रजनी तिलक

**रजनी तिलक** (२७ मे १९५८ - ३० मार्च २०१८) एक प्रसिद्ध भारतीय दलित कार्यकर्ता, नारीवादी र लेखिका थिइन् । उनी आफ्नो जीवनकालमा सेन्टर फर दलित अल्टरनेटिभ मिडियाको कार्यकारी निर्देशक, नेसनल असोसिएसन अफ दलित अर्गनाइजेसन्सको सहसंस्थापक र दलित लेखक सङ्घको अध्यक्षको पदमा नियुक्त भएकी थिइन् । 

## प्रारम्भिक जीवन
तिलकको जन्म सीमित स्रोत भएको परिवारमा २७ मे १९५८ मा भारतस्थित पुरानो दिल्लीमा भएको थियो । पेसागत रूपले सुजीकार रहेका उनका पिता उत्तर प्रदेशबाट दिल्लीमा बसाइ सरेका परिवारका वंशज थिए । सात जना सन्तान भएको परिवारमा सबैभन्दा जेठो भएको हुनाले तिलकले सानै उमेरमा नर्स बन्ने सपना त्याग गरी परिवारलाई आर्थिक टेवा पुर्याउनुपरेको थियो । सानै देखि लेखन तथा साहित्यमा रुचि राख्ने तिलकको प्रथम कृति "कैसे कहूं दुःख अपना" नामक कविता थियो । सन् १९७५ मा आफ्नो उच्च शिक्षा पूरा गरेपछि उनले आशुलिपि, कटाइ, सिलाइ आदि सिप सिक्न औद्योगिक प्रशिक्षण संस्थानमा भर्ना भएकी थिइन् ।

## कार्य जीवन
दिल्लीमा औद्योगिक प्रशिक्षण संस्थानमा काम गरिरहँदा उनले भोग्नुपरेको लैङ्गिक विभेदको विरोध गर्नका लागि उनले एउटा महिला सङ्घको स्थापना गरिन् । उनको नेतृत्वमा उक्त सङ्घलाई प्रगतिशील छात्र सङ्घमा गाभियो । यद्यपि, वैचारिक र राजनीतिक भिन्नताका कारणले उक्त सङ्घबाट तिलकद्वारा स्थापित महिला सङ्घलाई छुट्टयाइयो । उनले आँगनवाडी श्रमिकलाई ज्याला दिने क्रममा नियमितता ल्याउनुपर्ने भनी ४००० जना श्रमिकलाई गठन गरी एउटा सङ्घको स्थापना गरेकी थिइन् । तिलकले दलित समुदायलाई हक अधिकार प्रदान गर्नुमा कार्यरत हुनका साथै जाति व्यवस्था भित्र हुने पितृसत्तात्म र लैङ्गिक विभेदको विरोधमा पनि आवाज उठाएकी थिइन् । सन् १९७२ मा उनले मथुरा बलात्कार काण्डको विरोध गर्ने क्रममा सहेली नामक स्वायत्त महिला समूहसँग सम्बन्ध गाँसेकी थिइन् । त्यसपछि देखि उनी स्वास्थ्य, सरसफाइ, परिवार नियोजन, बलात्कार, यौन हिंसा आदि विषयमा पनि बोल्न थालिन् ।

सन् १९८० को दशकमा तिलकले दिल्लीमा भारतीय दलित प्यान्थर्स नामक सङ्घको स्थापना गरिन् । उक्त सङ्घले युवा अध्ययन चक्रको निर्माण गरी विद्यार्थीमा चेतना फैलाउनुका साथै आह्वान नामक नाट्यशालाको स्थापना गरेका थिए ।

तिलक नेसनल कन्फेडेरेसन अफ दलित एन्ड आदिवासी अर्गनाइजेसन्स, सेन्टर फर अल्टरनेटिभ दलित मिडिया, नेसनल फेडेरेसन अफ दलित विमेन, राष्ट्रिय दलित महिला आन्दोलन लगायत अन्य संस्थाहरूसँग पनि सम्बन्धित थिइन् ।

सन् २०११ मा सार्वजनिक गरिएको प्रकाश झाद्वारा निर्देशित बलिउड चलचित्र *आरक्षण*मा दलित समुदायको निन्दा गरिएको हुनाले विवाद भएको थियो । उक्त चलचित्रको सार्वजनिकीकरण भन्दा अगाडि तिलकलाई चलचित्र हेर्न लगाइएको थियो । सन् २०१२ मा भारतीय पाठ्यक्रममा बाबासाहेब आम्बेडकरको उचित प्रतिनिधित्वका लागि राष्ट्रिय शैक्षिक अनुसन्धान र प्रशिक्षण परिषद अन्तर्गत दलित तथा गैरदलित लेखकहरूको बिचमा भएको गठबन्धनमा पनि उनी सहभागी भएकी थिइन् ।

## कृति
## पुरस्कार
* राष्ट्रिय महिला आयोगद्वारा उत्कृष्ट महिला उपलब्धि पुरस्कार (सन् २०१३)
* दलित विमेन स्पीक आउट सम्मेलनमा आजीवन उपलब्धि पुरस्कार (सन् २०१७)

## मृत्यु
तिलकको मृत्यु ६० वर्षको उमेरमा नयाँ दिल्लीमा अवस्थित सेन्ट स्टीफन हस्पिटलमा ३० मार्च २०१८ को दिन भएको थियो । उनलाई मेरुदण्डको समस्याको जाँच गराउन अस्पताल लागिएको थियो । 

कयौँ विद्वान् तथा कार्यकर्ताले उनको मृत्युको शोक मनाएका थिए । पीपल्स युनियन फर सिभिल लिबर्टिजको नेता र तिलकको मिल्ने साथी कविता श्रीवास्तव लगायत विभिन्न सामाजिक सञ्चार वेबसाइटमा उनलाई श्रद्धाञ्जली दिइएको थियो । उनको सम्झनामा देशभर विभिन्न क्षेत्रमा कार्यक्रमहरू आयोजना गरिएको थियो ।

## सन्दर्भ सामग्री
श्रेणी:सन् २०१८ मा मृत्यु
श्रेणी:दलित लेखिकाहरू
श्रेणी:दलित कार्यकर्ताहरू
श्रेणी:सन् १९५८ मा जन्म