अम्बा (महाभारत)

**अम्बा** हिन्दु महाकाव्य महाभारतकी एक पात्र हुन्। उनी काशीका राजा काश्यकी जेठी र सबैभन्दा सुन्दरी छोरी हुन् र अम्बिका एवम् अम्बालिकाकी दिदी हुन्।

हस्तिनापुरका राजा विचित्रवीर्यसँग विवाह गराउनका लागि भीष्मले अम्बा र उनका बहिनीहरूलाई उनीहरूको स्वयम्भर समारोहबाट अपहरण गरेका थिए। विवाह समारोह अघि, राजकुमारीले भीष्मलाई भेटेर राजा शाल्वप्रतिको आफ्नो प्रेमको बारेमा जानकारी दिन्छिन्, जसका कारण उनलाई शाल्वका कहाँ जान र उनलाई पत्नीको रूपमा स्वीकार गर्न आग्रह गर्ने अनुमति दिइन्छ। तर, शाल्वले अम्बालाई भीष्मले पत्नीको रूपमा स्वीकार गरिसकेको भन्दै अस्वीकार गरिदिन्छन्। उनको प्रयास र परशुरामको हस्तक्षेपका बाबजुद भीष्मले पनि उनीसँग विवाह गर्न अस्वीकार गर्छन्। अम्बाले आफ्नो दुर्भाग्यको लागि भीष्मलाई जिम्मेवार ठान्छिन् र कठोर तपस्या गर्छिन्, जसबाट उनलाई भगवान् शिवले वरदान दिन्छन्। उनी राजा द्रुपदको सन्तान र महाकाव्यकी मुख्य पात्र द्रौपदीकी दिदी/बहिनीको रूपमा शिखण्डीको रूपमा पुनर्जन्म लिन्छिन्।

## व्युत्पत्ति 
अम्बा संस्कृत भाषामा सामान्यतया प्रयोग हुने शब्द हो जसको अर्थ आमा हुन्छ। यसको वैदिक सम्बन्ध पनि रहेको छ, जहाँ उनलाई वेदहरूको माताको रूपमा मानिन्छ।

## पौराणिक कथा 
### स्वयम्भर 
*महाभारतको आदिपर्व*ले काशी राज्यमा भएको अम्बाको स्वयम्भरका घटनाहरू वर्णन गर्दछ। अम्बा र शाल्वका राजा शाल्व गोप्य रूपमा प्रेममा थिए र अम्बाले उनको गलामा *वरमाला* पहिर्‍याएर उनलाई आफ्नो वरको रूपमा छनोट गर्ने वाचा गरेकी थिइन्। भीष्मले ती तीन गुणवती राजकुमारीहरूको स्वयम्भर समारोहको बारेमा थाहा पाएर आफ्ना सौतेनी भाइ विचित्रवीर्यका लागि राजकुमारीहरू जित्न स्वयम्भरमा गएका हुन्छन्। त्यहाँ पुगेपछि भीष्मले भेला भएका आकांक्षीहरूलाई आफूलाई रोक्न चुनौती दिँदै दुलहीहरू अपहरण गर्ने आफ्नो मनसाय घोषणा गर्छन्। त्यसपछि भीष्मले राजकुमारीहरूलाई जबरजस्ती आफ्नो रथमा हालेर त्यहाँबाट हिँड्छन्। राजाहरूले भीष्मलाई पछ्याएर वाणको वर्षा गर्छन् तर भीष्मले प्रत्याक्रमण गरी उनीहरूलाई पराजित गरिदिन्छन्। शाल्वले भीष्मलाई द्वन्द्वका लागि चुनौती दिन्छन्। भीष्मले शाल्वलाई पराजित गरी घाइते बनाउँछन् तर उनको ज्यान भने जोगाइदिन्छन्। अम्बाको भावनाको बारेमा अनभिज्ञ रहेका भीष्म हस्तिनापुर पुग्छन् र उनीहरूलाई सत्यवतीको अगाडि प्रस्तुत गर्छन्, जसले विचित्रवीर्यसँग उनीहरूको विवाहको व्यवस्था मिलाउँछिन्। अम्बाले भीष्म र ब्राह्मणहरूको परिषद्लाई भेटेर आफू र शाल्व एकअर्काको प्रेममा रहेको र आफूले स्वयम्भरमा उनलाई नै पतिको रूपमा छनोट गर्न लागेको कुरा खोल्छिन्। भीष्मले यस मामिलामा उनले आफ्नै निर्णय गर्नुपर्ने कुरा स्वीकार गर्दै उनलाई सम्मानका साथ शाल्वकोमा पठाउँछन् जबकि अम्बिका र अम्बालिकाको विवाह विचित्रवीर्यसँग हुन्छ।

## शिखण्डीको रूपमा पुनर्जन्म 
द्रुपदका कुनै सन्तान थिएनन्, त्यसैले उनले छोरा प्राप्तिका लागि शिवको आशीर्वाद माग्दै वनमा कठोर तपस्या गर्छन्। शिवले उनलाई एउटा छोरी जन्मने तर पछि छोरामा परिणत हुने वरदान दिन्छन्। भविष्यवाणी गरिए अनुसार, अम्बाको पुनर्जन्म शिखण्डीको रूपमा हुन्छ, जसको वास्तविक लिङ्ग गोप्य राखिन्छ र उनलाई छोराकै रूपमा हुर्काइएको हुन्छ। जब द्रुपदले छोराको भेषमा रहेकी आफ्नी छोरीको विवाह दशार्णका राजा हिरण्यवर्णकी छोरीसँग गरिदिन्छन् तब उनको वास्तविक पहिचान खुल्न जान्छ। यसले ती केटी र उनका बुबालाई मात्र होइन, स्वयं शिखण्डीलाई पनि मर्माहत बनाउँछ। आक्रोशित हिरण्यवर्णले पाञ्चाल विरुद्ध युद्धको घोषणा गर्छन्। घटनाक्रमबाट विचलित भएकी शिखण्डी एक यक्ष (प्रकृति आत्मा) स्थूणाकर्णलाई भेट्न वनमा जान्छिन्, जसले केही समयका लागि आफ्नो लिङ्ग साटासाट गर्ने प्रस्ताव राखेर उनलाई सहयोग गर्छन्। यसरी, शिखण्डी जैविक रूपमा पुरुष बन्छन्। हिरण्यवर्णको मृत्युपछि शिखण्डी पुनः लिङ्ग साटासाट गर्न यक्ष कहाँ फर्किन्छिन्, तर उनले कुबेरले ती यक्षलाई शिखण्डीको मृत्यु नभएसम्म स्त्रीकै रूपमा रहने श्राप दिइसकेको कुरा थाह पाउँछिन्।

## सन्दर्भ सामग्रीहरू 
## बाह्य कडीहरू 
श्रेणी:महाभारतका पात्रहरू