open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
मुचुकुन्द

**मुचुकुन्द** हिन्दु पौराणिक कथा अनुसार सूर्यवंशका एक राजा हुन्। उनी राजा मान्धाताका पुत्र र अम्बरीषका भाइ हुन्।

## असुरहरूसँगको युद्ध 
भागवत पुराणका अनुसार, एकपटक देवताहरू असुरहरूबाट पराजित हुन्छन्। त्यसपछि देवताहरू  महान योद्धा र धर्मात्मा व्यक्तिको रूपमा वर्णन गरिने मुचुकुन्द नामक राजाकहाँ शरण लिन। भगवान शिवका पुत्र कार्तिकेयको नेतृत्वमा देवताहरू पुनर्गठिन नहुँदासम्म राजा मुचुकुन्दले देवताहरूलाई आश्रय र सुरक्षा प्रदान गरिरहन्छन्। असुरहरूमाथि विजय प्राप्त गरेपछि देवता र उनीहरूका राजा इन्द्रले मुचुकुन्दप्रति कृतज्ञता व्यक्त गर्छन्। उनले देवताहरूको रक्षाका लागि पृथ्वीको आफ्नो विशेषाधिकार युक्त पद त्यागेर स्वर्ग आएकोमा देवताहरू प्रभावित उनीबाट प्रभावित हुन्छन्।

देवताहरूले उनलाई पृथ्वीमा एउटा पूरै युग बितिसकेको र त्रेता युग समाप्त भई द्वापर युग सुरु भइसकेको जानकारी दिन्छन्। उनीहरूले मुचुकुन्दका परिवारका सबै सदस्यहरूको मृत्यु भइसकेको कुरा पनि उनलाई बताउँछन्। देवताहरू उनको सेवाबाट प्रसन्न भई मोक्ष बाहेक (जुन उनीहरूको क्षमता भन्दा बाहिरको कुरा हो) आफूले चाहेको जुन कुनै वरदान माग्न भन्छन्। आफ्नो परिवार जीवित नरहेको कुराले दुःखी भएका र युद्धबाट थकित भएका राजाले देवताहरूसँग निर्वाध निद्राको वरदान माग्छन्। जसले उनलाई निद्राबाट ब्युँझाउने साहस गर्छ त्यो तुरुन्तै जलेर भष्म होस् भन्ने वरदान मागेका राजा मुचुकुन्द त्यसपछि एउटा गुफामा सुत्नका लागि जान्छन्।

## कालयवनको मृत्यु 
left|thumb|300x300px|कालयवनले मथुरा घेरेको दृश्य। श्रीमद्भागवत पुराण शृङ्खलाको एक पाना - ब्रुकलिन सङ्ग्रहालय

महाभारतका अनुसार, एक महान यवन योद्धा तथा राजा कालयवन आफ्नो वरदानका कारण युद्धमा अपराजित र अद्वितीय बन्छन्। जरासन्धसँग मिलेर उनले कृष्णको राज्य मथुरामा आक्रमण गर्ने योजना बनाउँछन्। दुवै पक्षका सेनाहरू युद्धको मैदानमा उत्रिएपछि कृष्ण आफ्नो रथबाट ओर्लिएर भाग्न थाल्छन् भने कालयवनले उनको पछ्याउन थाल्छन्। लामो समयसम्म पछ्याइसकेपछि कृष्ण एउटा अँध्यारो गुफामा प्रवेश गर्छन् र कालयवन पनि उनी पछिपछि गुफा भित्र पस्छन्। यो गुफा त्यही गुफा थियो जहाँ मुचुकुन्द अझै पनि गहिरो निद्रामा थिए। क्रोधित भएका कालयवनले अँध्यारोमा केही देख्न सक्दैनन् र मुचुकुन्दलाई नै कृष्ण सम्झेर प्रहार गर्छन्। जब मुचुकुन्दले आफ्ना आँखा खोल्छन् तब उनको दृष्टि कालयवन माथि पर्छ उ उनी तुरुन्तै जलेर भष्म हुन्छ। परिस्थिति बुझिसकेपछि, राजा मुचुकुन्द कृष्णलाई देखेर अत्यन्त प्रसन्न हुन्छन्। कृष्णले उनलाई आफ्ना सञ्चित पापहरू पखाल्न र मोक्ष प्राप्तिका लागि तपस्या गर्न सल्लाह दिन्छन्। भगवानलाई भेटेपछि मुचुकुन्द गुफाबाट बाहिर निस्किन्छन्। कथाका अनुसार, आफू गुफामा आराम गरिरहेको समयमा संसारका सबै प्राणीहरूको आकार घटेको देखेर उनी अचम्मित बन्छन् जसले धेरै युगहरू बितिसकेको सङ्केत गर्दथ्यो। त्यसपछि मुचुकुन्द तपस्याका लागि गन्धमादन पर्वत र त्यहाँबाट बदरिकाश्रम तर्फ लाग्छन्।

## सन्दर्भ सामग्रीहरू 
श्रेणी:महाभारतका पात्रहरू
लर्ड

'''एला मारिया लानी यलिच-ओ'कोनर** (जन्म; १९९६ नोभेम्बर ७), जो व्यावसायिक रूपमा **लर्ड'*को ( ) रूपमा परिचित छिन्, एक न्युजिल्यान्डकी गायिका तथा गीतकार हुन्। उनी आफ्नो पप सङ्गीतको अपरम्परागत शैली र आत्मनिरीक्षण गीत लेखनका लागि परिचित छिन्। लर्ड किशोरावस्थामा छँदा प्रतिभा प्रदर्शनको क्रममा साङ्गीतिक पहिचान पाएकी थिइन्। उनले २००९ मा युनिभर्सल म्युजिक ग्रुपसँग सम्झौता गरेकी लर्डले सन् २०११ मा निर्माता जोल लिटिलसँग साङ्गीतिक सहकार्य गर्न सुरु गरेकी थिइन्। उनीहरूको पहिलो प्रयास, *द लभ क्लब* नामक एक विस्तारित सङ्गीत सङ्गालो थियो जसलाई सन् २०१२ मा साउन्डक्लाउडमा नि:शुल्क डाउनलोडका लागि सार्वजनिक गरिएको थियो।

यस गीति सङ्गालोलाई पछि सन् २०१३ मा व्यावसायिक रूपमा सार्वजनिक गरिएको थियो। यसको एकल गीत "रोयल्स" ले धेरै क्षेत्रका सङ्गीत तालिकाहरूमा शीर्ष स्थान हासिल गर्न सफल भएको र अमेरिकी *बिलबोर्ड* हट १०० मा नौ हप्तासम्म शीर्ष स्थानमा रहन भएको थियो थियो।  यस गीत विश्वभर १ करोड प्रतिहरू बिक्री गर्दा यो गीत हालसम्मकै सर्वाधिक बिक्री हुने एकल गीतहरू मध्ये एक बनेको थियो। *पियोर हिरोइन* नामक उनको पहिलो गीतिसङ्ग्रहलाई पनि सोही वर्ष सार्वजनिक गरिएको थियो भने यसले पनि आलोचनात्मक र व्यावसायिक रूपमा सफलता प्राप्त गरेको थियो। अर्को वर्ष लर्डले सन् २०१४ को चलचित्र *द हङ्गर गेम्स: मकिङजे – भाग १* को लागि गीतहरू तयार पारेकी थिइन्। लर्डले आफ्नो अर्को एल्बम *मेलोड्रामा*मा (सन् २०१७) निर्माता ज्याक एन्टोनफसँग सहकार्य गरिन् जसले व्यापक प्रशंसा प्राप्त गर्दा यस एल्बम अमेरिकी *बिलबोर्ड* २०० को शीर्ष स्थानमा पुग्न सफल भएसँगै यसलाई *रोलिङ स्टोन* को "५०० महानतम एल्बमहरू" को सूचीमा समावेश गरिएको थियो। 

उनले *सोलार पावर* (सन् २०२१) नामक आफ्नो तेस्रो एल्बम मार्फत इन्डी लोक र साइकेडेलिक सङ्गीत शैलीहरूको अन्वेषण गरेकी थिइन् जसले समीक्षकहरू र श्रोताहरूबाट मिश्रित प्रतिक्रिया पाएको थियो। आफ्नो चौथो स्टुडियो एल्बम, *भर्जिन* (सन् २०२५) का लागि लर्डले सङ्गीतकार जिम-इ स्ट्याकसँग सहकार्य गरी पुनः इलेक्ट्रो पप-आधारित पप सङ्गीतमा फर्किएपछि यसले  सकारात्मक प्रतिक्रिया बटुलेको थियो। लर्डले प्राप्त गरेका पुरस्कारहरूमा; २ वटा ग्रामी पुरस्कार, २ वटा ब्रिट पुरस्कार, २० वटा एटारेओ सङ्गीत पुरस्कार र एउटा गोल्डेन ग्लोब पुरस्कारका मनोनयनहरू समावेश छन्। उनी सन् २०१३ र २०१४ मा *टाइम'' पत्रिकाको सबैभन्दा प्रभावशाली किशोरकिशोरीहरूको सूचीमा र सन् २०१४ को फोर्ब्सको ३० वर्ष मुनिका प्रभावशाली व्यक्तिहरूको सूचीमा देखा परेकी थिइन्। आफ्नो एकल कार्यको अतिरिक्त, उनले ब्रोड्स र ब्लिचर्स लगायतका अन्य कलाकारहरूका लागि गीतहरू सहलेखन गरेकी थिइन्।

## सन्दर्भ सामग्रीहरू 
## बाह्य कडीहरू 
* 
* 
* 
* 
* लर्ड अडियोकल्चरमा
* 

श्रेणी:जीवित मानिसहरू
श्रेणी:सन् १९९६ मा जन्म
श्रेणी:ब्रिट पुरस्कार विजेताहरू
श्रेणी:बाल पप सङ्गीतकारहरू
श्रेणी:ग्रामी पुरस्कार विजेताहरू
चार्ली एक्ससिएक्स

**सार्लोट एमा एचिन्सन** (, जन्म; सन् १९९२  अगस्ट २), जसलाई व्यावसायिक रूपमा **चार्ली एक्ससिएक्स** भनेर चिनिन्छ, एक बेलायती गायिका, गीतकार तथा अभिनेत्री हुन्। उनले सन् २००८ मा माइस्पेस नामक एक सामाजिक सञ्जालमा गीतहरू पोस्ट गर्न सुरु गरेकी थिइन् भने उनले पछि लन्डनको एक खुला साङ्गीतिक कार्यक्रममा उपस्थिति जनाएकी थिइन्। सन् २०१० मा असाइलम रेकर्डससँग सम्झौता गरेपछि उनले थुप्रै एकल गीतहरू सार्वजनिक गरेकी थिइन्। सन् २०१२ मा स्विडेनी साङ्गीतिक समूह आइकोना पपसँगको सहकार्यमा उनले "आइ लभ इट" सार्वजनिक गरेकी थिइन् जुन उनको विश्वव्यापी सफलता कारण बन्न पुग्दा उक्त गीत बेलायती सङ्गीत तालिकामा शीर्ष स्थानमा पर्न सफल भएको थियो। उनको पहिलो स्टुडियो एल्बम *ट्रु रोमान्स*लाई (सन् २०१३) समीक्षकहरूले मन पराएको भएतापनि व्यावसायिक रूपमा यसले खासै ठूलो सफलता हात पार्न सकेन।

