श्रेष्ठ जाति

यो विश्वास गरिन्छ कि *श्रेष्ठ* शब्द नेवारी शब्द *स्यस्य* बाट व्युत्पन्न भएको हो, जुन आफैँ एक संस्कृत शब्द *शिष्ट* को व्युत्पन्न हो जसको अर्थ 'उत्तम' हो, यद्यपि शब्दको शाब्दिक अर्थ पनि 'उत्तम वा महत्त्वपूर्ण' मा अनुवाद गरिएको छ। "श्रेष्ठ" आफैँलाई पछि यस उच्च जाति हिन्दु समूहका सदस्यहरूले विशिष्ट पारिवारिक उपनामको रूपमा अपनाए, यद्यपि त्यहाँँ ५० भन्दा बढी अन्य मान्यता प्राप्त उपनामहरू छन्।

नेपालको एकीकरण हुनुभन्दा अघि, मल्ल अदालतको प्रमुख गैर-ब्राह्मण वर्गको शासक, प्रशासनिक र व्यापारी वर्गको रूपमा सेवा गर्ने 'भारो' ( *भारदार* ) भनेर चिनिने ती हिन्दु कुलहरूलाई दिइएको सामूहिक उच्च दर्जाको उपाधि थियो।। यस फराकिलो श्रेष्ठ समूह भित्रबाट दुई भिन्न जाति समूहहरू छन्। शुरुमा, तिनीहरूमध्ये उच्च जातिको कुलीन क्षत्रियलाई गनिन्छ, जसलाई स्थानीय रूपमा छथरिय भनिन्छ, जो मल्लकालका कुलीन र दरबारहरूका वंशज हुन् र नेपाल मण्डलको शासक, भूमि-स्वामी र साक्षर हिन्दु जाति समूह मिलेर बनेका छन्। पछि शाह र राणाको पालामा सरकारी कर्मचारीतन्त्रको मूल गठन भयो। दोस्रो, श्रेष्ठ उपाधि पाँचथरी-श्रेष्ठहरूलाई पनि दिइएको छ, जसले अब प्रायः आफ्नो थर 'श्रेष्ठ' भनेर लेख्छन्, जो ऐतिहासिक रूपमा उपत्यकाका हिन्दु व्यापारी कुलहरू थिए, उराय बौद्ध व्यापारी जातिको विपरीत। यी पाँचथरियहरू परम्परागत वर्ण ढाँचामा वैश्यको हैसियतमा छन्।
## श्रेष्ठ उपजाति समूह
यद्यपि बाहिरीहरूका लागि तिनीहरू एकल गैर-श्रेणीवादी समूहको रूपमा रहन्छन्, स्वयं श्रेष्ठका लागि त्यहाँँ दुईवटा प्रमुख विभाजनहरू छन् जुन जाति भित्र सैद्धान्तिक रूपमा र हालको समयसम्म जातीय-अन्तरविवाह, गैर-साम्प्रदायिकता, भोजन प्रतिबन्ध, र अन्य जातीय-स्थिति जनाउने गतिविधिहरू छन्। एक-अर्का बीच यद्यपि अन्वेषकहरूले चारवटा फराकिलो विभाजनहरू फेला पारेका छन्, तर श्रेष्ठ जातिका दुई मुख्य ऐतिहासिक रूपमा वर्गीकृत समूहहरू हुन्: छथरिय र पाँचथरिया।
