राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टी

**राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टी** (**रास्वपा**) नेपालको समतामूलक उन्नति, समाजिक न्याय सहितको उदार अर्थतन्त्रमा विश्वास गर्ने देश कै सबैभन्दा ठुलो बहुलवादी लोकतान्त्रिक राजनीतिक दल हो। यो दल प्रतिनिधि सभा निर्वाचन, २०८२मा भारी जीत हासिल गरेसँगै नेपालको सबैभन्दा ठूलो राष्ट्रिय दल बनेको छ । एक मध्यमार्गी दलका रूपमा यसले आफ्ना निर्वाचित सांसदहरूका लागि 'प्रत्याह्वानको अधिकार', वि.सं. २०४७ देखि सार्वजनिक पद धारण गरेका व्यक्तिहरूको सम्पत्ति छानबिन गर्ने भ्रष्टाचार विरोधी अडान, सीमान्तकृत समुदायका लागि सामाजिक न्याय, निजामती सेवामा योग्यता प्रणाली, एकीकृत स्वास्थ्य सेवाको पारदर्शिता, डिजिटल सुशासन र साना निक्षेपकर्ताहरूको सुरक्षाका लागि वित्तीय संस्थाहरूमाथि कडा निगरानी जस्ता मुद्दाहरूलाई आफ्नो राजनीतिक एजेन्डामा राखेको छ।

यो दल २०८० फागुन २३ देखि २०८१ असार २८ सम्म प्रचण्ड नेतृत्वको सरकारमा चारवटा मन्त्राल यसहित सत्ता साझेदार थियो। यसअघि यो दल २०७९ पुस ११ देखि २०७९ माघ २२ सम्म पनि सरकारमा सहभागी भएको थियो। रवि लामिछानेले २०७९ असारमा यस दलको घोषणा गरेका थिए र २०७९ असार १७ मा निर्वाचन आयोगमा दर्ता भएको थियो। प्रतिनिधि सभा निर्वाचन, २०७९पछि यो नेपालको चौथो ठूलो दल बनेको थियो भने प्रतिनिधि सभा निर्वाचन, २०८२ पछि बालेन्द्र शाहको नेतृत्वमा यो १८२ सिट सहित पहिलो ठूलो दल बन्न सफल भएको थियो।

## इतिहास 
### स्थापना र प्रारम्भिक वर्षहरू (२०७९–२०८२) 
१६ जुन २०२२ मा, रवि लामिछानेले ग्यालेक्सी फोरके टेलिभिजनको प्रबन्ध निर्देशक पदबाट राजीनामा दिँदै प्रतिनिधि सभाको सदस्यका लागि २०७९ को आम निर्वाचन लड्ने घोषणा थिए। उनले यसभन्दा अगाडि ७ असार २०७९ मा, २१ सदस्यीय केन्द्रीय समिति सहित राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टी गठनको घोषणा गरेका थिए। १ जुलाई २०२२ मा रवि लामिछाने संस्थापक सभापति र 'गोलाकार भित्रको घन्टी' निर्वाचन चिन्हसहित यो दल निर्वाचन आयोगमा औपचारिक रूपमा दर्ता भएको थियो।

यस दलले २०७९ को निर्वाचनमा १३१ निर्वाचन क्षेत्रमा उम्मेदवार उठाए पनि प्रदेश सभा निर्वाचनमा भने भाग लिएन। प्रतिनिधि सभामा यसले प्रत्यक्षतर्फ ७ र समानुपातिकतर्फ १३ सिट जित्न सफल भएको थियो। १०.७०% समानुपातिक मत प्राप्त गर्दै यो दल सङ्घीय संसदको सातवटा राष्ट्रिय दलहरू मध्ये एक बनेको थियो। निर्वाचनपछि, दलका सभापति रवि लामिछाने उपप्रधानमन्त्रीको रूपमा पुष्पकमल दाहाल नेतृत्वको गठबन्धन सरकारमा सहभागी भएका थिए। दलकी इन्दिरा राना मगर प्रतिनिधि सभाको उपसभामुखमा निर्वाचित भएकी थिइन्।

सर्वोच्च अदालतले लामिछानेको नागरिकता अमान्य घोषित गरेपछि दल मन्त्रिपरिषद्बाट बाहिरिएको थियो तर सरकारलाई समर्थन भने कायमै राख्ने निर्णय गरेको थयो। उक्त निर्णयपछि डोलप्रसाद अर्याल दलको कार्यवाहक सभापति बनेका थिए। भ्रष्टाचारको आरोप लागेपछि दलले समानुपातिक सांसद ढाकाकुमार श्रेष्ठलाई निष्कासन गरी उनको ठाउँमा बिन्ध्यवासिनी कंसाकारलाई नयाँ सांसदको रूपमा नियुक्त गरेको थियो।