सन् २०१४ मा सार्वजनिक फेन्सी नामक गीतमा इगी एजेलेयाले उनीसँग सहकार्य गरेकी थिइन् भने उक्त गीत वर्षकै सबैभन्दा धेरै बिक्री हुने गीतमध्ये एक बन्न सफल भएको थियो। सोही वर्ष उनको एकल गीत "बुम क्लाप" अमेरिकी सङ्गीत तालिकामा शीर्ष १० मा पर्न सफल भएको थियो। सन् २०१५ देखि उनले पिसी म्युजिकसँग मिलेर प्रयोगात्मक र 'हाइपर पप' जस्ता सङ्गीत विधाहरूमा काम गर्न सुरु गरेकी थिइन्। उनको छैटौँ स्टुडियो एल्बम *ब्राट* (सन् २०२४) ले उनलाई ठूलो सफलता दिलाएको थियो भने यसले सन् २०२४ का विभिन्न पत्रिकाहरूमा 'सर्वोत्कृष्ट एल्बम' को उपाधि प्राप्त गरी ६७औँ ग्रामी पुरस्कारमा तीनवटा पुरस्कार जित्न सफल भएको थियो।

आफ्नो एकल कार्यका अतिरिक्त, चार्ली एक्ससिएक्सले अन्य कलाकारहरूका लागि पनि गीतहरू सह-लेखन गरेकी छिन् जसमा इगी एजेलेयाको "बेग फर इट" (सन् २०१४), सेलेना गोमेजको "सेम ओल्ड लभ" (सन् २०१५), ब्लोन्डीको "टुनाइट" (सन् २०१७), सन मेन्डेज र कामिला काबेयोको सहकार्यमा बनेको "सेन्योरिता" (सन् २०१९) र सिगाला र रिटा ओराको सहकार्यमा बनेको "यु फर मी" (सन् २०२१) समावेश छन्। उनलाई सन् २०२४ मा एस्क्याप ग्लोबल इम्प्याक्ट पुरस्कारबाट सम्मानित गरिएको थियो। उनलाई सन् २०२४ मा गोल्ड हाउस नामक संस्थाले उनलाई सबैभन्दा प्रभावशाली एसियाली ए १०० सूचीमा समावेश गर्दा उक्त सम्मान पाउने उनी भारतीय मूलकी प्रथम बेलायती महिला बनेकी थिइन्।

## सन्दर्भ सामग्रीहरू 
## बाह्य कडीहरू 
* 
* 
* 
* 
* *चार्ली एक्ससिएक्सका उत्कृष्ट गीतहरू* (बिबिसी रेडियो १)

श्रेणी:जीवित मानिसहरू
श्रेणी:सन् १९९२ मा जन्म
श्रेणी:ब्रिट पुरस्कार विजेताहरू
श्रेणी:अङ्ग्रेजी नारीवादीहरू
श्रेणी:अङ्ग्रेजी चलचित्र अभिनेत्रीहरू
श्रेणी:अङ्ग्रेजी आवाज अभिनेत्रीहरू
श्रेणी:अङ्ग्रेजी पप गायिकाहरू
श्रेणी:ग्रामी पुरस्कार विजेताहरू
श्रेणी:अङ्ग्रेजी गायिका-गीतकारहरू
ठुटौरो

दायाँ|अङ्गुठाकार|एउटा सिसाको ठुटौरो
**ठुटौरो** भनेको चुरोट, सिगार र अन्य धुवाँजन्य उत्पादनहरूबाट निस्केको खरानी झार्न प्रयोग गरिने भाँडो हो। ठुटौरोहरू प्रायः आगो-प्रतिरोधी सामग्री जस्तै सिसा, ताप-प्रतिरोधी प्लास्टिक, माटो, फलाम वा ढुङ्गाबाट बनाइन्छन्।

## सन्दर्भ सामग्रीहरू
## बाह्य कडीहरू
श्रेणी:घरेलु उपकरणहरू
आस्तिक (ऋषि)

**आस्तिक** हिन्दु धर्मग्रन्थहरूमा उल्लिखित एक पौराणिक पात्र हुन् जसलाई एक प्रसिद्ध ऋषिको रूपमा उल्लेख गरिएको पाइन्छ। उनी ऋषि जरत्कारु र नागदेवी मनसाका पुत्र हुन्। उनले राजा जनमेजयले आयोजना गरेको सर्प विनाश यज्ञलाई रोकेर नाग वंशको रक्षा गर्दछन्।

## जन्म 
देवीभागवत पुराणका अनुसार, जरत्कारु नामका एक ऋषि वनमा घुमिरहेका बेला आफ्ना पितृहरूलाई घाँसको पातको सहारामा भीरमा झुन्डिरहेको अवस्थामा भेट्छन्। जरत्कारुको कुनै सन्तान नभएको र उनी आफ्नो वंशका अन्तिम व्यक्ति भएकाले उनीहरूले यस्तो कष्ट भोग्नुपरेको कुरा पितृहरू बताउँछन्। आफ्ना पितृहरूलाई यो कष्टबाट बचाउन जरत्कारुले आफूसँग मिल्दोजुल्दो नाम भएकी स्त्रीसँग विवाह गर्ने निर्णय गरी नागराज वासुकीकहाँ जान्छन् र उनकी बहिनी मनसासँग विवाह गर्छन्। 

एक साँझ, पुष्कर क्षेत्रमा जरत्कारु सन्ध्याकालीन प्रार्थना नगरी आफ्नी श्रीमतीको काखमा सुतिरहेका हुन्छन् आफ्नो श्रीमानलाई कर्तव्य पालनाका लागि निद्राबाट जगाउने वा सुत्न दिने भन्ने दुविधामा परेपछि मनसाले उनलाई जगाउने विकल्प रोज्छिन्। यस कार्यबाट क्रुद्ध भई जरत्कारुले आफ्नी श्रीमतीलाई छोड्ने निर्णय गर्छन्। मनसाले उनीसँग क्षमा मागेपछि जरत्कारुले उनलाई उनी गर्भवती भएको जानकारी दिन्छन् र जन्मिने बालक अत्यन्त तेजस्वी र भक्त हुने भविष्यवाणी गर्छन्। यसरी ती बालकको नाम आस्तिक राखिन्छ। आस्तिकले भृगुपुत्र ऋषि च्यवनको मातहतमा आफ्नो शिक्षा पूरा गर्छन्। देवी भागवत पुराणका अनुसार, उनकी आमा शिवकी शिष्या भएकाले आस्तिक पनि भगवान शिवकै भक्त बन्छन्।

### सर्प यज्ञ 
*महाभारत*का अनुसार, आस्तिकले नाग तक्षकको ज्यान बचाएका हुन्छन्। राजा जनमेजयले आफ्नो पिता परिक्षितको मृत्युको बदला लिन सर्प सत्र नामक विशाल नाग यज्ञको आयोजना गरेपछि यो घटना घटेको हुन्छ। परिक्षितको मृत्यु तक्षक नागको टोकाइबाट भएको हुन्छ। अन्ततः, आस्तिकले राजालाई मनाएर नाग जातिमाथि भइरहेको यो विनाशकारी यज्ञ अन्त्य गराउन सफल हुन्छन्। आस्तिकको जन्म हुनुअघि नै उनका पिताले उनलाई छोडेर गइसकेका हुन्छन्। जनश्रुति अनुसार, यी नागहरूको ज्यान जोगिएको दिनलाई श्रावण महिनाको शुक्ल पक्षको पञ्चमी मानिन्छ र यसैलाई नाग पञ्चमी पर्वको रूपमा मनाइन्छ।

## सन्दर्भ सामग्रीहरू 
श्रेणी:महाभारतका पात्रहरू
प्रद्युम्न

**प्रद्युम्न** (अर्थ; अत्याधिक शक्तिशाली)  हिन्दु धर्मग्रन्थहरूमा उल्लिखित एक पौराणिक पात्र हुन् जसलाई भगवान कृष्ण र उनकी श्रीमती रुक्मिणीका ज्येष्ठ पुत्रको रूपमा प्रस्तुत गरिएको छ। उनलाई विष्णुका चार व्यूह अवतारहरू मध्ये एक मानिन्छ। भागवत पुराणका अनुसार, प्रद्युम्न प्रेमका देवता कामदेवका पुनर्जन्म मानिन्छन्। महाभारतमा उल्लेख भए अनुसार प्रद्युम्न सनत्कुमारका अंश हुन्।प्रद्युम्न हिन्दु भगवान विष्णुको अर्को नाम पनि हो जसलाई २४ केशव नामहरू मध्ये एकको रूपमा उल्लेख गरिएको छ।
हरिवंश पुराणमा चतुर्व्यूहको वर्णन गरिएको छ जसमा वृष्णि वीरहरू वसुदेव,सङ्कर्षण, प्रद्युम्न र अनिरुद्ध पर्दछन्। यही अवधारणा पछि वैष्णव सम्प्रदायको प्राथमिक चतुर्भुज विस्तार वा अवतारको आधार बनेको थियो।

## जन्म र प्रारम्भिक जीवन 
प्रद्युम्न कृष्णका पुत्र र आदिनारायणका ६१औँ पनाति हुन्छन्। उनकी माता रुक्मिणी हुन् जसलाई कृष्णले उनको स्वयम्वरको समयमा उनको अनुरोधमा विदर्भबाट भगाएर ल्याएका थिए। प्रद्युम्नको जन्म द्वारकामा भएको र उनी कामदेवका पुनर्जन्म मानिन्छन् जसलाई शिवको क्रोधले भष्म गरिदिएको हुन्छ।

भागवत पुराणका अनुसार, प्रद्युम्न जन्मेको १० दिनभित्रै उनलाई शम्बर नामको असुरले अपहरण गरेको हेन्छ। प्रद्युम्नलाई आफ्नो शत्रु ठानेर असुरले उनलाई समुद्रमा फालिदिएको हुन्छ। त्यस शिशुलाई एउटा ठूलो माछाले निल्यो जसलाई पछि माझीहरूले समातेर शम्बरलाई उपहार स्वरूप दिएका थिए। शम्बरका भान्सेहरूले माछा काट्दा त्यसभित्र जीवित बच्चा फेला पर्छ। सो बच्चा मायावतीलाई दिइयो जो रतिको पार्थिव अवतार हुन्। कृष्णका पुत्रलाई आफ्नो दिव्य श्रीमनको रूपमा चिन्न सफल भएपछि रति उनीसँग पुनः प्रेममा परिन्। जब प्रद्युम्नले आफूप्रति मायावतीको प्रेमपूर्ण व्यवहारमाथि प्रश्न उठाए, तब उनले प्रद्युम्नलाई उनको पुनर्जन्मको सबै परिस्थितिहरू व्याख्या गरिन्। उनले प्रद्युम्नलाई 'महामाया' नामक रहस्यमय विद्या प्रदान गरिन्, जसले सबै प्रकारका जादुलाई नष्ट गर्न सक्थ्यो। त्यसपछि ती युवकले असुरलाई युद्धका लागि आह्वान गर्छन् जहाँ असुरले सर्वप्रथम गदाले र त्यसपछि आफ्नो दैत्य जादुले आक्रमण गर्छन्। उनलाई हराउनका लागि गुह्यक, गन्धर्व, पिशाच र उरगहरूका सयौँ अस्त्रहरू प्रयोग गरिएतापनि तर ती सबै कृष्णका पुत्रका अगाडि असफल बन्छन्। अन्ततः आफ्नो धारिलो तरबार प्रहार गरी उनले असुरको टाउको छिनाउँछन्। आफ्नी श्रीमती सहित उनी बिजुली चम्किएको बादल झैँ द्वारकाको दरबारमा ओर्लिन्छन् भने त्यहाँका कुलीन महिलाहरूले उनको सुन्दर अनुहार र नीलो-कालो घुम्रिएको कपाल देखेर उनलाई कृष्ण नै ठानेर झुक्किन्छन्। यद्यपि, रुक्मिणीले उनलाई आफ्नै छोराको रूपमा चिनिन्। त्यसपछि भगवान कृष्ण, वसुदेव र देवकीका साथमा त्यहाँ प्रकट हुन्छन् र द्वारकावासीहरूसँग मिलेर त्यस दम्पतीलाई अङ्गालो हाल्दै खुसीयाली मनाएउन थाल्छन्।

