रामायण

**रामायण** (संस्कृत : *रामायणम्* = राम + आयणम् ; शब्दको अर्थ: 'रामको जीवन यात्रा') वाल्मीकि ऋषिद्वारा संस्कृतमा लेखिएको एक हिन्दु महाकाव्य हो। यसमा २४,००० श्लोकहरू रहेका छन। यसमा हिन्दु धर्मका देवता विष्णुको अवतार मानिने रघुवंशका राजा रामको गाथा लेखिएको छ। यसमा सातवटा अध्यायहरू छन जसलाई काण्ड भनिन्छ।

## पात्रहरू
पात्रहरू निम्न छन्:
*बालमिकी-रचनाकार रामायण
*दसरथ-रामका पिता
*कौशल्या- रामकी माता
*जनक-सीताका पिता
*राम- मुख्य पात्र 
*सीता - मुख्य पात्र 
*रावण- मुख्य खलनायक 
*भरत- रामको भाइ
*सत्रुघन- रामको भाइ
*लक्ष्मण- रामको भाइ
*हनुमान
*बालि
*सुग्रिभ
*जटायु
*विश्वामित्र- रामका गुरू

## रचनाकाल
महर्षि वाल्मीकिले  त्रेता युगमा रामायणको रचना गरेका हुन भन्ने विश्वास रहेको छ।

## काण्डहरू
### बाल काण्ड 
thumb|सीता स्वंयवर (चित्रकार: रवि वर्मा)
यो सर्ग (खण्ड)ले रामको बाल्यकालका कथाहरू र समयकालसँग सम्बन्धित घटनाहरूको विवरण दिन्छ। दशरथ अयोध्याका राजा थिए। उनको तीन पत्नीहरू थिए: कौशल्या, कैकेयी र सुमित्रा। उनको छोरा नभएको र कानुनी उत्तराधिकारीको इच्छामा पुत्र-कामेश्ती यज्ञ भनिने अग्नियज्ञ गरे। फलस्वरूप, कौशल्याबाट राम, कैकेयीबाट भरत, सुमित्राबाट  लक्ष्मण र शत्रुघ्न को जन्म भएको थियो।

राजकुमारहरूलाई वशिष्ठ ऋषिबाट शास्त्र ग्रन्थबाट राज्य तथा युद्धको ज्ञान दिइयो। जब राम १६ वर्षका थिए, ऋषि विश्वामित्र यज्ञमा बाधा पुर्याउने राक्षसहरू विरुद्ध मद्दत माग्न आए। उनले रामलाई छाने। रामसंगै लक्ष्मण पनि संगै गए। कथाभरि उनको निरन्तर संगै रहन्छन्। राम र लक्ष्मणले विश्वामित्रबाट निर्देशन र अलौकिक हतियारहरू प्राप्त गर्छन् र ताटक र अन्य धेरै राक्षसहरूलाई नष्ट गरे।

जनक मिथिलाका राजा थिए। एक दिन, राजाले आफ्नो हलो जोतेको बेलामा एउटी बालिका खेतमा भेटिन्। खुशीले अभिभूत भएर राजाले बच्चालाई "इश्वरको चमत्कारी उपहार" माने। बच्चाको नाउँ सीता राखियो। सीता अतुलनीय सौन्दर्य र आकर्षणको युवती बनेर हुर्किइन्। राजा जनकले "शिवले आफ्ना पुर्खाहरू लाई दिएको धनुष (शिव धनुष ) जसले उठाउन सक्छ, सीताको विवाह उसै संग गराइदिने  निर्णय गरेका थिए। 

ऋषि विश्वामित्रले राम र लक्ष्मणलाई स्वयम्बर उत्सब देखाउन मिथिलामा लगे। उत्सवमा रामले शिवधनुष उठाए र ताँदो तान्दा धनुष भाँचियो।

राज्य प्राप्ति पछि सुग्रीव विलासमा लिप्त भए र वर्षा तथा शरद् ऋतु व्यतीत भयो। रामको निराशा व्यक्त गरेपछि सुग्रीवले वानर सेनालाई सीताको खोजमा पठाए। सीताको खोजमा गएका बानरको भेट एक गुफामा एक तपस्विननी सँग  भयो। तपस्विनीले खोज दललाई योगशक्तिबाट समुद्रतट मा पुर्याए जहाँ उनीहरूको भेट सम्पाती सँग भयो। सम्पातीले वानर सेनालाई रावणले सीतालाई लंकाको अशोकवाटिकामा राखेको कुरा बतायो। जाम्बवन्तले हनुमानलाई समुद्र नाघ्न सुझाव दिए।

