दिग्दर्शक

thumb|right|280px|दिग्दर्शक यन्त्र

**दिग्दर्शक** ले दिशाको ज्ञान गराउँछ। कम्पासलाई कम्पास पनि भनिन्छ। चुम्बक दिग्दर्शक उत्तरी ध्रुवको दिशातिर सङ्केत गर्दछ। दिग्दर्शक महासागरहरू र मरुस्थलहरूमा दिशानिर्देशनका धेरै काम आउँछ, वा ती स्थानमा पनि जहाँ स्थानसूचकहरूको कमी हुन्छ।

सबैभन्दा पहिला दिग्दर्शकको आविष्कार चीनका हान राजवंशले गरेको थियो। यो एउटा ठूलो चम्चा जस्तो चुम्बकी वस्तु थियो जुन काँसको किस्तीमा चुम्बकी फलामको धाउलाई बसाएर बनाइएको थियो। दिग्दर्शकको प्राथमिक कार्य एउटा निर्देश दिशातर्फ सङ्केत गर्नु हो, जसदेखि अन्य दिशाहरू ज्ञात गरिन्छन्। ज्योतिर्विदहरू र पर्यवेक्षकहरूका लागि सामान्य निर्देश दिशा दक्षिण हुन्छ तथा अन्य व्यक्तिहरूका लागि निर्देश दिशा उत्तर हुन्छ।

## उपयोग 
यदि भू-समान्वेषकहरूका पथप्रदर्शनका लागि दिग्दर्शक न हुन्थ्यो भने तिनको जल र स्थल यात्राहरू असम्भव हुन जान्छ। विमानचालकहरू, डुङ्गा चलाउनेहरू, गवेषकहरू, मार्गदर्शकहरू तथाअन्य व्यक्तिहरूलाई दिग्दर्शकको आवश्यकता हुन्छ। यसको उपयोग जल वा स्थलमा यात्राको दिशा, कुनै वस्तुको दिशा तथा दिङ्‌मान ज्ञात गर्न र विभिन्न अन्य कार्यहरूका लागि गरिन्छ।

## इतिहास 
अहिलेसम्म दिग्दर्शक को प्रयोग सबैभन्दा पहिले कसले गर्‍यो भन्ने निश्चित रूपमा थाहा छैन। अति प्राचीन समयमा चिनियाँहरूले दिग्दर्शक प्रयोग गर्थे भन्ने कथा सम्भवतः एउटा किंवदन्ती मात्र हुन सक्छ। भनाइ अनुसार ईसा पूर्व २,६३४ तिर चीनका सम्राट् “ह्वाङ्गटी” को रथमा दक्षिण दिशा देखाउने एउटा यन्त्र राखिएको थियो। अरबहरूले दिग्दर्शकको प्रयोग चिनियाँहरूबाट सिकेका हुन सक्छन्, र उनीहरूमार्फत नै यो यन्त्र युरोपमा फैलिएको हुन सक्छ।

युरोपेली साहित्यमा दिग्दर्शकको पहिलो उल्लेख झन्डै १२०० ईसवी तिर पाइन्छ। १४०० ईसवी पछि भने यो यन्त्र जहाज सञ्चालन, बिमान सञ्चालन र अन्य अरू उपयोगका लागि चलाउन थालियो।

सुरुडुङ्गा चलाउनेयमा नाविकहरूले प्रयोग गर्ने दिग्दर्शक ठूला र धेरै परिष्कृत नभएका यन्त्र हुन्थे। १८२० मा बार्लो नामका बैज्ञानिले चार–पाँच समान पान्ना भएको प्रयोग गर्ने विधि प्रस्ताव गरे। सर विलियम थमसन (लर्ड केल्भिन) सुक्खा पान्ना दिग्दर्शक बनाएका थिए। त्यसपछि पानी प्रयोग गरिने दिग्दर्शक पनि विकास गरियो।