## विवाह 
प्रद्युम्नकी पहिलो श्रीमती मायावती थिइन् जो कामदेवकी श्रीमती रतिकी अवतार हुन्। सुरुमा प्रद्युम्नले यस सम्बन्धमा आपत्ति जनाएका हुन्छन् तर वास्तविकता बुझेपछि उनले मायावती नै आफ्नी शाश्वत अर्धाङ्गिनी भएको महसुस गर्छन्। उनले आफ्ना मामा रुक्मीकी छोरी रुक्मवतीसँग पनि विवाह गरेका हुन्छन्। रुक्मवतीबाट कृष्णका अति प्रिय नाति अनिरुद्धको जन्म हुन्छ जसलाई विष्णुको एक *व्यूह* अवतार पनि मानिन्छ। यसका साथै, प्रभावती नामकी एक असुर राजकुमारी प्रद्युम्नको प्रेममा परेकी थिइन् र प्रद्युम्नले उनीसँग प्रेम विवाह गरेका हुन्छन्।

## सन्दर्भ सामग्रीहरू 
श्रेणी:महाभारतका पात्रहरू
वृषसेन

**वृषसेन** हिन्दु धर्मग्रन्थका एक पौराणिक पात्र हुन् जसलाई *महाभारत*मा योद्धा कर्णका ज्येष्ठ पुत्र भनिएको छ। उनले आफ्ना पितासँगै कौरव पक्षबाट कुरुक्षेत्र युद्ध लडेका र द्रौपदेय, द्रुपद, धृष्टद्युम्न, नकुल, सहदेव, विराट लगायत अन्य धेरै प्रमुख योद्धाहरूको सामना गरेका छन्। वृषसेन एक पराक्रमी धनुर्धर हुन्छन्। उनले युद्धको अन्तिम चरणमा पाण्डव सेनालाई निकै क्षति पुर्‍याउँछन्। विशेषगरी युद्धको १७औँ दिनमा उनले नकुल, सहदेव र सात्यकीलाई आफ्नो वाणले ठूलो घात पुर्‍याउँछन्। उनको बढ्दो पराक्रम देखेर अर्जुनले उनलाई वध गर्ने प्रतिज्ञा गर्छन्। 

कुरुक्षेत्र युद्धको क्रममा कर्ण र भीष्मबीचको विवादका कारण कर्णले पहिलो दस दिनसम्म युद्धमा भाग लिएनन् भन्ने धारणा प्रचलित छ। भीष्मले कर्णलाई **अर्ध-रथी** भनेर अपमान गरेपछि, कर्णले "पितामह" को पतन नभएसम्म युद्ध नगर्ने प्रतिज्ञा गर्छन्। यद्यपि, कर्णका पुत्र वृषसेनको हकमा भने यो अलि फरक छ।

## कुरुक्षेत्र युद्ध 
### ११औँ दिन 
युद्धको ११ औँ दिनमा वृषसेनले एकल युद्धमा नकुलका पुत्र शतानिकमाथि विजय प्राप्त गर्छन् र त्यसपछि अन्य द्रौपदेयहरूसँग लडेर उनीहरू सबैलाई पराजित गरिदिन्छन्। सहदेवसँगको युद्धमा उनले सहदेवको धनुष भाँचेर र उनलाई बेहोस बनाइदिन्छन्। अन्ततः सात्यकीले सहदेवको उद्धार गर्छन्।

### १२औँ दिन 
युद्धको १२ औँ दिनमा उनले पाण्डव सेनाको मत्स्य बलमाथि आक्रमण गरी राजा विराटलाई पराजित गर्दै घाइते बनाइदिन्छन्। यो देखेर अभिमन्यु विराटको सहयोगका लागि आएपछि वृषसेन र अभिमन्युबीच भीषण द्वन्द्व हुन जान्छ। वृषसेनले अभिमन्युको छाती र तिघ्रामा केही वाणहरूले प्रहार गरेतापनि अन्ततः अभिमन्युले उनको धनुष भाँच्दै उनलाई पराजित गर्छन्।

### १४औँ दिन 
युद्धको १४ औँ दिनको रातमा, वृषसेनले पाञ्चालका राजा द्रुपदसँग एकल युद्ध गरी उनलाई पराजित गर्छन्। द्रुपदको पराजयपछि उनले पाण्डव सेनाका सेनापति तथा द्रुपदका छोरा धृष्टद्युम्नलाई पराजित गरी द्रुपद तथा धृष्टद्युम्न दुवैलाई पछि हट्न बाध्य बनाउँछन्।

### १५औँ दिन 
युद्धको १५औँ दिनमा, वृषसेन र नकुलबीच एकल युद्ध हुन्छ र वृषसेनले नकुलको रथ ध्वस्त पारिदिन्छन्। त्यसपछि नकुल भीमको रथमा चढ्छन् तर वृषसेनले ती दुवैमाथि प्रहार जारी राख्छन्। उनले भीमको धनुष भाँचेर भीमको छातीमा अत्यन्तै तिखा वाणहरूले प्रहार गर्छन्। त्यसपछि भीमले अर्जुनलाई वृषसेनको वध गर्न आग्रह गरेपछि वृषसेनले अर्जुन, भीम, नकुल र द्रौपदेयहरूको सामूहिक आक्रमणको सामना गर्दा अन्ततः पाण्डवहरूको प्रत्याक्रमणमा उनको मृत्यु हुन जान्छ। युधिष्ठिरले उनको छातीमा शक्ति अस्त्रले प्रहार गर्छन्, नकुलले उनको घाँटीमा तरबारले प्रहार गर्छन्, सहदेवले बन्चरोले उनको कवच फुटाउँछन् र भीमले गदाले उनको टाउकोमा प्रहार गर्छन्। उनी आफ्नो अन्तिम अवस्थासम्म पनि हुन्छन्।

## सन्दर्भ सामग्रीहरू 
श्रेणी:महाभारतका पात्रहरू
योगमाया

**योगमाया** विष्णुको भ्रम (माया) शक्तिको रूपमा लिइने एक हिन्दु देवी हुन्। वैष्णव परम्परामा, उनलाई **नारायणी**को (नारायणकी बहिनी) उपाधि दिइएको छ भने उनलाई देवी दुर्गाको सौम्य स्वरूपको रूप मानिन्छ। श्रीमद्भगवद गीताका अनुसार, योगमायाले "भगवानको त्यो आन्तरिक शक्तिलाई बुझाउँछ जसले उनका सबै लीलाहरूको व्यवस्थापन र संवर्द्धन गर्दछ।" देवी विन्ध्यवासिनीको नाम विन्ध्य पर्वतमालाबाट आएको हो जसको शाब्दिक अर्थ "*विन्ध्यमा निवास गर्ने*" भन्ने हुन्छ।

हिन्दु धर्मग्रन्थहरूका अनुसार, योगमायाले विष्णुको अवतार कृष्णलाई पृथ्वीमा जन्म गराउन सहजकर्ताको भूमिका निर्वाह गरेकी हुन्छिन्। उनले यदुवंशी गोठाला नन्द र यशोदाको छोरीको रूपमा अवतार लिएकी थिइन्। पछि, कृष्णलाई अत्याचारी शासक कंसबाट बचाउन उनलाई कृष्णसँग साटिन्छ। कंसलाई उसको मृत्युको बारेमा चेतावनी दिएपछि, योगमाया त्यहाँबाट अन्तर्ध्यान भएर विन्ध्याचल पर्वतमा बसोबास गर्न थाल्छिन् जसकारण उनलाई **विन्ध्यवासिनी** भनिन्छ।

योगमाया शाक्त सम्प्रदायमा पनि एक महत्त्वपूर्ण देवी हुन् र उनलाई महादेवीको रूपमा पूजा गरिन्छ।

## किंवदन्ती 
देवकी र वसुदेवको आठौँ सन्तानको रूपमा कृष्ण जन्मिएपछि विष्णुको निर्देशन अनुसार नन्द र यशोदाको घरमा सोही समयमा योगमायाको जन्म हुन्छ। वसुदेवले कृष्णलाई यशोदाकी तिनै छोरीसँग साट्छन्। जब कंसले ती नवजात शिशुलाई आफ्नो भविष्यको संहारकर्ता ठानेर मार्ने प्रयास गर्छन् तब उनी कंसको पकडबाट फुत्किएर दुर्गाको रूप धारण गर्छिन्। उनले कंसलाई उसको संहारकर्ताले अन्यत्रै जन्म लिइसकेको जानकारी दिएर त्यसपछि मथुराको जेलबाट ओझेल हुन्छिन्।

त्यसपछि, स्थानीय जनविश्वास अनुसार उनले विन्ध्याचल पर्वतमा निवास गर्ने निर्णय गरेको मानिन्छ जहाँ हाल उनको मन्दिर अवस्थित छ।

## वैष्णव सम्प्रदाय 
वैष्णव धर्ममा योगमायालाई विष्णु वा उनका अवतार कृष्णको आन्तरिक वा बाह्य शक्तिको मूर्त रूप मानिन्छ। विष्णु पुराणका अनुसार, 'वैष्णवी महामाया' भनिने यी देवीले दुर्गा, अम्बिका, क्षेमदा र भद्रकाली जस्ता विभिन्न स्वरूपहरू धारण गर्दछिन्।

भागवत पुराणमा, असुर हिरण्याक्षले बराहको उपहास गर्दै विष्णुको 'योगमाया' को सन्दर्भ उल्लेख गरेका छन्।

१७औँ शताब्दीको 'मुकुन्दविलास' नामक काव्यका अनुसार, एकपटक भूदेवी र ब्रह्माले कंस र शिशुपालको अत्याचारका कारण विष्णुलाई पृथ्वीको मामिलामा हस्तक्षेप गर्न प्रार्थना गर्दा योगमायाले कृष्ण अवतारलाई सहयोग गर्न विभिन्न देवताहरूलाई नियुक्त गर्छन्।

कृष्णका कथाहरूमा, भगवानले गोकुलका गोपिनीहरूसँग समय बिताउन योगमायाको सहारा लिन्छन्। गोपिनीहरूसँगको लीलाका क्रममा, योगमायाले नै प्रत्येक गोपिनीको आध्यात्मिक प्रतिरूप उनीहरूको घरमा सिर्जना गरिदिन्छिन् जसले गर्दा उनीहरू आफ्ना श्रीमानहरूप्रति पतिव्रता रहँदै भगवानको ध्यानमा पनि मग्न हुन सक्थे।

## सन्दर्भ सामग्रीहरू 
श्रेणी:हिन्दु देवीदेवताहरू
बुध (देवता)

**बुध** () भारतीय ज्योतिष शास्त्रमा  खगोलीय ग्रह बुध लागि नियुक्त गरिएका एक ग्रह देवता हो।  बुधलाई चन्द्र र बृहस्पतिकी श्रीमती तारा को पुत्र मानिन्छ। बुधलाई माल, व्यापारी र व्यापारको स्वामी तथा रक्षकको रूपमा लिइन्छ।

