open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
नेपालमा ई-गभर्नेन्स

**नेपालमा ई-गभर्नेन्स** (E-Governance in Nepal) भन्नाले सरकारी सेवा, सूचना र सुशासनलाई सूचना प्रविधिको माध्यमबाट नागरिकसम्म पुर्‍याउने अभ्यासलाई बुझिन्छ। नेपाल सरकारले सार्वजनिक सेवा प्रवाहलाई छिटो, पारदर्शी र भ्रष्टाचारमुक्त बनाउन विद्युतीय कारोबार ऐन, २०६३ र 'डिजिटल नेपाल फ्रेमवर्क २०७६' मार्फत यसलाई प्राथमिकतामा राखेको छ।

## प्रमुख प्रयासहरू 
* **नागरिक एप:** सरकारी सेवाहरूलाई एउटै मोबाइल प्लेटफर्ममा एकीकृत गरिएको प्रणाली।
* **अनलाइन सेवा:** राहदानी, सवारी चालक अनुमति पत्र, र लोक सेवा आयोगका फारमहरू अनलाइन भर्ने व्यवस्था।
* **डिजिटल हस्ताक्षर:** सरकारी कागजातलाई विद्युतीय रूपमा प्रमाणीकरण गर्ने पद्धति।

## चुनौतीहरू 
नेपालमा ई-गभर्नेन्स कार्यान्वयनमा भौगोलिक विकटता, डिजिटल साक्षरताको कमी र साइबर सुरक्षाका चुनौतीहरू मुख्य अवरोधका रूपमा रहेका छन्।

## सन्दर्भ सामग्रीहरू 
श्रेणी:नेपालको राजनीति
श्रेणी:ई-गभर्नेन्स
मकरध्वज

**मकरध्वज** (वा **मगरध्वज**) हिन्दु देवता हनुमानका छोरा हुन्, जो उनको पसिनाबाट जन्मिएका हुन्। मकरध्वजको उल्लेख रामायणका विभिन्न क्षेत्रीय संस्करणहरूमा पाइन्छ। उनको जन्मका बारेमा विभिन्न बाझिने कथाहरू छन्; यद्यपि ती सबैमा हनुमानले समुद्रमा स्नान गर्दा उनको पसिनाको थोपा मकरको मुखमा परेपछि उनी गर्भवती भई मकरध्वजको जन्म भएको उल्लेख छ। मकरले मकरध्वजलाई जन्म दिन्छिन्, जसलाई पछि पाताल लोकका राजा तथा रावणका छोरा अहिरावणले पालनपोषण गर्छन्। मकरध्वज हुर्कँदै गएपछि उनको शक्ति र सामर्थ्य देखेर अहिरावणले उनलाई आफ्नो राज्यको ढोका पाले (रक्षक) को जिम्मेवारी दिन्छन्।

अर्को अलि फरक संस्करणका अनुसार, लङ्का जलाएपछि आफूलाई चिसो बनाउन हनुमानले समुद्रमा डुबुल्की मार्दा, अत्यधिक श्रमका कारण उनको शरीरमा उत्पन्न भएको तीव्र तापले गर्दा पसिनाको एक थोपा एउटा विशाल गोही जस्तो जीव (मकर) को मुखमा खस्छ र त्यो गर्भवती हुन्छ।

त्यो माछालाई (वा मकरलाई) पाताल लोकका शासक अहिरावणका मानिसहरूले समातेका थिए। जब माछाको पेट काटियो, त्यहाँ मकरध्वज फेला पर्छन्। मकरको पेटबाट निकालिएको हुनाले उनको नाम 'मकरध्वज' राखिन्छ र उनलाई अहिरावणका मानिसहरूले नै हुर्काउँछन्।

## रामायणको कथा 
मकरध्वजको कथा मूल *रामायण*मा पाइँदैन; यद्यपि, स्थानीय लोककथाहरूमा यो कथा जोडिएको छ। जब अहिरावणले राम र लक्ष्मणलाई पाताल पुर्‍याउँछन् र हनुमान उनीहरूको उद्धारका लागि पछ्याउँदै त्यहाँ सम्म पुग्छन्। पातालको ढोकामा उनलाई एक विचित्र जीवले चुनौती दिन्छ, जो आधा *वानर* र आधा जलचर (मकर) जस्तो देखिन्थ्यो। उनले आफ्नो परिचय शक्तिशाली योद्धा हनुमानको छोरा मकरध्वजका रूपमा दिन्छन्।

जन्मदेखि नै हनुमान *ब्रह्मचारी* भएको र आफु स्वयम् हनुमान भएको र मकरध्वज नामक उनको छोरा हुन नभएको बताउँछन्। हनुमानले मकरध्वजको जन्मको माथि उल्लेखित घटनाहरू हेर्नका लागि ध्यान गर्छन्।

मकरध्वजले हनुमानसँग आशीर्वाद माग्छन् यद्यपि, उनले हनुमानलाई पाताल प्रवेश गर्नका लागि आफूसँग युद्ध गर्नुपर्ने बताउँछन्। उनले आफ्ना संरक्षक अहिरावणलाई धोका दिन नसक्ने कुरा स्पष्ट पार्छन्। हनुमानले द्वन्द्वमा मकरध्वजलाई पराजित गर्छन् र उनलाई बाँधेर अहिरावणको वध गर्न र राम-लक्ष्मणको उद्धार गर्न अगाडि बढ्छन्। मकरध्वजलाई अहिरावणको त्यस्तै उदाहरणीय भक्तका रूपमा प्रस्तुत गरिएको छ।

## सन्दर्भ सामग्रीहरू 
श्रेणी:हनुमान
श्रेणी:रामायणका पात्रहरू
श्रेणी:रामायणमा वानर
भागवत सम्प्रदाय

**भागवत** सम्प्रदाय, जसलाई **भागवत धर्म** पनि भनिन्छ, एक प्राचीन धार्मिक सम्प्रदाय हो जसको उत्पत्ति मथुरा क्षेत्रबाट भएको मानिन्छ। आर.सी. मजुमदारका अनुसार, विष्णुको ब्राह्मणवादी सम्प्रदायसँगको समन्वयपछि ईसापूर्व दोस्रो शताब्दीसम्ममा भागवत धर्म एक अखिल भारतीय परम्परा बनेको थियो।

