अरुणाचल प्रदेश

**अरुणाचल प्रदेश** भारतको उत्तरपूर्वी राज्य हो। यो उत्तर-पूर्वी सीमावर्ती एजेन्सी क्षेत्रबाट गठन भएको थियो, र भारतले यसलाई २० फेब्रुअरी १९८७ मा राज्यको रूपमा घोषणा गर्‍यो। ईटानगर यसको राजधानी र सबैभन्दा ठुलो सहर हो। यो दक्षिणमा भारतीय राज्य असम र नागाल्यान्डको सिमाना छ। यसले पश्चिममा भुटान, पूर्वमा म्यानमार, र म्याकमोहन रेखामा उत्तरमा चीनको तिब्बत स्वायत्त क्षेत्रसँगको विवादित १,१२९ किलोमिटर सीमानासँग अन्तर्राष्ट्रिय सीमाहरू साझा गर्दछ। अरुणाचल प्रदेश तिब्बत स्वायत्त क्षेत्रको हिस्साको रूपमा चीनले दाबी गरेको छ; चीनले सन् १९६२ मा अरुणाचल प्रदेशका केही क्षेत्र आफ्नो कब्जामा लिएको थियो तर पछि आफ्नो सेना फिर्ता लिएको थियो।

भारतको सन् २०११ को जनगणना अनुसार अरुणाचल प्रदेशको जनसङ्ख्या १,३८३,७२७ रहेको छ भने क्षेत्रफल ८३,७४३ वर्ग किलोमिटर (३२,३३३ वर्ग माइल) रहेको छ। प्रति वर्ग किलोमिटर मा केवल १७ बासिन्दाहरूसंग, यो भारतको सबैभन्दा कम घना जनसङ्ख्या भएको राज्य हो। यो एक जातीय विविधतापूर्ण राज्य हो, जसमा पश्चिममा मुख्यतया मोनपा मानिसहरू, केन्द्रमा तानी मानिसहरू, पूर्वमा मिश्मी र ताई मानिसहरू र राज्यको दक्षिण-पूर्वमा नागा मानिसहरू छन्। नोक्ते, आदि, न्याशी, सिंगफो, गालो, टागिन, अपटानी सहित लगभग २६ प्रमुख जनजातिहरू र १०० उप-जनजातिहरू यस राज्यमा बस्छन्।

## नामकरण 
प्राचीन तिब्बती पाठमा पूर्वी अरुणाचल प्रदेश र तिब्बतका केही भागका बासिन्दाहरूलाई ल्होभा जाति र ल्होयु र तिब्बती पाठमा हालको तवाङ जिल्ला र कामेङ जिल्ला समावेश भएको पश्चिमी अरुणाचल प्रदेशलाई मोन्युल (निम्न भूमि) भनिन्थ्यो।

जनवादी गणतन्त्र चीन र गणतन्त्र चीन (ताइवान) ले यस भूमिलाई दक्षिण तिब्बतको रूपमा दाबी गर्छन् (; जाङ्नान)।

अरुणाचल प्रदेशको अर्थ *उदाउदै गरेको सूर्यको पर्वत भूमि* हो, जुन संस्कृतमा राज्यको लागि उपनाम हो।

## इतिहास 
उत्तर पश्चिमी कुना र अहिले असमको सिमानामा पर्ने क्षेत्रहरू बाहेक यस क्षेत्रको बारेमा धेरै कम प्राचीन इतिहास ज्ञात छ। यस क्षेत्रको उत्तरपश्चिमी भाग तिब्बतअन्तर्गत मोन्युलको मोनपा राज्यको नियन्त्रणमा आयो जुन ईपूर्व ५०० देखि ६०० को बीचमा फस्टाएको थियो। मोनपा र शेरदुक्पेनले उत्तर-पश्चिममा पनि स्थानीय सरदारहरूको अस्तित्वको ऐतिहासिक अभिलेख राख्छन्।

तिब्बती इतिहास अनुसार मोन्युलमा निर्वासित तिब्बती शासक ल्हासे साङ्माका वंशज गोङ्कर ग्यालले शासन गरेका थिए, जो तिब्बती राजा ठ्री रल्पचनका भाइ थिए जो ८३७ वा त्यसभन्दा अघि मोन्युल पुगेका थिए। गोङ्कर ग्यालका एक सन्तान भुटानको त्रासियाङ्त्से क्षेत्रको शासक बने र अर्को वंशज गाप्दे त्सान थेम्बाङ सहर (वर्तमान पश्चिम कामेङ जिल्ला, अरुणाचल प्रदेश) को खोरवोङ उपत्यकाका शासक थिए।

सन् १९१२–१३ मा ब्रिटिस भारत सरकारले उत्तर-पूर्वी सीमान्त क्षेत्रको स्थापना गरेको थियो। यसलाई तीन भागमा विभाजन गरिएको थियो, जसलाई अन्ततः बलिपारा फ्रन्टियर ट्र्याक्ट, लखीमपुर फ्रन्टियर ट्र्याक्ट र सादिया फ्रन्टियर ट्रयाक्ट भनियो।