बुध साधारण स्वभावका,  सुवक्ता र हरियो वर्णका देवता रूपमा लिइन्छ। उनीहरूलाई कृपाण, फरसा र ढाल बोकेको रूपमा देखाइन्छ तथा सवारीको रूपमा पखेटा भएको सिंह बताइन्छ। अर्को रूपमा उनीहरूलाई राजदण्ड र कमल लिएर उड्ने कालीनमा वा सिंहहरूले तानेको रथमा सवार भएको देखाइन्छ। बुधको राज बुधवारका दिन हुन्छ। आधुनिक नेपाली हिन्दी, उर्दु, तेलुगु, बङ्गाली, मराठी, कन्नड र गुजराती भाषाहरूमा हप्ताको चौथो दिनलाई बुधवार भनिन्छ। बुधको विवाह वैवस्वत मनुकी पुत्री इलासँग भएको हो।इलाले पछि चन्द्रमाका पुत्र बुधसँग विवाह गरी पुरूरवा नामक छोरालाई जन्म दिन्छिन्। त्यसपछि उनी सुद्युम्न बनेर फर्किइन् र उनले अत्यन्त धर्मात्मा तीन छोराहरूबाट मनु वंशको वृद्धि गराउँछिन्। ती छोराहरू— उत्कल, गय र विनताश्व हुन्।

## पौराणिक कथाहरू 
बुध हिन्दु पौराणिक कथाका देवता तथा चन्द्र र रोहिणीका पुत्र हुन् ताराबाट उनको जन्म हुँदाका घटनाहरू तारकामय युद्धको पौराणिक कथामा विस्तृत रूपमा वर्णन गरिएको छ। बुधका आफ्नी श्रीमती इलाबाट एक छोरा, राजा पुरुरवा जन्मिएका हुन्। बुधको प्रारम्भिक उल्लेखहरू मध्ये एक वैदिक ग्रन्थ पञ्चविंश ब्राह्मणमा पाइन्छ र यो अन्य प्राचीन ग्रन्थहरू जस्तै शतपथ ब्राह्मणमा पनि देखा पर्दछ। 

## पात्रो र हिन्दु ज्योतिष 
हिन्दु पात्रोमा 'बुधवार' शब्दको जड 'बुध' नै हो। सन् १२० मा लेखिएको यवनजातकलाई भारतीय ज्योतिषको मानकीकरण गरेको श्रेय दिइन्छ। नवग्रहको थप विकास र पूर्णता शक युगमा शक वा सिथियन मानिसहरूसँगै भएको मानिन्छ। यसका साथै शक जातिहरूको योगदान नै भारतीय राष्ट्रिय पात्रोको आधार बन्दा जसलाई शक संवत भनिएको हो।

## सन्दर्भ सामग्रीहरू 
श्रेणी:महाभारतका पात्रहरू
एरुतुकली

**एरुतुकली** (जसलाई **एरुथु कली** पनि भनिन्छ) भारतको केरल राज्यको उत्तर मलाबार क्षेत्रको एक प्रसिद्ध लोक कला हो। यो लोक नृत्य मुख्यतः माविलर समुदायद्वारा प्रस्तुत गरिन्छ।

## परिचय
एरुतुकली केरलको उत्तर मलाबार क्षेत्रको एक पारम्परिक लोक कला हो। यो कला कासरगोड र कन्नूर जिल्लाका पहाडी क्षेत्रहरूमा बस्ने माविलन समुदायद्वारा प्रस्तुत गरिन्छ। यो लोक नृत्य मलयालम पंचांगको तुलम महिनाको दसौं दिन गाउँहरूमा आयोजना गरिन्छ।

एरुतुकली नृत्य भविष्यमा कृषि समृद्धिको कामना स्वरूप गरिन्छ।

कलाकार बाँस, घाँस, कपडा र काठबाट बनेको ठूलो कृत्रिम बैल उठाएर तालबद्ध तरिकाले घर-घरमा जान्छन्।  

यस नृत्यमा चेंडा र चेम्पिला जस्ता पारम्परिक वाद्ययंत्र प्रयोग गरिन्छ।  
परिवारतर्फबाट कलाकारहरूलाई उपहार पनि दिइन्छ।

## सन्दर्भ
श्रेणी:भारतीय लोकनृत्य
श्रेणी:केरल
जगन्नाथ

**जगन्नाथ** भारतका क्षेत्रीय हिन्दु परम्पराहरूमा दाजु बलभद्र र बहिनी सुभद्रासँग एक त्रयको रूपमा पुजिने एक देवता हुन्।

ओडिशाका हिन्दु धर्मावलम्बीहरूले जगन्नाथलाई सर्वोच्च देवता, *पुरुषोत्तम*, र *परब्रह्म* मान्छन्। विशेषगरी कृष्णमार्गीहरूका लागि जगन्नाथ कृष्णका एक रूप हुन्, जसलाई कहिलेकाहीँ विष्णुको अवतारको रूपमा पनि लिने गरिन्छ। केही शैव र शाक्त हिन्दुहरूका लागि उनी विनाशसँग सम्बन्धित शिवको उग्र रूप, भैरवको एक सन्तुलित तान्त्रिक स्वरूप हुन्।

जगन्नाथ पूजाको उत्पत्ति र विकास स्पष्ट छैन। केही विद्वानहरूले *ऋग्वेद*को सुक्त १०.१५५.३ लाई सम्भावित उत्पत्तिको रूपमा व्याख्या गरेतापनि अन्य विद्वानहरू यसमा असहमति जनाएपछि उनी एक आदिवासी मूलका संश्लेषित देवता भएको स्वीकार गरिन्छ। जगन्नाथवाद अन्तर्गत (अर्थात् ओडिया वैष्णववाद) जगन्नाथलाई प्रमुख देवताको रूपमा पुजिन्छ।  र पछि यो कृष्णमार्गी वा वैष्णववादको एक स्वतन्त्र राज्य-क्षेत्रीय मन्दिर केन्द्रित परम्परा बन्छ। जगन्नाथको मूर्ति काठको ठुटालाई कुँदेर र सजाएर बनाइएको हुन्छ जसका ठूला गोलाकार आँखाहरू र सन्तुलित अनुहार बनाइएतापनि हात वा खुट्टाको स्पष्ट अभाव देखिन्छ। जगन्नाथसँग सम्बन्धित पूजा प्रक्रिया, संस्कार र अनुष्ठानहरू संश्लेषित छन् र यसमा हिन्दु धर्ममा असामान्य मानिने विधिहरू पनि समावेश हुन्छन्। असामान्य रूपमा, यो मूर्ति काठबाट बनाइन्छ र निश्चित समयको अन्तरालमा नयाँ मूर्तिद्वारा प्रतिस्थापन गरिन्छ।

जगन्नाथलाई एक गैर-साम्प्रदायिक देवता मानिन्छ। उनी भारतका राज्यहरू ओडिशा, छत्तीसगढ, पश्चिम बङ्गाल, झारखण्ड, बिहार, गुजरात, असम, मणिपुर र त्रिपुरामा क्षेत्रीय रूपमा महत्त्वपूर्ण मानिन्छन्। उनी बङ्गलादेशका हिन्दुहरूका लागि पनि महत्त्वपूर्ण छन्। ओडिशाको पुरीस्थित जगन्नाथ मन्दिर वैष्णव धर्ममा विशेष रूपमा महत्त्वपूर्ण छ र यसलाई भारतको चार धाम तीर्थस्थलहरूमध्ये एक मानिन्छ। जगन्नाथ मन्दिर विशाल आकारको रहेको र यो हिन्दु मन्दिर वास्तुकलाको नागर शैलीमा  भन्दा अग्लो छ। यो कलिङ्ग वास्तुकला अर्थात् ओडिया कला र वास्तुकलाको उत्कृष्ट जीवित नमूनाहरू मध्ये एक हो। यो लगभग ८०० ईस्वी देखि हिन्दुहरूको लागि प्रमुख तीर्थस्थलहरू मध्ये एक रहँदै आएको छ।

भारतका पूर्वी राज्यहरूमा हरेक वर्ष जुन वा जुलाईमा मनाइने रथ यात्रा नामक वार्षिक उत्सव जगन्नाथमा समर्पित छ। उनको मूर्ति, अन्य दुई सम्बन्धित देवताहरूसँगै, पुरीको मुख्य मन्दिरको गर्भगृहबाट विधिपूर्वक बाहिर निकालिन्छ। तिनीहरूलाई एक विशाल रथमा राखिन्छ जसलाई धेरै स्वयंसेवकहरूले तानेर गुन्डिचा मन्दिर (लगभग  को दूरीमा अवस्थित) सम्म लैजान्छन्। उनीहरू त्यहाँ आठ दिनसम्म बस्छन् र नवौं दिनमा मुख्य मन्दिरमा फर्काइन्छन्। पुरीको रथ यात्रा उत्सवसँगै विश्वभरका जगन्नाथ मन्दिरहरूमा यस्तै जुलुसहरू आयोजना गरिन्छ। यो आषाढ महिनाको शुक्ल पक्षको दोस्रो दिन अर्थात् द्वितीया तिथिमा पर्दछ।

## सन्दर्भ सामग्रीहरू 
श्रेणी:हिन्दु देवताहरू
उपरिचर वसु

**उपरिचर वसु** हिन्दु धर्मग्रन्थहरूमा उल्लेखित एक पौराणिक पात्र तथा एक चन्द्रवंशीय राजा हुन्। उनी मगधका कुरुहरूका राजा हुन् भने उनले चेदी यादवहरूलाई पराजित गरेर उन्मूलन गरी चेदी राज्यमाथि विजय प्राप्त गरेका हुन्छन्। पुराणहरूमा उनलाई इन्द्रका मित्र र विष्णुका परम भक्तका रूपमा वर्णन गरिएको छ। उनको कथा महाभारतमा पनि वर्णन गरिएको छ। उनले चेदी अधिराज्यको कुरु वंशको स्थापना गरेका हुन्छन्।हिन्दु धर्मग्रन्थहरूमा चेदीका कुरुहरूलाई हस्तिनापुरका कुरुहरूसँग भ्रम नहोस् भन्नका लागि विशेषगरी चेदीको चन्द्रवंशीलाई ऐल वंश' भनेर चिनाइएको छ। उनका जेठा पुत्र प्रत्यग्रहले उनको उत्तराधिकारी बनेर चेदीको कुरु सिंहासन सम्हाल्छन् भने बृहद्रथले मगधको कुरु सिंहासन विरासतमा पाउँछन् जसले बृहद्रथ वंशको स्थापना गर्दछन्। उनको वंशमा महाभारतका प्रसिद्ध खलनायकहरू शिशुपाल र जरासन्धको जन्म भएको मानिन्छ।

उनको वास्तविक नाम **वसु** हो। इन्द्र उनीसँग प्रसन्न भएर उनलाई एउटा विमान (उड्ने रथ) उपहार दिएपछि उनले **उपरिचर** भन्ने उपाधि प्राप्त गरेको मानिन्छ। यस रथले उनलाई सबै मर्त्य (मानिस) भन्दा माथि (उपरि) हिँड्न वा विचरण गर्न (चर) समर्थ बनाउँछ।