ऐतिहासिक रूपमा, भागवत धर्म भारतमा एक लोकप्रिय ईश्वरवादी आन्दोलनको विकाससँग मेल खान्छ, जसले वेदान्तका कुलीन बलि अनुष्ठानहरूबाट अलग भएर सुरुमा मथुरा क्षेत्रका वृष्णि नायक वासुदेवको पूजामा ध्यान केन्द्रित गरेको थियो। पछि यो नारायणको अवधारणामा समाहित भएको थियो, जहाँ कृष्णलाई *स्वयं भगवान्* को रूपमा परिकल्पना गरिएको छ। केही ऐतिहासिक विद्वानहरूका अनुसार कृष्णको पूजा ईसापूर्व पहिलो शताब्दीमा देखा परेको हो। यद्यपि, वैष्णव परम्परावादीहरूले यसलाई ईसापूर्व चौथो शताब्दीको मान्दछन्। प्रारम्भिक वैदिक स्रोतहरूमा यसबारे कम चर्चा भए तापनि, गीतामा वर्णन गरिएको भागवत धर्मका विशेषता र एकेश्वरवादका सिद्धान्तहरूले वासुदेव-कृष्ण वैदिक विष्णुका अवतार मात्र नभई उनी आफैँमा सर्वोच्च सत्ता (परमेश्वर) हुन् भन्ने विश्वासलाई बल पुर्‍याउँछन्।

## कृष्ण धर्मको परिभाषा 
, जसलाई १०० ईसापूर्व तिर हिन्द युनानी राजा अन्तलिखितको दरबारका एक युनानी राजदूतले समर्पित गरेका थिए। यसमा भारतमा भागवत सम्प्रदायसँग सम्बन्धित पहिलो ज्ञात शिलालेख समावेश छ।]]
सन् ९औँ शताब्दी सम्ममा *भागवत धर्म* कम्तीमा एक हजार वर्ष पुरानो भइसकेको थियो र यस समयमा *भागवत पुराण* को अनुसरण गर्ने धेरै भिन्न समूहहरू भेटिन्थे। *गोपाल* का उपासकहरूका विभिन्न वंशहरू पहिचानयोग्य सम्प्रदायहरूमा विकसित भए। यद्यपि, यी समूहहरू बीचको विश्वास र अभ्यासमा रहेको एकताले गर्दा सामान्य रूपमा *कृष्ण धर्म* शब्दको उदय भएको थियो। आज यस धर्मको भारत बाहिर पनि ठूलो सङ्ख्यामा अनुयायीहरू छन्।

*वृन्दावन* जस्ता *कृष्ण* सँग सम्बन्धित धेरै स्थानहरूले प्रत्येक वर्ष लाखौँ तीर्थयात्रीहरूलाई आकर्षित गर्दछन्, जसले पृथ्वीमा *कृष्ण*को जीवनका दृश्यहरू पुन: सिर्जना गर्ने धार्मिक उत्सवहरूमा भाग लिन्छन्। केही विद्वानहरू प्रारम्भिक भागवत धर्म शक्तिशाली र लोकप्रिय कृष्ण परम्परासँगै समृद्ध र रूपान्तरित भएको थियो, जसमा एक बलियो "मानवीय" तत्व समावेश थियो भन्ने विश्वास गर्छन्।

## भागवत परम्पराको प्रारम्भिक इतिहास 
रामशरण शर्माका अनुसार, नारायण मूल रूपमा 'भागवत' नामका एक गैर-वैदिक आदिवासी देवता थिए र उनका अनुयायीहरूलाई भागवत भनिन्थ्यो। नारायण वा भागवतलाई आदिवासी नेताको एक दैवी स्वरूपको रूपमा हेरिन्थ्यो। जसरी एक आदिवासी नेताले आफ्ना स्वजनहरूबाट उपहार स्वीकार गर्थे र ती उपहारहरूलाई पुनः वितरण गर्थे, नारायणले पनि त्यसै गर्ने विश्वास गरिन्थ्यो—अर्थात् आफ्ना अनुयायीहरूलाई 'भाग' (अंश वा सौभाग्य) प्रदान गर्थे, जसको बदलामा अनुयायीहरूले उनलाई आफ्नो भक्ति अर्पण गर्थे।

ईसापूर्व दोस्रो शताब्दीसम्ममा, प्रारम्भिक वैदिक कालका एक सहायक देवताका रूपमा रहेका विष्णु नारायणसँग समाहित हुन्छन् र 'नारायण-विष्णु' को रूपमा चिनिन थाल्छन्। तिनीहरूका भिन्नताका बाबजुद, दुवै संस्कृति, उपासक र देवताहरू एकआपसमा मिले र एकीकृत हुन्छन्।

श्रेणी:भक्ति आन्दोलन
श्रेणी:वैष्णव सम्प्रदाय
कृष्णका नामहरूको सूची

असुरलाई वध गर्दै गरेको चित्र, सन् १७५० तिर।]]

**कृष्ण** एक हिन्दु देवता हुन्, जसलाई हिन्दु धर्मका धेरै परम्पराहरूमा विभिन्न दृष्टिकोणबाट पूजा गरिन्छ। हिन्दु धर्ममा, कृष्णलाई विष्णुको पूर्ण र आठौँ अवतारको रूपमा, वा आफ्नै अधिकारमा सर्वोच्च भगवान् (*स्वयं भगवान्*) को रूपमा चिनिन्छ।

सबै हिन्दु देवताहरूमध्ये एक अत्यन्त लोकप्रिय देवताका रूपमा, कृष्णले धेरै उपाधिहरू प्राप्त गरेका छन् र ओडिसाका जगन्नाथ र महाराष्ट्रका विठोबा जस्ता धेरै क्षेत्रीय रूपमा महत्त्वपूर्ण देवताहरूलाई आफूमा समाहित गरेका छन्। : एक प्यारा शिशु, एक दिव्य बालक, एक गोठालो, एक आदर्श प्रेमी, एक दिव्य नायक, एक कूटनीतिज्ञ, एक राजा, एक राजा बनाउने व्यक्ति, एक निस्वार्थी मित्र, एक दार्शनिक, अर्जुनका सारथी र भगवद्गीतामा आध्यात्मिक प्रवचन दिने गुरु आदी गरी हिन्दु ग्रन्थहरूले उनलाई विभिन्न दृष्टिकोणबाट चित्रण गर्छन्। कृष्णको पौराणिक कथाबारे चर्चा गर्ने प्रमुख शास्त्रहरूमा महाभारत, हरिवंश, श्रीमद्भागवत पुराण र विष्णु पुराण पर्दछन्। विष्णुका हजार नामहरूको सूची 'विष्णु सहस्रनाम' मा पनि कृष्णका धेरै उपाधि र नामहरू समावेश छन्।

## उपाधिहरू 
लोकप्रिय संस्कृतिमा, कृष्णलाई प्रायः १०८ नामहरूसँग जोडेर हेरिन्छ। देवता कृष्णसँग सम्बन्धित ५० सबैभन्दा लोकप्रिय नाम, उपाधि र विशेषणहरूको सूची यस प्रकार छ:

## सन्दर्भ सामग्रीहरू 
श्रेणी:कृष्ण
कृष्णका अन्य पत्नीहरू

अष्टभार्या (कृष्णका आठ प्रमुख रानीहरू) बाहेक, कृष्णले असुर नरकासुरबाट मुक्त गराएका हजारौँ अन्य महिलाहरूसँग विवाह गरेको वर्णन गरिएको छ। *श्रीमद्भागवत पुराण* र *महाभारत* का अनुसार १६,००० महिलाहरूलाई उद्धार गरिएको थियो; यद्यपि *विष्णु पुराण* र *हरिवंश* (महाभारतको एउटा अंश) मा यो सङ्ख्या अलि फरक अर्थात् १६,१०० उल्लेख गरिएको छ।

यी १६,००० अन्य रानीहरूलाई कृष्ण वा विष्णुकी शाश्वत अर्धाङ्गिनी देवी लक्ष्मीकै स्वरूप मानिन्छ। सामान्यतया उनीहरू सबैको नाम उल्लेख गरिएको छैन, यद्यपि *भागवत पुराण* का धेरै टिप्पणीकारहरूले रोहिणीलाई उनीहरूको नेतृत्व गर्ने रानीको रूपमा मान्दछन्, जबकि शास्त्रमा यस्तो स्पष्ट उल्लेख भने पाइँदैन।

## नरकासुरको कैद अघि 
*श्रीमद्भागवत पुराण*मा कैदमा परेका ती महिलाहरू राजकुमारीहरू भएको उल्लेख गरिएको छ। *विष्णु पुराण*का अनुसार उनीहरू देवता, *सिद्ध* (सन्त), असुर र राजाहरूका छोरीहरू थिए। हिन्दु महाकाव्य *महाभारत*को *आदि पर्व* र *कालिका पुराण*का अनुसार उनीहरू *अप्सरा* थिए। शताब्दीयौँ पछि थपिएको *शान्ति पर्व*को 'दान धर्म' अध्यायमा उनीहरूलाई देवी भूदेवीले कृष्णको पत्नी हुने आशीर्वाद दिएको उल्लेख छ।

## कैद र मुक्ति 
नरकासुर प्राग्ज्योतिषका राजा थिए। उनी विष्णुको बदेल अवतार वराह र पृथ्वी देवी भूमिका असुर छोरा थिए। भूमिको पुत्र भएकाले उनलाई भौम वा भौमासुर पनि भनिन्थ्यो। उनले तीनवटै लोक: स्वर्ग, पृथ्वी र पातालमाथि विजय प्राप्त गरेका थिए। पृथ्वीमा उनले पराजित राष्ट्रका १६,००० राजकुमारीहरूलाई बन्दी बनाएका थिए। स्वर्गमा उनले देवराज इन्द्रकी माता अदितिका कानका कुण्डलहरू चोरेका थिए भने पातालमा उनले जलका देवता वरुणको शाही छाता कब्जा गरेका थिए।

बन्दी महिलाहरूलाई उनको राज्यको मणिपर्वत पहाडको टाकुरामा रहेको औदकामा कैद गरिएको थियो। पाँच टाउका भएका मुरा र उनका सात छोराहरू लगायतका विभिन्न असुरहरूले राज्यको ढोकाको रक्षा गर्थे। नरकासुरका दश छोराहरूले महिलाहरूको रेखदेख र रक्षा गर्थे।

## सन्दर्भ सामग्रीहरू 
श्रेणी:कृष्णका पत्नीहरू
श्रेणी:भागवत पुराणका पात्रहरू
लवणासुर

**लवणासुर** हिन्दु धर्मका एक असुर हुन्। हिन्दु महाकाव्य रामायणमा उनलाई भगवान् रामका कान्छा भाइ शत्रुघ्नले वध गरेका थिए।

## पौराणिक कथा 
रामको शासनकालमा धेरै ठाउँमा शान्ति कायम भए तापनि लवणासुरले निर्दोषहरूलाई सताउने र ऋषिमुनिहरूका यज्ञहरू नष्ट गर्ने कार्य जारी राखेका थिए। धेरै राजाहरू उनीबाट पराजित भएका थिए र सबै त्रसित थिए। त्यसैले, एक दिन ऋषि च्यवन (भृगु ऋषिका वंशज) को नेतृत्वमा ऋषिहरूको टोली मधुपुरीबाट रामकहाँ संरक्षणको याचना गर्दै आएका थिए। लवण मधु नामक असुर राजा र उनकी पत्नी कुम्भीनसीका छोरा थिए। मधु ब्राह्मणहरूप्रति दयालु र कृपालु थिए र उनले देवताहरूसँग मित्रता कायम गरी असुर र देवताहरूबीच शान्ति स्थापना गरेका थिए। उनले देवताहरूलाई यति प्रसन्न तुल्याएका थिए कि एक अवसरमा भगवान् शिवले उनलाई आफ्नो त्रिशूल उपहारस्वरूप दिएका थिए। मधुले एउटा दरबार बनाएर त्यस ठाउँको नाम मधुपुरी राखेका थिए। मधुका छोरा लवण भने आफ्ना पिताको ठीक विपरीत स्वभावका थिए।

### बाल्यकाल 
लवणासुर सानैदेखि यति दुष्ट थिए र उनले आफ्ना खेल्ने साथीहरूलाई कुट्ने, मार्ने र खाने गर्ने गर्छन्। आफ्ना छोराको यस्तो व्यवहारबाट लज्जित भएर मधुले आफ्नो त्रिशूल लगायत सबै कुरा छोरालाई सुम्पिएर आफू समुद्रमा डुबेर प्राण त्याग गर्छिन्। ऋषिहरूले लवणको बारेमा थप वर्णन गर्छन्। इक्ष्वाकु वंशमा मान्धाता नामका एक राजा थिए, जसले सम्पूर्ण पृथ्वीमा शासन गरेका थिए। उनी धेरै नै अभिमानी हुँदै स्वर्गमा पनि शासन गर्न चाहन्छन्। उनले इन्द्रलाई कि त राज्य सुम्पिन वा युद्ध गर्न चुनौती दिन्छन्। इन्द्रले यदि उनले पृथ्वीका सबै राजाहरूलाई पराजित गरेमा आफ्नो राज्य दिने घोषणा गर्छन्। लवणासुरले त्रिशूलको सहायताले मान्धाताको सेनालाई पराजित गरेका थिए। यी सबै कुरा सुनेपछि रामले ऋषिहरू र मधुपुरी राज्यको रक्षा गर्ने वचन दिन्छन्।