सन् १९१३–१९१४ मा, तिब्बत र बेलायतको वास्तविक स्वतन्त्र राज्यका प्रतिनिधिहरूले 'बाह्य तिब्बत' (चीनको सन्दर्भमा) को सीमा परिभाषित गर्न भारतमा बैठक गरे। ब्रिटिस प्रशासक सर हेनरी म्याकमोहनले ब्रिटिस भारत र तिब्बत बीचको सिमानाको रूपमा ५५०-माइल (८९० किमी) म्याकमोहन रेखा कोरेका थिए, जसले तवाङ र अन्य क्षेत्रहरूलाई ब्रिटिस भारतमा राखेका थिए। तिब्बती र बेलायती प्रतिनिधिहरूले म्याकमोहन रेखासहित सिमला सम्झौताको योजना बनाए, तर चिनियाँ प्रतिनिधिहरू सहमत भएनन्। सिमला सम्झौताले चीनलाई अन्य लाभबाट बञ्चित गरेको छ भने चीनले सम्झौतालाई स्वीकृति दिन अस्वीकार गरेको छ।

## भूगोल 
अरुणाचल प्रदेश २६.२८° उत्तर र २९.३०° उत्तर अक्षांश र ९१.२०° पूर्व र ९७.३०° पूर्व देशान्तरको बीचमा अवस्थित छ र यसको क्षेत्रफल ८३,७४३ वर्ग किलोमिटर (३२,३३३ वर्ग माइल) छ। यस राज्यको सबैभन्दा अग्लो शिखर काङ्टो हो, जुन ७,०६० मिटर (२३,१६० फिट) अग्लो छ। न्येगी काङसाङ, मुख्य गोरिचेन शिखर र पूर्वी गोरिचेन शिखर अन्य अग्ला हिमालय शिखरहरू हुन्। भारतको चरम पूर्वमा अवस्थित यस राज्यका पर्वत शृङ्खलाहरूलाई ऐतिहासिक भारतीय ग्रन्थहरूमा "सूर्य उदाउने ठाउँ" को रूपमा वर्णन गरिएको छ र अरुणा पर्वतको नाम करण गरिएको छ, जसले राज्यको नामलाई प्रेरित गरेको थियो। डोङ गाउँहरू (कारद्वारा अधिक पहुँचयोग्य, र पर्यटकहरू द्वारा मनपर्ने लुकआउटको साथ) र विजयनगर (म्यानमारको किनारामा) ले सम्पूर्ण भारतमा पहिलो सूर्यको प्रकाश प्राप्त गर्दछ।

अरुणाचल प्रदेशका प्रमुख नदीहरूमा कामेङ, सुबनसिरी, सियाङ (ब्रह्मपुत्र), दिबाङ, लोहित र नोआ दिहिङ नदीहरू पर्दछन्। उपसतह प्रवाह र ग्रीष्मकालीन हिउँ पग्लनले पानीको आयतनमा योगदान पुर्याउँछ। सियाङ नदीसम्मका पर्वतहरूलाई पूर्वी हिमालयको रूपमा वर्गीकृत गरिएको छ। सियाङ र नोआ दिहिङबीचको क्षेत्रलाई मिश्मी पहाडको रूपमा वर्गीकृत गरिएको छ जुन हेङदुआन पर्वतको भाग हुन सक्छ। तिराप र लोङदिङ जिल्लाको नोआ डिहिङको दक्षिणमा पर्ने पर्वतहरू पटकाई शृङ्खलाको एक भाग हुन्।

### जलवायु 
अरुणाचल प्रदेशको हावापानी उचाइअनुसार फरक-फरक हुन्छ। कम उचाइ भएका क्षेत्रहरूमा आर्द्र उपोष्णकटिबन्धीय जलवायु छ। उच्च-उचाइ क्षेत्र (३,५००-५,५०० मीटर) मा उपोष्णकटिबन्धीय उच्च भूमि र अल्पाइन जलवायु छ।। अरुणाचल प्रदेशमा वार्षिक २,००० देखि ५,००० मिलिमिटर (७९ देखि १९७ इन्च) वर्षा हुन्छ, जुन, मे र अक्टोबरको बीचमा ७०%-८०% प्राप्त हुन्छ।

### जैविक विविधता 
अरुणाचल प्रदेशमा स्तनधारी र चराचुरुङ्गीहरूको सबैभन्दा बढी विविधता छ। यस प्रदेशमा करिब ७५० प्रजातिका चराचुरुङ्गी र २०० भन्दा बढी प्रजातिका स्तनधारी जनावर पाइन्छन्।