## किंवदन्ती 
### पुराण 
स्कन्द पुराण र वायु पुराणका अनुसार उपरिचर वसु एकदमै धर्मी राजा हुन्छन् र उनले आफ्नो रथमा आकाश मार्गबाट यात्रा गर्न सक्षम हुन्छन्। एक पटक, यज्ञमा बलि दिइने सामग्रीका लागि प्रयोग गरिएको 'अज' शब्दको व्याख्यालाई लिएर देवता र ऋषिहरूबीच विवाद उत्पन्न हुन्छ। यस विवादको मध्यस्थताका लागि उनीहरू उपरिचर वसु कहाँ जाने निर्णय गर्छन्। ऋषिहरूले यज्ञमा अन्नको प्रयोग गर्नुपर्ने तर्क राख्छन् भने देवताहरूले बाख्रा जस्ता पशुको बलि दिनुपर्ने जिद्दी गर्छन्। राजाले देवताहरूको पक्षमा निर्णय सुनाउँछन्। राजाले अहिंसाको विरुद्धमा वकालत गरेकोमा क्रोधित भएर ऋषिहरूले उनलाई पाताल लोकमा खस्ने श्राप दिन्छन्। उनलाई विष्णुको निर्देशनमा गरुडले बचाउँछन् र स्वर्गमा लैजान्छन्। स्कन्द पुराणका अनुसार राजालाई सजाय दिइनुको अर्को कारणमा एकपटक पितृहरूको मानस पुत्री अच्छोदा र अद्रिका नामकी अप्सरालाई देखेका हुन्छन्। उनीहरूले एकअर्कालाई बाबु-छोरीको रूपमा हेरेका कारण, उनीहरूलाई पितृहरूले पृथ्वीमा जन्म लिन श्राप दिन्छन्।

## सन्दर्भ सामग्रीहरू 
श्रेणी:महाभारतका पात्रहरू
शाकचुन्नी

**शाकचुन्नी** बङ्गाली लोककथाहरूमा एक महिला भूत हो, जसको वर्णन सामान्यतः बङ्गलादेश र भारतको पश्चिम बङ्गाल राज्यको पौराणिक परम्पराहरूमा पाइन्छ। यस शब्दले विवाहित हिन्दु महिलाको आत्मा जनाउँछ, जसको मृत्यु विवाहित अवस्थामा (अर्थात् आफ्ना पति भन्दा पहिले) भएको हुन्छ।

## शब्द-साधन
शाकचुन्नी शब्द संस्कृत शब्द *शङ्खचूर्णी* बाट आएको हो। बङ्गाली हिन्दु परम्परामा, विवाहित महिलाहरू विवाहको प्रतीकको रूपमा शङ्खका चुराहरू (शङ्ख) र सिंदूर लगाउँछिन्। विश्वास छ कि मृत्यु पछिसमेत शाकचुन्नीले यी प्रतीकहरू धारण गर्छिन्, जसले उनको वैवाहिक जीवनप्रति निरन्तर लगाव जनाउँछ।

## उत्पत्ति र लोककथाहरू
लोककथाहरूका अनुसार, शाकचुन्नी विवाहित महिलाको आत्मा हो, जसको मृत्युको समयमा घरेलु जीवनसँग सम्बन्धित इच्छा र लगाव अधूरो रहन्छ। उनलाई प्रायः वैवाहिक सुख र गृहस्थ जीवनको तृष्णामा डुबेको देखाइन्छ, र विश्वास छ कि उनी विवाहित महिलाहरू, विशेष गरी धनी परिवारकी महिलाहरूलाई आफ्नो नियन्त्रणमा लिन सक्छिन् वा प्रभाव पार्छिन्, जसले ती अनुभवहरू पुनः अनुभव गर्न सकून्।  

शाकचुन्नीसँग सम्बन्धित कथाहरू पारम्परिक बङ्गाली लोककथाहरूमा पाइन्छन्, जसमध्ये *ठाकुरमार झूली* जस्ता सङ्ग्रहका कथाहरू पनि समावेश छन्। धेरै कथाहरूमा एक ओझा अन्ततः उनको आत्मालाई पराजित वा निष्कासित गर्छ।

## विशेषताहरू
शाकचुन्नीलाई प्रायः माछा मन पर्ने बताइन्छ, जुन बङ्गालमा विवाहित महिलाहरूका लागि सांस्कृतिक रूपमा महत्वपूर्ण खाना हो। परम्परागत विश्वास अनुसार, विवाहित महिलाहरूलाई आफ्ना पतिका स्वास्थ्य र दीर्घायुको प्रतीकको रूपमा माछा खाने प्रोत्साहन दिइन्थ्यो। शाकचुन्नीको माछा खाने तीव्र इच्छा वैवाहिक जीवनमा फर्किन चाहने उनको आकांक्षाको प्रतीक हो। लोककथाहरूमा यस विषयमा मतभेद छन् कि उनी काँचो, तातो, जलेको वा बिग्रेको माछा मन पराउँछिन् कि छैन।  

विश्वास छ कि उनी आफ्नो बसोबास गर्ने ठाउँमा गोबरको पानी छर्छिन् र केही विशेष रुखहरू, विशेष गरी स्ट्रेबलस एस्पर (शेओरा) र आँपका रुखमा बसोबास गर्छिन्।  

## सन्दर्भ
श्रेणी:लोककथा
उग्रसेन

र कृष्णलाई मथुरामा राजा उग्रसेनको दरबारमा स्वागत गरिँदै]]

**उग्रसेन** हिन्दु धर्मग्रन्थ महाभारतमा उल्लेखित एक पात्र हुन्। यदुवंश कुलको वृष्णि जनजातिहरूद्वारा स्थापना गरिएको राज्य मथुराका राजा हुन्। उनका छोरा कंश, कृष्णकी आमा देवकीका दाजु (काकाका छोरा) हुन्। राजा उग्रसेनलाई उनकै छोरा कंशले पदच्युत गरेका हुन्छन् र कंशकी बहिनी देवकी र उनका श्रीमान वसुदेवका साथै उग्रसेनलाई पनि आजीवन कारावासको सजाय दिइएको हुन्छ। कृष्णले आफ्ना दुष्ट मामा कंशलाई पराजित गरेपछि उग्रसेनलाई पुन: मथुराको शासकको रूपमा अभिषेक गर्छन्।

सामान्यतया कंसलाई उग्रसेनको छोरा मानिएपनि भागवत र अन्य केही पौराणिक स्रोतहरूले कंसको वास्तविक जन्मका बारेमा एउटा भिन्न कथा उल्लेख गरेका छन् जसअनुसार कंस उग्रसेनकी पत्नी र द्रमिल नामक गन्धर्वको सन्तान हुन्। आफ्नो छोरा कंसको विपरित, उग्रसेनलाई एक कर्तव्यनिष्ठ र सक्षम शासकका साथै भगवान विष्णुका महान् भक्तको रूपमा वर्णन गरिएको छ। विष्णु पुराणका अनुसार मथुरा नगरी "उग्रसेनद्वारा कुशल ढङ्गले शासित थियो र त्यहाँका मानिसहरू सुखी र समृद्ध थिए"।

## पुराण 
पुराणहरूका अनुसार, मथुरामा कृष्ण र बलरामको पराक्रम र उनीहरूको हत्याका लागि छाडिएका जङ्गली हात्तीहरूलाई कृष्ण र बलरामले मारेको थाहा पाएपछि कंस अत्यन्तै त्रसित र शङ्कालु बन्छन्। त्यसपछि उनले आफ्नै पितालाई मृत्युदण्ड दिने आदेश दिई पिताका हातखुट्टा बाँधेर कालिन्दी नदीमा फाल्ने आदेश दिएका हुन्छन्। यो र योसँग सम्बन्धित घटनाहरू कृष्णद्वारा आफ्नो मामा कंसको वध गरिनुको प्रमुख कारणहरू बनेका हुन्छन्।

मथुरामा भव्य स्वागत र सत्कारका साथ कृष्णले उग्रसेनलाई सम्मानपूर्वक व्यवहार गर्छन् कृष्णका पुत्र र उग्रसेनका पनाति साम्बले गर्भवती महिलाको भेष धारण गरी ऋषिहरूलाई बच्चाको लिङ्ग पत्ता लगाउन सोधेर उनीहरूको अपमान गर्छन्। ऋषिहरूले उनलाई एउटा फलामको मुसल (छड) जन्माउने श्राप दिन्छन् जुन उनको सम्पूर्ण कुलको विनाशको कारण बन्छ। यादवहरूले यो खबर उग्रसेनलाई सुनाएपछि उग्रसेनले सो मुसललाई धुलो पारेर समुन्द्रमा फाल्न लगाउँछन्। उनले आफ्नो राज्यमा मदिरा सेवनमा पनि प्रतिबन्ध लगाउँछन्। यस घटनाको केही समयपछि उनको मृत्यु भई स्वर्गवास पनि हुन्छ। उनी भूरिश्रवा, शल्य, उत्तर र उनका भाइ शङ्ख, वसुदेव, भूरी र कंससँगै स्वर्गमा देवताहरूको साथमा सामेल हुन्छन्।

## सन्दर्भ सामग्रीहरू 
श्रेणी:महाभारतका पात्रहरू
महादेवी

**महादेवी** (जसलाई **देवी**, **महामाया** र **आदि पराशक्ति** पनि भनिन्छ) हिन्दु धर्मकी सर्वोच्च देवी हुन्। महादेवी केन्द्रित सम्प्रदाय शाक्त अनुसार, सबै हिन्दु देवी-देवताहरूलाई यिनै महान् देवीका रूप मानिन्छ, जसलाई परब्रह्म वा परम सत्यको रूपमा स्वीकार गरिएको छ।

शाक्त सम्प्रदायका मानिसहरूले उनलाई प्रायः दुर्गाको रूपमा पूजा गरी उनका अन्य थुप्रै रूपहरू रहेको कुरामा विश्वास गर्छन्। शाक्त ग्रन्थहरूमा महादेवीलाई 'मूलप्रकृति'को (आदि देवी) रूपमा उल्लेख गरिएको छ जसका; पार्वती, लक्ष्मी, सरस्वती, गायत्री र राधा
गरी पाँच प्राथमिक रूपहरू र यसलाई सामूहिक रूपमा 'पञ्चप्रकृति' भनिन्छ। यी रूपहरू बाहेक महादेवीको त्रिपुरसुन्दरी रूपलाई शाक्त धर्मको सर्वोच्च देवीको रूपमा पहिचान गरिएको छ। लेखक हेलेन टि बोर्सियरले उल्लेख गरेअनुसार, "हिन्दु दर्शनमा वैष्णव धर्मकी मुख्य देवी लक्ष्मी र शैव धर्मकी मुख्य देवी पार्वतीलाई महादेवीको शक्ति वा दैवी शक्तिको अभिव्यक्तिको रूपमा चिनिन्छ।"

## विशेषणहरू 
महादेवीलाई अन्य धेरै नामहरूले चिन्न सकिन्छ। उनलाई सामान्यतया *मूलप्रकृति* ('जो आदिम तत्व हुन्') र *महामाया*को ('जो माया भन्दा पर छिन्') रूपमा चिनिन्छ। देवीभागवत पुराण र ललितासहस्रनामले महादेवीका असङ्ख्य विशेषणहरूको वर्णन गरेका छन्। यी नामहरूमा उनका दैवी र संहारकर्ता जस्ता दुवै विशेषताहरू समावेश छन्। देवी भागवत पुराणमा उनलाई 'सबैकी माता', 'सबै प्राणीहरूमा रहेको प्राणशक्ति' र 'सर्वोच्च ज्ञान स्वरूपिणी' भनी वर्णन गरिएको छ। ललितासहस्रनामले उनलाई *विश्वाधिका* ('ब्रह्माण्डभन्दा पर रहेकी'), *सर्वगा* ('सर्वव्यापी'), *विश्वधारिणी* ('ब्रह्माण्डलाई धारण गर्ने'), *राक्षसघ्नी* ('दानवहरूको वध गर्ने'), *भैरवी* ('भयानक') र *संहारिणी*का ('विनाश गर्ने') रूपमा पनि वर्णन गरेको छ। महादेवीका संहारकारी विशेषताहरूलाई 'आर्यास्तव' नामक स्तोत्रमा थप व्याख्या गरिएको छ, जहाँ उनलाई *कालरात्रि* ('मृत्युको रात') र *निष्ठा* ('मृत्युको स्वरूप') भनिएको छ।

