कायस्थ

**कायस्थ** हरू संसार का शृष्टीकर्ता ब्रम्हा का मानस पुत्र चित्रगुप्त का संतान मानीन्छन्। हिन्दु हरूको वर्णव्यवस्था  ( ब्राह्मण, क्षत्री, वैश्य, शुद्र ) मा कायस्थ हरूले छुट्टै वर्ण स्थान राख्दछन्। कायस्थ ब्रम्हा को चित्त (शरीर-काया)बाट उत्तपन्न भएकोले कायस्थ आफैमा छुटै एउटा वर्ण हो। अत: **कायस्थ वर्ण**  सामाजीक विभाजन को पाचौ अङ्ग हो। कायस्थ हरू ले कलमको पूजा गर्छन। चित्रगुप्त का १२ वटा संतान थिए जसले गर्दा कायस्थ वर्ण भित्र १२ वटा शाखाहरू हरू को प्रारम्भ भयो र प्रत्येक शाखा मा आफ्नै जातीय बिभाजन छ। यस वर्ण शाखाका जाति हरूमा कर्ण, श्रीवास्तव, मल्लिक, निगम, कुलश्रेष्ठ, अम्बष्ठ, अष्ठाना, माथुर, गौड, आदि पर्दछन् ।

## परिचय
## श्री चित्रगुप्तजी महाराजको परिवार
पद्म पुराणको अनुसार श्री चित्रगुप्तजीको दुईवटा बिबाह भएको थियो जसमध्ये पहिली स्वास्नी सूर्यदक्षिणा/नंदिनी जो कि सूर्यदेबका पुत्र श्राद्धदेवकि छोरी थिइन् ,यसबाट ४ पुत्र भएको थियो । अर्की स्वास्नी अर्थात दोश्री स्वास्नी ऐरावती/शोभावति धर्मशर्मा (नागबंशी क्षत्रिय) की पुत्री थिइन् , यसबाट ८ पुत्र भएको थियो ।

अत: कायस्थको १२ शाखा रहेका छन् - श्रीवास्तव, सूर्यध्वज, बाल्मिक, अष्ठाना, माथुर, गौड, भटनागर, सक्सेना, अम्बष्ठ, निगम, कर्ण तथा कुलश्रेष्ठ । यी बाह्रवटै पुरत्रहरूको विवरण तल दिइएको छ । जसको  उल्लेख अहिल्या, कामधेनु, धर्मशास्त्र तथा पुराणहरूमा पनि दिइएको छ । श्री चित्रगुप्तजी महाराजका बाह्र पुरत्रहरूको विवाह नागराज बासुकीको बाह्र पुत्रीसँग सम्पन्न भएको थियो , जसले गर्दा कायस्थहरूको मामाली नागवंश मानिदै आएको छ र नागपंचमीको दिन विशेष रूपमा नाग पुजा गर्ने गरिन्छ ।

माता नंदिनीका चारवटै पुरत्रहरू भारतको काश्मीरको छेउ-छेउ तिर गएर बसे भने माता ऐरावती/शोभावतिका आठवटै पुरत्रहरू गौड देशको छेउ-छेउ बिहार, उडीसा, तथा बङ्गालमा गएर बसे । त्यस समयमा बङ्गाललाई गौड देश भनिन्थ्यो, पद्म पुराणमा यसको उल्लेख पनि रहेको पाइन्छ ।

### माता सूर्यदक्षिणा/नंदिनीको पुरत्रहरूको विवरण
१ - भानु (श्रीवास्तव) - श्री भानु माता नंदिनीका ज्येष्ठ सुपुत्र थिए । उनको राशिको नाम धर्मध्वज थियो । श्री भानु भारतको मथुरा मा गएर बसे । यसैकारण भानु परिवार सँग समबन्धित सबै माथुर कायस्थको नामले चिनिए साथ-साथै सूर्यवंशीको नामले पनि चिनिये ।

