महिनावारीको पेट दुखाइ

**महिनावारीको पेट दुखाइ** वा **मासिक धर्म पीडा** (अङंग्रजीः Dysmenorrhea, period pain, painful periods वा menstrual cramps) मासिक धर्मको समयमा हुने दुखाइ हो। यसको सामान्य सुरु मासिक धर्म सुरु हुने समयमा हुन्छ र लक्षणहरू प्रायः तीन दिन सम्म देखिन्छन्। पीडा प्रायः श्रोणी वा पेटको तलतिर महसुस हुन्छ। अन्य लक्षणहरूमा कम्मर दुखाइ, दस्त वा वाकवाकी पनि हुन सक्छ। मासिक धर्म पीडा कहिलेकाहीँ कुनै समस्या नहुँदा पनि देखा पर्न सक्छ, तर यसका सम्भावित कारणहरूमा गर्भाशयको गाठा (uterine fibroids), एडेनोमायोसिस (adenomyosis) र सबैभन्दा सामान्य रूपमा एन्डोमेट्रियोसिस (endometriosis) पर्दछन्। यो समस्या ती महिलामा बढी देखिन्छ जसमा मासिक धर्म धेरै वा अनियमित हुन्छ, जसको १२ वर्ष उमेर अघि मासिक धर्म सुरु भएको थियो, वा शरीरको तौल कम छ। यौन रूपमा सक्रिय व्यक्तिमा श्रोणी परीक्षण (pelvic exam) र अल्ट्रासाउन्ड (ultrasound) निदानका लागि उपयोगी हुन सक्छ। महिनावारीको पेट दुखाइ बाहेक यी अवस्थाहरूमा पनि दुखाइ उस्तै भने सक्दछन्ः गर्भाशय बाहिरको गर्भ (ectopic pregnancy), श्रोणी संक्रमण (pelvic inflammatory disease), अन्तर-गुह्य पित्ताशयको समस्या (interstitial cystitis) र दीर्घकालीन श्रोणी दुखाइ (chronic pelvic pain) पर्दछन्।

## लक्षणहरू 
सामान्यतया अनुभव गरिने शारीरिक लक्षणहरू सङ्गठित, पाचनसम्बन्धी, र उत्सर्जनसम्बन्धी हुन्छन्। सङ्गठित लक्षणमा टाउको दुखाइ, सुस्ती, थकान, निद्रा नआउने वा अत्यधिक निद्रा, स्तनको संवेदनशीलता, पेट तल्लो भाग भारी लाग्नु, ढाड दुखाइ, घुँडा र भित्री जाँघमा दुखाइ, मांसपेशी दुखाइ (myalgia), जोर्नी दुखाइ (arthralgia), र खुट्टा सुन्निनु समावेश छन्। पाचनसम्बन्धी लक्षणमा भोक बढ्नु वा घट्नु, वाकवाकी/बान्ता, र पेट फुल्नु पर्दछ। उत्सर्जनसम्बन्धी लक्षणमा कब्जियत, पखाला, बारम्बार मूत्र त्याग, र पसिनाबाहिर निस्कनु पर्दछ। मानसिक लक्षणहरूको सन्दर्भमा, मासिक धर्मको समयमा दुखाइ (dysmenorrhea) हुने महिलाहरूले मूडमा असन्तुलन, जस्तै चिन्ता, डिप्रेशन, चिडचिडापन, र स्नायुतन्त्र सम्बन्धी तनाव अनुभव गर्न सक्छन्। अध्ययनले देखाएको छ कि डिप्रेशन, चिन्ता, र अत्यधिक शारीरिक लक्षणहरू यस अवस्थामा महिलामा तीन गुणा बढी देखा पर्छन्।

## कार‍णहरू 
जिनेटिक (वंशानुगत) कारण, तनाव र डिप्रेशन यसका महत्वपूर्ण जोखिम कारक हुन्। प्राथमिक दुखाइ हुने सम्भावना बढाउने तत्वहरूमा कम उमेरमै महिनावारी सुरु हुनु, लामो वा बढी रगतस्राव हुने महिनावारी हुनु, धूम्रपान गर्ने बानी, र परिवारमा पहिले नै डिसमेनोरिया भएको इतिहास पर्दछन्। डिसमेनोरियालाई अत्यन्तै बहु-जिन (polygenic) र वंशानुगत समस्या मानिन्छ। परिवारजन्य पूर्वप्रवृत्ति  र केही विशिष्ट जिनेटिक कारकहरूले यस रोगप्रति संवेदनशीलता बढाउँछन् भन्ने प्रमाण रहेका छन्। विभिन्न सम्बन्धित जीनहरू र रोग प्रतिरोधात्मक प्रणालीसँग सम्बन्धित जीनहरूमा पाइने पोलिमोर्फिज्म (polymorphisms) तथा जिनेटिक फरकपनाहरू यस समस्यासँग जोडिएका छन् भन्ने अनुसन्धान भएको छ।

डिसमेनोरियाका तीन सम्भावित प्रकार (phenotypes) पत्ता लागेका छन्—

* धेरै लक्षणसहितको गम्भीर अवस्था
* हल्का तर सीमित पीडा
* गम्भीर तर सीमित पीडा

यी प्रकारहरू विभिन्न जनसमूहमा भिन्न–भिन्न अनुपातमा देखिन्छन्, जसले जाति, समुदाय र राष्ट्रियताको आधारमा जिनेटिक आवृत्ति (allelic frequency) मा भिन्नता हुने संकेत गर्छ। तर, कुन विशेष जिनोटाइप (genotype) कुन प्रकारसँग मेल खान्छ भन्ने कुरा अझै पहिचान भएको छैन।

## व्यवस्थापन 
मासिक धर्म सम्बन्धी दुखाइ को लागि सामान्य प्रयोग हुने औषधिहरू:मेफेनामिक एसिड (Mefenamic acid), इबुप्रोफेन (Ibuprofen), पारासिटामोल (Paracetamol) रहेका छन्। यी औषधिहरू प्रायः दुखाइ सुरु भएपछि दिइने र सबैले दुखाइ कम गर्न प्रभावकारी देखिएका छन्।

## सन्दर्भ सामग्रीहरू 
## बाह्य कडीहरू
श्रेणी:विकी विमिन एडिटाथन २०२५ मा बनाइएका वा सुधारिएका लेखहरू