अरुणाञ्चलको वनले हिमालयी जैविक विविधता हट स्पटभित्र को एक तिहाई बासस्थान क्षेत्र ओगटेको छ। सन् २०१३ मा अरुणाचलको ३१,२७३ वर्ग किलोमिटर (१२,०७५ वर्ग माइल) वनलाई निरन्तर वनहरूको विशाल क्षेत्र (६५,७३० वर्ग किलोमिटर वा २५,३८० वर्ग माइल, म्यान्मार, चीन र भुटानका वनहरू सहित) को भागको रूपमा पहिचान गरिएको थियो। राज्यमा तीन बाघ आरक्षहरू छन्: नाम्दाफा राष्ट्रिय निकुञ्जमा एक रिजर्व, मौलिङ राष्ट्रिय निकुञ्ज र पाक्के बाघ आरक्ष।

## जनसाङ्ख्यिकी 
आदिवासी पहिचान, भाषा, धर्म र भौतिक संस्कृतिको आधारमा अरुणाचल प्रदेशलाई लगभग अर्ध-विशिष्ट सांस्कृतिक क्षेत्रहरूमा विभाजित गर्न सकिन्छ: पश्चिममा भुटानको सीमामा तिब्बती भाषी मोनपा क्षेत्र, राज्यको केन्द्रमा तानी क्षेत्र, तानी क्षेत्रको पूर्वमा मिश्मी क्षेत्र, म्यानमारसँग सीमा जोडिएको ताई / सिङफो / ताङ्सा क्षेत्र,  र दक्षिणमा नागा क्षेत्र, जुन म्यान्मारसँग पनि जोडिएको छ। यस बीचमा आका/ह्रुसो/मिजी/शेरदुक्पेन क्षेत्र, तिब्बती बौद्ध जनजाति र एनिमिस्ट तानी पहाडी जनजातिहरूबीच सङ्क्रम क्षेत्रहरू छन्। यसबाहेक, सुलुङ जस्ता राज्यभरि छरिएका पृथक मानिसहरू पनि छन्। सन् २००१ मा साक्षरता दर ५४.७४ प्रतिशत रहेकोमा सन् २०११ मा बढेर ६६.९५ प्रतिशत पुगेको छ। साक्षर जनसङ्ख्या ७ लाख ८९ हजार ९ सय ४३ रहेको छ। साक्षर पुरुषको सङ्ख्या ४,५४,५३२ (७३.६९%) र साक्षर महिलाको सङ्ख्या ३,३५,४११ (५९.५७%) रहेको छ।

अरुणाचल प्रदेशको धार्मिक परिदृश्य विविध छ र कुनै पनि एकल धार्मिक समूहले बहुसङ्ख्यक जनसङ्ख्याको प्रतिनिधित्व गर्दैन, यद्यपि यो केही भारतीय राज्यहरू मध्ये एक हो जहाँ इसाई धर्मका सबैभन्दा अनुयायीहरू छन्। अरुणाचलको जनसङ्ख्याको तुलनात्मक रूपमा ठुलो प्रतिशत प्रकृति उपासक (आदिवासी धर्महरू) हुन्, र उनीहरूको आफ्नै विशिष्ट परम्परागत संस्थाहरू जस्तै निशीद्वारा न्यादर नाम्लो, ताङ्सा र नोक्टेद्वारा रंगफ्राह, अपटानीद्वारा मेदार नेलो, गालोद्वारा कर्गु गमगी र आदिवासी धर्म डोनी-पोलोको छातामुनि आदिद्वारा डोनी-पोलो डेरे अनुसरण गर्दछन्। थोरै सङ्ख्यामा अरुणाचली मानिसहरूले परम्परागत रूपमा हिन्दुको रूपमा पहिचान गरेका छन्, यद्यपि एनिमिस्ट परम्पराहरू हिन्दु धर्ममा समाहित भएपछि यो सङ्ख्या बढ्न सक्छ। तिब्बती बौद्ध धर्म तवाङ, पश्चिम कामेङ र तिब्बतसँग जोडिएका एकान्त क्षेत्रहरूमा हावी छ। थेरवाद बौद्ध धर्मको अभ्यास म्यान्मारको सीमा नजिकै बसोबास गर्ने समूहहरूले गर्छन्। लगभग ३०% जनसङ्ख्या इसाई धर्मावलम्बीहरू छन्।

## सन्दर्भ सामग्रीहरू
## बाह्य कडीहरू
;सरकार
* अरुणाचल प्रदेश सरकारको आधिकारिक साइट
* अरुणाचल प्रदेश, भारतको आधिकारिक पर्यटन स्थल

;सामान्य जानकारी
*  
* 
* 

श्रेणी:भारतका राज्य र केन्द्र शासित प्रदेशहरू

श्रेणी:उत्तरपूर्वी भारत
श्रेणी:अङ्ग्रेजी भाषा आधिकारिक भएका देश तथा क्षेत्रहरू