परब्रह्म

[thumb|*[ॐ* ले परब्रह्मको सार, अर्थात् अन्तिम सत्यलाई बुझाउँछ।]]

**परब्रह्म** वा **परम्ब्रह्म** हिन्दु दर्शनमा सबै प्रकारका वर्णन र अवधारणाभन्दा माथिको "सर्वोच्च ब्रह्म" हो। यसलाई रूप (साकार) र रूपरहित (निराकार) दुवैभन्दा पर (जुन मायाबाट मुक्त छ भन्ने अर्थमा) भनी वर्णन गरिएको छ जसले ब्रह्माण्ड र सोभन्दा परका सबै थोकलाई सर्वत्र व्याप्त गर्दछ।

परब्रह्मलाई विभिन्न तरिकाले परिकल्पना गरिएको छ। अद्वैत वेदान्त परम्परामा, परब्रह्म ***निर्गुण ब्रह्म*** को पर्यायवाची अर्थात् गुणरहित परम तत्त्व हो जसले अद्वैत वेदान्तका अनुसार शून्यता र अनन्तता दुवैलाई उछिन्दै सबै अवधारणाभन्दा माथि रहन्छ। यसको विपरीत, द्वैत वेदान्त र विशिष्टाद्वैत वेदान्त परम्पराहरूमा, परब्रह्मलाई *सगुण ब्रह्म* अर्थात् गुणयुक्त परम तत्त्वको रूपमा परिभाषित गरिएको छ। वैष्णव, शैव र शाक्त सम्प्रदायहरूमा क्रमशः विष्णु, शिव र आदि शक्तिलाई परब्रह्म मानिन्छ। गाणपत्य सम्प्रदायले महागणपतिलाई र कौमारम् सम्प्रदायले कार्तिकेयलाई परब्रह्म मान्दछन्।

*पर*' एक संस्कृत शब्द हो जसको अर्थ केही सन्दर्भमा "उच्च" र अतिरिक्त रूपमन "उच्चतम वा सर्वोच्च" भन्ने हुन्छ। हिन्दु धर्ममा *ब्रह्म* ले ब्रह्माण्डको परम् र अन्तिम सत्यलाई बुझाउँछ। हिन्दु दर्शनका प्रमुख शाखाहरूमा यो अस्तित्वमा रहेका सबै थोकको अभौतिक, निमित्त, आकारगत र अन्तिम कारण हो। ब्रह्म वेदहरूमा पाइने एउटा मुख्य अवधारणा हो र यसको प्रारम्भिक उपनिषद् तथा अद्वैत वेदान्तका साहित्यहरूमा विस्तृत रूपमा चर्चा गरिएको छ।

## वैष्णव सम्प्रदाय 
वैष्णव सम्प्रदायमा विशेषगरी विष्णुको महाविष्णु स्वरूपलाई परब्रह्म मानिन्छ। *यजुर्वेद* को *नारायण सूक्त* अनुसार उनलाई परमात्माको रूपमा पनि चित्रण गरिएको छ।

*महाभारत* ले विष्णुलाई परब्रह्मको रूपमा वर्णन गर्दछ र उनलाई *पुरुष* र *प्रकृति* दुवैसँग पहिचान गराउँछ। *भागवत पुराण* मा नारायणलाई परब्रह्म भनी वर्णन गरिएको छ।

शुद्धाद्वैतमा, बल्लभले कृष्णलाई परब्रह्मको रूपमा प्रशंसा गर्दै कृष्णलाई "उपनिषद्का ब्रह्म, स्मृतिका परमात्मा र भागवतका भगवान" मान्दछन्।

## शैव सम्प्रदाय 
शैव सम्प्रदायमा विशेषगरी शिवको परशिव स्वरूपलाई परब्रह्म मानिन्छ जुन शिवको सर्वोच्च रूप हो। *शिव पुराण* का अनुसार, शिवलाई *निर्गुण* र *सगुण* दुवै गुणहरू भएका एक मात्र देवताको रूपमा वर्णन गरिएको छ, जसले गर्दा उनलाई मात्र ईश्वरको उपाधि दिन योग्य मानिन्छ।

## शाक्त सम्प्रदाय 
शाक्त सम्प्रदायमा, आदि पराशक्तिलाई सगुण र निर्गुण दुवै रूपमा परब्रह्म मानिन्छ र उनलाई ऊर्जावान् अवस्थाको ब्रह्म अर्थात् अन्तिम सत्य मानिन्छ। ऋग्वेदको देवी सूक्त र श्री सूक्त अनुसार उनी सम्पूर्ण सृष्टिकी गर्भ हुन्। त्यसैले महाकालीको एउटा नाम 'ब्रह्ममयी' हो, जसको अर्थ "उनी सार ब्रह्म हो" भन्ने हुन्छ। त्रिदेवी आदि पराशक्तिको सर्वोच्च रूप हो। उनको शाश्वत निवासलाई मणिद्वीप भनिन्छ।

*मार्कण्डेय पुराण*ले दसवटा टाउको भएकी कालीलाई अजन्मा, शाश्वत, महामारी र लक्ष्मीको रूपमा वर्णन गर्दछ। *देवीभागवत पुराण* मा, चार हात भएका विष्णुले महाकालीलाई निर्गुण, सृष्टि र विनाशकर्ता, अनादि र अनन्त भनी वर्णन गरेका छन्। *कालिका कुलसर्वस्व तन्त्र*को काली सहस्रनाम स्तोत्रले उनी नै परम् (परमा) हुन् र वास्तवमा दुर्गा, श्रुति, स्मृति, महालक्ष्मी, सरस्वती, आत्मन्, विद्या र ब्रह्मविद्या हुन् भनी उल्लेख गर्दछ। *महानिर्वाण तन्त्र*मा उनलाई आद्या वा आद्या काली भनिएको छ जो सबै थोकको उत्पत्ति, रक्षिका र संहारक हुन्। *नील तन्त्र* को अध्याय १३ र २३ मा उनलाई सबै थोकको कारण, गायत्री, परमेश्वरी, लक्ष्मी, महामाया, सर्वज्ञानी, स्वयं शिवद्वारा पुजिने, महापरा (महान् पूर्ण), परम् (परमा), परापरम्बा (सर्वोच्च सत्यकी आमा) र आत्मन् भनिएको छ।

*देव्यागम* र विभिन्न तन्त्र शास्त्रहरूमा महाकालीको आफ्नै स्वरूपलाई परब्रह्म (परब्रह्मस्वरूपिणी) भनिएको छ। उनलाई ब्रह्माण्डको आत्मा, परमात्मा, बीज र निर्गुणको रूपमा पनि विभिन्न ठाउँमा उल्लेख गरिएको छ।

## सन्दर्भ सामग्रीहरू 
श्रेणी:हिन्दु दर्शन
श्रेणी:हिन्दु धर्म