## रूपहरू 
### महविद्या
महाविद्या महादेवीका १० तान्त्रिक देवीहरू वा पक्षहरू  हुन् जसले उनको प्रकृति र विभिन्न उद्देश्यका लागि विभिन्न रूपहरूमा प्रकट हुने क्षमतालाई प्रदर्शन गर्छन्। 
*महविद्या* शब्दको अर्थ 'महान ज्ञान' हो भने यसलाई थप स्पष्टसँग बुझ्न **दशमहविद्या** विशेषणको पनि प्रयोग गरिन्छ। महविद्याहरूलाई १०औँ शताब्दीदेखि एउटा समूहको रूपमा चिनिँदै आएको छ *गुह्यातिगुह्य-तन्त्र*, *तोडल-तन्त्र* र *मुण्डमाला-तन्त्र* जस्ता ग्रन्थहरूले १० महविद्याहरूलाई विष्णुका दशावतारसँग तुलना गरेका छन्। किन्स्लीका अनुसार, महविद्याहरूले विष्णुका अवतारहरूको तुलनामा कम ब्रह्माण्डीय भूमिकाहरू निर्वाह गरेतापनि उनीहरूको उद्देश्य महादेवी आफ्ना विभिन्न रूपहरू मार्फत वास्तविकताका सबै पक्षहरूमा व्याप्त छिन् भन्ने देखाउनु हो।

## सन्दर्भ सामग्रीहरू 
श्रेणी:हिन्दु देवीदेवताहरू
कृष्ण सारु मगर

**कृष्ण सारु मगर** एक नेपाली पत्रकार हुन्। उनी हाल नेपाल पत्रकार महासंघ बागमती प्रदेश समितिका अध्यक्षका रूपमा कार्यरत छन्।   

## पत्रकारिता जीवन 
मगर लामो समयदेखि पत्रकारितामा सक्रिय छन्। उनी नेपाल पत्रकार महासंघ बागमती प्रदेश समितिका अध्यक्षका रूपमा आवद्ध छन्। पत्रकारिता क्षेत्रमा उनको संलग्नता विभिन्न सामाजिक तथा पेशागत गतिविधिहरूसँग सम्बन्धित रहेको छ।

## पुरस्कार तथा सम्मान 
* प्रदेशदूत पदक, बागमती प्रदेश सरकार (२०७९)  
* नेपाल आदिवासी जनजाति पत्रकार महासंघ (फोनिज) बागमती पुरस्कार (२०७८ पुस २१)
* हेटौंडा जर्नालिजम अवार्ड, दुबई (२०७५) 
* विकास पत्रकारिता पुरस्कार, हेटौंडा उपमहानगरपालिका (२०७३/९/२८)

## सन्दर्भ 
लिखित समाचारहरु

श्रेणी:पत्रकारहरू
ललिता

**ललिता** (जसलाई **त्रिपुरसुन्दरी**, **षोडशी**, **कामाक्षी**, **लिलावती**, **राजराजेश्वरी** इत्यादि पनि भनिन्छ) एक हिन्दु देवी हुन्। शाक्त सम्प्रदायका मानिसहरूद्वारा पुजिने उनी दस महाविद्याहरूमध्ये एक हुन्।  उनले सर्वोच्च देवी महादेवीको सारलाई प्रतिनिधित्व गर्दछिन्। शाक्त ग्रन्थहरूका अनुसार, *ललितासहस्रनाम* र *सौन्दर्य लहरी* मा उनको व्यापक प्रशंसा गरिएको छ।  *ब्रह्माण्ड पुराण* को ललितोपाख्यानमा उनलाई आदि पराशक्ति भनिएको छ।

"त्रिपुर" शब्दले तीन सहर वा तीन लोकलाई बुझाउँछ भने "सुन्दरी" को अर्थ "सुन्दर स्त्री" भन्ने हुन्छ। उनले तीनै लोककी सबैभन्दा सुन्दरी स्त्रीलाई जनाउँछिन् भने यसको सम्बन्ध योनि प्रतीक र सृष्टि, स्थिति तथा संहारको शक्तिसँग रहेको छ। शाक्त धर्मको श्रीकुल परम्परा अनुसार, त्रिपुरसुन्दरी महाविद्याहरूमा अग्रणी, हिन्दु धर्मको सर्वोच्च दैवी सत्ता र श्री विद्याकी प्राथमिक देवी हुन्। *त्रिपुरा उपनिषद्*ले उनलाई ब्रह्माण्डको अन्तिम ऊर्जाको रूपमा प्रस्तुत गर्दछ।  उनलाई ब्रह्मा, विष्णु र शिवभन्दा माथि रहेर शासन गर्ने सर्वोच्च चेतनाको रूपमा वर्णन गरिएको छ।

*ललितासहस्रनाम*ले त्रिपुरसुन्दरी र असुर भण्डासुर बीचको ब्रह्माण्डीय युद्धको वर्णन गर्दछ जुन असत्यमाथि सत्यको जितको प्रतीक हो। यस पवित्र ग्रन्थले उनको दैवी गुण र विशेषताहरूको विस्तृत चित्रण गर्दछ। पश्चिम बङ्गालको त्रिपुरा, तमिलनाडु, आन्ध्र प्रदेश, तेलङ्गाना, झारखण्ड र कर्नाटक लगायत भारतका विभिन्न स्थानहरूमा उनका मन्दिरहरू रहेका छन्। ललिता जयन्ती र ललिता पञ्चमी जस्ता उनका चाडपर्वहरू भक्तहरूद्वारा उत्साहका साथ मनाइन्छ जसले देवी र उनको दैवी नारी शक्तिको स्वरूपप्रतिको गहिरो आध्यात्मिक सम्बन्धलाई झल्काउँछ।

## किंवदन्ती 
ललिता त्रिपुरा सुन्दरी दैवीय स्त्री शक्तिको अभिव्यक्ति हुन् र उनलाई आदि पराशक्तिको अन्तिम रूप मानिन्छ। उनलाई प्रायः एक सुन्दर र परोपकारी देवीको रूपमा चित्रण गरिएतापनि ब्रह्माण्डीय सन्तुलन पुनर्स्थापना गर्ने र ब्रह्माण्डको रक्षा गर्ने आवश्यक परेको खण्डमा उनी एक उग्र र शक्तिशाली योद्धामा रूपान्तरित हुन्छिन् जसलाई पार्वती वा कामाक्षीको रूपमा चिनिन्छ। ललिता त्रिपुरसुन्दरी र भण्डासुर नामक असुर बीचको युद्धको प्राथमिक वर्णन ललितासहस्रनाममा गरिएको छ जुन हिन्दु धर्मको एक पवित्र ग्रन्थ हो र यसमा देवी ललिताका एक हजार नामहरू समावेश गरिएका छन्। ललितासहस्रनामले युद्धको मात्र वर्णन नगरी ललिताका दैवीय गुण र पक्षहरूको पनि चर्चा गर्दछ, जसले दैवीय प्रेम, अनुग्रह, शक्ति र बुद्धिको स्वरूपको रूपमा उनको महत्त्वलाई उजागर गर्दछ। ललितासहस्रनाम *ब्रह्माण्ड पुराण* को एक अंश हो। 

देवताहरूले भगवान शिवलाई उनको तपस्याबाट जगाउनका लागि कामदेवको सहयोग मागेका हुन्छन्। शिवले आफ्नो तेस्रो आँखा खोलेर कामदेवलाई भष्म बनाइदिएपछि उक्त खरानी लिएर चित्रकर्मा नामक गणले एउटा सुन्दर मानव रूप सिर्जना गर्छन्। शिवले त्यसमा प्राण भरिदिएपछि राक्षस भण्डासुर बन्छ। यस कथामा [शिव]]बाट वरदान प्राप्त गरी लगभग अजेय बनेको भण्डासुरलाई एक शक्तिशाली राक्षसको रूपमा चित्रण गरिएको छ। आफ्नो नयाँ शक्तिको दुरुपयोग गरी भण्डासुरले विनाश मच्चाउँछ र दैवीय व्यवस्थालाई चुनौती दिँदै आफ्नै राज्य स्थापना गर्दछ। भण्डासुरले निम्त्याएको बढ्दो खतराको सामना गर्न शिव र विष्णुको नेतृत्वमा देवताहरूले ललिता त्रिपुरा सुन्दरीसँग सहयोगको प्रार्थना गर्छन्।

## सन्दर्भ सामग्रीहरू 
श्रेणी:हिन्दु देवीदेवताहरू
श्रेणी:त्रिपुरा सुन्दरी
श्रेणी:लक्ष्मीका रूपहरू
श्रेणी:पार्वतीका रूपहरू
श्रेणी:शिवका पत्नीहरू
चाउचाउ

चाउचाउ (चिनियाँ: 条, पिनयिन: *Tiáo अर्थात "त्यान्द्रो"*) भनेको पिठोबाट बनाइने एउटा प्रकारको खानेकुरा हो। पातलो गरि बेलेको पिठोलाई काटेर, तानेर, कि त लामो पट्टी वा डोरीमा थिचेर चाउचाउ बनाइन्छ। चाउचाउ धेरै देश र ठाँउहरूमा मुख्य खानाको रूपमा खाइन्छ र विभिन्न आकारहरूमा बनाइन्छ, जसमा सबैभन्दा प्रचलित चीनको चाउचाउ  र इटालीका पास्ता पर्छ। इटालियन चाउचाउलाई पास्ता भनिन्छ। चिनियाँ खानामा, चाउचाउका लागि व्यापक शब्द 面 (पिनयिन: *miàn*) हो, जसले विशेष गरी गहुँ वा अन्य अन्नबाट बनेको पिठोले बन्या चाउचाउलाई जनाउँछ। चिनियाँ चाउचाउ जनाउने अर्को शब्द हो 粉 (पिनयिन: *fěn*), जसलाई फान भनिन्छ। नेपाली र तिब्बती फिङझैँ, फान चाउचाउ पिठो भन्दा नी पिठोलाई मुसेर निकालेको माडबाट बनाइन्छ।

## व्युत्पत्ति 
चाउचाउ शब्द चिनियाँ भाषाबाट आएको हो। चिनियाँ भाषामा, 条 (पिनयिन: *Tiáo, "तिआओ")* शब्द भनेको धागो वा त्यान्द्रो हो। चाउचाउ धेरै त्यान्द्रोले बनेको भएर *तिआओ-तिआओ* बाट चाउचाउ आएको हो।

## सन्दर्भ सामग्रीहरू
श्रेणी:चाउचाउ
कमला

हिन्दु धर्ममा **कमला** वा **कमलात्मिका**लाई (जसलाई कमलालया पनि भनिन्छ) समृद्धिकी देवी लक्ष्मीको तान्त्रिक स्वरूप मानिन्छ। शाक्त सम्प्रदायमा, उनलाई देवीको पूर्ण सौम्य र अनुग्रहपूर्ण पक्षको रूपमा प्रस्तुत गरिन्छ। उनी दसौँ तथा अन्तिम महाविद्या हुन्भने उनलाई देवी आदि पराशक्तिको अन्तिम स्वरूप पनि मानिन्छ।

