारद्वारा अलग्गिएको र बेवास्ता गरिएको कारणले गर्दा, यसको पूर्वाधार र अर्थतन्त्र बिग्रिन पुगेको थियो र १९९० को भूकम्पले स्थितिलाई अझ बिगारेको थियो। भक्तपुरको अर्थतन्त्र र पूर्वाधारमा मुख्यतया पर्यटन र भक्तपुर विकास परियोजनाको एक भागको रूपमा पश्चिम जर्मनीले प्रदान गरेको सहयोगको कारण वि.सं २०३५ साल देखि मात्र सुधार भएको थियो।

अन्य नेवार बस्तीहरूको तुलनामा, भक्तपुर मुख्यतया हिन्दु हो। यहाँ नेवारी भाषाका विभिन्न भाषाहरू बोलिन्छ। भक्तपुर नेपालको सबैभन्दा धेरै भ्रमण गरिएको पर्यटकीय गन्तव्यहरू मध्ये एक हो जहाँ २०७१ मा ३,०१,०१२ पर्यटकहरू यहाँ घुम्न आएका थिए। नेपाल संवत् ८८२ मा सम्पन्न भएको पाँचतले भएको न्यातापोल, भक्तपुरको सबैभन्दा प्रसिद्ध संरचना हो र पूर्व शाही दरबारसँगै, यो भक्तपुरको पर्यटकीय केन्द्र हो। यो सहर यसका असङ्ख्य चाडपर्वहरू र जात्राहरूको लागि पनि प्रसिद्ध छ जसमा बिस्का जात्रा र सापारु (वा गाई जात्रा) पर्दछन् जसले पर्यटनमा राम्रो योगदान पुर्‍याइरहेका छन्। २०० भन्दा बढी प्रकारका परम्परागत नृत्यहरूका कारण भक्तपुरलाई नेपालमा "सङ्गीत र नृत्यको राजधानी" पनि भनिन्छ। जुजु धौ यहाँको लोकप्रिय परिकार हो। भक्तपुरका कुमाले र हस्तकला उद्योगहरू पनि देशभरि परिचित छन्। यसको राम्रोसँग संरक्षित मध्ययुगीन प्रकृतिको कारण, युनेस्कोले २०३५ देखि भक्तपुरलाई विश्व सम्पदा स्थलको रूपमा सूचीबद्ध गरेको छ। सहरलाई कहिलेकाहीँ भक्तपुराको सट्टा भक्तग्राम पनि भनिन्थ्यो जहाँ ग्रामले गाउँलाई जनाउँछ भने पुरले संस्कृतमा सहरलाई जनाउँदछ।. मल्ल राजवंशका लगभग सबै शिलालेख, पाण्डुलिपि र दस्तावेजहरूमा सहरको वर्णन गर्न ख्वप शब्द प्रयोग गरिएको थियो। राणा प्रधानमन्त्री जुद्ध शमशेर राणाको पालामा एक आदेशद्वारा आधिकारिक नाम भक्तपुर राखिएको थियो, सहरमा असङ्ख्य मन्दिरहरू र यसप्रति स्थानीयहरूको भक्ति देखेपछि, सहरलाई भादगाउँको सट्टा "भक्तहरूको सहर" को रूपमा भक्तपुर भनेर सम्बोधन गरिनुपर्ने भएको थियो। तालको पानीले चोभारको चुनढुङ्गा पहाडहरूलाई कटान गर्न थाल्दै लगभग तीस हजार वर्ष पहिलेदेखि ताल सुक्न थालेको थियो। उपत्यकामा समतल भूमि देखा परेको थियो र ३०,००० देखि १५,००० वर्षको बीचमा, उपत्यकाको अधिकांश भाग सुक्त गएको थियो। लोककथामा, उपत्यका सुकाउने श्रेय विशाल चीनका एक सन्त मानिने बोधिसत्त्व मञ्जुश्रीलाई दिइएको छ। स्वयम्भूनाथमा बुद्धको पूजा गर्न र ज्ञान प्राप्त गर्नका लागि मञ्जुश्रीले उपत्यका सुकाउन आफ्नो तरवारबाट एउटा खोँच काटेको भनिएको छ। मञ्जुश्री पूर्वबाट काठमाडौँ उपत्यकामा प्रवेश गरेको मानिन्छ र उनको विश्रामस्थललाई तीर्थस्थलमा परिणत गरिएको छ जहाँ भक्तपुरका मानिसहरू प्रत्येक वर्ष जाडोको अन्त्यतिर र श्रीपञ्चमीको पर्व अघि तीर्थयात्रा गर्ने गर्दछन्।

