भारतीय

**भारतीय** भन्नाले भारतको नागरिक अथवा भारतमा उत्पादित वस्तुलाई जानिन्छ। जस्तो प्रकारले भारतीय मान्छे, भारतीय सामान, भारतीय मुद्रा, भारतीय खाद्यान्न। यहाँ *भारते भव* (भारतमा हुने) भन्ने अवधारणा अनुरूप "भारतीय" शब्द संस्कृत व्याकरण अनुसार तद्धित प्रत्यय "ईय" प्रयोग गरेर बनेको हो।
## भारतीय नागरिकहरूको अधिकार 
भारतीय नागरिकहरूलाई भारतीय संविधान अन्तर्गत विभिन्न मौलिक अधिकार (Fundamental Rights) प्रदान गरिएको छ। यी अधिकारहरू भारतीय संविधानको भाग ३ मा उल्लेख छन्, जसले नागरिकहरूको व्यक्तिगत स्वतन्त्रता, समानता, र न्यायको ग्यारेन्टी गर्छ।  

### मौलिक अधिकारहरू 
भारतीय संविधानले नागरिकहरूलाई निम्न छ प्रकारका मौलिक अधिकारहरू प्रदान गर्दछ:  

**समानताको अधिकार (Right to Equality) - अनुच्छेद १४-१८**  
* सबै नागरिकहरू कानुनको दृष्टोलीा समान छन्।  
* जात, धर्म, लिंग, जन्मस्थान आदिका आधारमा कुनै भेदभाव गरिँदैन। * छुवाछूत उन्मूलन गरिएको छ।  
* सार्वजनिक रोजगार र सेवाहरूमा समान अवसर प्रदान गरिन्छ।  
**स्वतन्त्रताको अधिकार (Right to Freedom) - अनुच्छेद १९-२२**  
* विचार, अभिव्यक्ति, विश्वास, आन्दोलन, र बसोबासको स्वतन्त्रता।
* प्रेस तथा सञ्चारको स्वतन्त्रता।  
* कुनै पनि कानुनी व्यवसाय वा रोजगारी गर्न पाउने अधिकार।  
* गिरफ्तारी वा अवैध हिरासतविरुद्ध संरक्षण।  
**शोषणविरुद्धको अधिकार (Right Against Exploitation) - अनुच्छेद २३-२४**  
* कुनै पनि प्रकारको जबरजस्ती श्रम (Bonded Labor) प्रतिबन्धित छ।  
* बालश्रम (१४ वर्ष मुनिका बालबालिकालाई जोखिमयुक्त उद्योगमा काम लगाउन) निषेध छ।  

**धार्मिक स्वतन्त्रताको अधिकार (Right to Freedom of Religion) - अनुच्छेद २५-२८**  
* कुनै पनि धर्म अपनाउने, अभ्यास गर्ने र प्रचार गर्ने स्वतन्त्रता।  
* कुनै पनि नागरिकलाई आफ्नो धर्म पालना गर्न वा परिवर्तन गर्न बाध्य पार्न पाइँदैन।  
* राज्य धार्मिक आधारमा भेदभाव गर्न सक्दैन।  
**संस्कृति तथा शिक्षासम्बन्धी अधिकार (Cultural and Educational Rights) - अनुच्छेद २९-३०**  
* सबै जाति, समुदाय, भाषाका मानिसहरूलाई आफ्नो भाषा, संस्कृति संरक्षण गर्ने अधिकार।  
* अल्पसङ्ख्यक समूहहरूलाई आफ्नो शैक्षिक संस्था स्थापना गर्न र सञ्चालन गर्ने स्वतन्त्रता।  

**संवैधानिक उपचारको अधिकार (Right to Constitutional Remedies) - अनुच्छेद ३२**  
* नागरिकका मौलिक अधिकारहरू उल्लङ्घन भएमा सर्वोच्च अदालत र उच्च अदालतमा मुद्दा दायर गर्न सकिने।  
* **हाबियस कोर्पस, म्यान्डेमस, प्रोहिबिसन, क्वो वारान्टो, सर्टियोरारी** जस्ता संवैधानिक रिटहरू जारी गर्न सकिने।  

