open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
सन् २०२६ को इरान युद्ध

सन् २०२६ फेब्रुअरी २८ का दिन इजरायल र संयुक्त राज्य अमेरिकाले इरानका विभिन्न स्थानहरूमा एकैसाथ समन्वयात्मक आक्रमण सुरु गरेपछि यसले एउटा ठूलो द्वन्द्व निम्त्याएको थियो। यस आक्रमणले उच्च पदस्थ अधिकारीहरू सहित सैन्य सुरक्षालाई निशाना बनाएको थियो र यसको उद्देश्य सत्ता परिवर्तन गराउनु थियो। यस आक्रमणमा परी इरानका द्वितीय सर्वोच्च नेता, अली खामेनेईले समेत ज्यान गुमाएका थिए।

आक्रमण हुनुभन्दा अघि ओमानको मध्यस्थतामा अप्रत्यक्ष आणविक वार्ता भएतापनि उक्त वार्ता कुनै सम्झौता बिनानै समाप्त भएको थियो। त्यसपछि संयुक्त राज्य अमेरिकाले सन् २००३ को इराक आक्रमण यताकै सबैभन्दा ठूलो सैन्य परिचालन मध्य पूर्वमा गरेको थियो। यसको सुरुवात अमेरिका र इजरायलले इरानका सहरहरू तेहरान, इस्फहान, कोम, कराज र केर्मानसाहमा गरेको संयुक्त आक्रमणबाट भएको थियो। यस आक्रमण मार्फत इरानका सर्वोच्च नेता अली खामेनेईको हत्या गरिएको र उनको निवास पूर्ण रूपमा ध्वस्त पारिएको थियो। सर्वोच्च नेताका साथसाथै इरानको सर्वोच्च राष्ट्रिय सुरक्षा परिषद्का पूर्व प्रमुख अली सामखानी र अन्य धेरै इरानी अधिकारीहरू पनि मारिएका थिए।

प्रतिशोधस्वरूप, इरानले इजरायललाई लक्षित गर्नुका साथै फारसको खाडी क्षेत्रभरि आफ्ना दर्जनौँ ड्रोन र प्राक्षेपिक क्षेप्यास्त्रहरू प्रहार गरी त्यसको प्रमुख निशाना जोर्डन, कुवेत, बहराइन, साउदी अरब र संयुक्त अरब इमिरेट्समा रहेका अमेरिकी सैन्य आधार शिविरहरूलाई बनाइएको थियो। इरानले कुवेत र संयुक्त अरब इमिरेट्सका अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थलहरू सहित नागरिक उड्डयन सुविधाहरूमा समेत आक्रमण गरेको प्रतिवेदनहरू सार्वजनिक भएका थिए। यमनमा आधारित हुथीहरूले लाल सागरमा आफ्नो आक्रमण पुनः सुरु गर्ने घोषणा गरेका थिए। हर्मुज जलसन्धिलाई इरानद्वारा बन्द गरिएपछि विश्वव्यापी तेल र ग्यास ढुवानीमा अवरोध पुगेको थियो।

ट्रम्पले यस सैन्य अभियानको उद्देश्य इरानको क्षेप्यास्त्र र सैन्य क्षमता नष्ट गर्ने, इरानलाई आणविक हतियार प्राप्त गर्नबाट रोक्ने र अन्ततः त्यहाँको शासन सत्ता ढाल्नु रहेको घोषणा गरेका थिए। मार्च १ का दिन ट्रम्पले यी उद्देश्यहरू पूरा हुन एक महिना वा सोभन्दा कम समय लाग्ने बताएता पनि विश्लेषकहरूले भने परिवर्तन भइरहने यस्ता उद्देश्यहरू तोकिएको समय सीमाभित्र पूरा हुन सक्नेमा प्रश्न उठाएका थिए।

यी आक्रमणहरूप्रति अन्तर्राष्ट्रिय प्रतिक्रियाहरू मिश्रित रहेका छन्। विश्वभरि नै आक्रमणको समर्थनमा उत्सव र आक्रमणको विरोधमा प्रदर्शनहरू आयोजना गरिएका र यसैको प्रतिक्रियास्वरूप विभिन्न स्थानमा गोलीकाण्डका घटनाहरू समेत भएका थिए। संयुक्त राष्ट्र सङ्घ र धेरै तटस्थ देशहरूले मध्य पूर्वको स्थिरतामा दखल पुर्‍याएको भन्दै सुरुवाती आक्रमणहरूको निन्दा गरेका थिए भने अन्य केहीले भने यस क्षेत्रका अमेरिकी सहयोगीहरूमाथि इरानले गरेको प्रतिशोधात्मक आक्रमणको आलोचना गरेका थिए। यस सैन्य अभियानका आलोचकहरूले यसलाई अमेरिकी कानुन विपरित अवैध र अन्तर्राष्ट्रिय कानुन अन्तर्गत इरानको सार्वभौमिकताको उल्लङ्घनको रूपमा समेत वर्णन गरेका छन्।

## टिप्पणीहरू 
## सन्दर्भ सामग्रीहरू
डकर्मी

[अङ्गुठाकार|[इँट|इँटाको पाठ्यक्रमहरू राख्ने तयारी गर्ने डकर्मीहरू ]]
**डकर्मी** भनेको घर, भवन, आदि बनाउँदा माटो, वज्र, र सिमेन्ट जस्ता सामाग्री जोडी ढुङ्गा, इँटा आदिको गारो लगाउने मानिस हो।

## सन्दर्भ सामग्रीहरू 

श्रेणी:पेशा
तर

अङ्गुठाकार|बोत्तल भित्रको दुध माथी तर
**तर** भनेको दूधको माथिपटि जम्मिने, चिल्लो बोसोले बनेको दुधिया पदार्थ हो। तरको औद्योगिक उत्पादनको लागि मदानी र अन्य अरू यन्त्र प्रयोग गरिन्छ।  छुट्याइएको तरबाट अरू अन्य खाद्यपदार्थ बनिन्छ, जस्तै नौनी, आइसक्रीम, आदि।

## सन्दर्भ सामग्रीहरू
श्रेणी:दूधका परिकारहरू
भीष्मक

**भीष्मक** (जसलाई **हिरण्यरोमन** पनि भनिन्छ), हिन्दु धर्म अनुसार विदर्भका राजा हुन्।उनी कृष्णकी मुख्य रानी र देवी लक्ष्मीकी अवतार रुक्मिणीका पिता हुन्।

## किंवदन्ती 
### स्कन्द पुराण 
स्कन्द पुराणले भीष्मकलाई एक धनी र शक्तिशाली सम्राटको रूपमा वर्णन गरेको छ। स्कन्द पुराणका अनुसार रुक्मिणीको जन्मको समयमा उनलाई एक आकाशवाणीले आफ्नी छोरीको विवाह पृथ्वीमा जन्मिएका चार-हात भएका (चतुर्भुज) व्यक्तिसँग गरिदिन निर्देशन भएको हो। आठ वर्षपछि, शिशुपालका पिता दमघोषको आग्रहमा उनले आफ्नी छोरीको वाग्दान शिशुपालसँग गरिदिए, किनभने दमघोषले 'चतुर्भुज' उनको छोराको एक उपाधि भएको बताएका थिए। उनकी छोरी रुक्मिणी यस विवाहको विरुद्धमा थिइन् र आफ्ना बाल्यकालका प्रेम कृष्णसँग विवाह गर्न चाहन्थिन्। उनले कृष्णलाई आफूलाई विवाह मण्डपबाट लैजान पत्र पठाउँछिन्। भीष्मकले कृष्ण र बलरामलाई विवाह समारोहमा निमन्त्रणा गरे, जसपश्चात् कृष्णले उनकी छोरीलाई भगाएर लगेपछि उनको इच्छा अनुसार विवाह सम्पन्न हुन्छ।

### हरिवंश 
हरिवंश पुराणमा, राजा भीष्मकका जेठा छोरा रुक्मीले आफ्नी बहिनी रुक्मिणीको विवाह स्वयम्वर समारोह मार्फत गर्ने निर्णय गरेपछि त्यसलाई राजाले रुक्मीको यस निर्णयको विरोध गर्दै यसलाई खराब आचरण मान्छन्। जब राजाले कृष्णको दर्शन पाउँछन् तब उनले यस भूलको लागि भगवानसँग क्षमा माग्छन्। कृष्णले उनको विचारसँग सहमति जनाउँदै दुलही वास्तवमा समृद्धिकी देवी लक्ष्मी भएको खुलासा गर्छन्। उनले राजालाई यसमा उनको कुनै दोष नभएको आश्वासन दिन्छन्। भीष्मकले भगवानको प्रस्थान अघि कृष्णको धेरै स्तुति गर्छन्।

### मालिनीथान 
१६औँ शताब्दीमा श्रीमन्त शङ्करदेवद्वारा मालिनीथान वरपर एउटा किंवदन्ती स्थापित गरियो, जसले यस स्थानलाई महाकाव्यका पौराणिक राजा भीष्मक (विदर्भका शासक) सँग जोडेको थियो। यस स्थानसँग किंवदन्तीको सम्बन्धले गर्दा पूर्वी असम र पूर्वी अरुणाचल प्रदेशका क्षेत्रहरूको व्यापक पुन: नामाकरण हुन पुगेको थियो। उदाहरणका लागि, महाकाव्य र पुराणहरूका अनुसार भीष्मकद्वारा शासित विदर्भ देश (जुन सायद महाराष्ट्रको बेरार प्रान्तसँग मिल्दोजुल्दो छ) को नाम सदिया वरपरको क्षेत्रमा प्रयोग गर्न थालिएको थियो।

## सन्दर्भ सामग्रीहरू 
श्रेणी:पौराणिक पात्रहरू
च्वाली

[अङ्गुठाकार|सुन्तला रङको [जर्की र सेतो च्वाली भएको काँचो अन्डा।]]
**च्वाली** भनेको अन्डाभित्रको स्पष्ट, तरल, सेतो रङको पदार्थ हो, जसलाई अङ्ग्रेजीमा अल्बुमेन वा ग्लेयर पनि भनिन्छ। कुखुरा र अन्य अस्तनपायी जनावरहरूमा च्वाली स्रावको तहहरूबाट गठन हुन्छ। यो निषेचित वा अनिषेचित अण्डाको साँचो (पहेँलो भाग) वरिपरी बनिन्छ। यसको प्राथमिक प्राकृतिक लक्य साँचोको रक्षा गर्नु र भ्रूण विकासका लागि अन्डा निषेचित हुँदा खेरी अतिरिक्त पोषण प्रदान गर्नु हो । अन्डा च्वालीमा झन्डै ९०% पानी हुन्छ जसमा बाँकि १०% प्रोटीन मिस्रित हुन्छ। अण्डाको सेतो भागमा लगभग ५६% प्रोटिन (मासपोषण) हुन्छ।