## प्रकार 
दिग्दर्शक मुख्यत: चार प्रकारका हुन्छन् :

(१) चुम्बकीय दिग्दर्शक  - यो निदेशक बल प्राप्त गर्नका लागि पृथ्वीका चुम्बकीय क्षेत्रमा निर्भर गर्दछ। 

(२) घूर्णदर्शीय दिग्दर्शक  - यो पृथ्वीका घूर्णनदेखि आफ्नो निदेशक बल प्राप्त गर्दछ। 

(३) रेडियो दिग्दर्शक  - यसको कार्यप्रणाली बेतार सिद्धान्तमा आधारित छ। 

(४) सूर्य अथवा तारा दिग्दर्शक  - यसको उपयोग सूर्य अथवा कुनै ताराहरूका दृष्टिगोचर भएमा निर्भर गर्दछ।

## चुम्बकीय दिग्दर्शक 
चुम्बकीय दिग्दर्शक क्षैतिज दिशा ज्ञात गर्ने यन्त्र हो। यस यन्त्रका साधारण रूपमा एउटा चुम्बकीय सियो हुन्छ, जो एउटा चूलका माथि यसरी संतुलित रहन्छ कि त्यो पृथ्वीका चुम्बकीय क्षेत्रको क्षैतिज दिशामा घूमनका लागि स्वतन्त्र हुन्छ।

"समान ध्रुवहरूमा परस्पर प्रतिकर्षण र असमान ध्रुवहरूमा परस्पर आकर्षण हुन्छ', यही चुम्बकीय दिग्दर्शकको सिद्धान्त छ। तदनुसार, आफ्नो गुरूत्वकेन्द्रदेखि स्वतंत्रतार्पूक लटकाई भएको चुम्बकीय सुई, क्षेतिज समतलमा उत्तर र दक्षिणतर्फ सङ्केत गर्दछ, किनभनें त्यसमा पृथ्वीका चुम्बकीय क्षेत्रको क्षैतिज संघटक कार्य गर्दछ।

यसमा निम्नलिखित त्रुटीहरू पाइन्छन् :

१. विचरण - यो भौगोलिक याम्योत्तर र चुम्बकीय याम्योत्तरका मध्य बन्नेवाला कोण छ, जो दिग्दर्शकको स्थितिमा निर्भर गर्दछ। वास्तवमा, दिग्दर्शकको सुई ठीक उत्तरतर्फ सङ्केत गर्दैन। परिणामत: दिग्दर्शकका पाठ्यांकमा त्रुटि आउँछ, जसलाई नाविकगण विचरण र वैज्ञानिकगण दिक्पात (declination) भन्दछन्। यो चुम्बकीय पर्यवेक्षणहरू द्वारा ज्ञात गरिन्छ र सारणिहरूका रूपमा प्रकाशित गर्न दिइन्छ।

२. विचलन - चुम्बकीय याम्योत्तर र दिग्दर्शकका पाठ्यांकमा यो अर्को प्रकारको त्रुटि, जसलाई विचलन भन्दछन्, स्थानीय चुँबकीय प्रभावहरू (जस्तै जलयान, वायुयान एव मोटरकारका इस्पातका प्रभाव) द्वारा उत्पन्न हुन्छ। दिग्दर्शकधानी मा फलामका टुकरा र त्रुटिपूरक चुम्बक लगाउनु बाट, यो त्रुटि यथासम्भव टाडा गर्न दिए जान्छ। अवशिष्ट विचलनलाई प्रदर्शित गरती भएको एउटा सारणी बनाइन्छ। प्रत्येक विचलनसारणी एउटा विशेष दिग्दर्शक संस्थापनका लागि नै प्रयुक्त हुन्छ।