### सुन्दर काण्ड 
हनुमान लंका तर्फ प्रस्थान गरे। सुरसाले हनुमानको परीक्षा लिए र उनलाई योग्य तथा सामर्थ्यवान पाएर आशीर्वाद दिए। बाटोमा हनुमानले छाया समाउने राक्षसीको वध गरे र  लंकिनीमा प्रहार गरी लङ्का प्रवेश गर्‍। उनको भेट विभीषणसँग भयो। जब हनुमान अशोकवाटिकामा पुगे तब  रावण सीतालाई धम्काइरहेका थिए। रावण गएपछि त्रिजटाले सीतालाई सान्तवना दिइन्।। एकान्त भएपछि हनुमानले सीतासँग भेटी उनलाई रामको मुद्रिका दिए। हनुमानले अशोकवाटिका विध्वंस गरी रावणका पुत्र अक्षय कुमारको बध गरे। मेघनाथले हनुमानलाई नागपाशले बाँधी रावणको सभामा लगे। रावणको प्रश्नको उत्तरमा हनुमानले आफ्नो परिचय रामको दूतको  रूपमा दिए। रावणले हनुमानको पुच्छरमा तेलमा डुबाइएको कपडा बाँधी आगो लगाईदिए। त्यसपछि हनुमानले लङ्काको दहन गरे।

हनुमान त्यसपछि सीता भको ठाउँमा पुगे। सीताले आफ्नो चूडामणि दिएर उनको विदाई गरे। हनुमान समुद्र पार गरेर सबै वानर सँग मिले र सबै जना सुग्रीव ब्भएको स्थानमा गए। हनुमानको कामबाट राम अत्यन्त प्रसन्न भए। राम वानरसेना को साथमा समुद्रतटमा पुगे। उता विभीषणले रावणलाई रामसँग दुश्मनी नगर्न सम्झाए तर रावणले  विभीषणलाई अपमानित गरी लंका बाट देश निकाला गरे। विभीषण रामको शरणमा आए र रामले उनलाई लंकाको राजाको मान्यता दिए। रामले समुद्रको देवता सँग मार्ग दिन बिन्ती गरे। समुद्र ले बिन्ती नमान्दा रामले क्रोधित भए र उनको क्रोधबाट भयभित भएर समुद्रले स्वयं आएर रामको बिन्ती पश्चात् नल र नील द्वारा पुल बनाउने उपाय बताए।

### युद्द काण्ड 
जाम्बवन्तको आदेशमा नल-नील दुई भाइले वानर सेना को मद्दतले समुद्रमा पुल बनाए। रामले श्री रामेश्वरको स्थापना गरी भगवान शंकरको पूजा गरे र सेना सहित समुद्र पार गरे। समुद्र पार गरि रामले डेरा बसाए। पुल बंध जाने र रामले समुद्र पार गरेको समाचार सुनेर रावण मन अत्यन्त व्याकुल भयो। मन्दोदरीले रावणलाई रामसँग दुश्मनी नगर्न सम्झाए पनि रवणको अहंकार गएन। राम आफ्नो वानरसेनाको साथमा सुबेल पर्वतम बस्न थाले। अंगद रामको दूत बनेर लंकामा रावणको सभामा गए र उनलाई रामको शरणमा आउनको लागि सन्देश दिए तर रावणले अस्वीकार गरे। 

शान्तिको सबै प्रयास असफल भएपछि युद्ध आरम्भ भयो। लक्ष्मण र मेघनाद बीच मध्य घोर युद्ध भयो। शक्तिबाण को प्रहारबाट लक्ष्मण मूर्छित भए। उनको उपचारको लागि  हनुमान सुषेण वैद्यलाई लिएर आए र संजीवनी ल्याउनको लागि हिडे। गुप्तचरबाट समाचार मिल्दा रावणले हनुमानको काममा बाधा को लागि कालनेमिलाई पठाए। हनुमानले कालनेमिको बध गरे। औषधिको पहचान गर्न नसकेकाले हनुमानले सिँगै पहाड उठाएर लगे। बाटोमा हनुमानलाई राक्षस सम्झेर भरतले बाण प्रहार गरि घायल बनाए तर वास्तविकता जाने पछि आफ्नो बाण मा बैठा गरि लंका पठाए। उता औषधि लिन गरेको हनुमान आउन ढिलो भएको देखि राम अलाप विलाप गर्न लागे। हनुमानले पहाड नै बोकेर ल्याएपछि सुषेण बैद्यको उपचारबाट स्वस्थ भए।  

