मानव विकास सूचकाङ्क अनुसार देशहरूको सूची

को प्रतिनिधित्व गर्ने विश्वको मानचित्र (सन् २०२२ को तथ्याङ्क, सन् २०२४ मा, प्रकाशित)|upright= 1.9|alt=विश्वको नक्सा]]

ले ०.०५० को वृद्धिमा देश वा क्षेत्रहरूको विश्व मानचित्रको अङ्क प्रस्तुत गर्दछ (सन् २०२२ को तथ्याङ्कमा आधारित, सन् २०२४ मा प्रकाशित)|upright=1.9|alt=विश्वको नक्सा]]

मानवको जीवनस्तरमा गुणात्मक परिवर्तन आउनु नै मानव विकास हो भने मानव जीवनमा परिवर्तन ल्याउने उक्त पक्षहरुलाई मानव विकास सूचकाङ्क भनिन्छ। यस सूचकाङ्कले कुनै खास देशमा स्वास्थ्य, शिक्षा र आयका आधारमा मानव विकास सूचकाङ्क सङ्कलन गर्दछ। संयुक्त राष्ट्र सङ्घीय विकास कार्यक्रमले वार्षिक मानव विकास प्रतिवेदनमा १८९ देशका मानव विकास सूचकाङ्क सङ्कलन गर्ने गरेको छ।

मानव विकास सूचकाङ्क गणना गर्न प्रयोग गरिने तथ्याङ्क प्रायजसो संयुक्त राष्ट्र सङ्घीय निकायहरू र संयुक्त राष्ट्र शैक्षिक, वैज्ञानिक तथा सांस्कृतिक संगठन (युनेस्को), संयुक्त राष्ट्र सङ्घीय आर्थिक तथा सामाजिक मामिला विभाग, विश्व बैङ्क, अन्तर्राष्ट्रिय मुद्रा कोष तथा आर्थिक सहयोग तथा विकास सङ्गठन जस्ता अन्तर्राष्ट्रिय संस्थाहरूबाट प्राप्त हुन्छ। उन्नत तथ्याङ्क र पद्धति अद्यावधिकका कारण, मानव विकास प्रतिवेदनहरूमा मानव विकास सूचकाङ्क मानहरू तुलना गर्न सकिँदैन। प्रत्येक प्रतिवेदनले केही अघिल्लो वर्षका लागि मानव विकास सूचकाङ्क पुन: गणना गर्दछ।

देशहरूको मानव विकासको मापनका धेरै सीमितताहरू रहेका छन्। असमानता र प्रशासन सहभागिता जस्ता अन्य मानव विकासका आयामहरूलाई यसले विचार गर्दैैैन।  यो मानिसहरूको ठूलो समूहको औसत पनि हो र यसले विभिन्न क्षेत्र, जातीय समूह वा लिङ्गका लागि विकासको तथ्याङ्क देखाउन सक्दैन। एक सीमितताको समाधान गर्न असमानता-समायोजित मानव विकास सूचकाङ्क, सन् २०१० को प्रतिवेदनमा पेश गरिएको थियो जसमा असमानता-समायोजित मानव विकास सूचकाङ्क मानव विकासको वास्तविक भएको बताइएको थियो। देशहरू भित्र विकासात्मक भिन्नताहरू प्रतिबिम्बित गर्न सन् २०१८ मा नेदरल्यान्डको राडबुड विश्वविद्यालयको विश्वव्यापी तथ्याङ्क प्रयोगशालाद्वारा  एक उपराष्ट्रिय मानव विकास सूचकाङ्क पेश गरिएको थियो जहाँ मानव विकास सूचकाङ्कलाई १६०० भन्दा बढी क्षेत्रहरूका लागि अन्तर्राष्ट्रिय रुपमा तुलनात्मक तरिकाले गणना गरिएको थियो।