## नाविक दिग्दर्शक 
यो चुम्बकीय दिग्दर्शक साधारण यन्त्रको अपेक्षा अधिक जटिल तथा यथार्थ हुन्छ। यस यन्त्रका पाँच मुख्य भाग हुन्छन् : पत्रक, चुम्बकीय सुइयाँ, रत्नित टोपी (jewelled cap), कीलक (द्रत्ध्दृद्य) तथा कटोरा। पत्रकका केन्द्रमा रत्नित टोपी संलग्न रहन्छ तथा पत्रकका तल विभिन्न चुम्बकीय सुइयाँ संलग्न रहन्छ। पत्रक र सुइहरूको यो संपूर्ण व्यवस्था, कटोरेका भित्र एउटा केन्द्रीय कीलकमा आरोपि यस प्रकार संतुलित रहन्छ कि चाहे पोतको स्थितिमा कति पनि परिवर्तन हो जाए, दिग्दर्शक पत्रक सदैव क्षैतिज अवस्थामा रहन्छ।

दिग्दर्शक पत्रक कागज अथवा अभ्रकको एउटा क्षैतिज वृत्ताकार चकती हुन्छ। यो पत्रक, स्पष्ट रूपले प्रधान दिग्बिंदुहरू (cardinal points), उत्तर, पूर्व, दक्षिण र पश्चिम,मा चिन्हित रहन्छ। यी विंदुहरूका मध्यमा अन्त: प्रधान दिग्विंदु उत्तर पूर्व, उत्तर पश्चिम, दक्षिण पूर्व र दक्षिण पश्चिम, अंकित हुन्छन्। यिनको मध्यमा पनि अर्धबिंदु र चतुर्थ बिंदु अंकित हुन्छन्। यस प्रकार पुरानो दिग्दर्शक पत्रकका किनारमा दिशामा ३२ बिंदु अंकित हुन्छन्, र तिनको बीचको अन्तरका तुल्य हुन्छ।

आधुनिक दिग्दर्शक पत्रक पर, उत्तरदेखि आरम्भ गरेर, दक्षिणावर्त दिशामा ०रूदेखि लिएर ३६०रू तकका चिन्ह अंकित हुन्छन्।

दिग्दर्शक द्वारा उत्तरी दिशा ज्ञात गर्नका पश्चात्‌ यानचालकको उत्तरी दिशा तथा त्यसको अहिलेष्ट मार्गको दिशाका मध्य बन्ने कोणलाई ज्ञात गर्ने आवश्यकता हुन्छ। दिग्दर्शक द्वारा ज्ञातको भएको कुनै लक्ष्यको दिशा त्यसका दिक्मान कहलाउँछ। दिक्मान त्यसै प्रकार अंसहरूमा प्रदर्शित गरिन्छ, जस प्रकार रेखागणितमा कोण।

## द्रव दिग्दर्शक 
यो चुम्बकीय दिग्दर्शकको नैं एउटा प्रकार छ र विश्व उपयोगको वस्तु भएको छ। यसमा चुम्बक ताम्रप्लव कोष्ठ, नीलम टोपी तथा अभ्रकपत्रकको सरलतादेखि घूमने व्यवस्था हुन्छ। कटोरा आसुत जल र ३५ प्रतिशत ऐलकोहलका मिश्रणदेखि भरा हुन्छ। यो उपकरण द्रवमा ठीक डूब जान्छ। कीलकमा घर्षण न्यूनतम हुन्छ र चुम्बकीय सुई अवमंदित दोलन गर्न लाग्दछ, जसदेखि दिक्सूचनपठन अविलंब र सुविधापूर्ण हुन जान्छ।

## शुष्कपत्रक अथवा टमसन दिग्दर्शक 
यो अङ्ग्रेजी व्यापारी बेडेमा प्रयुक्त हुन्छ तथा द्रवदिग्दर्शकदेखि पत्रकका हल्केपन र सुइहरूको दुर्बलतामा भिन्न हुन्छ। यस्ता दिग्दर्शक कंपन र अघात द्वारा अत्यधिक विक्षेपित हुन्छन् र एउटा पल्ट विक्षेपित भएमा पर्याप्त समयका माथिान्त संतुलित अवस्थामा आउँछन्। यसै कारण द्रवदिग्दर्शक शुष्कपत्रक दिग्दर्शकको अपेक्षा अत्यधिक उपयोगी छ।