## सन्दर्भहरू 
श्रेणी:अन्डा
धाउ

अङ्गुठाकार|फलाम धाउ
अङ्गुठाकार|सिसाको धाउ (आकारः ४.८ × ४ × ३ सेमी) &nbsp;&nbsp;
**धाउ** प्राकृतिक चट्टान वा थिग्रो हो जसमा एक वा एकभन्दा बढी मूल्यवान खनिज हुन्छन्, सामान्यतया धातुहरू स्तरभन्दा बढी मात्रामा केन्द्रित भएर पाइन्छन्, र जसलाई खानी गरेर निकाल्न तथा प्रशोधन गर्न आर्थिक रूपमा सम्भव हुन्छ।

## सन्दर्भ सामग्रीहरू
श्रेणी:खनिज पदार्थ
मलः

**मलः** (ड्र्यागन) संसारभरका विभिन्न संस्कृतिहरूका लोककथाहरूमा पाइने एउटा पौराणिक प्राणी हो। यसको आकार सर्पजस्तो हुन्छ, र विभिन्न अरू जनावरहरूका विशेषताहरू पनि हुन्छन्, जस्तै पखेटा र नङ्ग्राहरू। लगभग सबै संस्कृतिहरूमा यसलाई एउटा बलियो र विस्मयकारी प्राणीका रूपमा कल्पना गरिन्छ।

धार्मिक मूर्ति, काठको झ्यालढोका, धातुको काम, र मन्दिरका सजावटहरूमा मलः को रूप प्रयोग गरिएको देखिन्छ। यसलाई प्रायः शक्ति, सुरक्षा र बलको प्रतीक मानिन्छ। विशेष गरी, बौद्ध धर्मका कारण पनि मलः जस्ता पौराणिक प्राणीहरूको कल्पना, कला, र कथाहरूमा समावेश भएको भेटिन्छ।

## सन्दर्भ सामग्रीहरू
नोबटाँ

अङ्गुठाकार|250x250पिक्सेल|त्रिकोण भएको नौबटाँहरू
**नोबटाँ** भनेको समकोण दिशामा सिधा रेखा कोर्न प्रयोग गरिने औजार हो। विशेष गरी, डकर्मी र सिकर्मीले गारो, थाम आदिको कोण मिलाउन यसलाई प्रयोग गर्छन्, र इन्जिनियरिङका कार्यहरूमा पनि यसको प्रयोग हुन्छ। यसलाई बटाम पनि भनिन्छ।
ढिकीच्याउँ

अङ्गुठाकार|250x250पिक्सेल|1792 मा फ्रान्सिस्को डे गोया द्वारा चित्रित ढिकीच्याउँको चित्र
**ढिकीच्याउँ** दुई तिर मानिस बसेर एक–अर्कालाई तल र माथि उचाल्ने गरी बनाइएको काठको एउटा यन्त्र वा खेल हो। यी प्रायः चौर र विद्यालयको खेल मैदानमा पाइन्छन्। ढिकीच्याउँ एउटा उत्तोलक हो, जसमा दुवै छेउमा थिच र भारको साथ खम्बा र बिन्दु हुन्छ। ढिकीच्याउँ अन्य आकारमा पनि निर्माण गरिन्छ, जस्तै हवाईजहाज, हेलिकप्टर, र जनावरहरू।

## सन्दर्भ सामग्रीहरू
श्रेणी:Articles with hAudio microformats
साहुल

अङ्गुठाकार|साहुल
**साहुल** भनेको डकर्मीले भित्ताको काम गर्दा सुर सोझो भए–नभएको जाँच्न प्रयोग गरिने एउटा औजार हो। यो सामान्यतया ढुङ्गा, काठ वा सिसाबाट बनेको हुन्छ, तर अन्य धातुहरूबाट पनि बनाउन सकिन्छ।
प्रतिशत बिन्दु

**प्रतिशत बिन्दु** वा **प्रतिशत बिन्दु** भनेको दुई प्रतिशतहरू बिचको अंकगणित भिन्नता वर्णन हो। उदाहरणका लागि, ४० प्रतिशतबाट ४४ प्रतिशतमा सर्नु भनेको ४ प्रतिशत अङ्कको वृद्धि हो (यद्यपि यो मापन गरिएको मात्रामा १० प्रतिशत वृद्धि हो, यदि कुल रकम उस्तै रहन्छ भने। लिखित पाठमा, एकाइ (प्रतिशत बिन्दु) सामान्यतया या त लेखिएको हुन्छ, वा pp, p. p., वा% pt को रूपमा संक्षिप्त हुन्छ। वास्तविक मात्रामा प्रतिशत वृद्धि वा कमीको साथ भ्रमबाट बच्न। पहिलो घटना पछि, केही लेखकहरूले केवल "बिन्दु" वा "बिन्दुहरू" प्रयोग गरेर संक्षिप्त रूपमा लेख्छन्।

## प्रतिशत र प्रतिशत अंक बीच भिन्नता 
निम्न काल्पनिक उदाहरणलाई विचार गर्नुहोस्ः सन् १९८० मा, जनसङ्ख्याको ५० प्रतिशतले धुम्रपान गरे, र सन् १९९० मा जनसङ्ख्याको 40 प्रतिशतले मात्र धुम्रपान गरे। यसरी भन्न सकिन्छ कि सन् १९८० देखि १९९० सम्म, धुम्रपानको व्यापकता १० प्रतिशत बिन्दुले घट्यो (वा जनसङ्ख्याको १० प्रतिशतले वा धुम्रपान गर्नेहरूको बारेमा कुरा गर्दा २० *प्रतिशत*-प्रतिशतहरूले कुलको अनुपातिक अंशलाई सङ्केत गर्दछ। 

प्रतिशत-बिन्दु भिन्नताहरू जोखिम वा सम्भावना व्यक्त गर्ने एउटा तरिका हो। एक औषधि विचार गर्नुहोस् जसले सबै केसहरूको ७० प्रतिशतमा दिइएको रोग निको पार्छ, जबकि औषधि बिना, रोग मात्र ५० प्रतिशत केसहरूमा स्वचालित रूपमा निको हुन्छ। औषधीले 20 प्रतिशत बिन्दुले पूर्ण जोखिम कम गर्दछ। वैकल्पिक तथ्याङ्कका उपभोक्ताहरूका लागि बढी अर्थपूर्ण हुन सक्छ, जस्तै पारस्परिक, जसलाई उपचार गर्न आवश्यक संख्या पनि भनिन्छ (एनएनटी) । यस अवस्थामा, प्रतिशत-बिन्दु भिन्नता को पारस्परिक रूपान्तरण १/ (२०pp = १/०.२० = ५ हुनेछ। यसरी यदि 5 जना बिरामीलाई औषधि दिएर उपचार गरियो भने, उपचार प्राप्त नगरी नै निको हुने अपेक्षा गर्न सकिन्छ।

एकाइको रूपमा प्रतिशतहरू समावेश गर्ने मापनहरूका लागि, जस्तै, वृद्धि, उपज, वा इजेक्शन अंश, सांख्यिकीय विचलनहरू र सम्बन्धित वर्णनात्मक तथ्या. ्कहरू, मानक विचलन र मूल-अर्थ-वर्ग त्रुटि सहित, परिणाम प्रतिशतको सट्टा प्रतिशत बिन्दुहरूको एकाइहरूमा व्यक्त गरिनु पर्छ। [उद्धरण आवश्यक] मानक विचलनका लागि एकाईको रूपमा गलत तरिकाले प्रतिशत प्रयोग गर्नु भ्रामक छ, किनकि प्रतिशतलाई सापेक्ष मानक विचलन लागि एकाइको रूपमा पनि प्रयोग गरिन्छ, अर्थात् मानक विचलनलाई औसत मानले विभाजित गरिन्छ (भिन्नताको गुणांक) ।

## सम्बन्धित एकाइहरू 
* प्रतिशत (100 मा 1 भाग) 
* प्रति मिल (1 भाग 1,000 मा) 
* पर्मिरियाड (1 भाग 10,000 आधार बिन्दुमा) 
** आधार बिन्दु (bp) 10,000 मा 1 भागको भिन्नता
* 100000 मा प्रति प्रतिशत मिल (1 भाग) 
* पार्ट्स-प्रति नोटेशन पार्ट्स प्रति मिलियन (पीपीएम) आदि।

## पनि हेर्नुहोस् 
* Baker percentage - खाना पकाउनमा गणितीय सङ्केतन
* Percent point function - सांख्यिकीय प्रकार्य जसले सम्भावना वितरणको मात्रा परिभाषित गर्दछ
* Per-unit system - शक्ति प्रणालीहरूमा, भिन्न रूपमा प्रणाली मात्रा को अभिव्यक्ति
* Relative change, जसलाई सापेक्ष भिन्नता पनि भनिन्छ मात्रात्मक विज्ञानमा तुलना

## सन्दर्भहरू
स्यमन्तक

**स्यमन्तक** हिन्दु पौराणिक कथाहरूमा उल्लिखित एक पौराणिक मणि हो जसलाई अलौकिक शक्तिले भरिपूर्ण रहेको मानिन्छ। यसलाई रातो रङको मणिको रूपमा वर्णन गरिएको छ। यदि यसको मालिक सदाचारी र असल छ भने यो मणिले उसको रक्षा गर्ने तर मालिक खराब रहेमा यसले अनिष्ट ल्याउने विश्वास गरिन्छ।

स्यमन्तक मणिको कथा *विष्णु पुराण* र *भागवत पुराण* मा उल्लेख गरिएको छ। यो मणि मूलतः सूर्यदेवको थियो जसलाई उनले आफ्नो घाँटीमा धारण गर्ने गर्दथे। जुन भूमिमा यो मणि रहन्छ, त्यहाँ खडेरी, भूकम्प, बाढी वा अनिकाल जस्ता कुनै पनि प्राकृतिक विपत्तिहरू कहिल्यै आउँदैनन् र त्यो ठाउँ सधैं धनधान्य र समृद्धिले भरिपूर्ण रहन्छ भन्ने विश्वास गरिन्थ्यो। यो मणिले यसको मालिकलाई दैनिक आठ 'भार' सुन प्रदान गर्दथ्यो। ("चार धानका दाना बराबर एक गुञ्जा; पाँच गुञ्जा बराबर एक पण; आठ पण बराबर एक कर्ष; चार कर्ष बराबर एक पल; र सय पल बराबर एक तुला हुन्छ। बीस तुला मिलेर एक भार बन्दछ।") यश मणिले दैनिक रूपमा लगभग ७७ किलो सुन उत्पादन गर्दथ्यो। यो मणि सूर्यदेवको देदीप्यमान चमकको स्रोत पनि थियो।

सूर्यदेवका भक्त तथा यादव राजा सत्राजित समुद्रको किनारमा हिँड्दै भक्तिपूर्वक प्रार्थना गरिरहेका बेला स्वयम् सूर्यदेव उनीसामु प्रकट हुन्छन्। भगवानलाई एक अस्पष्ट र अग्निमय स्वरूपमा देखेर सत्राजितले उनलाई अलि कम तेजस्वी रूपमा प्रकट हुन आग्रह गर्छन्। यसका लागि, सूर्यदेवले आफ्नो घाँटीबाट स्यमन्तक मणि निकालेर भुइँमा राख्छन्। त्यसपछि सत्राजितले सूर्यदेवलाई तामा जस्तै टल्किने शरीर र हल्का रातो आँखा भएको एक सुन्दर पुरुषको रूपमा देख्छन्। सत्राजितले अर्चना गरिसकेपछि सूर्यदेवले उनलाई वरदान स्वरूप त्यो मणि प्रदान गर्छन्। जब सत्राजित त्यो मणि लिएर द्वारका फर्किए, उनको चमक देखेर मानिसहरूले उनलाई झुक्किएर सूर्यदेव नै ठान्छन्। उक्त मणिको चमक अत्याधिक भएकाले स्वयम् कृष्णले पनि उक्त मणि यादवहरूका सर्वोच्च नेता उग्रसेनलाई उपहार दिन आग्रह गर्छन् तर सत्राजितले कृष्णको कुरा मान्दैनन्।

