भारतीय सङ्ख्या प्रणाली

**भारतीय सङ्ख्या प्रणाली** भारतीय उपमहाद्वीप (नेपाल, पाकिस्तान, बङ्गलादेश, भारत, भुटान, माल्दिभ्स र श्रीलङ्का) मा ठुला सङ्ख्याहरू व्यक्त गर्न प्रयोग गरिन्छ । यस प्रणालीमा ठूला सङ्ख्याहरू व्यक्त गर्न *लाख* (१,००,०००) र *करोड* (१,००,००,०००) जस्ता शब्दहरूको प्रयोग गरिन्छ । 

## प्रणाली
भारतीय सङ्ख्या प्रणालीमा १ करोड भन्दा ठूला सङ्ख्याका नाम भए तापनि धेरै प्रयोग नगरिने हुनाले आम जनतालाई तिनीहरूका बारेमा खासै जानकारी छैन । यी सङ्ख्याहरू अन्तर्गत १ अर्ब (१०० करोड), १ खर्ब (१०० अर्ब), १ नील (१०० खर्ब), १ पद्म (१०० नील), १ शङ्ख (१०० पद्म) र १ महाशङ्ख (१०० शङ्ख) पर्दछन् । सामान्य बोलीचालीमा भने असङ्गत भएपनि हजार, लाख र करोड शब्दावलीको प्रयोग गरिन्छ । उदाहरणका लागि १०,००,००,००,००,००० (१० खर्ब) लाई सामान्यतया १ लाख करोड पनि भन्ने गरिन्छ ।

१०० (एक), १०१ (दस), १०२ (सय), १०३ (हजार) र १०४ (दस हजार) सम्म भारतीय सङ्ख्या प्रणाली र अन्तर्राष्ट्रिय सङ्ख्या प्रणालीले मेल खान्छन् । उच्च घाताङ्कमा भने भिन्नता देखिन्छ । भारतीय सङ्ख्या प्रणालीमा दाहिनेबाट ३ को समूह बनेपछि अन्य अङ्कहरूमा २ को समूह बनाइन्छ भने अन्तर्राष्ट्रिय सङ्ख्या प्रणालीमा दाहिनेबाट ३ को समूह बनाइन्छ । 

अङ्कहरू लेख्दा भारतीय र अन्तर्राष्ट्रिय प्रणालीमा देखिने भिन्नता भनेको अल्पविराम चिन्हको अवस्थिति मात्रै हो । भारतीय र धेरैजसो अन्तर्राष्ट्रिय सङ्ख्या प्रणालीमा अङ्क विभाजनका लागि अल्पविराम र दशमलव बिन्दुको प्रयोग गरिन्छ भने केही प्रणालीमा दशमलव अल्पविरामको प्रयोग गरि दशमलव बिन्दुको ठाउँमा सानो ठाउँ छोड्ने गरिन्छ ।

### उदाहरण
अन्तर्राष्ट्रिय प्रणालीमा रु. १५०,००० लेखिने अङ्कलाई भारतीय सङ्ख्या प्रणालीमा रु. १ लाख ५० हजार भनी रु. १,५०,००० लेखिन्छ । 

## दशमलव बिन्दुको प्रयोग
भारतीय सङ्ख्या प्रणालीमा अन्तर्राष्ट्रिय सङ्ख्या प्रणाली भन्दा भिन्न तरिकाले दशमलव बिन्दुको प्रयोग गरिन्छ । अन्तर्राष्ट्रिय प्रणालीमा जस्तै ३ को समूह बनाउनुको साटो यस प्रणालीमा दाहिनेबाट ३ अङ्क (सयौँ स्थान सम्म) को एक समूह र अन्य अङ्कका लागि २ को समूह बनाइन्छ । तसर्थ, १,०००,०००,०००,००० लाई भारतीय सङ्ख्या प्रणालीमा १०,००,००,००,००,००० लेखिन्छ र १० खर्ब वा १० लाख करोड भनिन्छ । त्यसैगरी,

## अङ्कहरूको नाम
भारतीय प्रणालीमा "एक र आधा" लाई *डेढ* र "दुई र आधा" लाई *अढाई* भनिन्छ । यस्तो चलन अरू कुनै सङ्ख्या प्रणालीमा चलेको छैन ।

## वैदिक सङ्ख्या प्रणाली
भारतका विभिन्न वैदिक साहित्यमा विभिन्न सङ्ख्या प्रणालीको प्रयोग गरेको पाइन्छ । निम्न तालिकामा वाल्मीकीय रामायणमा प्रयोग भएको सङ्ख्या प्रणाली देखिएको छ ।