### मृत्यु 
भरतले लवणासुरसँग लड्न स्वयंसेवा गरेता पनि शत्रुघ्नले रामको सेवा गर्ने अवसर खोज्दै आफैँ लड्ने इच्छा व्यक्त गर्छन्। शत्रुघ्न ठूलो सेनाका साथ लवणासुरसँग युद्ध गर्न प्रस्थान गर्छन्। रामले आफ्ना भाइलाई लवणासुरको हातमा अजेय त्रिशूल नभएको बेला युद्ध गर्ने उपाय खोज्न सतर्क गराएका थिए। शत्रुघ्न लवण बस्ने गुफाको ढोकामा एक्लै उभिन्छन्। जब लवण दैनिक शिकार गरेर घर फर्किएका हुन्छन्, शत्रुघ्नले उनलाई युद्धको चुनौती दिन्छन्। लवणले पनि खुसीसाथ चुनौती स्वीकार गर्छन्। लवणले धेरै रूखहरू उखेलेर शत्रुघ्नमाथि प्रहार गर्छन् र ठूलो युद्ध सुरु हुन्छ। अन्त्यमा, शत्रुघ्नले रामले दिएको विशेष बाण (जुन विष्णुले मधु-कैटभलाई मार्न प्रयोग गरेका थिए) निकाल्छन्। शत्रुघ्नले धनुष तान्दा सम्पूर्ण ब्रह्माण्ड काँप्न थाल्छ। उनले लवणको मुटुमा प्रहार गरी उनको वध गर्छन्। त्यसपछि रामले शत्रुघ्नलाई मधुपुरीको राजा घोषणा गर्छन् र जहाँ उनले धेरै वर्षसम्म शासन गर्छन्।

## सन्दर्भ सामग्रीहरू 
श्रेणी:दैत्यहरू
श्रेणी:रामायणका पात्रहरू
श्रेणी:असुर
दुर्गमासुर

**दुर्गम** (जसलाई **दुर्गमासुर** पनि भनिन्छ) हिन्दु धर्मका विभिन्न पौराणिक कथाहरूमा उल्लिखित एक शक्तिशाली असुर राजा हुन्। उनको कथा मुख्यतया देवी शाकम्भरी र दुर्गाको उत्पत्तिको प्रसङ्गसँग जोडिएको छ।

दुर्गमासुर रुरु नामक असुरका छोरा हुन्। उनले भगवान ब्रह्माको घोर तपस्या गरी चारै वेदहरूलाई आफ्नो नियन्त्रणमा लिने र देवताहरूलाई शक्तिहीन बनाउने वरदान प्राप्त गरेका हुन्छन्। दुर्गमासुरले गराएको अनिकालका बेला देवीले शताक्षी स्वरूप र शाकम्भरी स्वरूप धारण गरेकी थिइन्। देवी माहात्म्य र देवीभागवत पुराणका अनुसार, दुर्गमासुरको वध गरेपछि नै देवीको नाम 'दुर्गा' रहन गएको हो। 'दुर्गम' शब्दको अर्थ 'कठिन' वा 'अगम्य' हुन्छ र 'असुर' को अर्थ 'दानव' हुन्छ। दुर्गमासुरले संसारलाई असाध्यै कष्ट (दुर्गति) दिएकाले र उनलाई पराजित गर्न असम्भव जस्तै भएकाले, उनलाई मार्ने देवीलाई 'दुर्गा' भनिएको हो।

## पौराणिक कथा 
### देवीभागवत पुराण 
हिरण्याक्षको वंश र दैत्य कुलका एक असुर दुर्गमले सृष्टिकर्ता ब्रह्मालाई प्रसन्न पार्न कठोर तपस्या गर्छन्। धेरै वर्षपछि, ब्रह्माले उनलाई आफ्नो इच्छा अनुसारको वरदान माग्न प्रकट हुन्छन्। अमरताको परम्परागत वरदान माग्नुको सट्टा, दुर्गमले वेदका सबै ग्रन्थ र ज्ञानको एकमात्र स्वामी हुने इच्छा राख्छन्। यो वरदान पाएपछि, उनले वेदहरूलाई पाताल लोकमा थुनिदिएपछि पृथ्वीका ब्राह्मण र ऋषिमुनिहरूका लागि वेदहरू अप्राप्य हुन जान्छन्। वेदको अभावमा यज्ञ गर्ने परम्परा लोप हुन्छ जसको परिणाम स्वरूप देवताहरूले आफ्नो शक्ति गुमाउन थाल्छन्।

संसारमा अनिकाल र तिर्खाले व्याप्त बन्न पुग्छ। दुर्गमले यस अवसरको फाइदा उठाउँदै इन्द्रबाट स्वर्गको सिंहासन खोसेर सबै देवताहरूलाई दास बनाउँछन्। दुर्गमका पिताले आफ्नो सम्पूर्ण परिवारको सुरक्षाको वरदान पाएका हुनाले त्रिमूर्तिले यस द्वन्द्वमा हस्तक्षेप गर्न सकेनन्। त्यसैले, उनीहरूले व्यवस्था पुनर्स्थापना गर्नका लागि परम देवी जगदम्बालाई आह्वान गर्छन्। देवी पृथ्वीमा अवतरण गर्छिन् र मानिसहरूको दयनीय अवस्था देखेर शोकका आँसु खसाल्छिन् जसबाट नदीहरू बग्न थाल्छन्। उनले मानिसहरूलाई तरकारी र जडीबुटीहरू दिएर पोषण पनि गर्छिन्।

दुर्गमले आफ्नो सेनासहित देवीमाथि आक्रमण गर्छन्। जगदम्बाको स्वरूपबाट उनको शक्तिका रूपमा धारिणी, बाला, त्रिपुरा, भैरवी र काली प्रकट हुन्छन्। दुर्गमको सेना ध्वस्त भएपछि, राजा र देवीबीच एकल युद्ध हुन्छ। असुर राजा देवीका वाणहरूद्वारा मारिन्छन्। यसरी वेदहरू मुक्त भएर ब्रह्माण्डमा पुनः सुव्यवस्था कायम हुन्छ।

## सन्दर्भ सामग्रीहरू 
श्रेणी:पौराणिक पात्रहरू
च्यवन

शृङ्खलाबाट, जसलाई देवी लक्ष्मीको तान्त्रिक स्वरूप मानिन्छ।]]

**च्यवन** हिन्दु धर्मका एक प्रसिद्ध ऋषि हुन्। उनी भृगु ऋषिका पुत्र थिए, जसलाई उपनिषद्हरूमा 'भृगु वारुणी'को नामले पनि चिनिन्छ। उनी विशेष गरी अश्विनीकुमारहरूद्वारा तयार पारिएको एक विशेष आयुर्वेदिक औषधि मार्फत पुनः युवावस्था प्राप्त गरेका कारण उनी प्रसिद्ध छन्, जसलाई अहिले**च्यवनप्रास** भनिन्छ।