## प्रतिमा लक्षण 
शाक्त परम्परा अनुसार देवी कमलाको महिमागान यसरी गरिएको छ:

कमला हात्तीहरूसँग जोडिनुको दुईवटा अर्थ छन्: पहिलो, हिन्दु धर्ममा हात्तीहरूलाई बादल र वर्षाको अग्रदूत मानिन्छ जसले उर्वरतालाई सङ्केत गर्दछ; दोस्रो, एक शक्तिशाली प्राणीको रूपमा यसले राजकीय अधिकार र दिव्यताको प्रतिनिधित्व गर्दछ।

## विष्णुसँगको सम्बन्ध 
लक्ष्मीलाई नारायणकी प्रेमी पत्नीको रूपमा चित्रण गरिन्छ र प्रायः उनलाई विनम्र भूमिकामा भगवानको खुट्टा मिचिरहेको देखाइन्छ। तर, कमलालाई आफ्नो भूमिकामा बढी स्वतन्त्र रूपमा प्रस्तुत गरिएको छ, जहाँ उनले आनन्द र समृद्धि भित्र्याउने देवीको रूपमा आफ्ना कर्तव्यहरू निर्धक्कसँग पूरा गर्छिन्। उनलाई अझै पनि विष्णुकी प्रियतम मानिन्छ, तर उनीप्रति वैवाहिक र गृहस्थी दायित्वहरू निर्वाह गर्ने कुरामा उनलाई कम प्रदर्शनकारी रूपमा देखाइन्छ। उनलाई आफ्नै अधिकारमा एक डरलाग्दो देवीको रूपमा पनि चित्रण गरिएको छ। तान्त्रिक परम्परामा उनका केही उपनामहरूमा *भीमा*, *कालरात्रि* र *तामसी* समावेश छन् जसले उनी आफ्नो संरक्षणको लागि विष्णुमा निर्भर छैनन् र आफ्नै शक्तिले असुरहरूसँग लड्न सक्छिन् भन्ने सङ्केत गर्दछ। 
महाविद्याको सन्दर्भमा, लक्ष्मीका सीता, राधा वा रुक्मिणी जस्ता अवतारहरूसँग उनलाई विरलै मात्र जोडिन्छ।

## सन्दर्भ सामग्रीहरू 
श्रेणी:हिन्दु देवीदेवताहरू
स्वान मेइडन

स्वान मेइडन (जर्मन: Schwanjungfrau) एक प्राचीन किसिमको लोककथा हो। यस कथामा एउटा पुरुषले  कुनै अलौकिक स्त्री सँग विवाह गर्छ अथवा उसलाई कुनै वचन दिन्छ। पछि त्यस स्त्रीले उसलाई छोडेर जान्छिन्।

ती स्त्री आफ्नो रूप बदल्न सक्छिन्— मनुष्यबाट पन्छी बन्न सक्छिन्। सामान्यतया: स्त्रीले यसरी रूप परिवर्तन प्वाँखबाट बनेको एक विशेष वस्त्र वा पन्छीको खाल ओढेर गर्छिन्। केही कथाहरूमा उक्त स्त्रीले विशेषगरी भाले हाँस, पोथी हाँस अथवा कुनै अन्य पन्छीको रूप धारण गर्छिन्।

अधिकांश कथाहरूमा हंस-कन्या कुनै झिल अथवा नदीमा स्नान गरिरहेकी हुन्छिन्। एउटा पुरुषले चुपचाप उनको प्वाँख वाला लुगा चोरेर लुकाइदिन्छ वा जलाइदिन्छ। यही कारण उनी उडेर (वा तैरेर) फर्किन सक्दिनन् जसको कारण उनले नचाहँदा नचाहँदै पनि त्यसै पुरुषको पत्नी बनेर बस्नुपर्ने हुन्छ।   प्रायः त्यहाँ कैयौँ कन्याहरू हुन्छन् जो प्रायः दिव्य अथवा स्वर्गीय रूपका हुन्छन् र त्यसमध्ये सबैभन्दा सानी पक्राउ पर्छिन्। केही समय पछि उक्त स्त्रीले आफ्नो प्वाँख वाला लुगा पुनः प्राप्त गरी आफ्नो पतिलाई छोडेर जान्छिन्।

यस किसिमको कथाको सबैभन्दा प्राचीन उदाहरण चीनमा भेटिन्छ। यो चौथो शताब्दीको पुस्तक "सोउ सेन जी (Sou shen ji)" मा वर्णित छ।

यस्तै कथाहरू विश्वभरमा विभिन्न रूपमा पाइन्छन्। उदाहरणका लागि, “द ड्रमर” नामक कथा यसको केही भागसँग मिल्छ। अन्य कैयौँ कथाहरूमा यही अलौकिक पत्नी हाँसका अतिरिक्त अन्य प्राणीको रूप पनि धारण गर्छिन्।
## परिभाषाको क्षेत्र 
“स्वान मेइडन” लाई अझ सामान्य रूपमा “पन्छी कन्या” पनि भन्न सकिन्छ, किनकि कथामा देखिने अलौकिक स्त्री सँधै हाँस नै हुन्छिन् भन्ने हुँदैन। उनी सारस, चखेवा, बकुल्ला (दक्षिण अमेरिकी कथाहरूमा), ढुकुर, वा गिद्ध, सुँगा तथा अन्य गैर-प्रवासी चरा पनि हुन सक्छिन्।

यी कथाहरूमा एउटा पुरुषले केही पन्छीहरूलाई ताल वा पोखरीमा उडेर आउँदै गरेको देख्छ। ती पन्छीहरूले आफ्ना प्वाँखयुक्त लुगा फुकाल्छन् र अत्यन्त सुन्दरी युवतीहरूमा रूपान्तरण हुन्छन्। यदि पुरुषले तीमध्ये एक जनाको पखेटायुक्त पोशाक चोर्छ भने उनी पुन: उडेर जान सक्दिनन् र उसैसँग विवाह गर्न बाध्य हुन्छिन्। केही समयपछि उनले आफ्नो लुगा भेट्टाउन सफल हुन्छिन् र फेरि उडेर जान्छिन्। कतिपय कथाहरूमा चाहिँ उक्त पति उनको खोजीमा निस्केर उनलाई पुनः भेट्टाउन पनि सक्छ।

रूसी लोककथाविद् येलेजार मेलेटिन्स्कीले "मानव–पशु विवाह" परम्पराको विस्तृत अध्ययन गरेका थिए। विगतमा यस्ता धेरै कथाहरूलाई “स्वान मेइडन” अन्तर्गत राखिएको थियो, तर त्यसो गर्दा यस विषयको दायरा अत्यधिक फराकिलो र अस्पष्ट हुन जान्छ।

स्वान मेइडन कथाहरूलाई अझ व्यापक “म्याजिक वाइफ” समूह अन्तर्गत पनि राख्न सकिन्छ। “म्याजिक वाइफ” संसारभर फैलिएको अत्यन्त प्राचीन र लोकप्रिय कथा–ढाँचा हो। सम्भवतः यो हजारौँ वर्ष पुरानो हुन सक्छ।

## सन्दर्भ सामग्रीहरू
## बाह्य कडीहरू
श्रेणी:लोककथा
साम्ब

**साम्ब** भगवान कृष्ण र उनकी दोस्रो रानी जाम्बवतीका पुत्र हुन्। उनको एउटा मूर्खतापूर्ण ठट्टाले यदु वंशको अन्त्य निम्त्याएको थियो। 

## जन्म 
*महाभारत* र *देवीभागवत पुराण* मा साम्बको जन्मको कथा वर्णन गरिएको छ। जाम्बवतीले अन्य सबै रानीहरूका धेरै सन्तान भएको तर आफ्नो मात्र कुनै सन्तान नभएको महसुस गर्न थालेपछि उनी दुःखी हुन्छिन्। उनले कृष्णको जेठो छोरा प्रद्युम्न जस्तै सुन्दर छोराको वरदान पाउन र समाधान खोज्न कृष्णसँग आग्रह गर्छिन्। जाम्बवतीबाट जन्मिएको पुत्रले यदु वंशको विनाशको सूत्रपात गर्नेछ भन्ने कुरा कृष्णलाई पहिल्यै थाहा हुन्छ। त्यसपछि कृष्ण हिमालयमा रहेका ऋषि उपमन्युको आश्रममा गएर ऋषिको सल्लाह अनुसार भगवान् शिवको प्रार्थना गर्न थाल्छन्। कहिले खप्पर र डन्डा लिएर, अर्को महिना एक खुट्टामा मात्र उभिई पानी मात्र पिएर र तेस्रो महिनामा आफ्नो खुट्टाको औँलाको भरमा उभिई हावा मात्र खाएर उनले छ महिनासम्म विभिन्न मुद्राहरूमा शिवको तपस्या गर्छन्।

कृष्णको कठोर तपस्याबाट प्रसन्न भई अन्ततः शिव कृष्णको सामु साम्ब (अर्धनारीश्वर), अर्थात् आधा स्त्री र आधा पुरुषको रूपमा प्रकट भए र वरदान माग्न भन्छन्। कृष्णले जाम्बवतीबाट एक पुत्रको कामना गर्छन् र उक्त वरदान पूरा पनि हुन्छ। त्यसको केही समयपछि एक छोराको जन्म हुन्छ जसको नाम 'साम्ब' राखिन्छ। भागवत पुराणका अनुसार, जाम्बवती साम्ब, सुमित्र, पुरुजित, शतजित, सहस्त्रजित, विजय, चित्रकेतु, वसुमान, द्रविड र क्रतुकी आमा हुन्।

## यादव वंशको विनाश 
कुरुक्षेत्र युद्धको अन्त्यमा, कृष्णले सहयोगमा
गान्धारीका १०० सन्तानहरू (कौरवहरू) उनका भतिजाहरू पाण्डवहरूद्वारा मारिन्छन्। पाण्डवहरूले पनि आफ्ना सबै सन्तानहरू उक्त युद्धमा गुमाउँछन्। यस्तो विनाशमा भाग लिएका भन्दै कृष्णलाई गान्धारीले श्राप दिन्छिन्। उनले कृष्ण, उनको सहर र उनका सबै प्रजाहरू नष्ट हुने श्राप दिन्छिन् भने उक्त श्रापलाई कृष्णले स्वीकार गर्छन्।

मौसल पर्व पुस्तकले महान् युद्ध समाप्त भएको ३६ वर्षपछि श्राप पूरा भएको वर्णन गर्दछ। साम्बले महिलाको लुगा लगाउँछन् र कृष्णसँग भेट गर्न द्वारका आएका उनका साथीहरू; ऋषि विश्वामित्र, दुर्वासा, वशिष्ठ, नारद र अन्य ऋषिहरूलाई भेट्छन्। महिलाको भेषमा रहेका ती युवकले आफू गर्भवती भएको दाबी गर्दै ऋषिहरूलाई बच्चाको लिङ्ग भविष्यवाणी गर्न आग्रह गर्छन्। एक जना ऋषिले यो ठट्टा हो भनेर बुझिहाल्छन्। साम्बले एउटा फलामको गदा जन्माउनेछन् र उक्त गदाले उनको सम्पूर्ण वंशको विनाश गर्नेछ भनी क्रोधित भएका ऋषिले श्राप दिन्छन्।