### छथरिय
छथरिया (क्षत्रिय) (चथरी वा चथरे भनेर पनि चिनिन्छ) लाई नेवार कुलीन वर्गको रूपमा मानिन्छ   उल्लेखनीय वर्तमान चथरिया कुल उपाधिहरू नेवारहरूका लागि गैर-आदिवासीहरूको उपस्थिति जुन अझै पनि भारतका वर्तमान राजपूतहरूमा प्रचलित छ, उनीहरूको पुर्खामा छथरियको दावीको प्रमाणको रूपमा सुझाव गरिएको छ।  छथरियहरू बीच उपनामको रूपमा रूपान्तरण गरिएका राजपूत कुलहरूमा रघुवंशी, रावल, राठौर, चौहान, चन्देल, र हाडा समावेश छन्। त्यसैगरी, छथरियमा उल्लेखनीय बङ्गाली वंश राय, वैद्य र कायस्थको उपस्थितिले पनि आजको नेवार छथरिय जात प्रायः क्षत्रिय, वा समान स्थिति, नेपालमा बसाइँ सरेर शासक अभिजात वर्ग बनेका विषम जराहरूको कुलको एकीकरणको परिणाम हो भनी सुझाव दिन्छ। अन्य नेवार जातिहरूको तुलनामा तिनीहरूको गैर-आदिवासी जराहरूका अन्य प्रमाणहरूले तिनीहरूको सामान्यतया अधिक परिभाषित इन्डिक-आर्यन जराहरू औंल्याए।  तिनीहरूको ब्राह्मण परम्परा, फेनोटाइप विशेषताहरू, र लिखित ऐतिहासिक वंशावलीहरू इत्यादि छन्।  नेवार समाजमा समाहित भएकाले यी सबै समूहले नयाँ जनसङ्ख्यालाई स्थानीय तहको उपाधि प्राप्त गर्दै आफ्नो क्षत्रिय वर्ण-स्थिति कायम राखे।  मल्ल दरबारहरूको भाषाको रूपमा बोलिने मैथिलीका मूल भाषीहरूले नेवारी भाषा र रीतिरिवाजहरू पुस्तादेखि अपनाए र विभिन्न उप-वंश र नयाँ स्थानीय नामहरूमा विभाजन गरे। वर्तमानमा, तिनीहरू ठुलो नेवार राष्ट्रको हिस्सा हुन्, जहाँ तिनीहरू अन्य छथरियहरूको कुलहरूसँग मात्र अन्तर-विवाह गर्छन्। वर्तमानमा, उनीहरूले मल्ल, लिच्छवी, कर्नाट, आदिका पूर्व शासक राजवंशहरूबाट प्रत्यक्ष वंशज भएको दाबी गर्छन्।  यस समूहमा "पतित" ब्राह्मणहरू पनि छन् - जोशी, ज्योतिषीहरू;  र कर्माचार्य, तान्त्रिक पुजारीहरू - जुन दुवै एक समय राजोपाध्याय ब्राह्मण जातिको हिस्सा थिए तर ब्राह्मणवादी धारणाहरूको अवहेलनाका कारण (गैर-ब्राह्मण दुलहीहरूसँग विवाह गर्ने) अब क्षत्रिय हैसियतमा "अपमानित" भएका छन् - कर्तव्य पालन गर्ने गैर-ब्राह्मणहरू मानिन्छन्।