महाभारतका अनुसार, उनी स्वर्गका राजा इन्द्रको अस्त्र वज्रको सामना गर्न सक्ने शक्तिशाली थिए। अश्विनीकुमारहरूलाई यज्ञको भाग दिलाउनमा उनकै मुख्य भूमिका रहेको थियो। सो कार्यका लागि उनले 'मद' नामक असुरको सृष्टि गरेका थिए।

*ऋग्वेद* मा पनि च्यवनको उल्लेख पाइन्छ, जहाँ उनलाई एक वृद्ध र कमजोर व्यक्तिको रूपमा वर्णन गरिएको छ जसलाई अश्विनीकुमारहरूले युवावस्था र शक्ति प्रदान गरेका थिए। ऋग्वेदकै अर्को प्रसङ्ग अनुसार, च्यवान इन्द्रका उपासक राजा तुर्वयाणका कमजोर प्रतिद्वन्द्वी थिए, किनकि उनी अश्विनीकुमारहरूको बढी निकट थिए।

एक परम्परा अनुसार, उनले वैवस्वत मनुकी छोरी आरुषीसँग विवाह गरेका थिए र उनीहरूका छोरा और्व थिए। अर्को परम्परा अनुसार, उनले वैदिक राजा शर्यातीकी छोरी र वैवस्वत मनुकी नातिनी सुकन्यासँग विवाह गरेका थिए। उनीहरूका दुई छोराहरू: आप्नवान र दधीचि थिए। उनलाई हरित र उद्दालक वारुणीका पिताको रूपमा पनि मानिन्छ। तर त्यो राक्षस तत्कालै भष्म भएर खरानी हुन्छ।

च्यवनले आफ्ना पिताबाट र पछि ब्रह्माबाट वेदहरूको अध्ययन गरेका थिए। पछि उनी एक प्रख्यात 'ब्रह्मर्षि' बनेका थिए।

### तपस्या र कायाकल्प 
च्यवन ऋषिको कठोर तपस्या र त्यसपछिको युवावस्था प्राप्ति (कायाकल्प) को कथाको सबैभन्दा पुरानो संस्करण *ब्राह्मण* ग्रन्थहरूमा पाइन्छ। यस कथाको पछिल्लो संस्करण *महाभारत* मा उल्लेख गरिएको छ। अझ पछिल्ला संस्करणहरू भने *भागवत पुराण* र *पद्म पुराण* मा पाउन सकिन्छ।

#### महाभारत 
महाभारतको वन पर्व (अध्याय १२२–५) मा पाइने कथा अनुसार, च्यवन ऋषि एउटा तालको किनारमा तपस्या गर्नमा यति मग्न थिए कि धमिराहरूले उनको पूरै शरीरमा देवल बनाएका थिए र बाहिर उनका आँखा मात्र बाँकी थिए। एक पटक, राजा शर्याती आफ्नो सेना र परिवारसहित त्यस ठाउँको भ्रमणमा आउँछन्। राजाकी छोरी सुकन्याले देवल जस्तो देखिने वस्तुभित्र दुईवटा चम्किला आँखा देख्छिन् र कौतूहलवश एउटा लौरोले त्यसमा घोच्छिन्। यसबाट च्यवन ऋषिलाई अत्यधिक पीडा हुन्छ र उनी क्रोधित हुन्छन्। उनले शर्यातीको सेनाको दिसा-पिसाब रोकिदिन्छन्। राजाले आफ्नी छोरी सुकन्यालाई ऋषिसँग विवाह गरिदिएपछि मात्र उनी प्रसन्न हुन्छन्।

## सन्दर्भ समग्रीहरू 
श्रेणी:ऋषिहरू
लक्ष्मी तन्त्र

बाट उत्पन्न भएकी माता लक्ष्मीको मूर्ति|348x348px]]

**लक्ष्मी तन्त्र** हिन्दु धर्मको पञ्चरात्र ग्रन्थहरू मध्येको एक हो, जुन देवी लक्ष्मी र नारायण (विष्णु) मा समर्पित छ। यो आगमको एक भाग हो। लक्ष्मी तन्त्र मुख्यतया देवी लक्ष्मी (विष्णु-नारायणकी शक्ति) को उपासना र महिमामा केन्द्रित छ, यद्यपि यसले सामान्य रूपमा सबै महिलाहरूको पनि सम्मान र महिमा गर्दछ।

## विषयवस्तु
लक्ष्मी तन्त्रमा पञ्चरात्र दर्शन, ब्रह्माण्ड विज्ञान  र मन्त्र शास्त्रका बारेमा जानकारी समावेश छ। यसमा लक्ष्मीनारायण र विष्णुका व्यूहहरूको प्रतिमा लक्षण बारे पनि चर्चा गरिएको छ। यस पुस्तकमा कर्मकाण्डीय पूजा, मन्दिर वास्तुकला र उपासनाका बारेमा भने जानकारी समावेश गरिएको छैन।

यस ग्रन्थलाई वैष्णव अन्तर्गत वर्गीकृत गर्न सकिन्छ, किनकि यसले लक्ष्मीनारायणलाई सर्वोच्चको रूपमा महिमा गान गर्दछ:

लक्ष्मी तन्त्र र देवी माहात्म्यको 'प्राकृतिक रहस्यम्' बीच स्पष्ट समानताहरू देखिन्छन्, जसले वैष्णव र शाक्त परम्पराको समन्वयलाई दर्शाउँछ, जुन अत्यन्तै दुर्लभ मानिन्छ। एउटा प्रसङ्गमा सर्वोच्च शक्ति, आदि महालक्ष्मी कसरी आफ्नो पूर्ण अवतार—महालक्ष्मी वा महाश्रीमा रूपान्तरित हुन्छिन् भन्ने वर्णन गरिएको छ, जहाँ उनले गदा, ढाल, कागती र कचौरा धारण गरेकी छिन्। उनी स्वर्ण वर्णकी छिन् र उनको मुकुटमा लिङ्ग र बहुमुखी सर्प छ जसले त्रिदेवको प्रतीक गर्दछ; लिङ्गले शिव, योनिले विष्णु र सर्पले ब्रह्मालाई प्रतिनिधित्व गर्दछ। उनले रज गुणको प्रतिनिधित्व गर्दछिन्। यहाँबाट यो 'प्राकृतिक रहस्यम्' सँग मिल्दोजुल्दो छ, जहाँ महालक्ष्मीले महाकाली/महामाया र महासरस्वती/महाविद्या सृष्टि गर्छिन्, जसले क्रमशः तम गुण र सत्त्व गुणको प्रतिनिधित्व गर्दछन्। यद्यपि, 'प्राकृतिक रहस्यम्' मा देवीहरूले आफैँ त्रिमूर्ति र त्रिदेवी सृष्टि गर्छन् भने, लक्ष्मी तन्त्रमा आदि पुरुष वा परम वासुदेवले चतुर्व्यूहमध्ये तीन—प्रद्युम्न, अनिरुद्ध र सङ्कर्षणको सृष्टि गर्दछन्। प्रद्युम्न महाश्रीसँग जोडिएका छन् जसले ब्रह्मा र लक्ष्मी (पद्मा नाम दिइएको) सृष्टि गर्छन्; सङ्कर्षण महामायासँग जोडिएका छन् जसले शिव र सरस्वती सृष्टि गर्छन्; र अनिरुद्ध तथा महाविद्या मिलेर विष्णु र गौरी/पार्वती सृष्टि गर्छन्। यहाँ, पुरुष र स्त्री ऊर्जाको मिलनले 'सृष्टि' वा जीवन निर्माण गर्दछ।

