४२ सालको पर्व

**४२ सालको पर्व** भनेर बि.सं. १९४२ मा तत्कालीन प्रधानमन्त्री लगायतको हत्या भएको घटनालाई चिनिन्छ। रोलक्रम अनुसार शासनसत्तामा शमशेर खलकको पालो आउन सम्भव थिएन। त्यसकारण शमशेर खलक शासनमा आउन अवसरको प्रतीक्षामा थिए।

प्रधानमन्त्री रणोद्दीप सिंहको समयमा वि.सं. १९४२ मा भारतको इस्ट इन्डिया कम्पनी सरकारले रावलपिन्डीमा आयोजना हुने परेडमा सभागी हुन नेपाललाई समेत निम्तो दियो।  

त्यसको जिम्मेवारी वीर शमशेरलाई दिइएको थियो। वीर शमशेरले आफूसँग रहेका सैनिक हरूको साथमा फाइदा उठाई काका रणोद्दीप सिंहको हत्या गरे। जङ्गबहादुरको छोरा जगतजङ्ग राणा र नाति युद्धप्रताप जंग (नाति जर्नेल) को समेत हत्या गरियो।  जङ्गबहादुरको छोराभाइहरू आफ्नो प्राण बचाउन कतिपय बाहिर भागे र उनीहरूको प्रधानमन्त्री हुने रोलक्रम समाप्त भयो। यो सबै घटना १९४२ सालमा घटेको हुनाले यसलाई ४२ सालको पर्व भनिन्छ ।

## पृष्ठभूमि 
१९२४ माघ सुदि १० रोज २ मा बनाएको उत्तराधिकारीको रोलक्रममा लेफ्टिनेन्ट कर्नेल वीर शमशेर सोह्रौ रोलमा थिए। उनी भन्दा अगाडि उनका भतिजाहरू युद्धप्रतापजंग लगायत (जङ्गबहादुरका नाति) तथा दाइहरू (ठुलो बुबाका छोराहरू) थिए। त्यसकारण शान्तिपुर्ण तरिकाले उनी सत्तामा आउन र प्रधानमन्त्री बन्न यो रोलक्रमको नियम अनुसार सम्भव थिएन।

३८ सालको पर्वमा षडयन्त्र गरेकाले जगतजंग राणालाई इलाहावादको चुनार किल्लामा नजरबन्द गरिएको थियो। तर पछि उनी त्यहाँबाट उम्केर काठमाडौँ आए। उनलाई यहाँ सफाईको मौका मिल्यो। काठमाडौँमा प्रधानमन्त्री रणोद्दीप सिंह अब सन्यासी भनेर शासन सत्ता जगतजंग राणालाई सुम्पने हल्ला चलेको थियो।

बयालीस सालको पर्व भएका बेला प्रधानमन्त्री हुने रोलक्रममा रणवीरजंग चौथो र वीरशमशेर सातौँ स्थानमा थिए। दोस्रो स्थानमा रहेका जितजंग कानको औषधि गराउन भनी भारततर्फ पलायन गरिसकेका थिए।

## घटना
प्रधानमन्त्री रणोद्दीप सिंहको समयमा वि.सं. १९४२ मा भारतको इस्ट इन्डिया कम्पनी सरकारले रावलपिन्डीमा आयोजना हुने परेड (क्याम्प अफ एक्सरसाइज)मा सहभागी हुन नेपाललाई समेत निम्तो दियो। यो परेड सन् १९८५ डिसेम्बर २६ देखि १९८६ जनवरी २६ तारिखसम्म (१६ पुस १९४२ देखि १६ माघ १६ सम्म) एक महिना लामो हुँदै थियो । यसमा भारतभरका सैनिक पल्टन, घोडचढी सैनिक, विभिन्न रेजिमेन्टसहित गरेर १४ घोडचढी सैनिक पल्टन, २६ पैदल रेजिमेन्टसहित ७ हजार सैनिक र २५ हजार आमन्त्रित सैनिकहरू जम्मा भएका थिए ।

