भवानी भिक्षु

**भवानी भिक्षु** (वि.सं.१९६६ जेठ २१ – २०३८ बैशाख ४ गते)

## कथाकार भिक्षुको कथागत प्रवृत्ति
शारदा पत्रिकामा प्रकाशित ’मानव’(१९९५) कथाबाट आधुनिक नेपाली कथामा देखापरेका कथाकार भवानी भिक्षु २०३८ सालसम्म साधनारत रहे। आफ्नो कथालेखनको करिब ३३ वर्षे यात्रामा कथाकार भिक्षुले करिब ४ दर्जन जति कथा लेखेका छन्। यिनका १९९५ देखि २००६ साल पूर्वका कथाहरू गुनकेशरी कथासङ्ग्रहमा, २००७ सालदेखि २०१६ सालसम्मका कथाहरू मैयाँसाहेबमा, २०१७ सालदेखि २०२३ सालसम्मका कथाहरू आवर्तमा र २०२४ सालदेखि २०३३ सालसम्मका कथाहरू अवान्तरमा प्रकाशित छन्। यसपछिका यिनका केही कथा सङ्कलित रूपमा प्रकाशनमा आएका छैनन्।

भवानी भिक्षु विश्वेश्वरप्रसाद कोइरालाबाट प्रारम्भ भएको मनोवैज्ञानिक यथार्थवादी कथाधाराका अग्रणी प्रतिभामध्ये एक हुन्। भिक्षुका कथायात्रालाई निम्नलिखित तीन चरणमा विभाजन गरी हेर्नसकिन्छ।
१– प्रथम चरण (१९९५–२००५)
२– द्वितीय चरण (२००६–२०१६)
३– तृतीय चरण (२०१७–२०३४)
यी चरणहरूका कथामा भिक्षुको भिन्नभिन्न प्रवृत्ति पाउन सकिन्छ। उनको पहिलो चरणको कथामा देखा परेको क्षीण कथावस्तु दोस्रो चरणमा आइपुग्दा सघन बन्न पुगेको देखिन्छ। यी भिन्नभिन्न चरणका कथालाई राजनीतिक परिवर्तन, अवस्था र परिदृश्यले प्रत्यक्ष प्रभाव पारेको पाइन्छ। यिनको कथाको प्रथम चरणको पृष्ठभूमिमा नेपालको सामाजिक, आर्थिक, शैक्षिक र सांस्कृतिक परिवर्तनको युग भएकाले त्यसको प्रभाव यस चरणका कथाहरूमा प्राप्त हुन्छ। दोस्रो चरणमा राणाकालको अन्त्य भई प्रजातन्त्रको उदय भएकाले त्यसताकाका कथाहरू पनि त्यसबाट प्रभावित भएका छन्। २०१७ सालको राजनीतिक परिवर्तनले साहित्यका कुनै पनि विधा अस्पृश्य नरहेकाले तेस्रो चरणका भवानी भिक्षुका कथामा पनि यसको प्रभावजन्य भिन्नता प्राप्त हुन्छ। समग्रमा भवानी भिक्षुका कथामा विशेष गरी चेतन र अचेतन मनका अनेक मनोग्रन्थीको विश्लेषण गरिएको हुन्छ। राजनीतिक, सामाजिक परिवेशअन्तर्गतका कथाहरू पनि सिर्जना गर्ने भिक्षु फ्रायडीय यौन मनोविज्ञानलाई कथाको मुख्य विषयवस्तु बनाएर कथा सिर्जनामा रूचि राख्छन् र शिष्ट यौनलाई मात्र स्थान दिन्छन्। यस अतिरिक्त बाल मनोविज्ञानलाई पनि उनले स्थान दिएका छन्।
के हो त फ्रायडीय मनोविज्ञान ?
तात्कालिक चेकोस्लोभाकिया गणतन्त्रको फिवर्ग मोराबियामा एउटा यहुदी परिवारमा जन्मिएका सिग्मन्ड फ्रायड (ई.सं. १८५६–१९३९) पेसागत रूपमा अष्ट्रियाको राजधानी भियनामा कार्यरत मनोचिकित्सक हुन्। उनी नै मनोविज्ञानअन्तर्गतको एउटा विशेष पद्धति मनोविश्लेषणका प्रवर्तक हुन्। यस पद्धतिको स्थापनापछि यस मनोवैज्ञानिक चिन्तन परम्परामा फ्रायडका शिष्य तथा व्यक्तिमनोविज्ञानका प्रणेता अल्फ्रेड एड्लर (ई १८७०–१९३७) र विश्लेषणात्मक मनोविज्ञानका प्रवर्तक कार्ल गुस्ताब जुङ (ई १८७५–१९१६) का मनोग्रन्थी, सामुहिक