thumb|श्री (लक्ष्मी) यन्त्र

यस ग्रन्थले विशिष्टाद्वैत दर्शनको विस्तृत व्याख्या गर्दछ, तर यो अभिनवगुप्तद्वारा प्रतिपादित काश्मिरी शैव दर्शनको प्रत्यभिज्ञा दर्शनबाट पनि धेरै प्रेरित देखिन्छ। यस ग्रन्थमा महायान बौद्ध धर्मका अवशेषहरू पनि पाइन्छन्। भगवद्गीताको प्रभाव पनि स्पष्ट रूपमा देखिन्छ र कतिपय ठाउँमा गीताका श्लोकहरू हुबहु उद्धृत गरिएका छन्।

## सन्दर्भ सामग्रीहरू 
श्रेणी:हिन्दु धर्म
शुनःशेप

**शुनःशेप** हिन्दु पौराणिक कथाहरूमा उल्लेख गरिएका एक पौराणिक ऋषि हुन्। *ऋग्वेद* का धेरै सूक्तहरू उनलाई श्रेय दिइएको छ। उनलाई ऋषि विश्वामित्रले धर्मपुत्रका रूपमा स्वीकार गरेका थिए र उनलाई **देवरात** नाम दिइएको थियो। उनलाई विभिन्न ग्रन्थहरूमा शुनःशेप, शुनसेप वा सुनःशेपका रूपमा पनि चिनिन्छ। ऋग्वेदको मण्डल १, सूक्त २४ मा उनलाई पहिलो पटक भगवान् वरुणको भक्तका रूपमा उल्लेख गरिएको छ।

एक पौराणिक कथा अनुसार, शुनःशेपलाई एक अनुष्ठानमा बलि दिनका लागि छनोट गरिएको थियो, तर ऋग्वैदिक देवताहरूसँग प्रार्थना गरेपछि उनको ज्यान बचेको थियो। यो कथा उल्लेख गरिएको सबैभन्दा पुरानो उपलब्ध ग्रन्थ ऋग्वेदको *ऐतरेय ब्राह्मण* (७.१३–१८) हो। वाल्मीकिको *रामायण*को *बालकाण्ड* (१.६१) मा पनि केही भिन्नताका साथ यो कथा दोहोर्‍याइएको छ। 'साङ्ख्यायन श्रौत सूत्र', 'बौधायन श्रौत सूत्र', विभिन्न पुराणहरू र चन्द्रकीर्तिका कृतिहरू लगायत अन्य धेरै ग्रन्थहरूले पनि यो कथा साभार गरेका छन्।

### ऐतरेय ब्राह्मण 
इक्ष्वाकु वंशका राजा हरिशचन्द्रका १०० जना रानीहरू थिए, तर उनका कुनै छोरा थिएनन्। ऋषि नारदको सल्लाहमा उनले छोरा प्राप्तिका लागि भगवान् वरुणको प्रार्थना गर्छन्। वरुणले भविष्यमा हरिश्चन्द्रले उनलाई एउटा बलि चढाउनुपर्ने सर्तमा छोराको वरदान दिन्छन्। यस वरदानको फलस्वरूप राजाका रोहित (वा रोहिताश्व) नामका छोरा जन्मिन्छन्। रोहितको जन्मपछि वरुण हरिश्चन्द्रकहाँ आउा५न् र बालकलाई बलि चढाउन माग गर्छन्। राजाले विभिन्न कारण देखाउँदै बलिलाई पटक-पटक सार्छन्, तर अन्ततः रोहित वयस्क भएपछि उनी बलि दिन सहमत हुन्छन्। तर रोहितले बलि हुन अस्वीकार गर्दै जङ्गलतिर भाग्छन्। यसबाट वरुण क्रोधित हुन्छन् र हरिश्चन्द्रलाई पेटको रोग (जलोदर) को श्राप दिन्छन्। रोहितले बेलाबेलामा आफ्ना बिरामी पितालाई भेट्ने गर्थे, तर इन्द्रको सल्लाहमा उनले सधैँ बलि हुन अस्वीकार गरिरहन्छन्।

जङ्गलमा भौँतारिएको छैटौँ वर्षमा रोहितले अङ्गिरा ऋषिका वंशज अजीगर्त सौयवसी नामका एक गरिब र भोका ब्राह्मणलाई भेट्छन्, जसका तीन छोरा थिए। रोहितले अजीगर्तलाई आफ्ना एक छोराको बदलामा १०० गाई दिने र ती छोरालाई आफ्नो सट्टामा वरुणलाई बलि चढाउने प्रस्ताव राख्छन्। अजीगर्त यसमा सहमत हुन्छन्। उनले आफ्नो जेठो छोरालाई बलि दिन चाहेनन् र उनकी पत्नीले कान्छो छोरालाई दिन मानिनन्, त्यसैले माइलो छोरा – शुनःशेप – लाई बलिको लागि छानिन्छ। रोहितले वाचा गरे अनुसार १०० गाई अजीगर्तलाई दिन्छन् र शुनःशेप र अजीगर्तलाई राजदरबारमा लिएर आउँछन्।

## सन्दर्भ सामग्रीहरू 
श्रेणी:रामायणका ऋषिहरू
मरिअम्मन

**मरियम्मन** (), प्रायः **अम्मन** () को रूपमा छोटकरीमा चिनिन्छ, हिन्दु तामिल लोक धर्ममा मौसमकी एक देवी हुन् जसलाई मुख्य रूपमा दक्षिण भारतका ग्रामीण क्षेत्रहरूमा पूजा गरिन्छ। उनको उत्सवहरू तामिलनाडु र डेक्कन क्षेत्रभरि आदि महिनाको ढिलो ग्रीष्म/प्रारम्भिक शरद ऋतुमा मनाइन्छ, जसमध्ये सबैभन्दा ठूलो *आदि थिरुविला* हो। उनको पूजा मुख्य रूपमा वर्षा ल्याउने र हैजा, बिफर, र ठेउला जस्ता गम्भीर रोगहरू निको पार्नेमा केन्द्रित छ। मरिअम्मनलाई स्थानीय परम्पराहरू अनुसार पिडारी, करुमरिअम्मन, रेणुका, द्रौपदी वा ग्रामदेवताको रूपमा पूजा गरिन्छ। उनी धेरै दक्षिण भारतीय गाउँलेहरूबाट संरक्षक देवताको रूपमा मानिन्छिन्। उनलाई कर्नाटकमा पनि मारिकाम्बेको रूपमा पूजा गरिन्छ जो आदि-पराशक्ति वा महादेवीको एक अभिव्यक्ति हुन्।