छथरियहरू प्रायः नेवारहरू भन्दा फरक छन् कि उनीहरू, राजोपाध्याय ब्राह्मणहरूसँगै, पवित्र धागो (ज्वाना/जनाई/यज्ञोपवीतम) धारण गर्न हकदार एकमात्र नेवार जातिहरू हुन् जसलाई उनीहरूको दुई पटक जन्मेको स्थिति चिह्न लगाइन्छ, र उनीहरूलाई तागाधारिको श्रेणीमा राखिएको छ। -  
* अ – अमात्य, महाजु
* ब - बनेपाली
* भ – भाराे, भारिजु,भारी
* च - चंदेल, चौहान
* ढ – धौभदेल, दैवज्ञ 
* ग –  गोँग, गुरुवाचार्य, गोंगल
* ह – हाडा
* ज – जोशी,जोँछे
* क – कसजु, कायस्थ, कर्माचार्य
* ख – ख्यर्गोली, ख्वखली
* ल- लाखे, लाकौल, लएकु
* म- मल्ल, मुनंकर्मी, मुलेपती, मास्के, मलेकू, माथेमा, मूल, महापात्र, मुल्मी
* व - ओन्त, वझथंछेँ
* प - प्रधानाङ्ग, प्रधान**, पात्रबंश, पिया, पालिखे
* र – राजभण्डारी, राय, राजबंशी, रघुबंशी, रावल, राठौर, राजवैद्य, राजलवट**
* स – सैंजु, सिन्या, श्रेष्ठ**
* त – ताल्चाभडेल, तिमीला
* थ- थैव, थकु
* व – वैद्य, बर्मन
पाँचथरिय जातमा पनि रहेको थर
### पाँचथरिय
पाँचथरिया (पाँचथरी/पाँचथरे भनिन्छ) यि जातिहरू तर छथरियासँगै ठुला श्रेष्ठ जातको अर्को आधा भाग बन्छन्।  मल्ल समाजमा छथरियहरू कुलीन र प्रशासक थिए भने पाँचथरियाहरूको परम्परागत पेशा प्रायः व्यापार र व्यापारमा रहेको छ। यद्यपि, यस समूहमा ज्यापुहरू र अन्य तल्लो जातिहरूको पनि रहेको छ जसले आफ्नो थर परिवर्तन गरेर श्रेष्ठको हैसियत दावी गर्छन्।  वैश्य मूलको मानिने, प्रसिद्ध र परम्परागत निम्न 
पाँचथरिय परिवारहरू समावेश छन् -
मिठाई बनाउने- माधि:कर्मी; फलामको काम गर्ने - न्याछोँ; पैसा उधारो र भाडामा लिनेहरू - काछिपती; परम्परागत व्यापारी जाति - शाहुखल;अन्य पनि समावेश छन्:-  भाजु, देउजु, नायजु, छिपी, भोछिभोय, दुवाल, सिंह, साखःकर्मी, स्याबजी।थिमी, बनेपा, धुलिखेल, दोलखा र काठमाडौँ उपत्यका वरपरका सहरहरूका श्रेष्ठहरूलाई सामान्यतया पाँचथरिय भनिन्छ।  यी र अन्य सामान्य व्यापारी र व्यापारिक समूहहरूले अहिले आफ्नो जातको नाम मात्रै अपनाएका छन् "श्रेष्ठ"।