२०८० को उपनिर्वाचनमा रास्वपाले तनहुँ १ मा एक सिट थप्न सफल भएको थियो भने लामिछाने चितवन २ बाट पुनः निर्वाचित भएका थिए। २०८० फागुनमा यो दल पुनः दाहाल सरकारमा सहभागी भएको थियो, तर एक महिनापछि गठबन्धनमा आएको फेरबदलका कारण मन्त्रिपरिषद् विघटन हुन पुगेको थियो। दलको मर्यादा उल्लङ्घन गरेको भन्दै तात्कालीन महामन्त्री मुकुल ढकाललाई पार्टीबाट निष्कासन गरिएको थियो।

सहकारी ठगीको आरोपमा २०८० मा सभापति लामिछाने पक्राउ परेपछि डोलप्रसाद अर्यालले कार्यवाहक सभापतिको जिम्मेवारी सम्हालेका थिए। असार २०८१ मा कबिन्द्र बुर्लाकोटीलाई महामन्त्री र मनिष झालाई प्रवक्ता नियुक्त गरिएको थियो।

### जेन्जी आन्दोलन र विस्तार (वि.सं २०८२–वर्तमान) 
'जेन्जी' आन्दोलनपछि पूर्व सांसद सुमना श्रेष्ठले दलबाट राजीनामा दिएकी थिइन्। प्रमुख सचेतक सन्तोष परियारले पनि दल त्याग गरी प्रगतिशील लोकतान्त्रिक पार्टीमा आबद्ध भएका थिए। १४ मङ्सिर २०८२ मा विवेकशील साझा पार्टी रास्वपामा विलय भएको थियो। दलले काठमाडौँको नगर प्रमुख बालेन्द्र शाहलाई पार्टीमा ल्याउन र 'उज्यालो नेपाल पार्टी'सँग एकता गर्ने सम्झौता गरे पनि उज्यालो नेपालसँगको एकता भने सफल हुन सकेन। २०८२ को आम निर्वाचनमा रास्वपाले २७५ मध्ये १८२ सिट जित्दै दुई-तिहाइ नजिकको बहुमत हासिल गरेको थियो र बालेन शाहले १३ चैत २०८२ मा, प्रधानमन्त्रीको रूपमा शपथ लिएका थिए।

## सङ्गठन 
दलले आफ्नो कुनै पनि भ्रातृ सङ्गठन नहुने र केवल सदस्यहरू मात्र हुने, कुनै पनि कार्यकर्ता नहुने घोषणा गरेको थियो। दलका तर्फबाट निर्वाचनका लागि उम्मेदवार छनोट गर्न प्रारम्भिक निर्वाचन गरिने घोषणा पनि गरिएको थियो।

## विचारधारा 
दलले संवैधानिक समाजवाद, प्रगतिवाद, राजनीतिक व्यावहारिकता, सहभागितामूलक लोकतन्त्र, कल्याणकारी राज्यसहितको आर्थिक उदारवाद र राजनीतिक स्वतन्त्रताको समर्थन गर्दछ। दलका विभिन्न सदस्यहरूले यसलाई एक मध्यमार्गी दलका रूपमा वर्णन गरेका छन्।

## नीतिगत अवधारणा 
### अर्थतन्त्रको प्राकृतिक स्वरूप 
दलले व्यक्तिगत अधिकारसहितको अर्थतन्त्रको समर्थन गर्दछ, जहाँ औद्योगिक र व्यापारिक गतिविधिहरूमा सरकारको संलग्नता रहँदैन। व्यक्ति, समूह, वर्ग वा राष्ट्रहरूबीचको आर्थिक सम्बन्धमा सरकारले हस्तक्षेप गर्न नपाउने यसको मान्यता छ। आर्थिक स्वतन्त्रताले अर्थतन्त्रलाई समृद्धितर्फ लैजाने र सरकारको योजना वा हस्तक्षेपले अर्थतन्त्रमा अवरोध पुर्‍याई प्रतिकूल असर पार्ने विचारलाई दलले समर्थन गर्दछ।

### निर्वाचन सुधार 
रास्वपाले 'रिकल इलेक्सन' (निर्वाचित प्रतिनिधिलाई फिर्ता बोलाउने), 'राइट टु रिजेक्ट' (अस्वीकार गर्ने अधिकार) र 'एब्सेन्टी ब्यालेट' (अनुपस्थित मतदान) को व्यवस्थालाई समर्थन गर्दछ। दलले प्रधानमन्त्री र सातै प्रदेशका मुख्यमन्त्रीको प्रत्यक्ष निर्वाचन हुनुपर्ने पक्षमा वकालत गर्दछ।