## सत्राजितको हत्या 
भागवत पुराणका अनुसार कृतवर्मा, अक्रुर र शतधन्वा नामका तीन यादव योद्धाहरू स्यमन्तक मणिको महिमाबाट अत्याधिक मोहित थिए र उनीहरू त्यो मणि आफूसँगै राख्न चाहन्थे। सत्राजित सुतिरहेका बेला उनीहरूले उनको हत्या गरी मणि लिएर फरार हुन्छन्। पछि कृष्ण र बलरामले शतधन्वाको वध गरेर सत्राजितको मृत्युको बदला लिन्छन् तर उनीसँग मणि नभएको कुरा पत्ता लाग्यो। कृष्णले आफ्ना ससुराको अन्त्येष्टि संस्कार सम्पन्न गर्छन्। पछि उनले शतधन्वाले त्यो मणि अक्रुरकहाँ राखेको थाहा पाउँछन्। अक्रुरले धेरै दिनदेखि सुनका वेदीहरूमा धार्मिक यज्ञहरू गरिरहेका थिए। कृष्णले अक्रुरलाई द्वारकामा बोलाउँदा अक्रुरले एउटा कपडामा बेरेर त्यो मणि ल्याउँछन्। उनले आफ्ना कुलका सदस्यहरूको उपस्थितिमा भगवान कृष्णलाई स्यमन्तक मणि सुम्पिए, जसले गर्दा कृष्णमाथि लागेको मणिको चोरीको कुनै पनि आरोप गलत साबित हुन पुग्छ। स्यमन्तक मणिमाथि सत्राजितकी छोरी सत्यभामालगायत धेरै व्यक्तिहरूले दाबी गरेको देखेर कृष्णले उक्त मणि पुनः अक्रुरकै संरक्षणमा फिर्ता गरिदिन्छन्।

## सन्दर्भ सामग्रीहरू 
श्रेणी:हिन्दु पौराणिक कथाहरू
यमुना (देवी)

**यमुना** हिन्दु धर्मको एक पवित्र नदी र गङ्गा नदीको मुख्य सहायक नदी हो। यस नदीलाई यमुना नामकी हिन्दु देवीको रूपमा पनि पूजा गरिन्छ। प्रारम्भिक ग्रन्थहरूमा यमुनालाई **यमी** भनिएको छ भने पछिल्ला साहित्यहरूमा उनलाई **कालिन्दी** भनिएको छ। हिन्दु धर्मग्रन्थहरूमा उनी सूर्यदेव र बादलकी देवी सङ्ज्ञाकी छोरी हुन्। उनी मृत्युका देवता यमराजकी जुम्ल्याहा बहिनी पनि हुन्। उनी भगवान कृष्णकी आठ प्रमुख पत्नीहरू (जसलाई अष्टभार्या भनिन्छ) मध्ये एकको रूपमा पनि परिचित छिन्। नदीको रूपमा यमुनाले कृष्णको बाल्यकालमा महत्त्वपूर्ण भूमिका खेलेकी छिन्। हिन्दु धर्मग्रन्थहरूका अनुसार यमुनाको पानीमा स्नान गर्नाले वा यसको जल पिउनाले पापबाट मुक्ति मिल्छ।

गुप्त कालदेखि नै मन्दिरका ढोकाका पल्लाहरूमा यमुनाको प्रतिमालाई गङ्गाको प्रतिमासँग जोडी बनाएर राख्ने गरिएको देखिन्छ। *अग्नि पुराण* ले यमुनालाई कालो वर्णकी, आफ्नो वाहन कछुवामाथि उभिएकी र हातमा जलपात्र (कलश) लिएको रूपमा वर्णन गरेको छ। अर्को एउटा कथा अनुसार कृष्णले यमुनामा रहेको कालिय नागलाई पराजित गरी लखेटेका हुन्छन्। जब त्यो कालो नाग पानीमा पस्यो, नदीको रङ्ग कालो हुन पुग्छ।

## सन्दर्भ सामग्रीहरू 
श्रेणी:हिन्दु देवीहरू
श्रेणी:महाभारतका पात्रहरू
श्रेणी:कृष्णका पत्नीहरू
लक्ष्मणा (कृष्णकी पत्नी)

**लक्ष्मणा** वा **लक्षणा** हिन्दु धर्मग्रन्थहरूमा उल्लिखित एक पौराणिक पात्र तथा द्वापर युगमा द्वारकाका राजा र विष्णुका अवतार कृष्णका आठ प्रमुख रानीहरू अर्थात् अष्टभार्यामध्येकी सातौँ रानी हुन्।

*भागवत पुराण* मा उत्तम गुणहरूले युक्त लक्ष्मणालाई मद्र राज्यका एक अज्ञात शासककी छोरीको रूपमा उल्लेख गरिएको छ। *पद्म पुराण* ले मद्रका ती राजाको नाम बृहत्सेन भएको स्पष्ट पार्दछ। लक्ष्मणाले एक संवादमा बृहत्सेनलाई एक कुशल वीणा वादकको रूपमा वर्णन गरेकी छिन्।

## किंवदन्ती 
### विवाह 
लक्ष्मणाका पिताले एक *स्वयम्भर* समारोहको आयोजना गरेका थिए, जसमा दुलहीले भेला भएका आकाङ्क्षीहरूमध्येबाट वर छनोट गर्ने व्यवस्था मिलाइएको हुन्छ। *भागवत पुराण* मा उल्लेख भए अनुसार, गरुडले देवताहरूबाट अमृत चोरी गरेका जसरी कृष्णले पनि लक्ष्मणालाई स्वयम्भरबाट त्यसरी नै हरण गरेका थिए। एकपटक कृष्ण र उनका रानीहरू पाण्डव र उनकी साझा पत्नी द्रौपदीलाई भेट्न हस्तिनापुर गएका हुन्छन्। अभिमानी तर लजालु स्वभावकी लक्ष्मणाले द्रौपदीलाई आफ्नो विवाह पनि द्रौपदीको जस्तै निकै उत्साहजनक रहेको बताउँदै त्यसको कथा सुनाउँछिन्।

### मृत्यु 
*भागवत पुराण* मा उल्लेख भए अनुसार लक्ष्मणाका; प्रघोष, गात्रवान, सिंह, बल, प्रबल, ऊर्ध्वग, महाशक्ति, सह, ओज र अपराजित गरि १० पुत्रहरू थिए। *विष्णु पुराण* ले भने उनका गात्रवान् नेतृत्वका धेरै छोराहरू भएको उल्लेख गरेको छ। हिन्दु धर्मग्रन्थ *महाभारत* को *मौसल पर्व* मा, जसले कृष्णको मृत्यु र उनको वंशको अन्त्यको वर्णन गर्दछ, केवल चार रानीहरूले सती गएको र अन्यले भने द्वारका छोड्ने क्रममा लुटेराहरूबाट आक्रमणमा परेपछि जीवितै जलेर ज्यान दिएको उल्लेख गरिएको छ।

## सन्दर्भ सामग्रीहरू 
श्रेणी:भागवत पुराणका पात्रहरू
श्रेणी:हिन्दु देवीदेवताहरू
श्रेणी:कृष्णका पत्नीहरू
भद्र (कृष्णकी पत्नी)

**भद्र**  हिन्दु पौराणिक कथाहरूमा उल्लिखित एक पौराणिक पात्र तथा *भागवत पुराण* अनुसार हिन्दु देवता कृष्णका आठ प्रमुख रानीहरू अर्थात् अष्टभार्यामध्येकी एक हुन्। *भागवत पुराण* ले उनलाई कृष्णकी आठौँ पत्नीको रूपमा मान्दछ भने कतिपय ठाउँमा उनलाई सातौँ पत्नीको रूपमा पनि वर्णन गरिएको छ। *विष्णु पुराण* र *हरिवंश* ले अष्टभार्याको सूचीमा भद्रको नाम उल्लेख नगरेपनि उनलाई 'धृष्टकेतुकी छोरी' वा 'केकेयकी राजकुमारी' भनेर सम्बोधन गरिएको पाइन्छ।

## पौराणिक कथा 
*भागवत पुराण* मा उनलाई केकेय राज्यकी राजकुमारी भएकोले 'कैकेयी' उपनाम दिइएको छ। उनी राजा धृष्टकेतु र उनकी पत्नी श्रुतकीर्तिकी छोरी हुन्। उनकी आमा श्रुतकीर्ति कुन्तीकी बहिनी र वसुदेव (कृष्णका पिता) की पनि बहिनी भएकोले भद्र कृष्णकी फुपूकी छोरी थिइन्। भद्रका जेठा दाजु सन्तर्दनको नेतृत्वमा रहेका उनका पाँच भाइहरूले भद्रको विवाह कृष्णसँग गराइदिएका थिए। अर्को एउटा ग्रन्थमा, उनले एक *स्वयम्भर* समारोहमा कृष्णलाई आफ्नो पतिको रूपमा रोजेको वर्णन गरिएको छ। एक पटक कृष्ण र उनका रानीहरू कुन्ती, उनका छोराहरू पाण्डव र उनीहरूकी साझा पत्नी द्रौपदीलाई भेट्न हस्तिनापुर गएका थिए। कुन्तीको निर्देशन अनुसार द्रौपदीले भद्र र अन्य रानीहरूलाई उपहार दिएर सम्मान र पूजा गर्छिन्। भद्रले पनि द्रौपदीलाई आफ्नो विवाह कृष्णसँग कसरी भयो भन्ने कथा सुनाउँछिन्।

*भागवत पुराण* का अनुसार भद्रका; सङ्ग्रामजित्, बृहत्सेन, शूर, प्रहरण, अरिजित्, जय, सुभद्र, वाम, आयु र सत्यक नाम गरेका दस पुत्रहरू हुन्छन्। हिन्दु धर्मग्रन्थ *महाभारत* को *मौसल पर्व*, जसले कृष्णको मृत्यु र उनको वंशको अन्त्यको वर्णन गर्दछ, र *भागवत पुराण* दुवैले भद्र र अन्य सात प्रमुख रानीहरूको विलाप र त्यसपछि कृष्णको चितामा फाल हालेर आत्मदाह (हेर्नुहोस् सती) गरेको उल्लेख गरेका छन्। *भागवत पुराण* ले सबै रानीहरू सती गएको उल्लेख गरे पनि *महाभारत* मा भद्रसहित केवल चार रानीहरूले मात्र सती गएको उल्लेख पाइन्छ।