२ - विभानु (सूर्यध्वज) - भटनागर उत्तर भारतमा प्रयोग हुने एउटा जातिनाम हो, जुनकी हिन्दुहरूको कायस्थ जाति अन्तर्गत आउने गरेको छ । इनको प्रादुर्भाव यमराज (मृत्युको देवता तथा पाप पुण्यको  अभिलेखक) तथा श्री चित्रगुप्तजी महाराजको पहिली स्वास्नी दक्षिणा नंदिनीको दोश्रो पुत्र विभानुको वंशबाट भएको हो । उनको राशिको नाम श्यामसुंदर थियो । विभानुलाई चित्राक्ष नामले पनि चिनिन्छ । महाराज चित्रगुप्तले उनलाई भट्ट देशको मालवा क्षेत्रमा रहेको भट नदी तिर पठाएका थिए । त्यहाँ यीनिहरूले चित्तौर र चित्रकूट बसाएका थिए । र यिनीहरु त्यहीं रहनसहन गर्न थाले, जसले गर्दा यिनीहरूको वंश भटनागर भनियो । यिनीहरूको वासस्थान भारतको वर्तमान पञ्जाब प्रदेशको भट्ट प्रदेशमा रहेको थियो । यिनको स्वास्नीको नाम मालिनी थियो । 

३ - विश्वभानु (बाल्मीकि) - श्री विश्वभानु माता नंदिनीका तृतिय पुत्र थिए । उनको राशिको नाम दिनदयाल थियो । श्री विश्वभानुको परिवार गंगा-यमुना को छेउमा गएर बसे , जसलाई प्राचीनकालमा साकब द्विप भानिन्थियो । त्यसकारण विश्वभानु परिवारसँग सम्बन्धित सम्पूर्ण कायस्थ सक्सेना कायस्थको नामले चिनिए साथ-साथै सूर्यवंशीको नामले पनि चिनिये ।

४ - विर्यभानु (अष्ठाना) - श्री विर्यभानु माता नंदिनीका सबैभन्दा कान्छो पुत्र थिए । उनको राशिको नाम माधवराव थियो । श्री विर्यभानुको परिवार बांस देश (काश्मीर), मा गएर बास लिए । त्यसैकारण विर्यभानु परिवारसँग सम्बन्धित सम्पूर्ण कायस्थ श्रीवास्तव कायस्थको नामले चिनिए साथ-साथै सूर्यवंशीको नामले पनि चिनिये ।

### माता ऐरावती/शोभावतिको पुरत्रहरूको विवरण
१ - चारु (माथुर) - श्री चारु माता ऐरावती/शोभावतिका ज्येष्ठ सुपुत्र थिए । उनको राशिको नाम पुरांधर थियो । श्री चारुको परिवार सूर्यदेश (बिहार) देश, मा गएर बसे तथा उनीहरूको राष्ट्रध्वजको चिन्ह सूर्य भएको कारण तिनीहरु सूर्यध्वज भनेर चिनिए ।

२ - सुचारु (गौड) - श्री सुचारु माता ऐरावती/शोभावतिका दोश्रो पुत्र थिए । उनको राशिको नाम सारंगधार थियो । श्री सुचारुको परिवार पश्चिम बङ्गालको अम्बष्ठ जनपद,मा गएर बसे यसै कारण यिनीहरूलाई अम्बष्ठ भनेर चिनिए ।

३ - चित्र (चित्राख्य) (भटनागर) - श्री चित्र माता ऐरावती/शोभावतिका तृतीय पुत्र थिए । उनको राशिको नाम सारंगधार थियो । श्री चित्रको परिवार गौड देश (बङ्गाल), मा गएर बसे यसै कारण यिनीहरूलाई गौड भनेर चिनिए ।

४ - मतिभान (हस्तीवर्ण) (सक्सेना) - श्री मतिभान (हस्तीवर्ण) माता ऐरावती/शोभावतिका चौथौ पुत्र थिए । उनको राशिको नाम रामदयाल थियो । श्री मतिभान (हस्तीवर्ण) को परिवार निगम देश (काशी), मा गएर यसै कारण यिनीहरूलाई निगम भनेर चिनिए । निगमहरु उत्तर भारतीय कायस्थ हुन्छन् ।

५ - हिमवान (हिमवर्ण) (अम्बष्ठ) - श्री हिमवान (हिमवर्ण) माता ऐरावती/शोभावतिको पाँचौ पुत्र थिए । उनको राशिको नाम सारंधार थियो । श्री हिमवान (हिमवर्ण)को परिवार गौड देश (बिहार), मा प्राचिन करनाली नामक गाउँमा गएर बसे यसै कारण यिनीहरूलाई कर्ण भनेर चिनिए ।

