दुर्वासा

**दुर्वासा** (जसलाई **दुर्वासस्** पनि भनिन्छ, शाब्दिक अर्थ "*जससँग बस्न कठिन छ*") हिन्दु धर्मग्रन्थहरूका वर्णित  एक पौराणिक ऋषि हुन्। उनी अनसूया र अत्रिका पुत्र हुन्। केही पुराणहरूका अनुसार, दुर्वासा शिवका आंशिक अवतार मानिन्छ जो आफ्नो क्रोधी स्वभाव र छिट्टै रिसाउने बानीका लागि चिनिन्छन्। उनी जहाँ गए पनि मानव र देवता दुवैले उनलाई ठूलो श्रद्धाका साथ स्वागत गर्दछन्।

ब्रह्माण्ड पुराणको अध्याय ४४ अनुसार, एकपटक ब्रह्मा र शिवका बीचमा तीव्र विवाद भएको थियो। देवताहरू डराएर भाग्न थालेपछि शिव अत्यन्तै क्रोधित बन्छन्। उनकी अर्धाङ्गिनी पार्वतीले शिवसँग अब सँगै बस्न असम्भव भएको गुनासो गर्छिन्। आफ्नो क्रोधले निम्त्याएको उथलपुथल महसुस गरेपछि, शिवले त्यो क्रोधलाई ऋषि अत्रिकी पत्नी अनसूयामा निक्षेपण (जम्मा) गरिदिन्छन्। अनसूयामा निक्षेपण गरिएको शिवको त्यही क्रोधांशबाट एक बालकको जन्म हुन्छ, जसको नाम 'दुर्वासा' (शाब्दिक अर्थ *जससँग बस्न कठिन छ*) राखिन्छ। शिवको क्रोधबाट जन्मिएका कारण उनको स्वभाव अत्यन्तै क्रोधी थियो।

## महाभारत
महाभारतमा, दुर्वासा उनीहरूलाई वरदान दिनका लागि परिचित छन् जसले उनलाई प्रसन्न तुल्याउँछन्, विशेषगरी जब उनलाई सम्मानित अतिथिको रूपमा राम्रो सेवा गरिन्छ। यस्तो व्यवहारको एक उदाहरण उनी र पाण्डुकी भावी पत्नी तथा पाण्डवकी आमा कुन्ती बीचको प्रसङ्ग हो। जब कुन्ती सानी बालिका थिइन्, उनी आफ्ना धर्मपुत्र बुबा कुन्तीभोजको घरमा बस्थिन्। एक दिन दुर्वासाले कुन्तीभोजलाई भेट्न आए र उनको आतिथ्य खोजे। राजाले ऋषिको हेरचाह गर्ने जिम्मा आफ्नी छोरीलाई सुम्पिए र कुन्तीलाई ऋषिको बसाईका क्रममा उनका सबै आवश्यकताहरू पूरा गर्ने र मनोरञ्जन गर्ने जिम्मेवारी दिए। कुन्तीले धैर्यपूर्वक दुर्वासाको क्रोध र उनका अनुचित मागहरू (जस्तै राती बेला बेला खाना माग्ने) सहिन् र ठूलो समर्पणका साथ ऋषिको सेवा गरिन्। अन्ततः, ऋषि प्रसन्न भए। प्रस्थान गर्नु अघि, उनले कुन्तीलाई अथर्ववेदका मन्त्रहरू सिकाएर पुरस्कृत गरे, जसले गर्दा एक महिलाले आफ्नो रोजाइको कुनै पनि देवतालाई सन्तान प्राप्तिका लागि आह्वान गर्न सक्छिन्। जिज्ञासु र संशयवादी कुन्तीले त्यो मन्त्र परीक्षण गर्ने निर्णय गरिन्।