## लोकप्रिय संस्कृतिमा 
डाक्टर केभी कृष्णकुमारीले तेलुगु भाषामा *भद्र कल्याणम्* (अर्थ: भद्रको विवाह) नामक पुस्तक लेखेकी थिइन्। उनले यो पुस्तक सत्य साईको ८०औँ जन्मोत्सवको अवसरमा उनलाई नै समर्पण गरेकी थिइन्। यस पुस्तकमा उनले भद्रलाई महालक्ष्मी (विष्णुकी पत्नी) को रूपमा र कृष्णसँगको उनको विवाह (सातौँ पत्नीको रूपमा) लाई "सौन्दर्य, भक्ति र प्रेमको सङ्गम" को रूपमा वर्णन गरेकी थिइन्।

## सन्दर्भ सामग्रीहरू 
श्रेणी:हिन्दु देवीदेवताहरू
श्रेणी:भागवत पुराणका पात्रहरू
श्रेणी:कृष्णका पत्नीहरू
नग्नजिती

**नाग्नजिती**, जसलाई **सत्या** र **नप्पिन्नै** () का रूपमा पनि चिनिन्छ, हिन्दु देव कृष्णका आठ प्रमुख पत्नीहरू अर्थात् अष्टभार्यामध्येकी पाँचौँ पत्नी हुन्।

वैष्णव ग्रन्थहरूका अनुसार, नाग्नजितीलाई लक्ष्मीको तेस्रो स्वरूप नीलादेवीको अवतार मानिन्छ। द्वापर युगमा, नीलादेवीले कोशलका राजा नग्नजितको छोरी सत्याको रूपमा पृथ्वीमा जन्म लिएकी थिइन्। कृष्णले नग्नजितद्वारा आयोजित स्वयम्भरमा प्रतिस्पर्धा गरेका थिए। निर्धारित नियम अनुसार, उनले सातवटा भयानक साँढेहरूलाई प्रत्येकको घाँटीमा पाश (डोरी) बाँधेर नियन्त्रणमा लिएका थिए र यसरी सत्यालाई आफ्नो पत्नीको रूपमा प्राप्त गरेका थिए।

दक्षिण भारतमा, जब सन्त कवयित्री श्रीगोदाम्बाले 'तिरुप्पावै' र 'नाच्चियार तिरुमोली' रचना गरिन्, उनले राजा नग्नजित (जो कृष्णकी पालनपोषण गर्ने आमा यशोदाका दाजु थिए) की "सुन्दर कपाल भएकी" छोरी नप्पिन्नैको उल्लेख गरेकी छिन्। नप्पिन्नैलाई नाग्नजितीकै तमिल रूप मानिन्छ। नप्पिन्नैलाई पनि विष्णुको अर्धाङ्गिनी नीलादेवीकै स्वरूप मानिनुले यस कुराको पुष्टि गर्दछ।

## परिवार 
*विष्णु पुराण*, *भागवत पुराण* र *हरिवंश* मा उनलाई 'सत्या नाग्नजिती' भनिएको छ। टीकाकारहरूले प्रायः 'सत्या' लाई उनको जन्मको नाम र 'नाग्नजिती' लाई पितृनाम अर्थात् नग्नजित की छोरी मान्दछन्। यद्यपि, कहिलेकाहीँ यसलाई सत्या' शब्दको अर्थको आधारमा 'गुणवती नाग्नजिती' को रूपमा पनि अनुवाद गरिन्छ। उनका पिता नग्नजित कोशलका राजा थिए, जसको राजधानी अयोध्या थियो। नग्नजितलाई 'कोशल-पति' (कोशलका स्वामी) र 'अयोध्या-पति' (अयोध्याका स्वामी) को रूपमा वर्णन गरिएको छ। *भागवत पुराण* मा नाग्नजितीलाई 'कौशल्या' (कोशलकी राजकुमारी) उपनामले पनि सम्बोधन गरिएको छ, जसले उनी कोशलकी राजकुमारी भएको पुष्टि गर्दछ। महाभारतमा पनि सत्या नाम गरेकी कृष्णकी एक पत्नीको उल्लेख गरिएको छ।

## किंवदन्ती 
### विवाह 
*भागवत पुराण* ले नाग्नजितीको विवाहको कथा वर्णन गर्दछ। कुम्भगन नामले पनि चिनिने नग्नजित एक धार्मिक राजा थिए जसले अत्यन्त भक्तिपूर्वक वैदिक शास्त्रहरूको पालना गर्दथे। उनले सत्याको विवाहका लागि एउटा सर्त राखेका थिए—उनको पतिले युद्धमा उनका सातवटा भयानक साँढेहरूलाई पराजित गरेर उनलाई जित्नुपर्नेछ। यद्यपि, यो कार्यका लागि चुनौती दिने कुनै पनि राजकुमारले सात साँढेहरूलाई नियन्त्रणमा लिएर सत्याको हात जित्न सकेका थिएनन्। यस चुनौतीको बारेमा थाहा पाएपछि, कृष्ण ठूलो दलबलसहित कोशल राज्यतर्फ प्रस्थान गर्छथ्। जब कृष्ण नग्नजितको दरबारमा पुग्छन् तब राजाले आफ्नो सिंहासनबाट उठेर कृष्णलाई उपहारहरूद्वारा सम्मान गरी कोशलमा न्यानो स्वागत गर्छन्। नाग्नजिती पनि कृष्णलाई देखेर निकै हर्षित हुन्छिन् र कृष्ण नै आफ्नो पति बनून् भनि प्रार्थना गर्छिन्। राजा र उनकी छोरी दुवै कृष्णको दिव्यताको बारेमा सचेत थिए। नग्नजितले कृष्णप्रति आफ्नो श्रद्धा अर्पण गरे र उनको आगमनको उद्देश्य सोध्छन्। जब कृष्णले आफू सत्यासँग विवाह गर्न इच्छुक रहेको घोषणा गर्छन् तब राजाले आफ्नी छोरीका लागि कृष्णभन्दा उत्तम पति अरू कोही नहुने बताएतापनि तर उनले सात साँढेहरूलाई नियन्त्रणमा लिने साहसी राजकुमारसँग मात्र छोरीको विवाह गरिदिने प्रतिज्ञा गरेको कुरा पनि सुनाउँछन्। राजाले कृष्णको वीरताको प्रशंसा गर्छन् जसले ती सात साँढेहरूलाई सजिलै वशमा पार्न सक्दथे। यसअघि प्रयास गर्ने अन्य राजकुमारहरूलाई ती साँढेहरूले लगभग क्षत-विक्षत पारेका थिए।

### पछिल्लो जीवन 
नाग्नजितीका; वीर, चन्द्र, अश्वसेन, चित्रगु, वेगवान, वृष, आम, शङ्कु, वसु, र कुन्ती गरि १० पुत्रहरू थिए। *विष्णु पुराण* का अनुसार भद्रविन्दबाट उनका धेरै छोराहरूको जन्म हुन्छ।

## सन्दर्भ सामग्रीहरू 
श्रेणी:भागवत पुराणका पात्रहरू
श्रेणी:कृष्णका पत्नीहरू
भूमि (देवी)

**भूमि**, जसलाई **भूदेवी**, **धरणी** र **वसुन्धरा**का रूपमा पनि चिनिन्छ, हिन्दु धर्ममा पृथ्वीको मानवीकरण गरिएको एक महत्त्वपूर्ण देवी हुन्। उनको प्रारम्भिक रूप वैदिक देवी पृथ्वीमा प्रतिविम्बित हुन्छ, यद्यपि उनीहरूको भूमिका, गुण र चित्रणमा धेरै भिन्नता पाइन्छ। उत्तर-वैदिक ग्रन्थहरू जस्तै *महाभारत*, *रामायण* र विभिन्न पुराणहरूमा भूमिको प्रमुख विशेषताहरू उल्लेख गरिएको छ।

हिन्दु पौराणिक कथामा भूमिको केन्द्रीय भूमिका छ, जहाँ उनलाई प्रायः दुष्ट शक्तिहरू, राक्षसहरू वा भ्रष्ट शासकहरूद्वारा उत्पीडित र सहायताका लागि प्रार्थना गरिरहेकी पात्रको रूपमा चित्रण गरिन्छ। यी कथाहरूमा उनी प्रायः सहयोगका लागि भगवान विष्णुसँग आग्रह गर्छिन् र प्रतिक्रिया स्वरूप विष्णुले विभिन्न अवतारहरू लिएर उनको कष्ट निवारण गर्दछन्। एउटा प्रसङ्गमा, विष्णुले असुर हिरण्याक्षबाट उनलाई बचाउन वराह (बँदेल) अवतार लिन्छन् र पछि उनीसँग विवाह गर्छन् जसबाट पुत्र मङ्गलको जन्म हुन्छ। अर्को कथामा, गाईको रूपमा भागेकी भूमिलाई वशमा पार्न विष्णुले राजा पृथुको अवतार लिएका थिए। *रामायण* की मुख्य पात्र सीताको जन्म पनि पृथ्वीबाट भएको र उनलाई भूमिकी छोरी मानिएको छ। हिरण्याक्षको प्रभावका कारण जन्मिएको असुर नरकासुरलाई पराजित गर्न भूमिले नै सत्यभामाको रूपमा अवतार लिएकी थिइन्।

आलवार सन्त आण्डाललाई पनि भूदेवीको अवतार मानिन्छ। केही वैष्णव परम्पराहरूमा भूमिलाई लक्ष्मीसँगै विष्णुको दोस्रो अर्धाङ्गिनी मानिन्छ र श्री वैष्णव जस्ता केही सम्प्रदायहरूले त उनलाई लक्ष्मीकै एक स्वरूपको रूपमा हेर्दछन्।

प्रतिमा लक्षण अनुसार, भूमिलाई नीलो कमल समातेको रूपमा चित्रण गरिन्छ र प्रायः विष्णु र लक्ष्मीको साथमा वा वराहसँग देखाइन्छ। उनी विशेष गरी दक्षिण भारतमा पूजनीय छिन्। उनलाई भूवती, भुवनी, भुवनेश्वरी, अवनी, पृथ्वी, धरती, धात्री, धरणी, वसुधा, वसुन्धरा, वैष्णवी, काश्यपी, उर्वी, इरा, मही, इला, वसुमती, धनशिका, हेमा र हिरण्मयी जस्ता विभिन्न नामहरूले चिनिन्छ।

भूदेवीलाई चारवटा हात्तीको पिठ्युँमा अडिएको आसनमा बसेको रूपमा चित्रण गरिन्छ जसले चार मुख्य दिशाको प्रतिनिधित्व गर्दछ। उनलाई सामान्यतया चतुर्भुज (चार हात भएकी) रूपमा दर्शाइन्छ, जसमा उनले क्रमशः अनार, एउटा जलपात्र (कलश), उपचार गर्ने जडीबुटीहरू भएको एउटा कचौरा र तरकारीहरू भएको अर्को कचौरा समातेकी हुन्छिन्। उनलाई कहिलेकाहीँ दुई हात भएकी रूपमा पनि चित्रण गरिन्छ, जहाँ दाहिने हातले 'कुमुद' वा 'उत्पल' भनिने नीलो कमल (रातमा फुल्ने कमल) समातेको हुन्छ भने देब्रे हातले अभयमुद्रा (निडरताको सङ्केत) वा 'लोलहस्त मुद्रा' (घोडाको पुच्छरको नक्कल गरिने एक कलात्मक मुद्रा) प्रदर्शन गरेको हुन सक्छ।