अचेतन तथा व्यक्तित्व विकासको सिद्धान्तले आवश्यक योगदान पु¥याएका छन्। यी तीन जना मनोवैज्ञानिकहरूको मनोविज्ञान वा मनोविश्लेषण सम्बन्धी सैद्धान्तिक स्थापनालाई नै फ्रायडवादी मनोविज्ञान भनिन्छ। अचेतन र चेतन संवेगात्मक प्रतिक्रियाका बीचको सम्बन्धग्रन्थीलाई पत्तो लगाएर त्यसको आनुक्रमिक विश्लेषण गर्न र व्यक्तिभित्रको मानसिक व्याधि निदान गर्नका लागि त्यसलाई फुकाउने प्रयत्न गर्नु फ्रायडवादी मनोविज्ञानको मुख्य उद्देश्य हो। यसै सिद्धान्तबाट प्रत्यक्षपरोक्ष प्रभावित कथाकार भिक्षु मानिसका अवचेतन मनका अन्तद्र्वन्द्वको सजीव चित्रण गर्दछन्। यिनी प्रतिकूल बाह्य परिस्थितिले सिर्जना गरेका अवचेतन मनका दमित भावहरूको अन्तर्विश्लेषण गर्दछन्। यिनका टाइपिष्ट, माधुरी, नारी, त्यो फेरि फर्कला, मैयासाहेब आदि कथाहरूमा यो प्रवृत्ति प्राप्त हुन्छ। यिनी यौनजन्य अनुरागको विश्लेषण गर्दै यसको निकासको रूपमा देखापरेका बाहिरी कार्यव्यापारहरूलाई मार्मिक रूपमा प्रस्तुत गर्दछन्। गुनकेशरी, स्वार्र्थी, रमा, प्रेमको कथा, मीना, एउटा छर्लङ्ग प्रेमकथा आदि यस प्रवृत्तिका कथा हुन्। कथाकार भिक्षुले नारीका मनका कुण्ठा, भावावेग र रतिचेष्टालाई आफ्ना कथामा प्रस्तुत गरेका छन्। गङ्गा र वन्दना यस प्रवृत्तिका कथा हुन्। कथाकार भिक्षुले आफ्ना कथामा अवचेतन मनमा दमित भावना र मानसिक असन्तुष्टिको पराकाष्ठाबाट उत्पन्न असामान्य मनस्थितिको विश्लेषण गरेका छन्। दमनबाट उत्पन्न कुण्ठाले गर्दा यिनका कथाका पात्रहरूमा निराशाजन्य मनस्थिति, हीनता, पलायनको प्रवृत्ति, एकान्तपन, निस्सारताबोध, मुमूर्षु भावना आदि पाइन्छ। रक्सीबाज, सैनिक, कुवा, मीना आदि यस प्रकारका उल्लेखनीय कथा हुन्। कथाकार भिक्षुले आफ्ना कथामा गिर्दो आर्थिकअवस्थाबाट सृजित उच्चवर्गका मानसिक आघातहरूको वर्णन गरेका छन्। यिनले सामाजिक र राजनीतिक परिवर्तननले सृजना गरेको अभावलाई स्वीकार्न नसक्ने मानसिकता र स्वीकार्नु पर्ने बाध्यताका बीचको द्वन्द्वलाई उतारेका छन्। कुलीन परम्परा, आभिजात्य अहं र वर्गीय प्रतिष्ठामा आँच आउँदाको छटपटी, विषाक्त मनस्थिति आदिको प्रभावकारी वर्णन यिनको कथागत वैशिष्ट्य हो। माउजङ्ग बाबुसाहेबको कोट यस किसिमको प्रतिनिधि कथा हो। यिनका कथामा आर्थिक समस्याबाट पीडित पात्रहरूको जटिल मानसिकता, आत्मसङ्घर्ष र अन्तद्र्वन्द्व पाइन्छ। भौतिक परिस्थितिले मानिसको व्यक्तित्वमाथि पारेको मनोवैज्ञानिक प्रभावको वर्णन यस प्रकृतिका कथाको वैशिष्ट्य हो। साहुको सम्पत्ति, शैतानको शैतानी, एक पैसा आदि यस किसिमका कथा हुन्। आर्थिक समस्या र सामाजिक असमानताका कारणबाट समाजमा यौन दुराचार फैलिन गएको र समाजका कुत्सा, निन्दा र विकृति प्रवाहित हुने पाइपका रूपमा अभावग्रस्त नारीका रूपमा जीवन अल्झिएको मार्मिक अवस्थालाई यिनको पाइप कथाले वर्णन गरेको छ।