## आयाम र सूचकहरू 
मानव विकास सूचकाङ्क पहिलो पटक सन् १९९० मा प्रकाशित भएको थियो जसमा कुल ग्राहस्थ उत्पादन जस्ता विशुद्ध आर्थिक उपायहरू भन्दा मानव विकासको अधिक व्यापक मापन हुने लक्ष्य राखिएको थियो। सूचकाङ्कले मानव विकासका तीन आयामलाई समेटेको छः लामो र स्वस्थ जीवन, ज्ञान र सभ्य जीवनस्तर। देशहरूलाई प्रत्येक आयाममा कसरी प्रदर्शन गर्छन् भनेर मापन गर्न विभिन्न सूचकहरू प्रयोग गरिन्छ। सन् २०२२ को प्रतिवेदनमा प्रयोग गरिएका सूचकहरू जन्मको समयमा जीवन प्रत्याशा; बच्चाहरूको लागि पढाईको अपेक्षित वर्षहरू; वयस्कहरूको लागि पढाईको औसत वर्ष; र प्रति व्यक्ति कुल राष्ट्रिय आय थिए। सूचकहरूमा एक स्वास्थ्य सूचकाङ्क पनि समावेश छ जसमा प्रत्येक ० र १ को बीच मानसँग एक शिक्षा सूचकाङ्क र एक आय सूचकाङ्क सिर्जना गर्न प्रयोग गरिन्छ। तीन सूचकहरूको ज्यामितीय माध्य अर्थात् सूचकहरूको गुणनफलको घन मूल मानव विकास सूचकाङ्क हो। ०.८०० भन्दा माथिको मानलाई अति उच्च, ०.७०० र ०.७९९ लाई उच्च, ०.५५० देखि ०.६९९ लाई मध्यम र ०.५५० भन्दा तलको मानलाई निम्नको रूपमा वर्गीकृत गरिएको छ।

## सूची
मानव विकास प्रतिवेदनमा संयुक्त राष्ट्रसङ्घका सबै १९३ सदस्य राष्ट्रहरू,  साथै हङकङ र प्यालेस्टाइन राज्यको तथ्याङ्क समावेश गरिएको छ। यद्यपि, मानव विकास सूचकाङ्क संयुक्त राष्ट्रसङ्घका दुई सदस्य राष्ट्रहरू उत्तर कोरिया र मोनाकोका लागि गणना गरिएको छैन, यी दुई देशका लागि सूचकाङ्कका केही अवयवहरू मात्र गणना गरिन्छ। कुक टापु, द होली सी (भ्याटिकन सिटी) र नियु संयुक्त राष्ट्रसङ्घीय प्रणालीका तीन राज्य पक्ष मात्र हुन् जसलाई प्रतिवेदनमा समावेश गरिएको छैन। कुलमा, मानव विकास सूचकाङ्क १९२ देशहरू र एक क्षेत्रको लागि उपलब्ध छ।

सन् २०२२ मा १ देखि ६९औँ स्थानमा रहेका देशहरुलाई 'अति उच्च' मानव विकास सूचकाङ्कको दर्जा दिइएको छ। ७० देखि ११८ सम्मका देशहरूलाई "उच्च"; ११९ देखि १५९ सम्म सम्मका देशहरूलाई "मध्यम"; र १६० देखि १९३ सम्मका देशहरूलाई "न्यून" मानव विकास सूचकाङ्क नामित गरिएको छ।

यो सन् २०२२ को तथ्याङ्कमा आधारित छ।

## क्षेत्र तथा समूह 
मानव विकास प्रतिवेदनले विभिन्न देशहरूको लागि पनि मानव विकास सूचकाङ्क प्रतिवेदन प्रस्तुत गर्दछ।
यसमा संयुक्त राष्ट्र विकास कार्यक्रम क्षेत्रीय वर्गीकरणमा आधारित क्षेत्रीय समूहहरू जस्तै मानव विकास सूचकाङ्क समूहहरू जसमा हाल दिइएको मानव विकास सूचकाङ्क कोष्ठक, आर्थिक सहयोग तथा विकास सङ्गठन सदस्यहरू र विभिन्न संयुक्त राष्ट्र समूहहरू समावेश छन्। 

## टिप्पणी 
## सन्दर्भ सामग्रीहरू 
## बाह्य सूत्रहरू 
* मानव विकास प्रतिवेदन

श्रेणी:मानव विकास सूचकाङ्क