## उत्पत्ति 
[thumbnail|right|170px| मरिअम्मन त्रिशूलमा समाहित, पहिलो शताब्दी, [चोल वंह|चोल काल, तामिलनाडु, भारत]]

मरियम्मनको पूजा द्रविडियाली लोक धर्मको परम्पराबाट उत्पन्न भएको हो। उनी मुख्य तामिल मातृदेवी हुन् जसलाई मुख्य रूपमा दक्षिण भारतका ग्रामीण क्षेत्रहरूमा पूजा गरिन्छ। मरिअम्मनलाई पार्वती, काली, दुर्गा, रुक्मिणी, सीता, द्रौपदी, सँग जोडिएको छ, साथै उनी उत्तर भारतीय समकक्षी शीतला, पूर्वी भारतीय समकक्षी ओलाई चण्डी र पश्चिमी भारतीय समकक्षी मोगल मातासँग पनि सम्बन्धित छिन्। शब्द "मरी"को उत्पत्ति सङ्गम तमिल भाषाबाट भएको हो जसको अर्थ "वर्षा" हुन्छ, र द्रविडियाली मूल शब्द "अम्मन" को अर्थ "आमा" भन्ने हुन्छ। उनलाई प्राचीन तमिलहरूद्वारा वर्षा ल्याउने र समृद्धि ल्याउने देवीको रूपमा पूजा गरिन्थ्यो, किनकि उनीहरूको बालीको प्रचुरता पर्याप्त वर्षामा निर्भर थियो। मातृदेवीको पूजा त्यस्तो समाजको सङ्केतको रूपमा लिइन्छ जसले स्त्रीत्वको पूजा गर्थ्यो। सङ्गम कालका मन्दिरहरू, मुख्य रूपमा मदुराईका, देवताका लागि पुजारिनीहरू भएको देखिन्छ, जुन मुख्य रूपमा देवीहरूको रूपमा देखा पर्छन्। सङ्गम साहित्यमा पलामुतिरचोलाई मन्दिरमा कुरवर पुजारिनीहरूले गर्ने संस्कारहरूको विस्तृत वर्णन छ।

## प्रतिमा लक्षण 
मारीअम्मनलाई सामान्यतया रातो अनुहार भएकी र रातो पहिरन लगाएकी एक सुन्दरी युवतीको रूपमा चित्रण गरिन्छ। कहिलेकाहीँ उनलाई धेरै हातहरू भएकी देवीको रूपमा चित्रण गरिन्छ जसले उनको अनेक शक्तिहरूलाई प्रतिनिधित्व गर्दछ। अधिकांश चित्रणहरूमा उनका दुई वा चारवटा मात्र हातहरू हुन्छन्। उनलाई गहनाको रूपमा सर्पहरू पहिरिएको पनि वर्णन गरिएको छ।

मारीअम्मनलाई सामान्यतया बसिरहेको वा उभिएको मुद्रामा चित्रण गरिन्छ, जसमा उनको टाउकोमा पाँच टाउको भएको नाग हुन्छ। उनले प्रायः एउटा हातमा त्रिशूल र अर्कोमा कपाल लिएकी हुन्छिन्। उनको एउटा हातले मुद्रा प्रदर्शन गरेको हुन सक्छ, जुन सामान्यतया डर भगाउनका लागि अभय मुद्रामा हुन्छ। उनीसँग एउटा हातमा डमरु पनि देखिन्छ, जसमा प्रायः सर्प बेरिएको हुन्छ। उनलाई दुईवटा स्वभावमा चित्रण गर्न सकिन्छ—एउटा उनको सुखद स्वभाव प्रदर्शन गर्ने, र अर्को उनको भयानक रूप, जसमा दाह्रा र उग्र कपाल हुन्छ।

यसका साथै, कतिपय ग्रामीण क्षेत्रहरूमा उनलाई शिर मात्र भएको रूपमा पनि पुजिन्छ, जसले रेणुकाको पौराणिक कथालाई सङ्केत गर्दछ।

## सन्दर्भ सामग्रीहरू 
श्रेणी:हिन्दु देवीदेवताहरू
ताडका

**ताडका** रामायणकी एक सहायक प्रतिनायक पात्र हुन्, जो सुरुमा एक *यक्षिणी* थिइन्। आफ्ना छोरा मारीचसँग मिलेर ताडकाले वनमा यज्ञ गरिरहेका ऋषिमुनिहरूलाई सताउने र आक्रमण गर्ने गर्थिन्। अन्ततः आफ्ना गुरु विश्वामित्रको आज्ञामा राम र लक्ष्मणले उनको वध गरेका थिए।

## रामायण 
*रामायण*का अनुसार, जब विश्वामित्र, राम र लक्ष्मण ताडका बसोबास गर्ने वनमा पुग्छन्, तब विश्वामित्रले उनीहरूलाई ताडकाको कथा सुनाउँछन्। विश्वामित्रका अनुसार, सुकेतु नामक एक यक्षले सन्तान प्राप्तिका लागि कठोर तपस्या गरेका थिए। उनले छोराको सट्टा हजार हात्तीको बल भएकी ताडका नामक छोरी प्राप्त गर्छन्। उनी विवाहका लागि योग्य भएपछि उनको विवाह सुन्दसँग हुन्छ र उनले मारीच नामक छोरालाई जन्म दिन्छिन्। सुन्दको मृत्यु भएपछि, ताडका र मारीचले ऋषि अगस्त्यमाथि आक्रमण गर्छन्। अगस्त्यले मारीचलाई राक्षस बन्ने र ताडकालाई एक कुरूप नरभक्षी बन्ने श्राप दिन्छन्। श्रापका कारण क्रोधित र विक्षिप्त बनेकी उनी अगस्त्य बस्ने गरेको क्षेत्रमा घुम्न थाल्छिन्।

