भारतमा निर्वाचन

भारतको संविधान परिभाषित संसदीय प्रणाली छ, जसमा केन्द्र सरकार र राज्यहरू बिच शक्ति वितरण गरिएको छ। भारतको लोकतन्त्र विश्वको सबैभन्दा ठुलो लोकतन्त्र हो।

भारतका राष्ट्रपति देशको औपचारिक राज्य प्रमुख र भारतका सबै रक्षा बलहरू लागि सर्वोच्च कमान्डर-इन-चिफ हुन्। यद्यपि, यो भारतको प्रधानमन्त्री हो, जो लोकसभा (संसद तल्लो सदन) को राष्ट्रिय निर्वाचनमा बहुमत भएको पार्टी वा राजनीतिक गठबन्धन नेता हो। प्रधानमन्त्री भारत सरकार विधायी शाखाका नेता हुन्। प्रधानमन्त्री भारतका राष्ट्रपतिको मुख्य सल्लाहकार र केन्द्रीय मन्त्री परिषद प्रमुख हुन्।

भारत क्षेत्रीय रूपमा राज्यहरू (र केन्द्र शासित प्रदेशहरू) मा विभाजित छ र प्रत्येक राज्यमा राज्यको प्रमुख हुने राज्यपाल हुन्छन्, तर कार्यकारी अधिकार मुख्यमन्त्री रहन्छ जो क्षेत्रीय निर्वाचनमा बहुमत प्राप्त गरेको पार्टी वा राजनीतिक गठबन्धनको नेता हो अन्यथा राज्य विधानसभा निर्वाचन भनेर चिनिन्छ जसले त्यस राज्यमा कार्यकारी शक्तिहरू प्रयोग गर्दछ। सम्बन्धित राज्यका मुख्यमन्त्रीसँग राज्यभित्र कार्यकारी अधिकारहरू हुन्छन् र राज्य र केन्द्र दुवैको ध्यान आवश्यक पर्ने मामिलाहरूमा भारतका प्रधानमन्त्री वा उनीहरूका मन्त्रीहरूसँग संयुक्त रूपमा काम गर्छन्। केही केन्द्र शासित प्रदेशहरूले पनि विधानसभा चयन गर्छन् र क्षेत्रीय सरकार हुन्छन् र अन्य (मुख्यतया साना केन्द्र शासित प्रदेशहरू) भारतका राष्ट्रपतिद्वारा नियुक्त प्रशासक/लेफ्टिनेन्ट गभर्नर शासित हुन्छन्।

## निर्वाचन 
### भारतीय निर्वाचन आयोग 
भारतको निर्वाचन आयोग भारतको एउटा स्वायत्त प्राधिकरण हो जुन भारतको संविधान प्रावधानहरू अन्तर्गत अधिनियमित गरिएको छ, भारतमा केन्द्र र राज्य निर्वाचन प्रक्रियाहरूको अनुगमन र प्रशासनका लागि जिम्मेवार छ। यो निकाय कुनै पनि पूर्वाग्रह बिना निर्वाचन स्वतन्त्र र निष्पक्ष भएको सुनिश्चित गर्न जिम्मेवार छ।

निर्वाचनसँग सम्बन्धित सबै विवादहरू निर्वाचन आयोगले सम्हाल्छ। भारतको सर्वोच्च अदालतले जहाँ अधिनियमित कानुनहरू मौन छन् वा निर्वाचन सञ्चालनको क्रममा दिइएको अवस्थालाई सम्बोधन गर्न अपर्याप्त प्रावधानहरू छन् भने निर्वाचन आयोगसँग संविधानअन्तर्गत उपयुक्त कार्य गर्ने अवशिष्ट अधिकारहरू छन् भनी निर्णय गरेको छ।पहिलो मुख्य निर्वाचन आयुक्त सुकुमार सेन थिए।

### राज्य निर्वाचन आयोगहरू 
राज्य निर्वाचन आयोग एउटा स्वायत्त संवैधानिक प्राधिकरण हो जुन शासनको तेस्रो तह अर्थात् स्थानीय सरकारको निर्वाचन व्यवस्थापन गर्न जिम्मेवार छ, जसमा पञ्चायती राज संस्थाहरू र सहरी स्थानीय निकायहरू समावेश छन्। संवैधानिक प्रावधानअनुसार, 'सहरी र ग्रामीण स्थानीय निकायको निर्वाचन सञ्चालनको सुपरिवेक्षण, निर्देशन र नियन्त्रण राज्य निर्वाचन आयोगसित निहित छ।

राज्य निर्वाचन आयोगले राज्य निर्वाचन आयुक्तलाई समावेश गर्दछ, जसलाई राज्यपाल 5 वर्षको निश्चित कार्यकालका लागि नियुक्त गरिन्छ र उच्च अदालतको न्यायाधीशको रूपमा समान रूपमा र समान आधारहरूमा बाहेक उनको पदबाट हटाउन सकिँदैन।

## निर्वाचनका प्रकार 
गणतन्त्र भारतमा हुने निर्वाचनहरूमा यसका लागि हुने निर्वाचनहरू समावेश छन्

* राष्ट्रपति,
* उपराष्ट्रपति
* राज्यसभा संसद सदस्यहरू (माथिल्लो सदन र लोकसभा) 
* राज्य विधान परिषद्का सदस्यहरू,
* राज्य विधान सभाका सदस्यहरू (तिन केन्द्र शासित प्रदेशहरू-जम्मू र कश्मीर, राष्ट्रिय राजधानी क्षेत्र दिल्ली र पुडुचेरी विधान सभाहरू समावेश छन्) 
* स्थानीय निकायका सदस्य (नगरपालिका र पञ्चायत) 
* कुनै विशेष घटकको सीट-धारकको मृत्यु हुँदा, राजीनामा गर्दा वा अयोग्य ठहरिँदा उपनिर्वाचन हुन्छ।

### संसदीय आम निर्वाचन (लोकसभा) 
लोकसभाका सदस्यहरू (जनताको सदन वा भारतको संसदको तल्लो सदन) भारतका सबै वयस्क नागरिकहरूद्वारा मतदान गरेर निर्वाचित हुन्छन्, जसले आ-आफ्ना निर्वाचन क्षेत्रमा उभिएका उम्मेद्वारहरूको समूहबाट १८ वर्ष पार गरेका छन्। भारतका प्रत्येक वयस्क नागरिक आफ्नो निर्वाचन क्षेत्रमा मात्र मतदान गर्न सक्छन्। लोकसभा निर्वाचन जित्ने उम्मेदवारलाई 'संसद सदस्य' भनिन्छ र पाँच वर्षसम्म वा मन्त्रिपरिषदको सल्लाहमा राष्ट्रपतिले निकाय विघटन नगरेसम्म आफ्नो सिटहरू राख्छन्। नयाँ दिल्लीको संसद भवनको लोकसभा च्याम्बरमा नयाँ कानुनहरू सिर्जना गर्ने, भारतका सबै नागरिकहरूलाई असर गर्ने विद्यमान कानुनहरू हटाउने वा सुधार गर्ने विषयमा सदनको बैठक हुन्छ। लोकसभा (तल्लो सदन) का लागि ५४३ सदस्यहरू निर्वाचित गर्न पाँच वर्षमा एक पटक निर्वाचन हुन्छ।

## सन्दर्भ सामग्रीहरू 
श्रेणी:भारतमा निर्वाचन