क्याम्प अफ एक्सरसाइजका लागि श्री ३ रणोद्वीपले केही दिनअगाडि मात्र गुरु पुरोहितसँगको छलफलमा वीर शमशेरको नेतृत्वमा ३ हजार सैनिक दिल्ली पठाउने तय गरिएको थियो । सैनिकहरू सबै तयार भएर टुँडिखेलमा पाल लगाएर बसिसकेका थिए । यता १७ भाइ यही मौकामा ठूलो बुबा रणोद्दीप सिंहको हत्या गर्न सल्लाह गर्न थाले । वीर शमशेर केही हच्किइसकेका थिए, तर माहिला भाइ खड्गले हौस्याएपछि तयार भए । तत्कालै पण्डितसँग यसबारेमा सल्लाह पनि गरे ।

पण्डितले कात्तिक शुक्ल पूर्णिमा सोमबारको रात अर्थात् ९ मंसिर १९४२ आइतबार सबै कारणले उपयुक्त हुने र कार्य सफल हुने भनिएपछि कामको भागवण्डामा लागे ।  नारायणहिटीमा प्रधानमन्त्रीको सुरक्षाको लागि बिजुली गारत सैन्य टुकुडी थियो।  वीरले बिजुली गारत हेर्ने भए । चन्द्र अलि कमजोर र उनकी रानी गर्भवती भएको हुँदा (गर्भमा मोहन शमशेर थिए ।)  गोली हान्न तयार भएनन् । तसर्थ खड्ग, डम्बर र भीम तीन जना दरबारभित्र प्रवेश गर्ने र गोली हान्ने तय भयो । तीन जनामध्ये डम्बर भित्रिनेतर्फका छोरा भएको हुँदा पहिलो गोली हान्ने जिम्मा दिइएको थियो । किनकि उनलाई ठूलोबुबालाई गोली हानेको पाप कम लाग्छ भन्ने आकलन थियो ।

यसरी गोली हान्न तयार भएका तीनै जनालाई वीर शमशेरले बाहत्ताको पापमोचनका लागि १-१ लाख दिने भयो । रण शमशेर अलि रक्स्याहा भएको हुँदा उनलाई हजुरिया जर्नेल ध्वजनरसिंह (बद्री नरसिंहका सन्तान जसलाई रणोद्दीपले धर्मपुत्र पालेका थिए) का साथ रक्सी पिउँदै हजुरिया जर्नेललाई भुलाइराख्ने जिम्मा दिइएको थियो । देव शमशेर रणवीर जङ्गलाई भुलाउन थापाथली दरबारमा अल्झिए ।

राति ८ बजेपछि टुँडिखेलमा पालबाट निस्किएका वीर, खड्ग, चन्द्र, भीम र डम्बरले नारायणहिटीमा रहेको लक्ष्मीनारायण मन्दिरमा गएर कार्यसिद्धिका लागि भाकलसमेत गरे । दरबारभित्र श्री ३ रणोद्वीपको लङमा जानका लागि सहज थिएन । तसर्थ राजा पृथ्वी वीरविक्रम शाहकी कान्छी मुमा बागकी मैया, विष्णु दिव्येश्वरी देवी (जगत शमशेरकी छोरी) को मद्दतले दरबारभित्र छिरे । बडामहारानीको लङबाट श्री ३ महाराजको लङमा छिरे । ललित राज्येश्वरी देवी र बहिनी विष्णु दिव्येश्वरी देवी केही दिनका लागि हनुमानढोका राजदरबारबाट श्री ३ को दरबार नारायणहिटीतर्फ गएका थिए । यही मौकाको फाइदा उठाउँदै धीरका छोराहरूले श्री ३ महाराजको हत्या गरेर सत्ता खोस्ने दाउ गरेका थिए । यसमा जित हासिल भयो भने सत्ता हात लाग्थ्यो । श्री ३ महाराज भइन्थ्यो । हार भएमा मृत्यु वा सदाका लागि सर्वस्वसहित देशनिकाला हुन्थ्यो ।

