चन्द्रमा

**चन्द्रमा** पृथ्वीको एक मात्र प्राकृतिक उपग्रह हो। यसले ३,८४,४०० किलोमिटर (२,३८,९०० माइल) को औसत दूरीमा परिक्रमा गर्दछ, जुन पृथ्वीको व्यासभन्दा लगभग ३० गुणा बढी हो। चन्द्रमाले जहिले पनि पृथ्वीमा उही पक्ष प्रस्तुत गर्दछ, किनकि गुरुत्वाकर्षण बलले ग्रहमा यसको परिक्रमणलाई बन्द गरेको छ। यसको फलस्वरूप चन्द्रमाससँग मिल्दोजुल्दो २९.५ पृथ्वी दिन को चन्द्र दिन हुन्छ। चन्द्रमाको गुरुत्वाकर्षण र केही हदसम्म सूर्यको गुरुत्वाकर्षण ज्वारभाटाको मुख्य चालक हो।

चन्द्रमा भूभौतिकीय दृष्टिले ग्रह-द्रव्यमान वस्तु वा उपग्रह ग्रह हो। यसको द्रव्यमान पृथ्वीको १.२% छ, र व्यास पृथ्वीको लगभग एक-चौथाई वा ३,४७४ किमी (२,१५९ माइल) अस्ट्रेलिया जत्तिकै चौडा छ। सौर्यमण्डलभित्र यो आफ्नो मूल ग्रहको सम्बन्धमा सबैभन्दा विशाल र सबैभन्दा ठुलो उपग्रह हो, समग्रमा पाँचौँ सबैभन्दा विशाल र सबैभन्दा ठुलो चन्द्रमा, र सबै ज्ञात बौना ग्रहहरू भन्दा बढी विशाल र ठुलो छ। यसको सतहको गुरुत्वाकर्षण पृथ्वीको लगभग छैटौँ भाग, मङ्गलग्रहको लगभग आधा, र बृहस्पतिको चन्द्रमा आइओ पछि सबै सौर्य मण्डलका चन्द्रमाहरू मध्ये दोस्रो उच्चतम छ। चन्द्रमाको शरीर भिन्न र स्थलीय छ, जसमा कुनै महत्त्वपूर्ण हाइड्रोस्फीयर, वायुमण्डल वा चुम्बकीय क्षेत्र छैन। पृथ्वी को गठन भएको केही समय पछि, पृथ्वी र एक अनुमानित मङ्गल आकारको पिण्ड को बीच एक विशाल प्रभाव को मलबे बाट ४.५१ अर्ब वर्ष पहिले, पृथ्वी को गठन भएको केही समय पछि।

### चन्द्रको एल्बेडो र वास्तविक रंग 
चन्द्रको रूप त्यसको प्रकाश परावर्तन क्षमता र सतहको बनावटमा निर्भर गर्छ। चन्द्रको एल्बेडो करिब 0.12 छ, जुन पुरानो डामर सडक सरह हुन्छ। त्यसैले चन्द्र रातमा उज्यालो देखिए पनि वास्तवमा केही गाढा रंगको हुन्छ। यो कम एल्बेडो चन्द्रको रेगोलिथ नामको स–सूक्ष्म ढुंगाका टुक्राहरूको तहका कारण हो, जुन उल्का वर्षाको ठोक्करसँग बनेको हो। रेगोलिथमा प्रकाश छरिँदा "अपोजिसन सर्ज" नामको प्रभाव उत्पन्न हुन्छ, जसका कारण पूर्णिमाको बेला चन्द्र अर्ध चन्द्रको तुलनामा धेरै चम्किलो देखिन्छ।

वायुमण्डलीय प्रभावबिना चन्द्रको वास्तविक रंग फिका खैरो–खैरो हुन्छ। यो रंग रेगोलिथमा रहेका सिलिकेट खनिजका कारण हो। चन्द्रका कालो भागहरू (मारे) प्राचीन ज्वालामुखी प्रवाहबाट बनेका हुन्, जसमा फलाम र टाइटेनियमको मात्रा बढी हुन्छ, त्यसैले ती भागहरू गाढा देखिन्छन्। माथिल्लो क्षेत्र (हाइल्याण्ड) फेल्डस्पार खनिजले भरिएका हुन्छन्, जसले गर्दा ती फिका देखिन्छन्। पृथ्वीबाट हेर्दा वायुमण्डलका कणका कारण चन्द्रको रंग बदलिन सक्छ। चन्द्रग्रहणको बेला सूर्यको रातो प्रकाश पृथ्वीको वायुमण्डलबाट अपवर्तन भएर चन्द्रमामा पुग्छ, जसले गर्दा चन्द्र रातो देखिन्छ। कहिलेकाहीँ ज्वालामुखी धुलोका कणका कारण चन्द्र नीलो पनि देखिन सक्छ।

चन्द्रमा “रेट्रो–रिफ्लेक्शन” भन्ने विशेषता पनि पाइन्छ, जसले प्रकाशलाई सोही दिशामा फर्काउँछ जहाँबाट त्यो आएको हुन्छ। यसले गर्दा उसको सम्पूर्ण सतह लगभग समान चमकमा देखिन्छ र किनारामा अँध्यारो (लिम्ब डार्कनिङ) देखिँदैन। चन्द्रको आकार र चमक यसको दीर्घवृत्ताकार कक्षाका कारण परिवर्तन हुँदै जान्छ। जब यो पृथ्वी नजिक (पेरिजी) हुन्छ, त्यो करिब 30% बढी चम्किलो र 14% ठूलो देखिन्छ। यस घटनालाई "सुपरमून" भनिन्छ।

कहिलेकाहीँ चन्द्र रातो वा निलो देखिन्छ। चन्द्रग्रहणको बेला पृथ्वीको वायुमण्डलबाट अपवर्तन भएको सूर्यको रातो प्रकाश चन्द्रमा पुग्ने हुँदा त्यो रातो देखिन्छ। यस कारण त्यस्तो पूर्णिमालाई "ब्लड मून" पनि भनिन्छ। जब चन्द्र क्षितिज नजिक देखिन्छ र बाक्लो वायुमण्डलबाट हेरिन्छ, त्यसबेला पनि त्यो रातो देखिन सक्छ।

चन्द्र निलो पनि देखिन सक्छ जब वायुमण्डलमा केही विशेष कण जस्तै ज्वालामुखी धुलोका कण उपस्थित हुन्छन्। त्यस्तो अवस्थामा त्यसलाई "ब्लू मून" भनिन्छ।

"रेड मून" र "ब्लू मून" शब्दहरू कहिलेकाहीँ वर्षका विशेष पूर्णिमाहरूका लागि प्रयोग गरिन्छन्, त्यसैले ती सधैं चन्द्रको वास्तविक रातो वा निलो रंग जनाउँदैनन्।

## सन्दर्भ सामग्रीहरू

श्रेणी:सौर्यमण्डल