श्राप अनुसार, अर्को दिन साम्बले फलामको छड जन्माउँछन्। युवाहरूले राजा उग्रसेनलाई सबै कुराको जानकारी गराउँछन्। उग्रसेनले साम्बलाई उक्त छड धुलो पारेर प्रभास समुद्रमा फाल्न आदेश दिएपछि त्यो धुलो समुद्रको किनारमा 'एरका' नामक लामो घाँसको रूपमा पलाउँछ। पछिका कथाहरूमा यादवहरू एउटा उत्सवका लागि त्यही समुद्र किनारमा जम्मा हुन्छन् जहाँ उनीहरूबीच झगडा सुरु हुन्छ। हातमा कुनै हतियार नभएपछि यादवहरूले फलाम जस्तै बलियो 'एरका' घाँस उखेल्छन् र त्यसैले एकअर्कालाई नष्ट गर्छन्। यसरी, फलामको गदाले सम्पूर्ण यादव वंशको विनाश गर्छ। त्यो गदाको एउटा ठूलो टुक्रा माछाले निल्छ। त्यही माछा जरा नामक शिकारीले समात्छ, जो आफ्नो अघिल्लो जन्ममा रामायणको बाली थियो। उनले माछाबाट फलामको टुक्रा निकाल्छन् र त्यो तिखो काँडा जस्तो आकारको भएको देखेपछि त्यसलाई धारिलो बनाएर आफ्नो धनुषको तिरमा राख्छन्। शिकारी जराले कृष्णको आधा देखिएको देब्रे खुट्टालाई मृग ठानेर तिर चलाउँछन्। उक्त तिरले कृष्णलाई घातक चोट पुर्‍याएपछि उनको पृथ्वीबाट प्रस्थान हुन्छ।

## सन्दर्भ सामग्रीहरू 
श्रेणी:महाभारतका पात्रहरू
धूमावती

**धूमावती** (शाब्दिक अर्थ "धुवाँ जस्तै वर्ण भएकी") हिन्दु तन्त्रका दश देवीहरूको समूह, दश महाविद्याहरू मध्ये एक हुन्। धूमावतीले हिन्दु धर्म अन्तर्गतको शाक्त परम्परामा महादेवीको भयानक पक्षलाई प्रतिनिधित्व गर्ने देवी हुन्। उनलाई प्रायः एक वृद्ध विधवाको रूपमा चित्रण गरिन्छ र उनलाई हिन्दु धर्ममा अशुभ र अनाकर्षक मानिने वस्तुहरू जस्तै: काग र *चातुर्मास* अवधिसँग जोडिएको छ। देवीलाई प्रायः घोडा नभएको रथमा नाङ्लो बोकेको वा कागमा सवार भएको अवस्थामा देखाइन्छ, जुन प्रायः मसानघाटमा हुन्छ।

धूमावती ब्रह्माण्डको प्रलयको समयमा प्रकट हुने मानिन्छ र उनी सृष्टिको अघि र विनाश पछि अस्तित्वमा रहने "शून्यता" हुन्। धूमावतीलाई सामान्यतया अशुभ गुणहरूसँग मात्र जोडिए तापनि उनको सहस्रनामले उनका नकारात्मक पक्षका साथै सकारात्मक पक्षहरूको पनि उजागर गरेका छन्। उनलाई प्रायः कोमल हृदय भएकी र वरदान दिने देवीको रूपमा चिनिन्छ। धूमावतीलाई ब्रह्माण्डको परम ज्ञान प्रकट गर्ने एक महान शिक्षिकाको रूपमा वर्णन गरिएको छ जुन ज्ञान शुभ र अशुभ जस्ता भ्रमपूर्ण विभाजनहरू भन्दा पर छ। उनको कुरूप रूपले भक्तलाई सतही कुराहरू भन्दा पर हेर्न, भित्री रूपमा नियाल्न र जीवनको आन्तरिक सत्य खोज्न सिकाउँछ।

धूमावतीलाई *सिद्धि* (अलौकिक शक्ति) दिने, सबै समस्याहरूबाट बचाउने, अन्तिम ज्ञान र मोक्ष सहित सबै इच्छा र फलहरू प्रदान गर्ने देवीको रूपमा वर्णन गरिएको छ। शत्रुहरूलाई परास्त गर्न चाहनेहरूका लागि पनि उनको पूजा गर्ने सल्लाह दिइन्छ। धूमावतीको पूजा
अविवाहित पुरुष, विधवा र सन्यासीका साथै *तान्त्रिक* जस्ता समाजका अविवाहित सदस्यहरूका लागि आदर्श मानिन्छ। तथापि, वाराणसी स्थित उनको मन्दिरमा उनले आफ्नो अशुभ छविलाई त्यागेर स्थानीय संरक्षक देवीको दर्जा प्राप्त गरेकी छिन् जहाँ विवाहित दम्पतीहरूले पनि उनको पूजा गर्ने गर्दछन्। धूमावती समर्पित मन्दिरहरूको सङ्ख्या थोरै भएतापनि मसानघाट र जङ्गल जस्ता एकान्त ठाउँहरूमा तान्त्रिक विधिद्वारा उनको पूजा निजी रूपमा गरिने गरिन्छ।

## उत्पत्ति
thumb|left|घोडा नभएको रथमा नाङ्लो बोकेकी विधवाको रूपमा धूमावतीको एक परम्परागत चित्र

महाविद्या समूह बाहिर धूमावतीको स्वतन्त्र अस्तित्व विरलै पाइन्छ। महाविद्याहरूमा समावेश हुनुअघि उनको कुनै ऐतिहासिक उल्लेख भेटिँदैन। फ्रान्सेली इतिहासकार आलेन दानेलुले गरिबी, निराशा र हतासाको देवीको रूपमा धूमावतीलाई रोग र कष्टकी देवी निर्ऋति र दुर्भाग्य र दरिद्रताकी देवी अलक्ष्मीसँग जोडेका छन्। किन्स्लेले यस सूचीमा अर्की देवी ज्येष्ठालाई पनि थपेका छन्।

वैदिक देवी निर्ऋति मृत्यु, क्षय, दुर्भाग्य, क्रोध र अभावसँग सम्बन्धित छिन्। उनलाई टाढा राख्नका लागि गरिने अर्पणहरूमा विशेष जोड दिइन्छ। निर्ऋति जस्तै, धूमावती पनि अशुभ कुराहरू र कठिनाइहरूसँग जोडिएकी छिन्। प्राचीन हिन्दु देवी ज्येष्ठाका प्रतिमाहरूको धूमावतीसँग समानता रहेको छ। धूमावती जस्तै उनी पनि कालो वर्णकी, कुरूप र कागसँग सम्बन्धित छिन्। ज्येष्ठालाई कुनै पनि शुभ कुरा सहन नसक्ने देवीको रूपमा वर्णन गरिएको छ। धूमावती जस्तै ज्येष्ठा पनि कलह, अशुभ स्थानहरूमा बास गर्ने र खराब स्वभाव भएको मानिन्छ।

## सन्दर्भ सामग्रीहरू 
## बाह्य कडीहरू 
* धूमावती साधना

श्रेणी:हिन्दु देवीदेवताहरू
बगलामुखी

**बगलामुखी** वा **बगला** दश महाविद्याको एक स्वरूप हुन् जुन हिन्दु धर्मका दश तान्त्रिक देवीहरूको समूह हो। बगलामुखी देवीका दश रूपहरू मध्ये एक हुन् जसले शक्तिशाली महिला र आद्य शक्तिको प्रतिनिधित्व गर्दछिन्।

बगलामुखी वा बगला देवीका मुख्य मन्दिरहरू बनखण्डी (काँगडा, हिमाचल प्रदेश), श्री बगलामुखी शक्तिपीठ (शिवम्पेट, तेलङ्गाना), बगलामुखी मन्दिर (दतिया, मध्य प्रदेश), बुगिलाधार (घट्टु, उत्तराखण्ड), कामाख्या मन्दिर (गुवाहाटी, असम), ललितपुरको बगलामुखी मन्दिर (नेपाल) र माँ बगलामुखी धाममा (लुधियाना) अवस्थित छ।

## व्युत्पत्ति र अन्य नामहरू
किन्स्लेले 'बगलामुखी' को अर्थ "बकुल्लो जस्तो मुख भएकी" भनी अनुवाद गरेका छन्। यद्यपि, बगलामुखीलाई विरलै बकुल्लोको टाउको भएको वा बकुल्लोको साथमा चित्रण गरिन्छ। किन्स्लेका अनुसार, शिकार समात्नका लागि बकुल्लो जसरी स्थिर बस्छ, त्यो व्यवहारले देवीद्वारा प्रदान गरिने तान्त्रिक वा अलौकिक शक्तिलाई प्रतिबिम्बित गर्दछ।

अर्को व्याख्या अनुसार, 'बगलामुखी' शब्द 'वल्गामुखी' शब्दको अपभ्रंश हो; 'वल्गा' को अर्थ "लगाम" भन्ने हुन्छ। घोडालाई नियन्त्रण गर्न घोडाको मुखमा लगाम लगाइए जसरी बगलामुखीसँग पनि आफ्ना शत्रुहरूमाथि नियन्त्रण राख्ने अलौकिक शक्ति हुन्छ।
अर्को व्युत्पत्तिले 'वल्गा' को अर्थ "स्तम्भित गर्नु" वा "जहाँको त्यहिँ रोक्नु" भन्ने सुझाव दिन्छ जसकारण देवीले प्रदान गर्ने भनिएको 'स्तम्भन' शक्तिलाई उनको प्रतीक मानिन्छ। तर यस सिद्धान्तमा किन्स्ले सहमति जनाएका छैनन्।

बगलामुखीलाई 'पीताम्बरा-देवी' वा 'पीताम्बरी' को लोकप्रिय उपनामले पनि चिनिन्छ, जसको अर्थ "पहेँलो लुगा लगाउने" मानिस भन्ने हुन्छ। उनको प्रतिमा र पूजा विधिहरूमा बारम्बार पहेँलो रङको प्रयोग गरिन्छ।

## पौराणिक कथा
सत्ययुगमा एक भीषण आँधीले सृष्टिलाई विनाश गगर्नै लाग्छ। भगवान विष्णु यसबाट विचलित हुन्छन् र उनले 'हरिद्रा सरोवर' (बेसारको ताल) को किनारमा देवी पार्वतीलाई प्रसन्न पार्न कठोर तपस्या गर्छन्। विष्णुसँग प्रसन्न भएर देवी प्रकट हुन्छिन् र तालबाट आफ्नो 'बगलामुखी' स्वरूप प्रकट गर्छिन्। बगलामुखीले आँधीलाई शान्त पारी ब्रह्माण्डमा व्यवस्थाको पुनः स्थापना गर्छिन्।

अर्को कथा अनुसार, **मदन** नामक एक राक्षसले 'वाक-सिद्धि' प्राप्त गरेको थियो जसका कारण उसले जे भन्यो त्यही सत्य हुन्थ्यो। उसले यस शक्तिको दुरुपयोग गरी मानिसहरूलाई दुःख दिन र हत्या गर्न थाल्छ। देवताहरूले बगलामुखीसँग प्रार्थना गरे। देवीले त्यस राक्षसको जिब्रो समातेर उसको शक्तिलाई स्तम्भित पारिदिइन्। मदनले आफूलाई देवीसँगै पूजा गरियोस् भनी अन्तिम बरदान माग्छन् भने देवीले उसलाई वध गर्नुअघि मदनलाई यो वरदान दिएकी हुन्छिन्।

## सन्दर्भ सामग्रीहरू 
श्रेणी:हिन्दु देवीदेवताहरू