## सन्दर्भ सामग्रीहरू 
श्रेणी:हिन्दु देवीहरू
श्रेणी:विष्णुका पत्नीहरू
नरकासुर

**नरकासुर**, जसलाई **नरक** पनि भनिन्छ, हिन्दु पौराणिक कथाहरूमा उल्लिखित एक पौराणिक असुर राजा थिए। उनी प्रागज्योतिष-कामरूपका तीनै राजवंशका पौराणिक पूर्वज र प्रागज्योतिषको पौराणिक भौम वंशका संस्थापक शासक हुन्। नरकासुर सम्बन्धी किंवदन्तीहरू पहिलो पटक महाभारतमा उल्लेख गरिएको भएतापनि, पछिल्ला ग्रन्थहरूले यसलाई थप व्याख्या गरेका छन्। ब्रह्म पुराण र विष्णु पुराण जस्ता पछिल्ला उत्तर-वैदिक ग्रन्थहरूका अनुसार, उनी विष्णुको वराह अवतारबाट जन्मिएका भूमिदेवीका छोरा हुन्। उनलाई कृष्ण र सत्यभामाले वध गर्दछन्। उनको मृत्युपछि महाभारतका प्रसिद्ध पात्र उनका छोरा भगदत्त उत्तराधिकारी बन्छन्।

१०औँ/११औँ शताब्दीको कालिका पुराणले यी मिथकहरूलाई अझ परिष्कृत गरेको छ। जसमा उनी मिथिलाबाट आएको र दानव वंशका अन्तिम किरात राजा घटकसुरलाई पराजित गरी प्रागज्योतिष राज्य स्थापना गरेको उल्लेख छ। विष्णुको पछिल्लो अवतारद्वारा उनको विनाश हुने भविष्यवाणी गरिएको थियो। उनकी आमा पृथ्वीले विष्णुसँग आफ्नो छोराको लामो आयु र उनी सर्वशक्तिमान् हुनुपर्ने वरदान मागेकी थिइन् जसलाई विष्णुले प्रदान गरेका थिए।

नरकासुरका कथाहरू असमको इतिहासमा, विशेष गरी कामरूपका लागि महत्त्वपूर्ण छन् भने ऐतिहासिक समयमा कामरूपमा शासन गर्ने तीनै राजवंशहरूको पूर्वजको रूपमा नरकासुरलाई उल्लेख गरिएको पाइन्छ। गुवाहाटीको दक्षिणमा रहेको एउटा पहाडको नाम उनकै नामबाट राखिएको छ। उनलाई हिन्दु धर्मको शक्ति देवी र पूजास्थल कामाख्यासँग पनि जोडेर हेरिन्छ।

नरकासुर र उनको राज्य प्रागज्योतिषको उल्लेख महाभारत र रामायण दुवैमा पाइन्छ जसलाई खण्डहरू पहिलो शताब्दीभन्दा अघि लेखिएको थिएन। ती प्रारम्भिक ग्रन्थहरूमा उनलाई भूमिदेवी (पृथ्वी) र विष्णुको वराह अवतारका पुत्रको रूपमा चित्रण गरिएको छैन। महाभारतको युद्धमा उनका छोरा भगदत्तले कौरवहरूको पक्षबाट लडेको उल्लेख छ। यद्यपि वराह प्रजापतिको उल्लेख ईसापूर्व पहिलो सहस्राब्दीको मध्यतिरका शतपथ ब्राह्मण र तैत्तिरीय आरण्यकमा पाइएको भएतापनि अवतारहरूलाई पछि मात्र विष्णुसँग जोडिएको थियो। यो धारणा गुप्त काल (सन् ३२०-५५०) मा लोकप्रिय भएसँगै र भूमिसँगको सम्पर्कबाट छोरा (नरक) जन्मिएको कुरा पहिलो पटक *हरिवंश* को दोस्रो पुस्तकमा उल्लेख गरिएको छ पछि रचना गरिएको भागवत पुराण (८औँ-१०औँ शताब्दी) ले यस कथालाई थप व्यापक बनाउँछ। नरकासुरको किंवदन्तीको सबैभन्दा विस्तृत व्याख्या उपपुराण भनिने कालिका पुराण (१०औँ शताब्दी) मा पाइन्छ, जुन कामरूपमै रचना गरिएको थियो। यहाँ विदेहका राजा जनक (सीताका पिता) को किंवदन्तीलाई परिष्कृत गरी नरकासुरको कथामा थपिएको छ।

## सन्दर्भ सामग्रीहरू 
श्रेणी:भागवत पुराणका पात्रहरू
श्रेणी:कृष्णसँग सम्बन्धित व्यक्तिहरू
श्रेणी:महाभारतका पात्रहरू
प्रत्यङ्गिरा

**प्रत्यङ्गिरा** (जसलाई **अथर्वण भद्रकाली**, **नारसिंही** र **निकुम्भला** पनि भनिन्छ) शाक्त सम्प्रदायसँग सम्बन्धित एक हिन्दु देवी हुन्। उनलाई भगवान् नरसिंहको स्त्री शक्ति र अर्धाङ्गिनीको रूपमा वर्णन गरिएको छ। वेदहरूमा, प्रत्यङ्गिरालाई अथर्ववेद र तन्त्र-मन्त्रकी देवी 'अथर्वण भद्रकाली' को रूपमा प्रारम्भिक स्वरूपमा प्रस्तुत गरिएको छ। त्रिपुरा रहस्यका अनुसार, उनी त्रिपुरसुन्दरीको क्रोधको शुद्ध प्रकटीकरण हुन्। नारसिंहीको रूपमा उनी सप्तमातृका देवीहरूको समूहको एक अंश पनि हुन्।

## प्रतिमा लक्षण 
देवी प्रत्यङ्गिरा दिव्य माताको एक शक्तिशाली अभिव्यक्ति हुन्। उनलाई पुरुष सिंहको टाउको र महिलाको शरीर भएकी देवीको रूपमा वर्णन गरिएको छ। यो अद्वितीय संयोजनले शिव र शक्तिको मिलनलाई प्रतिनिधित्व गर्दछ। वैष्णव धर्ममा, उनलाई नरसिंहको शक्तिको रूपमा **नारसिंही** भनिन्छ। शैव धर्ममा, प्रत्यङ्गिरा गुह्य कालीको एक रूप **सिद्धिलक्ष्मी** हुन्। दुर्गा परम्परामा, उनलाई **पूर्ण चण्डी** भनिन्छ र उनको सम्बन्ध शारभ सँग जोडिएको छ।

वेदहरूमा, प्रत्यङ्गिरालाई अथर्ववेदको शासक देवीको रूपमा **अथर्वण भद्रकाली** नाम दिइएको छ। उनलाई बोक्सीविद्याबाट उत्पन्न प्रभावहरूलाई निस्तेज पार्ने एक शक्तिशाली शक्तिको रूपमा मानिन्छ र उनीसँग अधर्म गर्ने जोकोहीलाई दण्ड दिने सामर्थ्य रहेको विश्वास गरिन्छ।
धेरै चित्रहरूमा उनलाई कालो वर्ण, सिंहको टाउको, राता आँखा, छरिएका कपाल र बाहिर निस्किएको जिब्रो भएकी देवीको रूपमा वर्णन गरिएको छ। उनी सिंहमा सवार हुन्छिन् र मानव खप्परको माला (मुण्डमाला) लगाउँछिन। उनले आफ्ना चार हातमा त्रिशूल, पाशको रूपमा रहेको एउटा सर्प, डमरु र एउटा खप्पर धारण गर्छिन्। उनलाई मुख्यतया दुई रूपमा वर्णन गरिएको छ। एउटा, सामान्यतया देखिने चार हात भएकी र सिंहमा विराजमान देवीको रूप र अर्को, एउटा विशाल रूप जसलाई **महा प्रत्यङ्गिरा देवी** भनिन्छ जसमा सिंहका धेरै अनुहारहरू र असङ्ख्य हातहरू हुन्छन्। उनको भयानक उपस्थितिको पछाडि एक अद्भुत माता लुकेकी हुन्छिन् जो अत्यन्त कोमल हृदयकी र आफ्ना सन्तानलाई मद्दत गर्न सधैँ तयार हुन्छिन्।

## साहित्य 
thumb|देवी प्रत्यङ्गिराको *यन्त्र*

प्रत्यङ्गिराको उल्लेख हिन्दु धर्मग्रन्थ *रामायण* मा पनि गरिएको छ। राम र उनका सैनिकहरूले लङ्का मा युद्ध गरिरहेका बेला इन्द्रजितले निकुम्बला यज्ञ गर्न सुरु गरेको वर्णन गरिएको छ। निकुम्बला प्रत्यङ्गिराकै अर्को नाम हो। हनुमान उक्त स्थानमा पुगेर सो अनुष्ठान रोकेको वर्णन पाइन्छ, किनभने यसको समाप्तिले इन्द्रजितलाई अपराजित (कसैले जित्न नसक्ने) बनाउने थियो। फलस्वरूप, लक्ष्मणले लङ्काको युद्धमा इन्द्रजितलाई पराजित गरी उनको बध गर्न सफल भएका थिए।

## सन्दर्भ सामग्रीहरू 
श्रेणी:हिन्दु देवीदेवताहरू
ब्रह्माणी

**ब्रह्माणी** वा **ब्राह्मी** हिन्दु धर्मका सात मातृकाहरू मध्ये एक हुन् जसलाई सप्त मातृका भनिन्छ। उनी सरस्वतीको रूप र हिन्दु धर्ममा सृष्टिकर्ता देवता ब्रह्माकी शक्ति मानिन्छिन्। उनी आदि शक्तिको एक पक्ष हुन् जसमा "रजोगुण" विद्यमान छ र त्यसैले उनी ब्रह्माको शक्तिको स्रोत हुन्।

ब्रह्माणीलाई पहेँलो वर्णकी वा केही ग्रन्थहरूमा उनलाई उज्यालो गोरो वर्णको, चारवटा टाउका र चार (वा छ) वटा हातहरू भएकी देवीको रूपमा चित्रण गरिएको छ। ब्रह्मा झैँ उनले पनि आफ्नो हातमा जपमाला, कमण्डलु (जल पात्र), कमलको डाँठ, घण्टी, वेद र त्रिशूल धारण गर्दछिन्। उनी आफ्नो वाहनको रूपमा हंसमा सवार हुन्छिन्। ज्ञान र बुद्धिको प्रतीकका रूपमा उनले पुस्तक वा वेदका पानाहरू माथि हात राखेको देखाइन्छ। कतिपय अवस्थामा, उनलाई कमलको फूलमा बसिरहेको र उनको झण्डामा हंसको चिह्न भएको पनि देखाइन्छ। उनका हातहरूले भक्तलाई सुरक्षा (अभय) र आशीर्वाद (वरद) दिइरहेको देखाइन्छ। उनले विभिन्न आभूषणहरू पहिरिएकी हुन्छन् र उनको 'करण्ड मुकुट' भनिने टोकरी आकारको मुकुटले उनलाई विशिष्ट बनाउँछ।

