जेलबाङ फलामखानी

ऐतिहासिक फलामखानी सुनछहरी गाउँपालिका वडा नं. ७ जेलबाङ रोल्पामा रहेको छ । लगभग ४ सय बर्षअघि अर्थात बि.सं. १६८७ देखि १७०८ सम्म शासन गरेका तत्कालीन गजुलकोट राज्यका राज्यका राजा कर्मपाल सेनका पालामा नै जेलबाङको यो फलामखानी ब्यबस्थित रुपमा सञ्‍चालनमा आएको थियो भन्ने भनाइ छ ।

## जेलबाङ फलामखानिको इतिहास 
यहाँ वरिपरि अरु पनि फलामखानी रहेकोमा जेलबाङको 'घम्चाँदे' फलामखानी बढी प्रचलनमा आएको थियो । त्यतिबेला जेलबाङका मात्र होइन यस वरपरका धेरै गाउँका मान्छेले यहाँबाट फलाम निकाल्थे । नेपाल एकिकरणपछिको समयमा यो क्षेत्र प्यूठान अन्तर्गत पर्ने हुँदा यहाँ फलामखानी चलाए बापत खानी चलाउने सबै समूहको तर्फबाट करको रुपमा प्यूठान सदुरमुकाम खलङ्गामा बार्षिक १५२ धार्नी फलाम बुझाउनुपर्थ्यो । ती दिनहरुमा स्थानिय धेरै खानीहरुबाट निस्कने फलाममध्ये जेलबाङको यो खानीबाट निस्कने फलामलाई सबैभन्दा उत्तम मानिन्थ्यो । त्यसमा खिया नलाग्ने र स्टीलजस्तो भएको हुँदा उम्दा खालका हातहतियार अथबा घरयाशि औजार निर्माणका लागि धेरै टाढाटाढाबाट जेलबाङको फलाम माग हुन्थ्यो । सालसालै १५२ धार्नीका दरले खलङ्गामा जम्मा हुने फलाम अलि धेरै जम्मा भएपछि सार्बजनिक रुपमा लिलाम बढावढद्धारा बिक्री गरिन्थ्यो । त्यो खरिद गर्न निक्कै तछाडमछाड हुन्थ्यो भने तामाका डल्लासँग त्यो फलामका डल्ला साटिए पनि केही फरक नपर्ने भनी खरिदकर्ताले भन्ने गर्थे ।

## पञ्चायतकाल पछिको फलामखानी 
अलिपछिको कुरा हो, खानी सञ्चालनका लागि चाहिने कोइला बनाउने जङ्गल मासिंदै गएपछि वरपरका धेरै गाउँलेहरुले फलाम निकाल्ने काममा रुचि देखाउन छाडे । फलामखानी झण्डैझण्डै बन्द हुने अबस्थामा पुग्यो । बि.सं. २०१८ सालमा प्यूठान र सल्यानबाट केही भूभाग छुट्टिएर जब रोल्पा जिल्ला बन्यो तब जेलबाङका तत्कालीन प्रधानपञ्च जोखवीर बुढामगरले यहाँको फलामखानी कुनै हालतमा बन्द नगरौं भनेर पहल गरेपछि खानी सञ्‍चालन गर्न थाले । त्यसबेला जेलबाङ र वरिपरिका गाउँलेहरुले समूह बनाएर खानी सञ्चालन गर्न थाले । त्यसरी ६/७ वटा समूह बनाएर आ-आफना भट्टीसमेत बनाई खानी सञ्चालन गर्दा राम्रैसँग फलाम निस्किएको अनुभव गर्ने बुढापाकाहरु अहिले पनि छँदैछन् । त्यो समयमा खानी चलाएबापत् करको रुपमा एउटा भट्टीवाट बार्षिक ५० रुपैयाँ जिल्लामा बुझाउनुपर्थ्यो । बि.सं.२०४६/०४६ सम्म त्यसरी चलेको फलामखानी पछि एकाएक बन्द भयो । यसो हुनुका पछाडि गाउँलेहरुवीचमै फाटो आउनु र चुक्ली लाउनेदेखि मुद्दामामिला गर्नेसम्मका हरकतहरु जिम्मेवार रहे । जङ्गल बिनास गरेको भनेर एकले अर्कालाई मुद्दा लगाउँदा प्रशासनले दुःख दिन थाल्यो । बि.सं. २०५२ पछि त झन रोल्पाका गाउँहरुमा यस्ता खानी सञ्चालन गर्नका लागि अनुकूल बाताबरण नै रहेन ।

## हाल जेलबाङ फलामखानीको अबस्था 
जब शान्ति स्थापना भयो, त्यसपछि पछिल्लो समयमा आएर नयाँ पुस्ताले यो खानीप्रति पुनः रुचि देखाउन थालेको छ । प्रवासमा बस्ने जेलबाङका यूबाहरुले 'जेलबाङ सेवा समाज' नामको संस्था खोलेर साझा घर बनाउने र फलामखानीको त्यो इतिहासलाई बचाएर राख्ने प्रयासस्वरुप केही फलाम समेत निकालेर जम्मा गर्ने काम गरेका छन् । यही बिषयबस्तुलाई समेटेर सेवा समाजले 'आग्रे' नामको निक्कै राम्रो र चर्चित बृतचित्र पनि बनाएको छ । तर यस सन्दर्भमा सबैभन्दा महत्वपूर्ण कुरा के छ भने यति राम्रोसँग पहिचान भएको र सञ्चालनका लागि त्यति धेरै असहजता पनि नभएको फलामखानी जो आजभन्दा ४ सय बर्षअघिका रजौटाले सञ्चालन गरेका थिए, अहिले राज्यले त्यसको उपयोग गर्न नसक्नु चाँहि दुखद् कुरा हो । यदि यो फलामखानीलाई राज्यले ब्यबस्थित रुपमा सञ्चालन गर्ने हो भने मुलुकको अर्थतन्त्र र स्थानिय जनताको जीवनस्तरमा चमत्कारिक परिवर्तन आउँनसक्ने देखिन्छ । जेलबाङको बुजू धुरी वरिपरि पनि प्रशस्त मात्रामा फलामखानी रहेको अनुमान छ । यतिमात्र नभै सुनखानी र तामाखानी पनि रहेको छ खोज अनुसन्धानको कमिले गर्दा यस्ता खानीहरु ओझेलमा पर्नु परेको छ ।

## सन्दर्भ सामग्रिहरु 
श्रेणी:जेलबाङ
श्रेणी:जेलबाङ जलबिद्युत
श्रेणी:बुजू धुरी