राई जाति

[thumb|[साकेलामा परम्परागत पोशाकको साथ राई महिलाहरु]]

** राई जाति** पुर्वी नेपालको मुलबासी धेरै पुरानो एक किराँत समुदाय भित्र पर्ने जाति हो। यिनिहरूको पुर्खालाई परुहाङ र सुम्निमा भनिन्छ। राई जाति नेपाल को एक भुमिपुत्र मुलबासी प्रमुख समुदाय हो। राई जातिलाई "खम्बु","जिमिदार" वा "जिमी" पनि भनिन्छ । राई जाति विभिन्न थर/उपथर र पाछाहरुमा विभाजन छन् राई जातिको मुख्य थरहरुमा आठपहरिया,बान्तवा,बाहिङ,बायुङ, चाम्लिङ,छिलिङ,जेरुङ,कुलुङ,खालिङ,थुलुङ,लोहोरुङ, याम्फु, मेवाहाङ,नेवाहाङ, नाछिरिङ,वाम्बुले,दुमी,साम्पाङ,कोयु,पुमा,तिलुङ,लुङखिम,फाङदुवाली,दुङमाली,देवास,मुगाली आदि हुन्।

## बसोबास
खासगरी राईहरूको मूलथलो पूर्वी नेपालको पूर्वी भुभाग, खोटाङ, भोजपुर, सोलुखुम्बु, ओखलढुङ्गा, उदयपुर, संखुवासभा, धनकुटा जिल्लाहरु इनीहरुको मूलथलो हो भन्न सकिन्छ।  यसका साथै खम्बु/राईहरू पाँचथर जिल्ला, सुनसरी, मोरङ जिल्ला, झापा, इलाम जिल्ला,  सप्तरी जिल्ला, मकवानपुर जिल्ला लगायतका जिल्लाहरूमा छरिएर ठूलो संख्यामा बस्दै आएका छन्। त्यसैगरी भारतको सिक्किम राज्य र पश्चिम बङ्गाल राज्यको दार्जिलिङ,कालिम्पोङ जिल्लामा पनि राई जातिको बाक्लो बसोबास पाइन्छ। वि.सं. २०४८ सालको जनगणनाअनुसार २ लाख ५८ हजार ९ सय २२ पुरुष र २ लाख ६६ हजार ६ सय २९ गरी ५ लाख २५ हजार ५ सय ५१ उल्लेख रहेको छ। त्यसैगरी वि.सं. २०५८ सालको जनगणना अनुसार ६ लाख ५२ हजार १ सय ५४ रहेको उल्लेख छ।

## रहन सहन 
पहाडी क्षेत्रमा खम्बु/राईहरू घर ढुङ्गा र माटोले बनाउने गर्दछन् र तराई क्षेत्रमा आफुलाई इच्छा लागे अनुसार घर बनाउने गर्दछन्। यिनीहरू घरमा पूर्व तर्फ एउटा र दक्षिण तर्फ एउटा ढोका राखिएको हुन्छ। घरहरू अधिकांस दुई तले हुन्छन्। घरको छानो खर चित्राले छाइएको हुन्छ। गेरु र कमेरो माटोले घर लिपेका हुन्छन्।

खम्बु/राईहरू प्राईः गरी सुँगुर तथा बंगुर पाल्ने गर्दछन्। यिनीहरू सुँगरका मासु अत्याधिक मात्रामा रुचाउछन। यिनीहरू आफ्नो खेतबारीमा मकै, कोदो, गहुँ लगायतका बालीहरू लगाउँछन्। साम्पाङ,बान्तवा र केही थरका खम्बु/राईहरूमा खसी बोका बाख्राको मासु खान हुन्न भन्ने मान्यता रहेको पाइन्छ। यिनीहरूका पुर्खाहरूले जंगलमा पाइने अल्लो-पाटबाट झिकेको खस्रो धागोको भांग्रा बुनेर लगाउने गर्दथे। यो जातिमा महिलाहरूले घाँटीमा मुगाको माला, चाँदीका मोहरका माला र प्रशस्त सुन लगाउने गर्दथे। अहिले यो जती हरेक क्ष्रेत्रमा अगडि देखिन्छन्। राई जातिका मनिसहरू इमानदार र शाहसि पनि मानिन्छ । खम्बु/राई जाती भित्र करिब ३६ भषा छन् तर अहिले बोलचालमा २९ भाषा मात्रै देखिन्छ अन्य भाषा लोप हुदै गएको देखिन्छ ।