माथि उल्लेखित बाहेक, भक्तपुरको प्रारम्भिक इतिहासको धेरैजसो भाग अज्ञात छ। मानिसहरूले काठमाडौँ उपत्यकामा बसोबास गर्न थालेपछि यसको उर्वर माटो तालको किनार भएको कारणले गर्दा पानी कम भएको कुरा स्पष्ट छ।

### स्थापना 
१४औँ शताब्दीमा गोपाल राज वंशावलीमा, १२०२ देखि १२२३ सम्म नेपाल मण्डलमा शासन गर्ने आनन्द देवलाई भक्तपुर सहर स्थापना गर्ने श्रेय दिइन्छ।  लिच्छवि वंशको समयमा भक्तपुरमा पहिले नै माखोप्रिङ्ग र माखोडुलुम् जस्ता बस्तीहरू भएकाले, आनन्द देवले यी साना बस्तीहरूलाई एक एकाइमा एकीकृत गर्ने सम्भावना बढी थियो। आनन्द देवले भक्तपुरको मध्य भागमा त्रिपुरा राजकुला नामक शाही दरबार पनि स्थापना गरेका थिए र यसलाई नेपालको नयाँ राजधानी घोषणा गरेका थिए। माता देवीको तीर्थस्थलहरूको यो व्यवस्था सम्पूर्ण सहरलाई पवित्र मण्डलको रूपमा अवधारणा गर्न प्रयोग गरिन्छ। सहर भित्रै, आनन्द देवले स्थापित महाविद्याका दस साना तीर्थस्थलहरू पनि छन्। पछिल्ला १९औँ शताब्दीका इतिहासहरूले आनन्द देवलाई देवी अन्नपूर्णाले भक्तपुर स्थापना गर्न निर्देशन दिएको बताउँछन्।

### नेपालको राजधानी सहर 
भक्तपुर राज्यको केन्द्र बनेसँगै, यो धेरै विदेशी आक्रमणहरूको निशाना पनि बनेको थियो। यी आक्रमणहरूको मुख्य कारण नेपालको राजपरिवारमा आन्तरिक विभाजन थियो। आनन्द देवको मृत्युको लगत्तै, भित्रबाट नयाँ राजपरिवारको उदय भयएको थियो। उनीहरूले आफ्नो पुर्खाको थर देवको सट्टा मल्ललाई आफ्नो थरको रूपमा प्रयोग गरेका थिए जसलाई अरी मल्लद्वारा सुरु गरिएको मानिन्छ। दुवै घराना बीचको द्वन्द्व बढ्दै गएका कारण, त्रिपुरा घरानाले तिरहुतबाट र युथुनिमम घरानाले खस राज्यबाट मद्दत मागेका थिए। यसरी, यी दुवै राज्यहरूले नेपालको आन्तरिक राजनीतिमा हस्तक्षेप गर्न थालेका थिए। १३६६ पछि, तिरहुतसँग नेपाल मण्डलको सम्बन्ध सुधार गर्न राजा रुद्र मल्लले आफ्नी बहिनी देवलादेवीको विवाह तिरहुत राजा हरिसिंहदेवसँग गराएका थिए। विवाह पछि, दुई राज्यहरू बीचको सम्बन्ध सुमधुर भएको र तिरहुतको नेपालमाथि आक्रमण बन्द भएको थियो। सोही वर्ष, नायकदेवीको विवाह उनकी हजुरआमाले काशीका राजकुमार हरिश्चन्द्रसँग गराइदिएकी थिइन् तर १३८८ मा सतसट्ठी वर्षको उमेरमा पद्मा लक्ष्मीको मृत्युपछि दरबारले उनको विरुद्ध विद्रोह गर्दै अन्ततः १३९१ मा उनको हत्या गरिएको थियो। हरिश्चन्द्रको मृत्युपछि, राजनीतिक शक्ति प्राप्त गर्ने प्रयासमा देवलादेवीले आफ्नो छोरा जगतसिंहदेवको विवाह आफ्नी भतिजी नायकदेवीसँग गराइदिएकी थिइन्।