## किंवदन्ती 
जब ब्रह्मा ब्रह्माण्डको सृष्टिका लागि ध्यानमग्न थिए तब उनको शरीर दुई भागमा विभाजित हुन्छ। त्यसपछि तिनीहरूले देवी-देवताहरूको स्वरूप धारण गर्छन् जसअनुसार एक भाग पुरुष र अर्को भाग स्त्री बन्न जान्छ। यसरी स्त्री भागहरूबाट गायत्री, सावित्री, सरस्वती र अन्य देवीहरू प्रकट हुन्छन्।

*मार्कण्डेय पुराण* र *वराह पुराण* का अनुसार, अन्धक नामक एक शक्तिशाली राक्षसले देवताहरूलाई दुःख दिँदै शिवमाथि आक्रमण गरेपछि शिव र अन्धकासुरबीच भीषण युद्ध हुन्छ।अन्धकासुरको शरीरबाट रगतको थोपा जमिनमा झर्नासाथ प्रत्येक थोपाबाट अर्को एउटा नयाँ अन्धकासुर उत्पन्न हुने वरदान पाएको अन्धकासुर युद्धमा हराउन असम्भव जस्तै भएपछि शिवलाई सहयोग गर्न ब्रह्मा, विष्णु, महेश्वर, इन्द्र, कार्तिकेय र वराह जस्ता प्रमुख देवताहरूले आ-आफ्नो शक्तिलाई स्त्री स्वरूपमा प्रकट गर्छन्। त्यही समयमा ब्रह्माको शक्ति स्वरूपमा ब्रह्माणी प्रकट हुन्छिन्। उनी ब्रह्मा जस्तै वाहन हंसमा सवार भएर र हातमा जपमाला तथा कमण्डलु लिएर युद्धमा उत्रिन्छिन्। ब्रह्माणी सहितका सप्तमातृकाहरूले अन्धकासुरको रगत भुइँमा झर्नुअघि नै पिएर वा आफ्नो शक्तिले नष्ट गरेर अन्धकासुरको बध गर्न मद्दत गर्दछन्।

## कुलदेवी 
उनी प्रजापति समाज (गुर्जर), क्षत्री कडिया, गोलवाडिया (लेउवा पटेलको उपजाति), नागर ब्राह्मण, दर्जी समाज र राजपुत तथा कच्छ गुर्जर क्षत्रिय समुदाय लगायत राजस्थान र कच्छका अन्य समुदायहरूको कुलदेवी हुन्।

## सन्दर्भ सामग्रीहरू 
श्रेणी:हिन्दु देवीदेवताहरू
वाराही

**वाराही** (, ) हिन्दु धर्ममा सात मातृकाको (माता देवीहरू) समूहमध्ये एक हुन् जसको टाउको पोथी बँदेलको जस्तो छ। नेपालमा उनलाई **बाराही** भनिन्छ। राजस्थान र गुजरातमा उनलाई **दण्डिनी**को रूपमा पूजा गरिन्छ।

वाराहीको पूजा विशेषगरी मातृ-देवी प्रधान शाक्त धर्ममा प्रचलित छ, तर उनलाई शैव धर्म (शिवका भक्त) र वैष्णव धर्म (विष्णुका भक्त) मा पनि श्रद्धा गरिन्छ। उनको उपासना सामान्यतया रातिको समयमा, गोप्य वाममार्ग तान्त्रिक विधिहरू प्रयोग गरेर गरिन्छ। उनका वज्रवाराही र मारीची जस्ता स्वरूपहरूलाई
बौद्ध धर्ममा पनि देख्न सकिन्छ।

## पौराणिक कथा 
*मार्कण्डेय पुराण* अन्तर्गतको *देवी माहात्म्य* मा वर्णित शुम्भ-निशुम्भको कथा अनुसार, मातृकाहरू देवताहरूको शरीरबाट *शक्ति*को (स्त्री शक्ति) रूपमा प्रकट हुन्छन्। शास्त्रहरूका अनुसार वाराही देवीको उत्पत्ति वराहबाट भएको हो। उनको स्वरूप बँदेलको जस्तो रहेको र उनले चक्र धारण गरि तरवारले युद्ध गर्छिन्।

[thumb|350px|देवी [दुर्गाले असुर रक्तबीज विरुद्धको युद्धमा आठ मातृकाहरूको नेतृत्व गर्दै। अर्ना भैँसीमा सवार रातो वर्णकी वाराहीको (तल्लो पङ्क्ति, सबैभन्दा बायाँ) हातमा तरवार, ढाल र पाश रहेका छन्। *देवी माहात्म्य*बाट लिइएको चित्र।]]

*देवी माहात्म्य* कै असुर रक्तबीज वधसँग सम्बन्धित अर्को प्रसङ्ग अनुसार, योद्धा-देवी दुर्गाले आफ्नो शरीरबाट मातृकाहरू उत्पन्न गरि उनीहरूको सहयोगमा असुर सेनाको विनाश गर्छिन्। जब असुर शुम्भले दुर्गालाई द्वन्द्वयुद्धको लागि चुनौती दिन्छन् तब उनले ती मातृकाहरूलाई आफूभित्रै समाहित गर्छिन्। *वामन पुराण*मा भने मातृकाहरू दिव्य माता चण्डिकाको शरीरका विभिन्न भागहरूबाट उत्पन्न भएको बताइएको छ; वाराहीको उत्पत्ति चण्डिकाको पिठ्युँबाट भएको हो।

*मार्कण्डेय पुराण*ले वाराहीलाई वरदान दिने देवी र उत्तर दिशाको अधिष्ठात्री देवीको रूपमा प्रशंसा गरेको छ जहाँ मातृकाहरूलाई दिशाका संरक्षक (दिक्पाल) भनिएको छ। सोही पुराणको अर्को प्रसङ्गमा उनलाई भैँसीमा सवार भएको भनि वर्णन गरिएको छ। *देवीभागवत पुराण* का अनुसार वाराही र अन्य मातृकाहरूलाई सर्वोच्च माताले (आद्या शक्ति) ले सिर्जना गर्दछिन्। माताले देवताहरूलाई आवश्यकता पर्दा मातृकाहरूले असुरहरूसँग लड्ने वाचा गर्छिन्। रक्तबीजको प्रसङ्गमा, वाराही बँदेलको रूपमा रहेको र प्रेत (शव) माथि बसेर आफ्ना दाह्राले असुरहरूसँग लडिरहेको भनि वर्णन गरिएको छ।

*वराह पुराण* मा रक्तबीजको कथालाई पुन: जोडिएतापनि यहाँ प्रत्येक मातृका अर्को मातृकाको शरीरबाट प्रकट हुन्छन्। वाराही विष्णुको शक्ति वैष्णवीको शरीरको तल्लो भागबाट शेषनाग (जसमा भगवान विष्णु शयन गर्छन्) मा विराजमान भएर प्रकट हुन्छिन्।

*मत्स्य पुराण*मा वाराहीको उत्पत्तिको भिन्न कथा छ। त्यहाँ अन्धकासुर नामक दैत्य (जसमा रक्तबीज जस्तै भुइँमा खसेको रगतबाट पुनः जीवित हुने क्षमता थियो) लाई मार्न सहयोग गर्नका लागि शिवले वाराही र अन्य मातृकाहरूको सिर्जना गरेको उल्लेख छ।

## टिप्पणीहरू 
## सन्दर्भ सामग्रीहरू 
श्रेणी:हिन्दु देवीदेवताहरू
लक्ष्मीनारायण

**लक्ष्मी नारायण** वा **लक्ष्मी नारायणन्** हिन्दु देवता विष्णु (जसलाई नारायण पनि भनिन्छ) र उनकी पत्नी लक्ष्मीको संयुक्त स्वरूप हो। उनीहरूलाई परम्परागत रूपमा उनीहरूको निवास स्थान वैकुण्ठमा देखाइन्छ। धन र समृद्धिकी देवी लक्ष्मी, विष्णुको साथमा उभिएकी हुन्छिन्, जसले पाञ्चजन्य (शङ्ख), कौमोदकी (गदा), पद्म (कमल) र सुदर्शन चक्र धारण गरेका हुन्छन्। लक्ष्मी नारायणको अर्को चित्रणमा लक्ष्मीलाई नारायणको सेवामा देखाइन्छ, जहाँ नारायण क्षीर सागर (दूधको सागर) मा तैरिरहेको शेषनागमा शयन गरिरहेका हुन्छन्।

## पौराणिक कथाहरू 
विभिन्न पुराणहरूमा उल्लेख गरिएको सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण लक्ष्मी नारायण सम्बन्धी कथा समुद्र मन्थन हो। यस कथामा, भगवान विष्णुले देवता र असुरहरूलाई क्षीर सागर मन्थन गर्न मद्दत पुऱ्याउन आफ्नो कुर्म (कछुवा) अवतार धारण गर्छन्। मन्थनका क्रममा प्राप्त भएका धेरै रत्नहरूमध्ये एकको रूपमा लक्ष्मीको उत्पत्ति हुन्छ। देवताहरूले विष्णुलाई उनीसँग विवाह गर्न अनुरोध गर्छन्, र यसरी उनको मङ्गलमय शक्ति र विष्णुको दिव्यताको मिलन भई ब्रह्माण्डको व्यवस्था पुनर्स्थापित हुन्छ।

*विष्णु पुराण* ले यस पौराणिक कथालाई यसरी वर्णन गर्दछ:

तिरुमलाको पौराणिक कथा अनुसार, एकपटक ऋषि भृगुलाई कुन देवताको नाममा यज्ञ समर्पित गर्ने भनेर छनोट गर्न पठाइएको थियो। ब्रह्मा, इन्द्र र शिवलाई अस्विकार गरिसकेपछि उनी वैकुण्ठ पुग्छन् जहाँ उनले लक्ष्मीलाई शेषनागमा शयन गरिरहेका विष्णुको खुट्टा मिचिरहेको देख्छन्। यो दृश्य देखेर क्रुद्ध भएका भृगुले विष्णुको छातीमा लात्तीले प्रहार गर्छन्। तर शान्त स्वभावका विष्णुले ऋषिको खुट्टामा चोट लाग्यो कि भनेर चिन्ता व्यक्त गर्दै उनलाई सम्मानका साथ स्वागत गर्छन्। यसबाट प्रसन्न भई भृगुले यज्ञ विष्णुलाई नै अर्पण गर्नुपर्ने निर्णय त गर्छन् तर आफ्नो निवास स्थान मानिने विष्णुको छातीमा प्रहार हुँदा र आफ्नो पतिले सो अपमानको प्रतिरोध नगर्दा लक्ष्मी अत्यन्तै क्रोधित हुन्छिन्। उनी चोल वंशका राजाकी छोरी पद्मावतीको रूपमा पृथ्वीमा अवतरण गरिन्, र उनका पतिले पनि श्रीनिवासको रूप धारण गर्छन्। अन्ततः श्रीनिवासले पद्मावतीलाई फेला पारी उनीसँग पुन: विवाह गरे र उनी तिरुमलाको मुख्य देवताको रूपमा पुजिन थाल्छन्।