२०७९ को निर्वाचनको वाचा पत्रमा दलले वडा अध्यक्षदेखि सङ्घीय सांसदसम्म सम्मिलित विस्तारित निर्वाचक मण्डलद्वारा निर्वाचित गैर-दलीय राष्ट्रपतिको अवधारणा अघि सारेको थियो। साथै, राष्ट्रिय सभाको अध्यक्षले नै उपराष्ट्रपतिको रूपमा कार्य गर्ने प्रस्ताव गरेको थियो। संवैधानिक निकायहरूमा हुने राजनीतिक नियुक्ति अन्त्य गर्न संवैधानिक परिषद् खारेज गरी राष्ट्रिय सभाको सिफारिस र प्रतिनिधि सभाको अनुमोदनमा नियुक्ति गरिनुपर्ने यसको माग रहेको छ। दलले वर्तमान प्रदेश सभा र जिल्ला समन्वय समिति खारेजीको माग गर्दै स्थानीय तहका प्रमुखहरूद्वारा निर्वाचित हुने 'प्रदेश परिषद्' को पक्षमा उभिएको छ।

### आर्थिक तथा सामाजिक कल्याण 
दलले निजी क्षेत्र, सहकारी र सरकारी क्षेत्रलाई अर्थतन्त्रका तीन खम्बाका रूपमा हेर्दछ। जनतालाई सेवा प्रवाह र आर्थिक वृद्धिका लागि सरकारी क्षेत्रको विकल्पका रूपमा निजी क्षेत्रको बढ्दो भूमिका र प्रतिस्पर्धालाई यसले प्राथमिकता दिन्छ। देशको सबैभन्दा न्यून आय भएका व्यक्तिहरूको आयकर अन्त्य गर्ने र प्रत्येक वडामा 'फुड बैङ्क' स्थापना गरी गरिबीको रेखा मुनि रहेकाहरूलाई 'रासन कार्ड' मार्फत पोषण सहायता सुनिश्चित गर्ने यसको लक्ष्य राखेको छ।

### स्वास्थ्य सेवा 
दलले 'सिङ्गल-पेयर' स्वास्थ्य प्रणाली र सातै प्रदेशमा कम्तीमा एउटा प्रयोगशाला सहित ७५० शैयाको अस्पताल, ७७ वटै जिल्लामा ५० देखि १०० शैयाको अस्पताल, र प्रत्येक वडामा क्लिनिक स्थापना गर्ने लक्ष्य राखेको छ। केन्द्रिकृत राष्ट्रिय एम्बुलेन्स सेवा, खाद्य तथा औषधि विभाग र स्वास्थ्य नवप्रवर्तन बोर्ड जस्ता निकायहरू स्थापना गर्ने यसको योजना रहेको छ। त्यस्तै, प्रतिनिधि सभा निर्वाचन, २०८२का लागि पार्टीले प्रत्यक्ष प्रणालीतर्फ १६४ निर्वाचन क्षेत्रमा आफ्ना उम्मेदवारहरू मनोनयन गरेको थियो।

## नेतृत्व 
### पार्टी सभापति 
### उपसभापति 
### संसदीय दलको नेता 
* बालेन्द्र शाह (२०८२ फागुन–वर्तमान)

### सह-महामन्त्री 
* विपिनकुमार आचार्य (२०८१–वर्तमान)
* सुमना श्रेष्ठ (२०८०–२०८१)

### संसदीय दलको उपनेता 
* विराजभक्त श्रेष्ठ (२०७९–वर्तमान)

### प्रमुख सचेतक 
* निशा डाँगी (२०८१ फागुन–वर्तमान)
* सन्तोष परियार (२०७९–२०८१)

### महामन्त्री 
* कविन्द्र बुर्लाकोटी (२०८१ असार–वर्तमान)
* मुकुल ढकाल (२०७९ असार–२०८१ असार)

### प्रवक्ता 
* मनिष झा (२०८०–वर्तमान)

### सह-प्रवक्ता 
* प्रतिभा रावल (२०८१ फागुन–वर्तमान)

### पार्टी कोषाध्यक्ष 
* लिमा अधिकारी (२०८१ चैत–वर्तमान)

### उपप्रधानमन्त्रीहरूको सूची 
## संसद सदस्यहरू 
### प्रतिनिधि सभा (वि.सं २०८२–हाल) 
सांसदहरूको यो सूची दलको शक्ति सन्तुलन, मन्त्रीस्तरीय दर्जा र प्रतिनिधि सभाको कार्यकालका आधारमा क्रमबद्ध गरिएको छ।

#### समानुपातिक निर्वाचन प्रणाली (वि.सं २०८२–हाल) 
### प्रतिनिधि सभा (२०७९–२०८२) 
सांसदहरूको यो सूची दलको शक्ति सन्तुलन, मन्त्रीस्तरीय दर्जा र प्रतिनिधि सभाको कार्यकालका आधारमा क्रमबद्ध गरिएको छ।

## सन्दर्भ सामग्रीहरू 

श्रेणी:नेपालका राजनीतिक दलहरू