## विभिन्न भाषामा प्रयोग
* असमियामा लाखलाई লক্ষ (लोख्यो) र करोडलाई কৌটি বা কোটি (कोटि) पनि भनिन्छ । 
* उडियामा लाखलाई ଲକ୍ଷ (लाख्य) र करोडलाई କୋଟି (कोटि) भनिन्छ ।
* उर्दूमा अर्बलाई ارب (अरब) र खर्बलाई کھرب (खरब) भनिन्छ । 
* कन्नडमा लाखलाई ಲಕ್ಷ (लक्ष) र करोडलाई ಕೋಟಿ (कोटि) भनिन्छ । 
* खासीमा लाखलाई लाक र करोडलाई क्लुर वा क्रुर भनिन्छ । 
* गुजरातीमा अर्बलाई અબજ (अबज) भनिन्छ । 
* तमिलमा लाखलाई இலட்சம் (इलट्सम) र करोडलाई கோடி (कोडी) भनिन्छ ।
* तेलुगुमा लाखलाई లక్ష (लक्ष) र करोडलाई కోటి (कोटि) भनिन्छ । 
* पञ्जाबीमा लाखलाई लक्ख (गुरुमुखी: ਲੱਖ, शाहमुखी: لکھ) र करोडलाई क्रोर (गुरुमुखी: ਕਰੋੜ, शाहमुखी: کروڑ)  भनिन्छ । 
* बङ्गालीमा लाखलाई লক্ষ (लोक्खो) र करोडलाई কোটি (कोटि) पनि भनिन्छ । 
* बर्मीमा करोडलाई ကုဋေ (गाडे) भनिन्छ ।
* मराठीमा लाखलाई लाख तथा लक्ष, करोडलाई करोड तथा कोटी र अर्बलाई अब्ज भनिन्छ 
* मलयालममा लाखलाई ലക്ഷം (लक्षम) र करोडलाई കോടി (कोटि) भनिन्छ । 
* रोहिङ्ग्यामा लाखलाई लाक, करोडलाई कुरुल र १० अर्बलाई कुटि भनिन्छ । 
* सिन्हालामा लाखलाई ලක්ෂ (लक्ष) र करोडलाई කෝටි (कोटि) भनिन्छ । 
* स्वाहिलीमा पनि लाखको प्रयोग गरिन्छ । 

पहिले भारतमा प्रकाशित अङ्ग्रेजी भाषाका किताबहरूमा भारतीय रुपियाँ लेख्दा भारतीय सङ्ख्या प्रणाली र विदेशी मुद्रा लेख्दा अन्तर्राष्ट्रिय सङ्ख्या प्रणालीको प्रयोग गरिन्थ्यो ।

## आलोचना
यस प्रणालीको प्रयोग भारतीय उपमहाद्वीप (नेपाल, पाकिस्तान, बङ्गलादेश, भारत, भुटान, माल्दिभ्स र श्रीलङ्का) मा मात्रै सीमित छ । 

भारतीय रिजर्भ बैङ्क बाहेक भारतमा प्रायः संस्था र नागरिकले भारतीय सङ्ख्या प्रणालीको प्रयोग गर्छन् । 

*द प्रिन्ट* लगायत अन्य पत्रिकाहरूमा छापिएको लेखमा टिएन निननले भारतीय सङ्ख्या प्रणालीको प्रयोग गर्दा अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमा विनिमय तथा व्यापार गर्दा समस्या आउने र ३ अङ्कको समूह विभाजन गर्ने उद्देश्यले बनाइएका साधनको प्रयोगमा समस्या आउन सक्ने हुनाले बिस्तारै यस प्रणालीको त्याग गर्नुपर्ने भनेका छन् । निननले आफ्नो लेखमा लाख र करोडको प्रयोग कम नै गर्ने हुनाले भारतीय सङ्ख्या प्रणालीको प्रयोग गर्दा "मानसिक व्यायाम" मात्रै हुने र हालै भारत सरकारद्वारा सार्वजनिक गरिएको २० लाख करोड (२० नील) को बजेटले जनतामा अस्तव्यस्तता मात्रै ल्याएको स्पष्ट पारेका छन् ।

## सन्दर्भ सामग्री
श्रेणी:अङ्क गणित
श्रेणी:नेपालको अर्थतन्त्र