सूर्यदेवलाई आह्वान गरेपछि उनले आफ्नो पहिलो छोरा कर्णलाई जन्म दिइन्। अविवाहित आमाको भाग्यसँग डराएर उनले नवजात शिशुलाई टोकरीमा राखिन् र नदीमा बगाइन्। शिशु कर्णलाई पछि हस्तिनापुरका राजाका सारथी अधिरथ र उनकी पत्नी राधाले फेला पारे र हुर्काए। यस घटनाको लगत्तै, कुन्तीको विवाह हस्तिनापुरका राजा पाण्डुसँग भयो र दुर्वासाले सिकाएका तिनै मन्त्रहरू प्रयोग गरेर उनले पाण्डुका पाँच छोराहरूमध्ये जेठा तीन छोराहरूलाई जन्म दिइन्। कर्ण पछि एक कुशल योद्धा र पाण्डवहरूको प्रबल विरोधी बने। यो शत्रुता अन्ततः कुरुक्षेत्रको रणभूमिमा अर्जुन (उनका कान्छा सौतेनी भाइ, जो उनीहरूको भ्रातृ सम्बन्धबारे अनभिज्ञ थिए) को हातबाट उनको मृत्युसँगै समाप्त भयो।

दुर्वासाको परोपकारी पक्षको अर्को उदाहरण उनले दुर्योधनलाई वरदान दिएको घटना हो। पाण्डवहरूको वनवासको समयमा, दुर्वासा र धेरै शिष्यहरू हस्तिनापुर आइपुगे। दुर्योधनले आफ्ना मामा शकुनीसँग मिलेर ऋषिलाई प्रसन्न तुल्याउन सफल भए। दुर्वासा यति प्रसन्न भए कि उनले उनलाई वरदान दिन राजी भए। दुर्योधनले गोप्य रूपमा दुर्वासाले रिसको झोँकमा पाण्डवहरूलाई श्राप दिऊन् भन्ने चाहन्थे, त्यसैले उनले ऋषिलाई द्रौपदीले खाना खाइसकेपछि वनमा आफ्ना भाइहरूलाई भेट्न जान आग्रह गरे। उनलाई थाहा थियो कि त्यस समयमा पाण्डवहरूसँग उनलाई खुवाउन केही बाँकी रहने छैन।

दुर्योधनको अनुरोध अनुसार दुर्वासा र उनका शिष्यहरूले जंगलको कुटीमा पाण्डवहरूलाई भेटे। यस वनवासको अवधिमा, पाण्डवहरूले अक्षयपात्रको माध्यमबाट आफ्नो खाना प्राप्त गर्थे, जुन द्रौपदीले खाना खाइसकेपछि हरेक दिन खाली हुन्थ्यो। त्यस दिन दुर्वासा आइपुग्दा द्रौपदीले खाना खाइसकेकी हुनाले उनलाई पस्कनका लागि केही खाना बाँकी थिएन र पाण्डवहरू यस्ता प्रतिष्ठित ऋषिलाई खुवाउन असफल भएमा आफ्नो भाग्यप्रति धेरै चिन्तित थिए। जब दुर्वासा र उनका शिष्यहरू नदीमा नुहाउन गएका थिए, द्रौपदीले मद्दतको लागि कृष्णसँग प्रार्थना गरिन्।

कृष्ण तुरुन्तै द्रौपदीको अगाडि देखा परे र आफू भोको भएको भन्दै खाना मागे। द्रौपदी दिक्क भइन् र भनिन् कि आफूसँग खुवाउन केही बाँकी नभएकाले नै उनले कृष्णलाई पुकारेकी हुन्। त्यसपछि कृष्णले उनलाई अक्षय पात्र ल्याउन भने। जब उनले भाँडो ल्याइन्, उनले त्यसमा टाँसिएको एउटा चामलको गेडा र तरकारीको टुक्रा भेटाएर खाए र त्यो "भोजन" ले आफू तृप्त भएको घोषणा गरे।

यसले दुर्वासा र उनका शिष्यहरूको भोक मेटाइदियो, किनकि कृष्ण (स्वयं विष्णुका अवतार) को तृप्ति नै सबै जीवित प्राणीहरूको भोकको तृप्ति थियो। ऋषि दुर्वासा र उनका शिष्यहरू नुहाएपछि पाण्डवहरूको कुटीमा नफर्की सुटुक्क हिँडे, किनभने उनीहरूले पस्किएको खाना अस्वीकार गर्ने आफ्नो अभद्र व्यवहारका कारण पाण्डवहरूको क्रोध सामना गर्नुपर्नेछ भन्ने डर उनीहरूमा थियो।

## सन्दर्भ सामग्रीहरू 
श्रेणी:महाभारतका पात्रहरू