विश्वरूप

विष्णु-कृष्णको विश्वरूपको अगाडि नतमस्तक हुँदै।]]

**विश्वरूप** वा **विराटरूप**का नामले समेत चिनिने यो स्वरूप, समसामयिक हिन्दु धर्ममा विष्णुको एक प्रतिमात्मक र ईश्वरीय स्वरूप हो। विश्वरूपका धेरै ईश्वरीय अभिव्यक्तिहरू रहेतापनि सबैभन्दा प्रसिद्ध भनेको महाभारतमा कुरुक्षेत्र युद्धको समयमा पाण्डव राजकुमार अर्जुनलाई कृष्णले देखाएको स्वरूप हो जसको वर्णन *भगवद्गीता* मा गरिएको छ। विश्वरूपलाई विष्णुको सर्वोच्च स्वरूप मानिन्छ, जहाँ सम्पूर्ण ब्रह्माण्ड उनीभित्रै समाहित भएको वर्णन गरिएको छ।

## साहित्यिक वर्णन 
[right|250px|thumb|प्रारम्भिक *विष्णु विश्वरूप*: विष्णुलाई ब्रह्माण्डीय सृष्टिकर्ताको रूपमा देखाइएको छ, जसमा उनको मानवीय शिरको दुवैतर्फ अवतारहरू (नरसिंहको लागि सिंहको शिर र वराहको लागि बँदेलको मुख) छन्। उनको प्रभामण्डलमा धेरै प्राणीहरू छन् जुन उनको सृजनात्मक शक्तिको प्रतीक हो। ५औँ शताब्दी ईस्वी, [मथुरा कला]]

### *भगवद्गीता* 
*महाभारत*को चरम युद्धमा, पाण्डव राजकुमार अर्जुन र उनका भाइहरू आफ्ना दाजुभाइ कौरवहरू विरुद्ध लड्छन्, जहाँ कृष्ण अर्जुनको सारथीका रूपमा रहन्छन्। आफ्नै परिवारका सदस्यहरू विरुद्ध लड्ने र उनीहरूको हत्या गर्ने कि नगर्ने भन्ने नैतिक दुविधामा परेका अर्जुनमा विवेकको सङ्कट उत्पन्न हुन्छ। उनलाई सम्झाउनका लागि, कृष्णले अर्जुनसँग जीवन र मृत्युका साथै धर्म र योगका बारेमा *भगवद्गीता*को रूपमा संवाद गर्छन्। १०औँ र ११औँ अध्यायमा, कृष्णले आफूलाई परमेश्वरका रूपमा प्रकट गर्छन् र अन्ततः अर्जुनलाई आफ्नो विश्वरूप देखाउँछन्। अर्जुनले कृष्णद्वारा प्रदान गरिएको दिव्य दृष्टिको सहायताले विश्वरूपको दर्शन पाउँछन्। अर्जुनले आफूले देखेको विश्वरूपको उपस्थितिको वर्णन गर्छन्।

विश्वरूपका असङ्ख्य स्वरूप, आँखा, मुख र हातहरू छन्। ब्रह्माण्डका सबै प्राणीहरू उनकै अंश हुन्। उनी आदि र अन्त नभएको अनन्त ब्रह्माण्ड हुन्। उनीभित्र शान्त र क्रोधित दुवै स्वरूपहरू समाहित छन्। यो दृश्यको विशालता सहन नसकी र डरले त्रसित भएर अर्जुनले कृष्णलाई आफ्नो चतुर्भुज विष्णु स्वरूपमा फर्कन अनुरोध गर्छन् जसलाई उनले हेर्न सक्थे। कृष्णको पूर्ण स्वरूपको उपदेश र दर्शनबाट पूर्ण रूपमा प्रोत्साहित भएर अर्जुनले महाभारतको युद्धलाई निरन्तरता दिन्छन्।

## विकास
विश्वरूप नाम दुईवटा शब्दहरू; 'विश्व' र 'रूप' मिलेर बनेको छ। यसलाई संयुक्त रूपमा लिँदा, यसले सम्पूर्ण ब्रह्माण्डमा व्याप्त सर्वज्ञ स्वरूपलाई बुझाउँछ। यो नाम पहिलोपटक त्रिशिराको नामको रूपमा देखा पर्दछ, जो सबै प्राणीहरूलाई रूप प्रदान गर्ने वैदिक सृष्टिकर्ता-देवता त्वष्टाका तीन टाउको भएका छोरा थिए। *ऋग्वेद*मा, उनलाई धेरै रूपहरू उत्पन्न गर्ने र आफ्नो गर्भमा धेरै रूपहरू समाहित गर्ने व्यक्तिको रूपमा वर्णन गरिएको छ। 'विश्वरूप' विशेषण अन्य देवताहरू जस्तै सोम (ऋग्वेद), प्रजापति (अथर्ववेद), रुद्र (उपनिषद्) र अमूर्त ब्रह्म (*मैत्रायणीय उपनिषद्*) का लागि पनि प्रयोग गरिएको छ। *अथर्ववेद*ले यस शब्दलाई अर्कै अर्थमा प्रयोग गरेको छ – जहाँ दुलहीलाई महिमा र सन्तानले सुशोभित हुनका लागि 'विश्वरूपा' (सबै रूप भएकी) हुन आशीर्वाद दिइन्छ। भगवद्गीता सम्भवतः हजार टाउको, हजार आँखा र हजार खुट्टा भएका पुरुष वा ब्रह्माण्डीय विष्णु ("ब्रह्माण्डका सृष्टिकर्ता") को वर्णनबाट प्रेरित हुन सक्छ।

३९ अवतारहरूको उल्लेख गर्ने *सात्वत संहिता* र *अहिर्बुध्न्य संहिता* जस्ता पाञ्चरात्र ग्रन्थहरूका साथै १४ अवतारहरूको उल्लेख गर्ने *विष्णुधर्मोत्तर पुराण*मा पनि विश्वरूपलाई विष्णुको अवतारको रूपमा उल्लेख गरिएको छ। विश्वरूपलाई "विकासको कथा" को रूपमा पनि व्याख्या गरिएको छ, किनकि व्यक्तिले यस संसारमा समयसँगै धेरैभन्दा धेरै कार्यहरू गर्दै विकास गर्दछ। विश्वरूप देवी र देवता, ऋषि र असुर तथा हामीले यस संसारमा आफ्नो विशेष दृष्टिकोणबाट देख्ने राम्रो र नराम्रो पक्षहरूको एक ब्रह्माण्डीय चित्रण हो।

## सन्दर्भ सामग्रीहरू 
श्रेणी:हिन्दु धर्म