पाँचथरियहरूमध्ये केही ठाँउका कर्मचार्य वा 'अचाजु (आचाजु)' पनि पर्छन्, जुन काठमाडौँ र पाटनमा नभई भक्तपुरमा रहेकालाई पाँचथरिय जातिको मानिन्छ। [१९]  काठमाडौँमा यस समूहमा पूर्व-मल्ल युग वैश्य-ठाकुरी वंशका वंशजहरू पनि समावेश छन् जसले आफूलाई ठकू भनेर शैली दिन्छन्।  भक्तपुरमा, यस समूहमा रणजित मल्ल (१७२२–१७६९) र उनका श्रीमतीहरूका वंशजहरू मल्ल लवत उपनाम भएका 'पतित' मल्ल-स्थिति समूहहरू पनि छन्।

## नेवार क्षत्रियको रूपमा समाजको संरक्षक
thumb|ललितपुरको नेवार जातिमा श्रेष्ठको भूमिका प्रमुख संरक्षक समूह हो
नेवारहरूको धार्मिक, सांस्कृतिक र स्थानिय सङ्गठनको सम्बन्धमा श्रेष्ठ जातिको प्रभावशाली जातिको विशेष स्थितिलाई उनीहरूको परम्परागत पेशागत कार्यहरूबाट अन्य सबै जाति समूहहरूको संरक्षक जातिको रूपमा देख्न सकिन्छ, सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण रूपमा उनीहरूका राजोपाध्याय ब्राह्मणहरूको संरक्षकको रूपमा छ। नेवारहरूमध्ये हिन्दुहरूका रूपमा पुजारीहरू, परम्परागत हिन्दु समाजहरूमा जस्तै, समाजमा श्रीहथहरूको हैसियत, विशेष गरी क्षत्रिय-स्थिति छथरियहरूको, धार्मिक समारोहहरू आयोजना गर्ने यज्ञकर्ताहरूको रूपमा उनीहरूको भूमिका बीचको द्वैधमा आधारित छ। ब्राह्मण पुजारीहरू मार्फत देख्न सकिन्छ।  एक जुनमा पवित्र अनुष्ठान गरिन्छ। अन्य उत्तर भारतीय समाजहरू जस्तै, यो द्वन्द्व ब्राह्मण र क्षत्रिय बीच छ। पूर्व अनुष्ठान वैदिक ग्रन्थहरूमा विशेषज्ञ, पवित्र विज्ञानको संरक्षक, धर्मको ज्ञानको भण्डार, धार्मिक मामिलामा अन्तिम अधिकार हो।  पछिल्लोले राजा, योद्धा, सेना र प्रशासकहरूलाई प्रतिनिधित्व गर्दछ, र भौतिक वस्तुहरू र आर्थिक वा राजनीतिक कार्यसँग सम्बन्धित सबै मामिलाहरूसँग विशेष सम्बन्ध छ।  आफ्नो धर्मको पालना गर्नु, ब्राह्मणको रूपमा आफ्नो कर्तव्य, आफ्नो समाज र आफ्नो राष्ट्रको प्रदायक र रक्षकको रूपमा उहाँको कर्तव्य हो।  तिनीहरूको सम्बन्ध पूरक छ;  पुजारीको एउटा संरक्षक हुनुपर्छ, र संरक्षकको एकजना पुजारी हुनुपर्छ।  यो उत्कृष्ट ब्राह्मणवादी हिन्दु परम्पराको आधार हो जसको आधारमा राजोपाध्याय ब्राह्मणलाई स्थानीय नेवार रीतिरिवाजमा क्षत्रिय श्रेष्ठ भन्दा उच्च दर्जा दिइएको छ, यद्यपि सामाजिक कार्यहरू पूर्णतया रक्षकको रूपमा श्रेष्ठको भूमिकामा निर्भर छन्।

thumb|पर्सिमा एक कुलीन नेवार महिला, लगभग 1860-1900
## ‘श्रेष्ठ’ थरको लोकप्रियता
अन्य नेवार जातिहरूको विपरीत, उपनाम "श्रेष्ठ" नेपालको प्रत्येक जिल्लामा पाइन्छ। कुनै पनि नेवार जातिको परिवारले काठमाडौँ उपत्यकाबाट टाढा बसोबास गरेपछि श्रेष्ठलाई थर लगाउनु यसको पछाडिको एउटा कारण हो।  श्रेष्ठ उपनाम काठमाडौँ उपत्यका बाहिरका क्षेत्रहरूमा सबै नेवारहरूलाई बराबर मानिन्छ। अन्य जातिहरू जस्तै शाक्य, वज्राचार्य, प्रजापति, ज्यापु र जोगी सबैले श्रेष्ठलाई आफ्नो जातिको नाम मानेका थिए।  त्यस्तै, क्रस ब्रीड बच्चाहरू नेवारबाट जन्मेका थिए र अन्य कुनै पनि जात/जातिले पनि श्रेष्ठलाई आफ्नो जातको नामको रूपमा अपनाए।  धेरै तल्लो जातले पनि श्रेष्ठ नाम धारण गरेका छन्।  तब तिनीहरूले मानेको स्थितिलाई परम्परागत मुहावरा अर्थात्, 'श्रेष्ठ' उपनाम ग्रहण गरेर राम्रो काम गर्ने ज्यापु जस्तो उच्च पदानुक्रमित निर्दिष्ट स्थितिमा जान्छ। त्यसैगरी, नेपाल बाहिर, उदाहरणका लागि, दार्जिलिङ र सिक्किममा, प्रायः सबै नेवारहरूले ‘प्रधान’, अर्को उच्च जाति श्रेष्ठ उपनाम, आफ्नो साझा नामको रूपमा प्रयोग गर्थे।

## सन्दर्भ