रावणले युद्धको लागि कुम्भकर्णलाई जगाए। कुम्भकर्णले पनि रावणलाई रामको शरणमा जानको लागि सुझाव दिए तर रावण मानेनन्। युद्धमा कुम्भकर्णले राम द्वारा परमगति प्राप्त गरे। लक्ष्मणले मेघनादलाई युद्ध गरि बध गरे। राम र रावण बीच घोर युद्ध भयो र अन्तमा रामद्वारा रावणको बध भयो।  विभीषणलाई लंकाको राज्य सुम्पेर राम, सीता र लक्ष्मण पुष्पकविमानमा चढी अयोध्या तर्फ प्रस्थान गरे।

### उत्तर काण्ड 
उत्तरकाण्ड राम कथाको उपसंहार हो। सीता, लक्ष्मण र समस्त वानरसेनाको साथमा राम अयोध्या फिर्ता भए। रामको भव्य स्वागत भयो, भरतसहित सर्वजनमा आनन्द व्याप्त भयो। वेद र शिवको स्तुति सँगै रामको राज्याभिषेक भयो। अभ्यागतको बिदाई गरियो। रामले प्रजालाई उपदेश दिए र प्रजाहरूले कृतज्ञता प्रकट गरे। चार जना भाइहरूको नै दुई दुई जना पुत्र जन्मिए। रामराज्य एक आदर्श बन्यो।

उपरोक्त कथा सँगै गोस्वामी तुलसीदास जी ले उत्तरकाण्ड मा श्री राम-वशिष्ठ संवाद, नारद मुनि अयोध्या आएर रामचन्द्रको स्तुति गरेको, शिव-पार्वती संवाद, गरुड मोह तथा गरुडको काकभुशुण्डि जी सँग रामकथा एवं राम-महिमा सुनाएको, काकभुशुण्डि जी को पूर्वजन्मको कथा, ज्ञान-भक्‍ति निरूपण, ज्ञानदीपक र भक्‍तिको महान महिमा, गरुडको सात प्रश्‍न र काकभुशुण्डि जी को उत्तर आदि विषयक पनि विस्तृत वर्णन गरेका छन्।

तुलसीदास जी ले उपरोक्त वर्णन लेखी रामचरितमानसको अन्त्य 
गरेका छन् भबे आदिकवि वाल्मीकि आफ्ननो रामायण उत्तरकाण्डमा रावण तथा हनुमानको जन्मको कथा , सीता का निर्वासन, राजा नृग, राजा निमि, राजा ययाति तथा रामराज्यमा कुकुरको न्यायको उपकथा, लवकुशको जन्म, राम द्वारा अश्वमेघ यज्ञ को अनुष्ठान तथा त्यस यज्ञमा उनका पुत्राहरू लव तथा कुश द्वारा महाकवि वाल्मीकि रचित रामायण गायन, सीताको रसातल प्रवेश, लक्ष्मण का परित्याग, को पनि वर्णन गरिएको छ। वाल्मीकि रामायणमा उत्तरकाण्डको समापन रामको महाप्रयाण पश्चात् भएको छ।

सिख संस्करण

सिख धर्मको सबैभन्दा पवित्र धर्मग्रन्थ गुरु ग्रन्थ साहिबमा दुई प्रकारको रामायणको वर्णन छ। एउटा आध्यात्मिक रामायण हो जुन गुरु ग्रन्थ साहिबको वास्तविक विषय हो, जसमा रावण अहंकार, सीता बुद्धी (बुद्धि), राम भित्री आत्म र लक्ष्मण मानिस (ध्यान, मन) हुन्। गुरु ग्रन्थ साहिबले दशावतारको अस्तित्वमा पनि विश्वास गर्दछ जो आफ्नो समयका राजाहरू थिए जसले संसारमा व्यवस्था पुनर्स्थापित गर्न सक्दो प्रयास गरे। राजा राम (रामचन्द्र) गुरु ग्रन्थ साहिबमा कभर नभएका मध्ये एक थिए। गुरु ग्रन्थ साहिब भन्छन्:

## कला र संस्कृतिमा प्रभाव
## विभिन्न संस्करणमा 
### भारत
## नेपाल 
### बौद्ध
### सिख
### जैन7447278732W
### एसिया
## हिन्दु संस्कारमा
## चलचित्र र नाट्य क्षत्रमा
## सन्दर्भ 
## यो पनि हेर्नुहोस् 
* महाभारत
* श्रीराम अवतार
* भानुभक्तीय र तुलसीकृत रामायण

  

श्रेणी:हिन्दीबाट अनुवादित
श्रेणी:धर्मग्रन्थ
श्रेणी:रामायण