यसरी कथाकार भिक्षु आर्थिक दुरवस्थाको चित्रण र पात्रको मानसिक अवस्थाको विश्लेषणमा मात्र केन्द्रित नभएर विशिष्ट भौतिक परिस्थितिलाई कारण र त्यसको कार्य वा परिणामका रूपमा मानसिक स्थिति वा मनोदशाको चित्रण गर्दछन्। भौतिक यथार्थ र मनोयथार्थ, समष्टि जीवन र व्यष्टि जीवन, सामजिक मूल्य र वैयक्तिक मूल्य, परम्परा र नवीनता आदिका बीचको समन्वित वर्णन कथाकार भिक्षुका कथाको वैशिष्ट्य हो। कथाकार भिक्षुका कथामा प्रतिकूल बाहिरी परिस्थितिबाट अवचेतन मनका दमित इच्छाहरू भिन्न भिन्नरूपमा प्रकट भएका पाइन्छन्। मनका भित्री तहमा लुकेर रहेका यस्ता प्रणय र वासनाका विविध अभिव्यक्तिहरूको विश्लेषण यिनका कथामा पाइन्छ। त्यो फेरि फर्केला, मानव, त्यही सात दिन यस प्रवृत्तिका कथा हुन्। यिनका कथामा आत्मप्रतिष्ठामाथि आघात पुग्दा उत्पन्न हुने मानसिक उद्वेलन तथा आहत मनस्थितिको विश्लेषण पाइन्छ। दुई अनुभूत सत्य, उधारो सम्मान आदि यस प्रवृत्तिका कथा हुन्। आर्थिक कारणबाट उत्पन्न मानसिक अस्थिरता, व्यक्तित्वमाथिको चोट, पीडा, तनाव र अन्तद्र्वन्द्वको वर्णन यिनका रानी साहेब, भ्रष्ट यज्ञ आदि कथामा पाइन्छ। कुनै पनि कुण्ठा र तनावविना मनको निर्मल र सहज अनुरागको वर्णन, भावुक मनोदशा, वस्तुप्रतिको लगावले हुने मानसिक परिवर्तनन आदिको अभिव्यक्ति पनि यिनका कथामा प्राप्त हुन्छ। साबित्रीको बाख्रो, मेरो सानु साथी आदि यस प्रवृत्तिका कथा हुन्। कथाकर भिक्षुले सामाजिक तथा आर्थिक परिवर्तननले व्यक्तिको मानसिकतामा पारेको प्रभावको मनोवैज्ञानिक ढङ्गले विश्लेषण गरेका छन्। परिवर्तनको सङ्घारमा उभिएको विशिष्ट परिस्थितिप्रतिको दृष्टिकोण र परिवर्तनपछि आएको सामाजिक हलचल, उथलपुथल र उतारचढावले सृजना गरेको मानसिक अन्तद्र्वन्द्व यिनका कथामा पाइन्छ। नयाँ इतिहासको प्रारम्भ यस प्रवृत्तिको उत्कृष्ट कथा हो।
भिक्षुका कथाको आदि, मध्य र अन्त्यलाई निम्नानुसार व्यक्त गर्न सकिन्छ।
आदि – प्रमुख पात्र र समस्याको थालनी, अन्तद्र्वन्द्वको थालनी,
मध्य – समस्याको गहिराइ, अन्तद्र्वन्द्वको विकास, उत्कर्ष विन्दूतर्फ उन्मुख र
अन्त्य – समस्याको चरम रूप, पश्चाताप, दुःख, वेदना, आत्मग्लानि।

## स्रोत
## बाह्य कडीहरू
* मदन पुरस्कार गुठी
* भवानी भिक्षुद्वारा लेखिएका पुस्तकहरू

श्रेणी:साझा पुरस्कार विजेताहरू
श्रेणी:कपिलवस्तु जिल्लाका मानिसहरू