माया सीता

द्वारा चित्रित रावणले सीताको अपहरण गर्दै गरेको चित्र। रामायणका केही संस्करणहरूमा वास्तविक सीताको सट्टा माया सीताको अपहरण भएको वर्णन गरिएको छ।]]

हिन्दु महाकाव्य *रामायण* का केही संस्करणहरूमा, **माया सीता** वा **छाया सीता**देवी सीताको एक भ्रमपूर्ण प्रतिरूप हुन्। महाकाव्यका अनुसार लङ्काका राक्षस राजा रावणले वास्तविक सीताको सट्टा यिनै माया सीताको अपहरण गरेका थिए।

*रामायण* को मूल कथामा अयोध्याका राजकुमार तथा भगवान् विष्णुका अवतार रामकी पत्नी सीतालाई रावणले कब्जा गरी लङ्कामा बन्दी बनाएका थिए। पछि रामले रावणको वध गरी उनलाई मुक्त गरेका थिए। रामले स्वीकार गर्नुअघि सीताले आफ्नो पवित्रता प्रमाणित गर्न 'अग्नि परीक्षा' दिनुपरेको थियो। महाकाव्यका केही संस्करणहरूमा, अग्निदेवले माया सीताको सृष्टि गर्छन्, जसले वास्तविक सीताको स्थान लिन्छिन्। रावणले उनैलाई अपहरण गर्छ र उनले नै बन्धन भोग्छिन्, जबकि वास्तविक सीता अग्निमा लुकेर बस्छिन्। अग्नि परीक्षाको समयमा, माया सीता र वास्तविक सीताले पुनः आफ्नो स्थान साटासाट गर्छन्। केही ग्रन्थहरूमा अग्नि परीक्षाको ज्वालामा माया सीता नष्ट भएको उल्लेख छ भने अन्य ग्रन्थहरूमा उनी आशीर्वाद पाएर महाकाव्यकी नायिका द्रौपदी वा देवी पद्मावतीका रूपमा पुनर्जन्म भएको वर्णन गरिएको छ। कतिपय शास्त्रहरूमा उनको अघिल्लो जन्म वेदवती भएको पनि उल्लेख छ, जसलाई रावणले दुर्व्यवहार गर्ने प्रयास गरेका थिए।

माया सीताको यो अवधारणाले राम-केन्द्रित सम्प्रदायकी मुख्य देवी सीतालाई रावणको अपहरणको षड्यन्त्रबाट बचाउँछ र उनको शुद्धताको रक्षा गर्छ। सीता र अन्य देवीहरूका यस्तै प्रतिरूप वा प्रतिनिधि पात्रहरू हिन्दु पौराणिक कथाका विभिन्न कथाहरूमा पनि पाइन्छन्।

## रामायणको मौलिक कथानक 
वाल्मीकि द्वारा रचित *रामायण* (ईसा पूर्व ५औँ देखि ४औँ शताब्दी) मा माया सीताको उल्लेख गरिएको छैन। मिथिलाकी राजकुमारी सीताको विवाह अयोध्याका राजकुमार रामसँग भएको थियो। रामलाई १४ वर्षको वनवास जान बाध्य पारिन्छ र सीता र उनका भाइ लक्ष्मण पनि उनीसँगै जान्छन्। लङ्काका राक्षस राजा रावणले सीताको अपहरण गर्ने योजना बनाउँछन्, जसमा मारीचले उनलाई सहयोग गर्छन्। मारीचले एक जादुमयी सुनौलो मृग (*माया मृग*, एक भ्रमपूर्ण मृग) को रूप धारण गर्छन्, जसले सीतालाई मोहित बनाउँछ।