६ - चित्रचारु (निगम) - श्री चित्रचारु माता ऐरावती/शोभावतिका छैठौ पुत्र थिए । उनको राशिको नाम सुमंत थियो । श्री चित्रचारुको परिवार अष्ठाना देश (सानो नागपुर), जो कि नागदेशको नामले पनि प्रसिद्ध रहेको छ मा गएर बसे यसै कारण यिनीहरूलाई अष्ठाना भनेर चिनिए ।

७ - चित्रचरण (कर्ण) - श्री चित्रचरण माता ऐरावती/शोभावतिका साँतौ पुत्र थिए । उनको राशिको नाम दामोदर थियो । श्री चित्रचरणको परिवार बङ्गालको नदिको छेउमा गएर बसे जुन हाल बङ्गालको खाडीनिर स्थित छ । सेवाको भावनाका कारण आफ्नो कायस्थ कुलमा सर्वश्रेष्ठ मानियो यसै कारण यिनीहरु कुलश्रेष्ठ भनेर चिनिए ।

८ - अतिन्द्रिय (जितेंद्रय) (कुलश्रेष्ठ) - श्री अतिन्द्रिय (जितेंद्रय) माता ऐरावती/शोभावतिका सबैभन्दा कान्छो पुत्र थिए । उनको राशिको नाम सदानंद थियो । श्री अतिन्द्रिय (जितेंद्रय)को परिवार बाल्मिकी देश (पुरानो मध्य भारत), मा गएर बसे यसै कारण यिनीहरूलाई बाल्मिकी कायस्थ भनेर चिनिए ।

कायस्थहरूले क्षत्रिय धर्मको पालन गर्दै कयौं वर्षसम्म भारतमा राज चलाएका थिए । 

## लिपि  
thumb|right|300px|कैथी लिपिको प्रिन्ट रूप (१९औ शताब्दीको मध्यमा)
thumb|right|300px|thumb|right|कैथी लिपिको हस्तलिखित रूप
कैथी एउटा ऐतिहासिक लिपि हो जुन मध्यकालीन भारतमा प्रमुख रूपले उत्तर-पूर्व र उत्तर भारतमा बृहत रूपले  प्रयोग गर्ने गरिन्थ्यो । प्राय:जसो बर्तमान भारतको उत्तर प्रदेश तथा बिहारको क्षेत्रहरूमा यस लिपिमै वैधानिक र प्रशासनिक कार्य गरिन्थ्यो भन्ने प्रमाण हाल सम्म पनि भेटिने गरेको छ । यस लिपिलाई "कयथी" वा "कायस्थी", को नामले पनि चिनिन्छ । पूर्वी क्षेत्रमा उत्तर-पश्चिम प्रदेश, मिथिला, बङ्गाल, उडीसा तथा अवधमा यस लिपिको प्रयोग खासगरि न्यायिक, प्रशासनिक र निजी तथ्यांकको संग्रहणमा गरिने गरिन्थ्यो ।     

'कैथी' को उत्पत्ति 'कायस्थ' शब्दबाट भएको हो जुनकि उत्तर भारतको एउटा सामाजिक समूह (हिन्दु जाति) हो । यिनीहरुद्वारा मुख्य रूपमा व्यापार समबन्धि तथ्यांक सुरक्षित राख्नका लागि सबैभन्दा पहिले यस लिपिको प्रयोग गरिएको थियो । कायस्थ समुदायको पुरानो रजवाडा र ब्रिटिश उपनिवेशमा रहेको साशकवर्ग सँग नजिकको सम्बन्ध रहेको देखिएको छ । यिनीहरु ब्रिटिशहरूको विभिन्न प्रकारको आँकडाको प्रबंधन तथा भंडारण गर्नको लागि नियुक्ति गरिन्थे । कायस्थहरुद्वारा प्रयुक्त यस लिपिलाई पछि कैथीको नामले चिनिन थालियो ।

## सन्दर्भ सामग्रीहरू
श्रेणी:थरहरू