पाताल

को खुट्टालाई पुरुषको रूपमा चित्रण गरिएको छ, जसले पृथ्वी र पातालका छवटा लोकहरूलाई दर्शाउँछ। विष्णुका खुट्टाहरूले शेषनागमाथि टेकेका छन्।]]

thumb|upright|नागहरू पातालको सबैभन्दा तल्लो क्षेत्रमा बस्छन् भन्ने विश्वास गरिन्छ, जसलाई नागलोक भनिन्छ।

**पाताल**ले (शाब्दिक अर्थ: 'खुट्टा मुनि रहेको स्थान') ब्रह्माण्डको भूमिगत क्षेत्रहरूलाई जनाउँछ जुन पृथ्वीको आयाम भन्दा तल अवस्थित छन्। पाताललाई प्रायः अधोलोक वा पाताल लोकको रूपमा अनुवाद गरिन्छ। पाताललाई स्वर्ग (सूक्ष्म आयामहरू) भन्दा पनि सुन्दर भएको भनि वर्णन गरिएको छ। पाताल भव्य रत्न, सुन्दर बगैँचा र तालहरूले भरिएको मानिन्छ।

वज्रयान बौद्ध धर्ममा, असुरहरू बसोबास गर्ने गुफाहरू पातालका प्रवेशद्वार हुन्। विशेषगरी महिला असुरहरूलाई प्रायः पद्मसम्भव जस्ता प्रसिद्ध बौद्ध व्यक्तित्वहरूले धर्मपाल वा डाकिनीको रूपमा "वशमा" (बौद्ध धर्ममा परिवर्तन) गरेका छन्।

हिन्दु ब्रह्माण्ड विज्ञानमा, ब्रह्माण्डलाई स्वर्ग, भूमि वा मर्त्यलोक (पृथ्वी/मर्त्य विमान) र पाताल (स्थूल आयाम, अधोलोक)
गरी तीन लोकहरूमा विभाजित गरिएको छ।
 पाताल सात लोकहरूले बनेको मानिन्छ। जसमध्ये सातौँ र सबैभन्दा तल्लो लोकलाई पनि पाताल वा **नागलोक** भनिन्छ, जुन नागहरूको क्षेत्र हो। दानवहरू (दनुका सन्तान), दैत्यहरू (दितिका सन्तान), राक्षसहरू र सर्प-मानव स्वरूपका नागहरू (कद्रुका पुत्रहरू) पातालका लोकहरूमा बस्छन्।

## हिन्दु धर्म 
*विष्णु पुराण* का अनुसार दिव्य घुमन्ते ऋषि नारदले पातालको भ्रमण गरेको वर्णन गर्दछ। नारदले पाताललाई स्वर्ग भन्दा पनि सुन्दर भनेर वर्णन गरेका छन्। पाताललाई भव्य रत्न, सुन्दर उपवन, ताल र मनमोहक असुर कन्याहरूले भरिएको वर्णन गरिएको छ। त्यहाँको हावामा मीठो सुगन्ध र मधुर सङ्गीत मिसिएको हुन्छ। त्यहाँको माटो सेतो, कालो, प्याजी, बालुवायुक्त, पहेँलो, ढुङ्गायुक्त र सुनौलो रङ्गको छ।

*भागवत पुराण*ले सात तल्लो क्षेत्रहरूलाई "भूमिगत स्वर्ग" भन्दछ र तिनीहरूलाई पृथ्वी मुनिका ग्रह वा ग्रह प्रणालीको रूपमा मानिन्छ। यी क्षेत्रहरू ब्रह्माण्डको माथिल्लो स्वर्ग भन्दा पनि बढी ऐश्वर्यशाली भएको वर्णन गरिएको छ। यहाँको जीवन आनन्द, धन र विलासिताले भरिएको छ जहाँ कुनै कष्ट छैन। असुर वास्तुकार मयले विदेशीहरूका लागि रत्नजडित दरबार, मन्दिर, घर, चोक र होटलहरू निर्माण गरेका छन्। पातालको प्राकृतिक सुन्दरता स्वर्गको भन्दा पनि उत्कृष्ट भनिन्छ। तल्लो लोकहरूमा सूर्यको प्रकाश हुँदैन, तर पातालका बासिन्दाहरूले लगाउने रत्नहरूको चमकले त्यहाँको अन्धकार हट्छ। पातालमा बुढ्यौली, पसिना र रोगको कुनै अस्तित्व छैन।

*विष्णु पुराण* का अनुसार पातालका सात लोकहरू एक माथि अर्को गर्दै पृथ्वीको सतहभन्दा ७०,००० योजन (मापनको एक एकाइ) मुनि अवस्थित छन्। तीमध्ये प्रत्येक १०,००० *योजन* सम्म फैलिएका छन्। *विष्णु पुराण* मा ती लोकहरूको नाम माथिदेखि तलसम्म यसरी दिइएको छ: अतल, वितल, नितल, गभस्तिमत, महातल, सुतल र पाताल। *भागवत पुराण* र *पद्म पुराण*मा तिनीहरूलाई अतल, वितल, सुतल, तलातल, महातल, रसातल र पाताल भनिएको छ। *शिव पुराण*ले महातलको सट्टा 'तल' शब्द प्रयोग गरेको छ। *वायु पुराण* ले तिनीहरूलाई रसातल, सुतल, वितल, गभस्तल, महातल, श्रीतल र पाताल भन्दछ। यी सात पाताल र तिनीहरू माथिको पृथ्वीलाई विष्णुको तामसिक रूप, हजार टाउको भएका नाग शेषले आफ्नो शिरमा धारण गरेका छन्। कहिलेकाहीँ शेषलाई पातालको मुनि नभई सबैभन्दा तल्लो क्षेत्रमा बसेको वर्णन गरिन्छ। पाताल क्षेत्रको मुनि नरक अवस्थित छ – जुन मृत्युको लोक हो जहाँ पापीहरूलाई दण्ड दिइन्छ।

पातालका विभिन्न लोकहरूमा विभिन्न असुर र नागहरूको शासन छ; सामान्यतया वासुकीको नेतृत्वमा रहेका नागहरूलाई सबैभन्दा तल्लो लोकमा राखिएको छ। *वायु पुराण* अनुसार पातालको प्रत्येक लोकमा सहरहरू छन्। पहिलो क्षेत्रमा दैत्य नमुचि र नाग कालियाका सहरहरू छन्; दोस्रोमा हयग्रीव र नाग तक्षक; तेस्रोमा प्रह्लाद र हेमक; चौथोमा कालनेमि र वैनतेय; पाँचौँमा हिरण्याक्ष र किर्मीर र छैटौँमा पुलोमन र वासुकीका सहरहरू छन्। बलि पातालका सार्वभौम राजाका रूपमा शासन गर्छन्।

*भागवत पुराण*ले सात तल्लो लोकहरूको विस्तृत विवरण प्रस्तुत गर्दछ। सात पातालको यस्तै वर्णन *देवीभागवत पुराण*मा पनि पाइन्छ।

## सन्दर्भ सामग्रीहरू 
श्रेणी:हिन्दु पौराणिक कथामा स्थानहरू
श्रेणी:नागहरू