### अन्य महत्त्वपूर्ण अधिकारहरू 
यसबाहेक, भारतीय नागरिकहरूलाई अन्य विभिन्न अधिकारहरू पनि प्राप्त छन्:  
* **मतदानको अधिकार (Right to Vote)** – १८ वर्ष उमेर पूरा भएका नागरिकहरूले चुनावमा भाग लिन पाउँछन्।  
* **सम्पत्तिको अधिकार (Right to Property)** – संविधान संशोधनपछि यो अब मौलिक अधिकार होइन तर कानुनी अधिकारका रूपमा उपलब्ध छ।  
* **सूचनाको अधिकार (Right to Information - RTI Act 2005)** – नागरिकहरूलाई सरकारसँग सूचना प्राप्त गर्ने अधिकार।  
* **शिक्षाको अधिकार (Right to Education - RTE Act 2009)** – ६ देखि १४ वर्ष उमेरसम्मका बालबालिकाहरूलाई नि:शुल्क शिक्षा।  
## भारतीय राजनीति 
भारत एक लोकतान्त्रिक गणराज्य हो, जहाँ **राष्ट्रपति** राष्ट्र प्रमुख र **प्रधानमन्त्री** सरकार प्रमुख हुन्छन्। भारतको राजनीतिक संरचना संविधानद्वारा निर्देशित हुन्छ, जुन १९५० जनवरी २६ मा लागु गरिएको थियो। 

### शासन प्रणाली 
भारतमा संसदीय प्रणाली अनुसार **त्रिस्तरीय सरकार** व्यवस्था छ:  
# **केन्द्र सरकार** – राष्ट्रपति (औपचारिक प्रमुख) र प्रधानमन्त्री (कार्यकारी प्रमुख)  
# **राज्य सरकार** – मुख्यमन्त्री र राज्यपाल  
# **स्थानीय सरकार** – नगरपालिका, पंचायत, ग्रामसभा आदि  

### राष्ट्रपति 
राष्ट्रपति भारतको औपचारिक राष्ट्रप्रमुख हुन्। राष्ट्रपति प्रत्यक्ष निर्वाचित नहुने भए पनि निर्वाचन मण्डलद्वारा चुनिन्छन्।  
**वर्तमान राष्ट्रपति**: द्रौपदी मुर्मु (२०२२ देखि)  

### प्रधानमन्त्री 
प्रधानमन्त्री भारतको कार्यकारी प्रमुख हुन्, जो संसदमा बहुमत प्राप्त दलका नेता हुन्छन्। प्रधानमन्त्रीले मन्त्रीपरिषद्को नेतृत्व गर्छन् र प्रशासनिक निर्णयहरू लिन्छन्।  
**वर्तमान प्रधानमन्त्री**: नरेन्द्र मोदी (२०१४ देखि)  

### संसद 
भारतको संसद दुई सदनयुक्त (**द्विसदनीय**) व्यवस्था रहेको छ:  
* **लोकसभा** (जनताको सभा) – प्रत्यक्ष निर्वाचित सदस्यहरू  
* **राज्यसभा** (प्रदेशहरूको सभा) – अप्रत्यक्ष रूपमा निर्वाचित सदस्यहरू  

लोकसभा सदस्यहरूलाई पाँच वर्षको कार्यकालका लागि निर्वाचित गरिन्छ। राज्यसभाका सदस्यहरूको कार्यकाल ६ वर्षको हुन्छ, तर प्रत्येक दुई वर्षमा एक-तिहाइ सदस्यहरूको निर्वाचन हुन्छ।

## भारतीय अर्थव्यवस्था 
भारत विश्वकै तीव्र रूपमा बढ्दै गरेको अर्थतन्त्रहरूमध्ये एक हो। भारतको अर्थव्यवस्था कृषि, उद्योग, सेवा क्षेत्र, र सूचना प्रविधिमा आधारित छ। **रिजर्भ बैङ्क अफ इन्डिया** (RBI) अर्थतन्त्रको प्रमुख नियामक संस्था हो। भारत विश्व व्यापार सङ्गठन (WTO) र G20 का सदस्य हो।  

## भारतीय मुद्रा 
भारतको आधिकारिक मुद्रा **भारतीय रुपैया (₹)** हो, जुन **रिजर्भ बैङ्क अफ इंडिया** द्वारा जारी गरिन्छ। भारतीय मुद्रा प्रणाली **दशमलव आधारित** छ, जहाँ १ रुपैयामा १०० पैसा हुन्छ।

## भारतीय जोडिएका पृष्ठहरू 
* भारतीय मानक समय
* भारतीय स्टेट बैङ्क
* भारतीय स्वतन्त्रता सङ्ग्राम
* भारतीय संस्कृति
* भारतीय राष्ट्रिय काङ्ग्रेस

## सन्दर्भ सामग्री 
## बाह्य कडीहरू 
* भारत सरकारको आधिकारिक वेबसाइट
* रिजर्भ बैङ्क अफ इन्डिया