दण्डकारण्य वनमा वनवासको क्रममा राम सो मृगको पछि लाग्छन् र त्यसको वध गर्छन्। मर्ने बेलामा सो जादुमयी मृगले रामकै आवाजमा सहयोगको लागि पुकारा गर्छ। सीताले लक्ष्मणलाई रामको मद्दतका लागि जान बाध्य पार्छिन् र उनी एक्लै हुन्छिन्। रावण एक तपस्वीको भेषमा आउँछन् र उनको अपहरण गर्छन्। उनले सीतालाई लङ्काको अशोक वाटिकामा बन्दी बनाउँछन्। रामले युद्धमा रावणको वध गरी उनलाई मुक्त गर्छन्।

जब रामले सीताको पवित्रतामा शङ्का गर्छन्, उनले अग्नि परीक्षा दिनुपर्ने हुन्छ। सीताले यदि आफू रामप्रति वफादार रहेको भए अग्निले आफूलाई हानि नगर्नु भनी घोषणा गर्दै बलिरहेको चितामा प्रवेश गर्छिन्; उनी सुरक्षित रूपमा बाहिर निस्कन्छिन् र अग्निदेव स्वयंले उनको शुद्धताको प्रमाण दिन्छन्। त्यसपछि रामले सीतालाई स्वीकार गर्छन् र उनीहरू अयोध्या फर्कन्छन्, जहाँ उनीहरूको राजा र रानीको रूपमा राज्याभिषेक हुन्छ।

## पौराणिक कथा 
*कुर्म पुराण* का अनुसार, रावणले सीताको अपहरण गर्न आउनु ठीक अगाडि सीताले अग्निदेवको प्रार्थना गर्छिन्। अग्निदेवले सीताको हुबहु प्रतिरूप 'माया सीता' को सृष्टि गर्छन्—जसले वास्तविक सीताको स्थान लिन्छिन् र उनैलाई राक्षस रावणले अपहरण गर्छ। वास्तविक सीतालाई अग्निदेवले स्वर्ग लैजान्छन् भने माया सीता लङ्कामा बन्दी बन्छिन्। रावणको मृत्युपछि, जब माया सीता अग्नि परीक्षाका लागि ज्वालामा प्रवेश गर्छिन्, अग्निदेवले वास्तविक र निष्कलङ्क सीतालाई रामसमक्ष फिर्ता गरिदिन्छन्; यसै क्रममा माया सीता अग्निमा विलीन हुन्छिन्।

कृष्णदास कविराज (जन्म १४९६) द्वारा रचित वैष्णव सन्त चैतन्य महाप्रभु (१४८६–१५३३) को जीवनी *चैतन्य चरितामृत* मा पनि *कुर्म पुराण* को यस कथाको उल्लेख गरिएको छ। चैतन्य महाप्रभुको मधुरैमा एक ब्राह्मण रामभक्तसँग भेट हुन्छ। "जगज्जननी र परम सौभाग्यकी देवी माता सीता" लाई रावणले छोएर अपवित्र तुल्याएको कुराले ती ब्राह्मण निकै मर्माहत भई खानपिन समेत छोडिदिन्छन्। सन्त चैतन्यले ती ब्राह्मणलाई सीताको आध्यात्मिक स्वरूपलाई राक्षसले छुनै नसक्ने र रावणले लगेको त केवल 'माया सीता' मात्र भएको बताएर सान्त्वना दिन्छन्। यो सुनेर ब्राह्मणले राहत महसुस गर्छन् र भोजन स्वीकार गर्छन्। त्यसपछि चैतन्य रामेश्वरम जान्छन्, जहाँ उनले *कुर्म पुराण* को कथा सुन्छन् र सो ब्राह्मणलाई बुझाउनका लागि आधिकारिक प्रमाण फेला पार्छन्। उनी *कुर्म पुराण* को पाण्डुलिपि लिएर मधुरै फर्कन्छन्, जसले गर्दा ती ब्राह्मण अत्यन्तै खुसी हुन्छन्।

## सन्दर्भ सामग्रीहरू 
श्रेणी:रामायणका पात्रहरू
श्रेणी:हिन्दु देवीहरू