खम्बु/राई समुदाय मनोरञ्जन गर्ने खालका हुन्छन्। यिनीहरू गीत, नाच र वाद्यवादन असाध्यै रुचाउँछन्। विशेष खम्बुराई हरूको महान चाड साकेला हो उधौली उभौलिमा यिनीहरू १०/१५ दिन सम्म सामुहिक साकेला शिली नाच्छ्न साथै ओमाडाक, बिसू तथा धुले पूजाका समयमा खम्बु/ राईहरूले सात दिनसम्म समूह समूहमा बिभाजित भई धनुकाँडबाट तीर हान्ने गर्दछन्। यसमा बाजीसमेत राखिएको हुन्छ। तीर हान्ने बेलामा राम्रा र सफा कपडाहरूमा सजिएर तारो हान्ने काममा सहभागी हुन्छन्। कुनै कुनै वयस्क तरुनीहरूले त आफ्नो घाँटीमा लगाइराखेको हार झिकेर आफूले मन पराएको समूह वा व्यक्तिलाई तारोका रूपमा थापिदिने पनि गर्छन्। जित्नेहरू गौरवान्वित हुन्छन् र उक्त हार लाने गर्दछन्। त्यतिबेला सम्बन्धित युवतिले त्यो उकास्न एक मुरी दुई पाथी चामल, गाग्री भरि जाँड, रक्सी, एउटा सँगुर, ७ रूपैयाँ दाम चढाएर मामामार्फ फिर्ता लिने प्रचलन छ। हरेक खम्बु/राईहरूले कम्मरमा खुकुरी भिरेकै हुन्छन्।सहरमा बस्ने राईहरूमा भने यो प्रथा भेटिदैन।

खम्बु/राई जातिका केटाकेटीहरूले एक अर्कामा मायाप्रीति गाँसी प्रेमबिवाह पनि गर्ने गर्दछन्। माया प्रेम कै सिलसिलामा केही गरी केटी गर्भवती भएमा भने पनि त्यसै केटाले नै बिवाह गर्नुपर्छ । 
खम्बु/राईहरू भूतप्रेतमा विश्वास गर्छन्। खम्बु/राई जातिमा 'सिये' भन्ने भूतमाथि विश्वास गर्ने गर्दछन्। यो भूत चूल्हो, अगेँनो र खम्बु/राईका शव गाडिने ठाउँमा बस्छ भन्ने गर्दछन्। सियेको प्रभाव पर्नासाथ मानिसको कपाल दुख्न थाल्दछ र वान्ता पनि हुन्छ भन्दछन्। त्यसैले कपाल दुख्न थाल्यो भने खम्बु/राईहरू कपाल मुठ्ठीभरि समाएर झड्का दिएर तान्ने गर्दछन्। यस्तो कार्यलाई खम्बु/राई भाषामा 'टाङ ची' भनिन्छ। वान्ता भयो भने यसले हैजाको रूप पनि लिनसक्ने विश्वास गर्दछन्। खम्बु/राईहरूमा खटिरा नआओस् र अंगभंग भएको केटाकेटी नजन्मून् भनेर 'नागी' भन्ने पूजा समेत गर्दछन्।

