महारानी यशो राज्य लक्ष्मी

**महारानी यशो राज्य लक्ष्मी** (९ जनवरी १९३७ – २५ मे २००९) नेपालका राणा वंशकी राजकुमारी तथा जम्मू–कश्मीरको डोगरा शाही परिवारकी सदस्य थिइन्। उनी भारतीय राजनीतिज्ञ तथा जम्मू–कश्मीरका पूर्व राज्यप्रमुख करण सिंह की पत्नी थिइन्। उनले सामाजिक सेवा, विशेष गरी अपाङ्ग तथा मानसिक रूपमा असक्षम बालबालिकाको कल्याणका क्षेत्रमा उल्लेखनीय काम गरेकी थिइन्।

## प्रारम्भिक जीवन
महारानी यशो राज्य लक्ष्मीको जन्म ९ जनवरी १९३७ मा नेपालमा राणा शाही परिवारमा भएको थियो। उनी नेपालका अन्तिम राणा प्रधानमन्त्री मोहन शम्शेर जंगबहादुर राणा का नातिनी थिइन्। उनका पिता जनरल शारदा शम्शेर जंगबहादुर राणा थिए। 

## विवाह
५ मार्च १९५० मा १३ वर्षको उमेरमा उनले जम्मू–कश्मीरका युवराज करण सिंह सँग विवाह गरिन्।.यो विवाहले नेपालका राणा शाही परिवार र जम्मू–कश्मीरको डोगरा राजपरिवारबीच ऐतिहासिक सम्बन्ध स्थापित गरेको थियो। 

## सामाजिक सेवा
महारानी यशो राज्य लक्ष्मी सामाजिक सेवामा अत्यन्त सक्रिय थिइन्। उनले विशेष गरी मानसिक रूपमा असक्षम बालबालिकाको हेरचाह र पुनर्स्थापनाका क्षेत्रमा काम गरिन्।
उनको पहलमा Delhi Society for the Welfare of Mentally Retarded Children जस्ता संस्थाहरू स्थापना भए, जहाँ सयौँ बालबालिकालाई उपचार, शिक्षा र पुनर्स्थापन सेवा प्रदान गरिन्थ्यो। 

उनले जम्मू–कश्मीर र दिल्लीमा महिला, बालबालिका, विधवा तथा गरिब समुदायको कल्याणका लागि विभिन्न सामाजिक कार्यक्रमहरू सञ्चालन गरेकी थिइन्। 

## पारिवारिक जीवन
महारानी यशो राज्य लक्ष्मीले सन् १९५० मा भारतीय राजनीतिज्ञ तथा जम्मू–कश्मीरका शाही परिवारका सदस्य करण सिंह सँग विवाह गरेकी थिइन्। यस विवाहले नेपालका राणा वंश र जम्मू–कश्मीरको डोगरा राजपरिवारबीच ऐतिहासिक पारिवारिक सम्बन्ध स्थापना गरेको थियो।

**उनीहरूका तीन सन्तान थिए—**

**Vikramaditya Singh* – परिवारका जेठा छोरा हुन्। उनी भारतीय राजनीतिमा सक्रिय व्यक्तित्वका रूपमा परिचित छन्। उनले जम्मू–कश्मीर विधानसभाका सदस्यका रूपमा सेवा गरेका छन् र जम्मू–कश्मीरको डोगरा शाही परिवारका उत्तराधिकारीका रूपमा पनि चिनिन्छन्।

**Ajatshatru Singh* – कान्छा छोरा हुन्। उनी पनि जम्मू–कश्मीरको राजनीतिमा सक्रिय रहेका छन्। उनले जम्मू–कश्मीर सरकारमा पर्यटन तथा संस्कृति मन्त्रीका रूपमा कार्य गरिसकेका छन्।

**Jyotsna Singh* – उनी महारानी यशो राज्य लक्ष्मी र करण सिंहकी एक मात्र छोरी हुन्। उनले भारतका प्रसिद्ध उद्योगपति Aditya Vikram Birla का छोरा Yashovardhan Birla सँग विवाह गरेकी छिन्। उनी सामाजिक तथा सांस्कृतिक गतिविधिहरूमा सहभागी हुँदै आएकी छन्।

महारानी यशो राज्य लक्ष्मीले आफ्नो पारिवारिक जीवन दिल्ली र जम्मूमा बिताएकी थिइन्। पारिवारिक जिम्मेवारीसँगै उनले सामाजिक सेवा तथा परोपकारी कार्यहरूमा पनि सक्रिय भूमिका निर्वाह गरेकी थिइन्।

## निधन
महारानी यशो राज्य लक्ष्मी को २५ मे २००९ मा भारतको नयाँ दिल्ली मा छोटो बिरामीपछि निधन भएको थियो। निधन हुँदा उनी ७१ वर्षकी थिइन्।उनको निधनपछि उनका पति Karan Singh तथा परिवारका सदस्यहरूले गहिरो शोक व्यक्त गरेका थिए। जम्मू–कश्मीरको डोगरा शाही परिवार, सामाजिक संस्था तथा विभिन्न सार्वजनिक व्यक्तित्वहरूले पनि उनको योगदानको सम्झना गर्दै श्रद्धाञ्जली अर्पण गरेका थिए।महारानी यशो राज्य लक्ष्मी सामाजिक सेवा, विशेष गरी मानसिक रूपमा असक्षम बालबालिकाको कल्याणका क्षेत्रमा सक्रिय थिइन्। उनले स्थापना र संरक्षण गरेका सामाजिक संस्थाहरूले उनको निधनपछि पनि आफ्नो सेवा निरन्तर जारी राखेका छन्। उनको निधनलाई जम्मू–कश्मीर र दिल्लीका सामाजिक तथा सांस्कृतिक क्षेत्रका लागि ठूलो क्षति मानिएको थियो।
उनको अन्त्येष्टि नयाँ दिल्लीमा परिवारजन र नजिकका आफन्तहरूको उपस्थितिमा सम्पन्न भएको थियो। उनको स्मृतिमा विभिन्न सामाजिक तथा धार्मिक कार्यक्रमहरू पनि आयोजना गरिएको थियो, जसमा उनको मानवतावादी कार्य र समाजसेवाको विशेष रूपमा स्मरण गरिएको थियो।

## स्रोतहरू