वीर शमशेर, खड्ग शमशेर, चन्द्र शमशेर र भिम शमशेर सैन्य परेडको लागि हतियार देखाउने जरुरी काम रहेकाले भेट्नु पर्ने भनेर प्रवेश गरे

### रणोद्दीप सिंहको हत्या 
त्यसबेला  प्रधानमन्त्री रणोद्दीप सिंह कोठामा थिए, आफूलाई तेलले मालिस गराइरहेका थिए।

### अन्य सदस्य 
जङ्गबहादुरका माइला सन्तान जितजङ्ग राणाले  कानको औषधी गर्ने बहानामा केही चल सम्पत्ति भारत लैजान सफल भए।  पद्मजंग, रणवीरजंग, केदार नरसिंह, ध्वजनरसिंह, भूपेन्द्रजंग, डम्बरजंग, ललितजंग र केही ब्रिटिस लिगेसनमा शरण लिएर बाँचे,"

जनरल पद्म सुरक्षाको आश्वासन पाई राजदूतावासबाट घर फर्के। पूर्व कमाण्डर जनरल केदारनरसिंहलाई आफ्नो सम्पत्ति लिई जान दिइयो।

### वीरशमशेरको प्रतिक्रिया 
वीरशमशेरले जगतजंगको हत्याको सूचना पाएपछि ‘पक्रनू भनेको किन हत्या गरेको ?’ भनी खड्गशमशेरसँग प्रश्न गर्दा निजले, ‘पक्री ल्याउनू भनेकोमा हत्या नै गर्नुपर्ने अवस्था परेबाट गारतले हत्या गरेछ’ भनी जवाफ दिए। वीरशमशेरले पनि निजको हत्या भएकोमा त्यति चिन्ता गरेनन्। पछि जुद्धप्रतापजंगको हत्या भएको सूचना पाई वीरशमशेरले ज्यादै दुःख माने, कारण उनी ज्यादै मिलनसार र नम्रभाषी थिए।

## त्यसपछि 
४२ सालमा वीरशमशेरले शासन व्यवस्था हत्याएपछि जङ्गबहादुरका अर्का छोरा रणवीरजङ्गले ब्रिटिस सरकार समक्ष जङ्गबहादुरका छोराहरूमाथि थिचोमिचो भएको भन्दै उजुरी हाले। त्यसको प्रतिक्रिया स्वरूप बेलायत सरकारले वीरशमशेरसँग जवाफ माग्यो। तर, वीरशमशेरले जङ्गबहादुरको असली उत्तराधिकारी आफूहरू  भएको उत्तर पठाउने क्रममा "अब उप्रान्त शमशेरहरूले नामका पछाडि जङ्गबहादुर राणा (जबरा) लेख्ने" नयाँ जुक्ति निकाले। यसपछि नै जङ्गबहादुरका सन्तानलाई "जबरा" लेख्न नदिई आफू मात्रै लेख्ने उर्दी जारी भएको इतिहासका जानकारहरूको भनाइ छ। 

आफुहरू जङ्गबहादुरको उत्तराधिकारी रहेको बुझाउन वीर शमशेर र भाइहरूले आफ्नो नामको पछाडी ज.ब.रा. लेख्न सुरु गरे। वीर शमशेर प्रधानमन्त्री भए। खड्ग शमशेर प्रधान सेनापति बने। जङ्गबहादुरको सबै सम्पति वीर शमशेर र भाइहरूले आफ्नो नाममा पारे। जङ्गबहादुरका सन्तानहरूलाई चार भन्ज्याङ भित्र आउन रोक लगाइयो।

## यो पनि हेर्नुहोस् 
* नेपालको इतिहासका प्रमुख काण्ड तथा पर्वहरू

## सन्दर्भ सामग्रीहरू 
श्रेणी:नेपालको इतिहास
श्रेणी:नेपालको राणाकालीन इतिहास