१४०५ मा, नेपालले आफ्नो इतिहासको सबैभन्दा विनाशकारी आक्रमणहरू मध्ये एक भोगेको थियो। बङ्गालका सुल्तान शमसुद्दीन इलियास शाह र उनका सेनाहरूले १४०६ मा एक हप्ताको लागि नेपाल उपत्यका लुटेका थिउ। यस आक्रमणबाट भक्तपुर सबैभन्दा बढी पीडित बनेको थियो। आक्रमणको बेलामा यो राजधानी थियो र सहर उपत्यकाको पूर्वी भागमा पनि थियो जहाँ उक्त दिशाबाट २०,००० सेना आएका थिए। गोपाल राज वंशावलीका अनुसार, आक्रमणकारीहरूले भक्तपुरलाई लुटपाट गरी आगजनी गरेका थिए जुन सात दिनसम्म चलेको थियो। उक्त क्षेत्रका मानिसहरू ठाउँ छोडेर भागेका थिए।
केही इतिहासकारहरूले यो आक्रमणलाई लिच्छवी र प्रारम्भिक मल्ल राजवंशका स्मारकहरू हराउनुको कारणको रूपमा उल्लेख गर्दछन्। आक्रमण पछि, सहरको धेरैजसो भाग नष्ट हुन पुगेको थियो र भक्तपुर पूर्ण रूपमा देवलदेवीको नेतृत्वमा पुनर्निर्माण गरिएको थियो। त्यसबेलादेखि सहरको पुरानो भागको वास्तुशास्त्र प्रायः उस्तै रहेको छ।

वि.सं १४१० मा, मिथिलाका एक दानवर कुलीन नौ वर्षीया जयस्थितिलाई भक्तपुर ल्याइएको थियो र अन्ततः १४११ मा राजल्लादेवी मल्लसँग विवाह गरिएको थियो। वि.सं १४२२ मा देवलादेवीको मृत्यु पछि, राजल्लादेवी र उनकी राजा पत्नी जयस्थिति मल्लले नेपाल मण्डलको नियन्त्रण लिएका थिए जुन उनीहरूको शासनकालमा नेपालले स्थिरता र सांस्कृतिक साथै आर्थिक विकासको अवधि थियो। जयस्थिति मल्लले युद्धरत कुलीनहरूलाई पराजित गर्दै नेपाल मण्डललाई एकल राजाको रूपमा एकीकृत गरेका थिए। जयस्थिति मल्लले मिथिला र दक्षिण भारतबाट ब्राह्मणहरूलाई ल्याएर उनीहरूको सिफारिसमा, पेशामा आधारित पहिले नै अवस्थित हिन्दु जाति व्यवस्थालाई पुनर्जीवित र सुधार गरेको मानिन्छ। जयस्थिति मल्ललाई नेवारी भाषालाई प्रशासन, साहित्य र धर्मको भाषाको रूपमा बनाउने श्रेय पनि दिइन्छ। नेपालको इतिहासको बारेमा नेवारी भाषाको पाण्डुलिपि, प्रभावशाली गोपाल राज वंशावलीलाई जयस्थिति मल्लले दिएका थिए।

ले मूल रूपमा निर्माण गरेको पूर्वी भक्तपुरको मध्ययुगीन सहरको ढोकाको भग्नावशेष विसं १९९० को भूकम्प मा नष्ट भएको थियो।]]