## परम्पराहरू 
### श्री वैष्णव सम्प्रदाय 
 ऊर्ध्व पुण्ड्र, जुन लक्ष्मी नारायणको एक प्रतिनिधित्व हो।]]
श्री वैष्णव सम्प्रदायमा, नारायणलाई सर्वोच्च देवता र उनकी पत्नी लक्ष्मीलाई सर्वोच्च देवीको रूपमा पूजा गरिन्छ। लक्ष्मीलाई मुक्तिको स्रोत मानिन्छ र नारायणसम्म पुग्नका लागि अनुयायीहरूले उनलाई पुज्ने गर्छन्। यस सम्प्रदायको नामको उत्पत्ति पनि देवी आफैँसँग जोडिएको छ, जसलाई 'श्री' पनि भनिन्छ। यस परम्पराका विभिन्न उप-शाखाहरूमा भक्तहरूले विष्णु वा लक्ष्मीका विशिष्ट रूपहरू वा दुवैलाई सँगै पूजा गर्छन्, जस्तै नारायण वा लक्ष्मी, लक्ष्मी नारायण, राम वा सीता, सीता राम, र अन्य। उनीहरूले आफ्नो शरीरमा लगाउने पवित्र चिन्ह ऊर्ध्व पुण्ड्रलाई विष्णुको सेतो खुट्टा र बीचको रातो रेखालाई लक्ष्मीको प्रतीक मानिन्छ।

### स्वामीनारायण सम्प्रदाय 
स्वामीनारायण सम्प्रदायको वैष्णव परम्परामा, मुरलीधर कृष्णलाई उनकी पत्नी राधासँग पूजा गरिन्छ र उनीहरूलाई संयुक्त रूपमा **राधा कृष्ण** भनिन्छ। तर, कृष्णको चार हात भएको रूपलाई शिक्षापत्री ग्रन्थमा नारायणको रूपमा चिनिन्छ र उनलाई उनकी पत्नी लक्ष्मीसँगै पूजा गरिन्छ। यस स्वरूपलाई लक्ष्मी नारायण भनिन्छ। यस सम्प्रदायका संस्थापक स्वामीनारायणले गुजरातको वडताल र गढडामा राधा कृष्ण र लक्ष्मी नारायणका मूर्तिहरू स्थापना गरेका थिए।

## सन्दर्भ सामग्रीहरू 
श्रेणी:विष्णुका रूपहरू
श्रेणी:स्वामीनारायण सम्प्रदाय
श्रेणी:लक्ष्मीका रूपहरू
सम्पाती

**सम्पाती** हिन्दु पौराणिक ग्रन्थ रामायणमा उल्लिखित एक अर्धदेव हुन्। उनी अरुणका जेठा छोरा र जटायुका दाजु हुन्। उनको स्वरूप गिद्ध वा चीलको जस्तो छ। सम्पातीले आफ्नो युवावस्थामा पखेटाहरू गुमाएका हुन्छन्। ब्रह्म पुराणका अनुसार, सम्पातीका बभ्रु नामक एक छोरा छन्।

## पौराणिक कथा 
### सूर्यतर्फको उडान 
आफ्नो युवावस्थामा, सम्पाती र उनका भाइ जटायुले आफ्नो शक्तिको परीक्षण गर्नका लागि सूर्यतर्फ उडान गरेका हुन्छन्। जटायुले आफ्नो युवापनको असावधानीका कारण दाजुलाई उछिनेर मध्याह्नको समयमा सूर्यमण्डलमा प्रवेश गर्छन्। सूर्यको प्रचण्ड तापका कारण उनका पखेटाहरू डढ्न थाल्छन्। आफ्नो भाइलाई बचाउने हतारोमा सम्पाती जटायुलाई उछिनेर उनलाई जोगाउन आफ्ना पखेटाहरू चौडा गरी फैलाउँछन् जसको फलस्वरूप, सम्पातीका पखेटाहरू भस्म हुन्छन् र उनी विन्ध्याचल पर्वतमा खस्छन्। अशक्त भएका उनले आफ्नो बाँकी जीवन त्यस पर्वतमा तपस्या गरिरहेका निशाकर नामका ऋषिको संरक्षणमा बिताउँछन्। ती ऋषिहरूले सम्पातीलाई आध्यात्मिक ज्ञान दिएर आफ्नो क्षत-विक्षत शरीरको बारेमा विलाप नगर्न र रामको सेवा गर्ने अवसर नआउन्जेल धैर्यपूर्वक पर्खन सल्लाह दिएका हुन्छन्। त्यसपछि उनले आफ्नो भाइलाई कहिल्यै जीवित भेट्न पाएनन्।

### रामलाई सहयोग 
पृथ्वीमा अवतरण भएको आठ सहस्राब्दी पछि, रामायणमा सीताको खोजीका लागि सम्पाती एक महत्त्वपूर्ण पात्र साबित हुन्छन्। जब हनुमान, अङ्गद, जाम्बवान, नल र नीलको नेतृत्वमा खोजी टोली थकित र तिर्खाएको अवस्थामा दक्षिणतर्फ लाग्छ तब उनीहरू संयोगवश सम्पातीको गुफामा पुग्छन्। आफ्नो भाग्यको प्रशंसा गर्दै भोकले छट्पटिएर मर्न लागेका वानरहरूको मृत्यु पछि उनले ती वानरहरूलाई एक-एक गरी खाने निर्णय गर्छन्। अङ्गदले सम्पातीको कुरा सुनेर निराश हुँदै मृत्यु आफैँ गिद्धको रूपमा उनीहरूको अगाडि प्रकट भएको छ भन्छन्। अङ्गदले सीतालाई फेला पार्न नसकेकोमा शोक व्यक्त गर्छन् तर जटायुसँग मिलेर रामको कामको लागि मर्न पाउनुलाई उनले सौभाग्य ठान्छन्। आफ्नो भाइको नाम सुनेपछि सम्पाती व्याकुल बन्छन् र जटायु साँच्चै मरेका हुन् कि होइनन् वा उनको मृत्युको परिस्थिति कस्तो थियो भनेर सोधखोज गर्न थाल्छन्। 

अङ्गद, हनुमान र जाम्बवानले रामको वनवास, सीताको अपहरण र उनलाई बचाउने क्रममा जटायुको वीरतापूर्ण मृत्युको घटनाहरू सुनाउँछन्। सम्पातीले आफ्नो परिचय दिन्छन् र आफ्ना पखेटाहरू हुन्थे र वृद्ध नभएको भए उनी खुसीसाथ उनीहरूसँग लङ्का जाने थिए भनेर सुनाउँछन्। सीताको बारेमा सोधिँदा, उनले रावणले लङ्कातर्फ लैजाँदा सीताले रामको नाम पुकारेको सुनेको र आफ्नो अलौकिक दृष्टिले उनी १०० योजन (१०० माइल) टाढा टापुमा रहेको देखेको बताउँछन्। उनका छोराले रावणलाई भेटेका थिए र सीतालाई राक्षसनीहरूले पहरा दिएको अशोक बाटिकामा राखिएको जानकारी पाएको पनि खुलासा गर्छन्। यो खुलासा पछि, निशाकरले भविष्यवाणी गरे झैँ सम्पातीका पखेटाहरू पुन: पलाउँछन्। त्यसपछि उनले जटायुको अन्त्येष्टि संस्कार सम्पन्न गर्छन्।

## सन्दर्भ सामग्रीहरू 
श्रेणी:रामायणका पात्रहरू
कार्यभार (कानून)

**कार्यभार** पदधारीको उत्तराधिकारी निर्धारण गर्ने प्रक्रिया हो। उदाहरणका लागि, चुनाव जित्ने उम्मेदवार उम्मेद्वारको उद्घाटन नभएसम्म उम्मेद्वार निर्वाचित भएको पदको नामित धारक हो। सामान्यतया त्यस्ता व्यक्तिहरूद्वारा राखिएका शीर्षकहरूमा, अरूहरू मध्ये, "राष्ट्रपति-निर्वाचित", र "प्रधानमन्त्री-मनोनीत" समावेश छन्।
ललितासहस्रनाम

, जसको स्तुतिमा ललितासहस्रनाम लेखिएको थियो]]

**ललितासहस्रनाम** एक हिन्दु धार्मिक ग्रन्थ हो जसमा आदि शक्ति ललिताका एक हजार नामहरूको सूची छ। हिन्दु धर्मको विशेषगरी शाक्त सम्प्रदायमा (जसमा नारी शक्ति 'शक्ति' को पूजा गरिन्छ) यी नामहरूलाई अत्यन्त पवित्र मानिन्छ। यो ग्रन्थ संस्कृति भाषामा लेखिएको छ र यो ब्रह्माण्ड पुराणको एक अंश हो, जुन ब्रह्माण्डको सृष्टि र दैवी व्यवस्थाको व्याख्या गर्ने एक प्राचीन शास्त्र हो। यी नामहरूले देवीका विभिन्न गुण, उपलब्धि र प्रतीकहरूको वर्णन गर्दछन् र सामान्यतया मन्त्रको रूपमा जप गरि यसलाई भजनको रूपमा गाइन्छ।

देवी ललिता शक्तिको एक रूप हुन् र उनलाई भगवान शिवकी सुन्दर अर्धाङ्गिनीको रूपमा पूजा गरिन्छ। उनी हिन्दु देवमण्डलमा एक महत्वपूर्ण देवी हुन्। उनलाई स्त्री शक्तिको सर्वोच्च अभिव्यक्तिका साथै सौन्दर्य, कृपा, शक्ति र करुणाको प्रतीक मानिन्छ। उनलाई ब्रह्माण्डको सृष्टि, स्थिति र संहारको स्रोतका रूपमा पनि हेरिन्छ, जसले अस्तित्वको सम्पूर्ण चक्रलाई आत्मसात गरेकी छिन्। 

## रचना 
*ललितासहस्रनाम* देवी ललिता स्वयम्‌को आज्ञाले आठ 'वाग्देवी' (वसिनी, कामेश्वरी, अरुणा, विमला, जयनी, मोदिनी, सर्वेश्वरी र कौलिनी) द्वारा रचना गरिएको मानिन्छ। यस ग्रन्थमा "यदि देवी ललिताको इच्छा छ भने मात्र कसैले उनको आराधना गर्न सक्छ।" भनेर भनिएको छ। यो *स्तोत्र* ब्रह्माण्ड पुराण (ब्रह्माण्डको इतिहास) अन्तर्गत काञ्चिपुरम्मा हयग्रीव र ऋषि अगस्त्यबीच भएको संवादको अध्यायमा आउँछ। हयग्रीव विष्णुका अवतार हुन् जसको शिर घोडाको छ भने उनलाई ज्ञानको भण्डार मानिन्छ। अगस्त्य प्राचीन ऋषिहरू मध्ये एक र सप्तर्षि मण्डलका एक तारा हुन्। अगस्त्यको अनुरोधमा हयग्रीवले उनलाई ललिताका एक हजार अत्यन्त पवित्र नामहरू सिकाएको बताइन्छ। कुम्भकोणम नजिकै रहेको तिरुमीयाचुरको मन्दिरलाई ऋषि अगस्त्यले यो *सहस्रनाम*को दीक्षा प्राप्त गरेको स्थान मानिन्छ। यसको वैकल्पिक उत्पत्तिको रूपमा काञ्चिपुरम्मा रहेको *उपनिषद् ब्रह्म मठ*मा यो दीक्षा भएको पनि विश्वास गरिन्छ।