## घूर्ण चुम्बकीय दिग्दर्शक 
यो विशेष प्रकारको चुम्बकीय दिग्दर्शक छ। यसमा आवर्तन त्रुटीहरू हुँदैनं र यस कारण द्रुत आवर्तन (rapid turns)लाई यो यथार्थतापूर्वक निर्देशित गर्न सक्छ। घूर्णंचुम्बकीय दिग्दर्शकमा एउटा स्वत:चालित घूर्णदर्शी चुम्बकीय व्यवस्थाका संरेखण (alignment)मा रखा रहन्छ। यस प्रकार घूर्णाक्ष दिग्दर्शक र चुम्बकीय दिग्दर्शक एउटा यन्त्रमा संयोजित गरिदिए जान्छन्, जसदेखि बाह्य समंजनको कुनै आवश्यकता छैन रहती।

**भूप्रेरण दिग्दर्शक**  - यो पनि चुम्बकीय दिग्दर्शक छ, जसको कार्यप्रणाली पृथ्वीका चुम्बकीय क्षेत्र द्वारा प्रेरित विद्युद्वाहक बल (induced e.m.f,)को मापमा आधारित छ। यसमा एउटा कुंडली हुन्छ, जो ऊर्ध्वाधर अक्षमा घूर्णन गर्दछ। यसको उपयोग मुख्यत: विमानचालक गर्दछन्।

दस्ती दिग्दर्शक , समपार्श्वीय दिग्दर्शक , वायुयान दिग्दर्शक , सर्वेक्षण दिग्दर्शक , ट्याङ्क दिग्दर्शक, प्रभृति, चुम्बकीय दिग्दर्शकका नैं विभिन्न प्रकार छ।

## घूर्णाक्ष दिग्दर्शक 
यो अचुम्बकीय दिग्दर्शक छ, जो भ्रममान चकती (disc)का सिद्धान्तमा कार्य गर्दछ। यसको उपयोग नौबेडेका पोतहरूमा गरिन्छ। यसमा एउटा घूर्णदर्शी हुन्छ, जो ८,६०० घूर्णन प्रति मिनटको चालदेखि प्रत्यावर्ती धारा द्वारा चालित हुन्छ। यसको कार्यसिद्धान्त पृथ्वीका घूर्णनमा आधारित छ। यस यन्त्रका लागि विचरण र विचलनका कुनै संशोधनको आवश्यकता हुँदैन। यो यथार्थ उत्तर दिशालाई सूचित गर्दछ। पोतहरूमा चुम्बकीय दिग्दर्शकहरूका स्थानमा यसको उपयोग अत्यधिक हुँदैछ।

## रेडियो दिग्दर्शक 
यो पनि अचुम्बकीय दिग्दर्शक छ। यो जस रेडियो स्टेशनदेखि समस्वरित (tuned) गरिन्छ, त्यो भन्दा सम्बधित दिशा सूचित गर्दछ। यसको रूप साधारणतया पाश एरियल (loop aerial) सदृश हुन्छ, जस्तो ती घरेलू रेडियो सेटहरूमा प्रयुक्त हुन्छ जसमा बाह्य एरियल छैनते। रेडियो दिग्दर्शक द्वारा धेरैेरे व्यक्तिहरूको जीवन समुद्रमा बचाया जा सका छ।

## सूर्य अथवा तारा दिग्दर्शक 
यो सूर्य दिशाको सहायतादेखि यथार्थको उपसन्न दिशा ज्ञात गरनको यन्त्र छ। सूर्य दिग्दर्शक विशेषत: ध्रुवीय माथीका उडान का लागि लाभप्रद हुन्छन्। यहाँ चुम्बकीय विचरण र निदेशक बलका परिवर्तनका कारण चुम्बकीय दिग्दर्शकको प्रयोग अत्यधिक कठिन हुन्छ।

श्रेणी:विज्ञान