उनका नाति, यक्ष मल्ल एकीकृत नेपाल मण्डलका अन्तिम राजा थिए जसले १४८४ देखि १५३७ सम्म भक्तपुरमा शासन गरेका थिए। यक्ष मल्लका धेरै पत्नीहरू र उपपत्नीहरू थिए जसमा सरुपादेवी, कर्पुरादेवी, उदयादेवी, जीवलक्ष्मी, जयतना, कृतिलक्ष्मी, सरस्वतीदेवी (जसमध्ये सरुपादेवी र कर्पुरादेवी सबैभन्दा प्रभावशाली थिए) समावेश थिए र त्यसैले उनका धेरै सन्तानहरू थिए। उनले आफ्नो राजधानी भक्तपुरलाई खाडल, रक्षात्मक पर्खाल र आठ सहरका ढोकाहरूद्वारा सुदृढ बनाएका थिए जुन आठ मातृकाहरूको मन्दिरहरूसँग मेल खान्छ। उनले भक्तपुरका सबै नागरिकहरूलाई जात वा धनको पर्वाह नगरी सिथि नखको वार्षिक उत्सवको समयमा रक्षात्मक पर्खाल र खाडलहरूको मर्मत र मर्मत गर्न अनिवार्य बनाएका थिए। वि.सं १९०६ पछि नेपाल भ्रमण गरेका हेनरी एम्ब्रोस ओल्डफिल्डले भक्तपुरमा पचास हजार बासिन्दा रहेको लेखेका थिए।

नेपालको दसौँ राष्ट्रिय जनगणना, २०५८को समयमा यसको जनसङ्ख्या ७२,५४३ थियो। नेपालको एघारौँ राष्ट्रिय जनगणना, २०६८ले भक्तपुरको जनसङ्ख्या ८१,७४८ रहेको जनाएको थियो र जसमा ४१,०८१ पुरुष र ४०,६६७ महिला थिए। नेपालको बाह्रौँ राष्ट्रिय जनगणना, २०७८को नतिजाले भक्तपुरको जनसङ्ख्या ७९,१३६ रहेको छ जसमा पुरुषको जनसङ्ख्या क्रमशः ३९,७५५ र महिलाको जनसङ्ख्या ३९,३८१ रहेको थियो र घरपरिवारको कुल सङ्ख्या १८,९८७ रहेको थियो। भक्तपुर नगरपालिकाको जनसङ्ख्याको लगभग ९०% नेवार जातिको रहेका छन्।

## यो पनि हेर्नुहोस् 
* भक्तपुरको युद्ध
* न्यातपोल मन्दिर
* भक्तपुर दरबार क्षेत्र

## चित्र दीर्घा 

File:Street scene, Bhaktapur, Nepal. 1979.jpg|सडकको दृश्य, भक्तपुर, नेपाल, सन् १९७९
File:Street of Bhaktapur at night.jpg|रातको समयमा भक्तपुरको सडक
File:Bhaktapur Durbar Square.jpg|भक्तपुर दरबार क्षेत्र
File:Bhaktapur-city-centre-large.jpg|भक्तपुर टौमडी क्षेत्र
File:Statue of King Bhupatindra Malla at Bhaktapur Durbar Square.jpg|भक्तपुर दरबार क्षेत्रमा राजा भूपतीन्द्र मल्लको शालिक
File:Bhaktapur1.JPG|टौमडी क्षेत्रको हवाई दृश्य
File:Peacockwindow.JPG|मयूरको झ्याल
File:Rice being dried by a woman.jpg|धान सुकाउँदै महिला
File:Nepali curd.JPG|नेवारी राजा दही (जुजु धौ)
File:Bhaktapur statue.JPG|भक्तपुर दरबार क्षेत्र
File:Bhaktapurr6.JPG|न्यातपोल मन्दिर
File:Nepál - Bhaktapur, stavba alegorického vozu (1970).jpg|महोत्सवको तयारी

## सन्दर्भ सामग्रीहरू
## बाह्य कडीहरू
*भक्तपुरका तस्वीरहरू
*एक्सप्लोर नेपाल: भक्तपुर

श्रेणी:नेपालका नगरपालिकाहरू
श्रेणी:नेपालका जिल्ला सदरमुकामहरू
श्रेणी:वि.सं. २०१० मा घोषित नगरपालिकाहरू
श्रेणी:नेपालका प्रमुख पर्यटकीय स्थलहरू