## प्रमुख अवधारणाहरू 
### ध्यान 
*ललितासहस्रनाम*को सुरुवात 'ध्यान' बाट हुन्छ जुन मानसिक चित्रणका लागि वर्णनात्मक श्लोकहरू हुन्। यसमा चारवटा ध्यान श्लोकहरू छन्। यसले योगी (सहस्रनाम पाठ गर्ने व्यक्ति) लाई ललिताको स्वरूपमा ध्यान गरिरहेको रूपमा चित्रण गर्दछ र देवीका धेरै गुणहरूको वर्णन गर्दछ। एक हजार नामहरू जप्नु अघि 'ध्यान' भन्ने गरिन्छ।

पहिलो श्लोक "*सिन्दुरारुण-विग्रहाम्*"बाट सुरु हुन्छ र यो सम्भवतः आठ 'वाग्देवी' हरूद्वारा रचना गरिएको श्लोक हो। "*अरुणां करुणा-तरङ्गिताक्षीम्*"बाट सुरु हुने दोस्रो श्लोक दत्तात्रेयद्वारा रचना गरिएको मानिन्छ। चौथो श्लोक "*सकुङ्कुम-विलेपनाम्*" बाट सुरु हुन्छ, सम्भवतः आदि शङ्कराचार्यद्वारा रचना गरिएको थियो। "*ध्यायेत् पद्मासनस्थाम्*"बाट सुरु हुने तेस्रो श्लोकको उत्पत्तिको बारेमा कुनै जानकारी उपलब्ध छैन। सबै ध्यान श्लोकहरूमा देवीको रगत जस्तो रातो वर्ण जुन सूर्योदयको सूर्य जस्तै देखिन्छ र उनको दयालु स्वभावको बारेमा एउटै भाव दोहोरिएको पाइन्छ।
## सन्दर्भ सामग्रीहरू 
श्रेणी:त्रिपुरा सुन्दरी
मित्रविन्दा

**मित्रविन्दा** द्वापर युगमा द्वारकाका राजा र विष्णुका अवतार कृष्णका आठ प्रमुख पत्नीहरू अर्थात् अष्टभार्यामध्ये क्रमानुसार छैटौँ पत्नी हुन्।

मित्रविन्दालाई "गुणवती" उपनामले चिनिन्थ्यो र *विष्णु पुराण* मा उनलाई 'शैव्या' (राजा शिबिकी छोरी वा वंशज) भनिएको छ। *विष्णु पुराण* का एक टीकाकार रत्नगर्भले मित्रविन्दालाई कृष्णकी अर्की प्रमुख रानी कलिन्दीसँग पहिचान गराएका छन्। *हरिवंश* मा उनलाई शिबिकी छोरी (वा पितृवंशीय वंशज) सुदत्ताको रूपमा उल्लेख गरिएको छ।

*भागवत पुराण* मा मित्रविन्दालाई अवन्ती राज्यका राजा जयसेनकी छोरीको रूपमा वर्णन गरिएको छ। *भागवत पुराण* का अनुसार उनका विन्द (विन्ध्य) र अनुविन्द (अनुविन्ध्य) नामका दुई दाजुहरू थिए, जसले उनको विवाहको समयमा अवन्तीमा सह-शासकका रूपमा शासन गरिरहेका थिए। उनीहरू कौरवहरूका नेता दुर्योधनका साथी भएकाले उनीहरू मित्रविन्दाले कृष्णसँग विवाह विरुद्धमा थिए र यसको प्रमुख कारण कृष्णले कौरवका प्रतिद्वन्द्वी कुन्तीका छोराहरू पाण्डवसँग गठबन्धन गर्नु थियो।

## किंवदन्ती 
### विवाह 
*भागवत पुराण* मा मित्रविन्दाको कृष्णसँगको विवाहको सङ्क्षिप्त विवरण पाइन्छ। उनले एक *स्वयम्भर* समारोहमा कृष्णलाई आफ्नो पतिको रूपमा रोज्छिन्, जहाँ दुलहीले भेला भएका आकाङ्क्षीहरूमध्येबाट वर छनोट गर्छिन्। यद्यपि, उनका दाजुहरूलाई यस विवाहको विरुद्ध भएकाले उनीहरूले विवाहमा रोक लगाउँछन्। उनीहरू कौरवहरूसँग हात मिलाएर कृष्णसँग युद्ध गर्छन्। कृष्णले ती राजकुमारहरूलाई पराजित गर्छन् र अन्य आकाङ्क्षीहरूले हेरिरहँदा मित्रविन्दालाई लिएर जान्छन्।

### पछिल्लो जीवन 
एक पटक कृष्ण र उनका रानीहरू कुन्ती, उनका छोराहरू (पाण्डव) र पाण्डवकी प्रमुख रानी द्रौपदीलाई भेट्न हस्तिनापुर गएका हुन्छन्। कुन्तीको निर्देशन अनुसार द्रौपदीले मित्रविन्दा र अन्य रानीहरूलाई उपहार दिएर पूजा र सम्मान गर्छिन्। मित्रविन्दाले द्रौपदीलाई आफ्नो कृष्णसँग कसरी विवाह भयो भन्ने कथा पनि सुनाउँछिन्।

*भागवत पुराण* का अनुसार मित्रविन्दाका; वृक, हर्ष, अनिल, गृध्र, वर्धन, उन्नद, महाम्स, पवन, वह्नि र क्षुधि गरि १० पुत्रहरू थिए। *विष्णु पुराण* ले भने उनका सङ्ग्रामजित् नेतृत्वका धेरै छोराहरू भएको उल्लेख गरेको छ। हिन्दु धर्मग्रन्थ *महाभारत* को *मौसल पर्व*ले कृष्णको मृत्यु र उनको वंशको अन्त्यको वर्णन गर्दछ, मित्रविन्दा (शैव्या) ले कृष्णको अन्त्येष्टि पछि द्वारका छोड्ने क्रममा लुटेराहरूबाट आक्रमणमा परेपछि जीवितै जलेर ज्यान दिएको उल्लेख गरिएको छ।

## सन्दर्भ सामग्रीहरू 
श्रेणी:भागवत पुराणका पात्रहरू
श्रेणी:कृष्णका पत्नीहरू
गायत्री

**गायत्री** वैदिक ग्रन्थहरूको एक लोकप्रिय स्तुति गायत्री मन्त्रको मानवीकृत स्वरूप हुन्। उनलाई **सावित्री** को नामले पनि चिनिन्छ र उनले *वेदमाता* ('वेदकी आमा') को उपाधि धारण गर्छिन्। गायत्री सरस्वतीको एक अभिव्यक्ति हुन् र उनलाई प्रायः वेदका सौर देवता सवितृसँग जोडिन्छ। पुराणहरूमा सृष्टिकर्ता भगवान् ब्रह्मालाई उनको पतिको रूपमा वर्णन गरिएको छ।
गायत्री विभिन्न देवीहरूको लागि प्रयोग गरिने एक विशेषण पनि हो र उनलाई "परम शुद्ध चेतना" को रूपमा पनि चिनिन्छ।

## प्रतिमा लक्षण 
गायत्रीका प्रारम्भिक कास्य मूर्तिहरू हिमाचल प्रदेशमा पाइन्छन् जहाँ उनलाई सदाशिवकी अर्धाङ्गिनीको रूपमा पुजिन्थ्यो। यीमध्ये केही स्वरूपहरू स्वभावले उग्र मानिन्छन्। १०औँ शताब्दीको गायत्रीको एउटा कास्य मूर्ति हिमाचल प्रदेशको चम्बा क्षेत्रबाट प्राप्त भएको थियो जुन अहिले दिल्ली सङ्ग्रहालयमा सुरक्षित छ। यसमा उनलाई पाँच मुख र दस हातहरू भएकी देवीको रूपमा देखाइएको छ जसमा उनले देब्रे हातहरूमा खड्ग, कमल, त्रिशूल, चक्र, नरकपाल र वरद मुद्रा तथा दाहिने हातहरूमा अङ्कुश, पाश, पाण्डुलिपि, अमृतको कलश र अभय मुद्रा धारण गरेकी छिन्। उनको निवास नन्दी पर्वतमा रहेको मानिन्छ। आधुनिक चित्रणहरूले हंसलाई उनको वाहनको रूपमा प्रस्तुत गर्छन्। शैव मतको 'मनोन्मणी गायत्री'को पुरानो प्रतिमा लक्षणलाई पछि ब्राह्मणिक गायत्रीको रूपमा बुझ्न थालिएको थियो। १८औँ शताब्दीदेखिका गायत्रीका चित्रहरूमा उनलाई प्रायः सदाशिव जस्तै तेस्रो आँखा, चन्द्रकला र पाँच फरक रङका टाउकाहरूसहित चित्रण गरिएको पाइन्छ।

शैव प्रभाव रहेको गायत्रीको प्रख्यात स्वरूपमा पाँचवटा टाउकाहरू (मुक्ता, विद्रुम, हेम, नील, धवल) छन्। जसमा दस वटा आँखाहरूले आठ दिशा, आकाश र पृथ्वीतर्फ हेरिरहेका छन् भने दशवटा हातहरूमा शिव, विष्णु र ब्रह्माका विभिन्न शस्त्रहरू छन्। अर्को एक हालैको चित्रणमा उनलाई सेतो हंसका साथमा देखाइएको छ जहाँ उनले ज्ञानको प्रतीकको रूपमा एक हातमा पुस्तक र अर्को हातमा उपचार (औषधि) समातेकी छिन्। उनलाई चार हात भएको, हंसमा बसेको र त्रिमूर्तिका प्रतीकहरू: ब्रह्माको वेद, विष्णुको सुदर्शन चक्र, शिवको त्रिशूल र वरद मुद्रा धारण गरेको रूपमा पनि चित्रण गरिएको छ।

उनको एक भयानक तीन-मुखे स्वरूप पनि छ; जसमा दुईवटा मुख देवी काली जस्तै र एउटा शान्त छ भने हातमा देवी महाकालीका जस्तै शस्त्रहरू छन्। यस स्वरूपमा उनी कमलको फूलमा विराजमान छिन् र दाहिने हातहरूमा कमल, पाश, त्रिशूल, खुकुरी र वरद मुद्रा तथा देब्रे हातहरूमा शङ्ख, चक्र, धनुष-वाण, अङ्कुश र अभय मुद्रा लिएको देखाइएको छ।

## सन्दर्भ सामग्रीहरू 
श्रेणी:हिन्दु देवीहरू
श्रेणी:पार्वतीका रूपहरू
श्रेणी:लक्ष्मीका रूपहरू
श्रेणी:शिवका पत्नीहरू