## राई जातिका केही प्रसिद्ध व्यक्तित्वहरू
* सन्त बहादुर राई - पूर्व अध्यक्ष लोक सेवा आयोग
* अगनसिंह राई - १३ भिक्टोरिया क्रस विजेता
* लैनसिंह बाङ्देल - नेपाल प्रज्ञा प्रतिष्ठानका पूर्व उपकूलपति
* इन्द्रबहादुर राई - लेखक र साहित्यिक आलोचक
* प्रदीपकुमार राई ( व्याकुल माइला) - लेखक (नेपालको राष्ट्रिय गान " राष्ट्रिय गान सयौं थुंगा फूलका हामी" का रचनाकार
* गणेश रसिक लेखक तथा कलाकार।
* बलबहादुर राई - नेपाली काङ्ग्रेस पार्टीको वरिष्ठ नेता, वरिष्ठ कैबिनेट मन्त्री, प्रधानमन्त्रीको रूपमा काम गरे -
* नारदमुनि थुलुङ - मन्त्री
* शम्भू राई कलाकार (गायक संगीतकार)
* धीरज राई कलाकार (गायक)
* सबिन राई - कलाकार (गायक)
* राजेश पायल राई कलाकार (गायक) -
* विल्सन बिक्रम राई कलाकार
* दयाहाङ राई अहिलेको (नायक)
* सत्यकला राई कलाकार (गायिका)
* समृद्धी राई मिस नेपाल/गीत रचनाकार/गायिका
* मेलिना राई कलाकार (गायिका )
* बिना राई कलाकार (गायिका)
* चक्र भुषन राई कलाकार (गायकार)
* पार्बती राई कलाकार (गायिका)
* विष्णु मुकारुङ कलाकार (गायक)
* आभा मुकारुङ कलाकार (गयिका)
* उदय सोताङ कलाकार (गायक)
* मनिला सोताङ कलाकार (गायिक)
* दुर्ज कुमार राई - 
* गणेश राज राई - DIGP
* सुमन बाङ्देल, सम्पादक, मुन्धुमस्टार डटकम र चलचित्र निर्देशक 
* शेरधन राई -सुचना तथा संचारमन्त्री हाल १ न. प्रदेश मुख्यमन्त्री
* मीरा राई - ट्रयाल रेसिङ चेम्पीयन
* प्रमिला राई नेपाल आइडल ५ गायिका
* सरला राई  गायिका
* मेनुका राई गायिका
* हर्कराज राई - मेयर धरान उप-महानगरपालिका 
* सुदन किराँती-माननीय संस्कृति, पर्यटन तथा नागरिक उड्डयन मन्त्री
* जीवनजित राई लेखक/डारेक्टर हौवा मिडिया प्रा.लि‍.
* ईन्द्र जिजीबिषा - सिलिचुङ्ग मिडिया हाउस प्रा.लि‍.संचालक, कार्यक्रम प्रस्तोता, लेखक, म्युजिक भिडियो निर्देशक 

## यी पनि हेर्नुहोस्
* किराँत
* यलम्बर किराँत राजवंशको प्रथम राजा -
* नाछिरिङ
* साकेला
* किराँत राई यायोँख्खा

## सन्दर्भ सामग्रीहरू
## बाह्य सूत्र 
* Demography Population Nepal Census 2011
* Venture into the Rai Community of Darjeeling Hills West Bengal India
* वाम्बुले राइ समाज 
* राई समाज 
* Related Indigenous nepali people (नेपालको जनजाति सम्बन्धित) 
* Kirat Rai Yayokkha Nepal 
* किरात राई यायोक्खा जापान 
* किरात राई यायोक्खा जापान ऐप
* United Kirat Rai Organization of America 
* Kirat Rai Society of America 
* Portal of the Kirati community
* Nepal Federation of Indigenous Nationalities (NEFIN)
* Academic Research Project on Rai Culture by the University of Vienna, Austria 
                                        
* A Study of the Rai Folk Narratives from Sikkim[* https://www.amazon.com/gp/product/B0C7PDWZLD कि रा या जापान ऐप

श्रेणी:जाति
श्रेणी:सिक्किम