वाल्मीकि *रामायण*को आलोचनात्मक संस्करणमा माथिल्लो विवरणका धेरै पक्षहरू उल्लेख गरिएको छैन, तर पछिल्ला टिप्पणीकार र संस्करणहरूमा यस कथाको थप विस्तृत रूप पाइन्छ। रामायणका तीनवटा परम्परागत टीकाहरूका अनुसार, सुन्दको मृत्यु अगस्त्यको श्रापका कारण भएको थियो। भण्डारेका अनुसार यसले ताडकाले अगस्त्यमाथि गरेको आक्रमणको उचित कारण प्रदान गर्दछ। रामायणको दक्षिणी संस्करणहरूका अनुसार, ताडकाले (नरभक्षी बन्नु अघि) अगस्त्यलाई खाने प्रयास गरेकी थिइन्। मलयलम लिपिको एक संस्करणमा ताडका अगस्त्यलाई देखेर मोहित भएको उल्लेख छ: जसमा उनी नग्न भई प्रेम गीत गाउँदै उनीतिर दौडिएको बताइएको छ। गोल्डम्यानका अनुसार, यो मलयलम संस्करणले ताडकाको पौराणिक कथाको एक महत्त्वपूर्ण अंश सुरक्षित राखेको छ जुन वाल्मीकि रामायणमा हटाइएको थियो।

ताडकाको विगत वर्णन गरेपछि, विश्वामित्रले रामलाई ताडकाको वध गर्न निर्देशन दिन्छन् र स्त्री वध भएकाले कुनै दया वा घृणा नराख्न सुझाव दिन्छन्। उनले नैतिक पुरुषहरूद्वारा अधर्मी महिलाहरूको वध गरिएका अन्य उदाहरणहरू पनि प्रस्तुत गर्छन्। राम यसमा सहमत हुन्छन् र ताडकाको वधलाई *उत्तमम्* अर्थात् "पूर्ण रूपमा न्यायोचित कार्य" भएको बताउँछन्। रामले आफ्नो धनुषको ताँदो टङ्कार गर्छन्, जसले गर्दा ताडका त्यहाँ आकर्षित हुन्छिन्। त्यसपछि रामले उनी स्त्री भएकाले वध नगर्ने तर उनको कान र नाक काटेर उनको शक्ति र बासस्थान खोस्ने प्रतिज्ञा गर्छन्। त्यसपछि ताडकाले राममाथि आक्रमण गर्छिन् र रामले एउटै बाण प्रहार गरी उनको छातीमा हानी वध गर्छन्।

रामले ताडकाको नाक र कान काट्ने प्रतिज्ञा गरेको कुरा केवल दक्षिणी संस्करणहरूमा मात्र उल्लेख छ, र ती संस्करणहरूमा रामले आफ्नो प्रतिज्ञा पूरा गरेको पनि देखाइएको छ।

## सन्दर्भ सामग्रीहरू 
## बाह्य कडीहरू 
*ताडका 

श्रेणी:रामायणमा राक्षसहरू
अम्बरीष

हिन्दु ग्रन्थहरूका अनुसार, **अम्बरीष** एक इक्ष्वाकु वंशका राजा हुन्। यो त्यही सूर्यवंश हो जसमा भगवान् रामको पनि जन्म भएको थियो। अम्बरीष मथुराका राजा मान्धाताका छोरा थिए। उनले एक हप्तामै सम्पूर्ण विश्वमा विजय प्राप्त गरेको मानिन्छ। उनी चार युगहरूमध्ये दोस्रो युग त्रेता युगमा जीवित थिए। भागवत पुराणका अनुसार अम्बरीष आफ्ना सम्पूर्ण इन्द्रियहरूलाई भगवानको सेवा र अनन्य भक्तिमा लगाउनका लागि प्रसिद्ध छन्।

## पौराणिक कथा 
### रामायण 
रामायणमा राजा हरिश्चन्द्रका बारेमा *ऐतरेय ब्राह्मण*मा पाइने पौराणिक कथाको एक भिन्न संस्करण उल्लेख गरिएको छ। रामायणको संस्करणमा राजाको नाम हरिश्चन्द्रको सट्टा अम्बरीष राखिएको छ। यस कथा अनुसार, अम्बरीषले एक पटक आफ्नो राजधानी अयोध्यामा अश्वमेध यज्ञ गरिरहेका थिए। सो समारोहका क्रममा अश्वमेधको घोडा इन्द्रद्वारा चोरी हुन्छ। यज्ञ गराइरहेका पुरोहितले राजालाई हराएको जनावर खोज्न वा त्यस स्थितिबाट उत्पन्न हुने दुर्भाग्यबाट बच्न नरबलि (मानव बलि) दिनुपर्ने बताउँछन्। हराएको घोडा फेला पार्न नसकेपछि राजाले बलिको लागि एक ऋषिका छोरा शुनःशेपलाई किनेका थिए। शुनःशेपले ऋषि विश्वामित्रले दिएका दुईवटा मन्त्रहरू (सूक्त) जप गरेर आफ्नो ज्यान बचाएका थिए।

### श्रीमद्भागवत पुराण 
भागवत पुराणका अनुसार, राजा अम्बरीष भगवान् विष्णुका परम भक्त र सत्यका अटल अनुयायी थिए। उनको भक्तिबाट प्रसन्न भएर विष्णुले उनलाई आफ्नो सुदर्शन चक्र प्रदान गरेका थिए, जसलाई अम्बरीषले ठूलो श्रद्धाका साथ पूजा गर्थे। एक पटक, वैकुण्ठ एकादशीको अवसरमा अम्बरीषले वृन्दावनमा 'द्वादशी व्रत' अनुष्ठान गरेका थिए। यस व्रतको नियम अनुसार राजाले एकादशीमा उपवास बस्नुपर्ने र द्वादशीको सुरुमा व्रत तोडेर (पारणा गरेर) आफ्ना प्रजालाई भोजन गराउनुपर्ने थियो।

जब व्रत तोड्ने समय नजिकै आइरहेको थियो, शक्तिशाली ऋषि दूर्वासा त्यहाँ आइपुग्छन्। अम्बरीषले उनलाई पूर्ण सम्मानका साथ स्वागत गर्छन्। दूर्वासाले राजाको आतिथ्य स्वीकार गरेता पनि भोजन गर्नुअघि यमसना नदीमा स्नान गरेर फर्किने बताउँछन्। व्रतको नियम पूरा गर्न राजाले निश्चित शुभ मुहूर्तमा उपवास तोड्नुपर्ने हुन्थ्यो, तर दूर्वासा समयमै फर्किएनन्। आफ्ना पुरोहितहरूको सल्लाहमा राजाले अलिकति जल ग्रहण गरेर आफ्नो उपवास तोड्छन् र ऋषिको आगमनको प्रतीक्षा गर्दै भोजनका साथ बस्छन्।

दूर्वासा ऋषि, जो आफ्नो छिटो रिसाउने (क्रोधित हुने) स्वभावका लागि परिचित थिए, उनले पाहुना (अतिथि) ले भोजन गर्नुअघि नै राजाले जल ग्रहण गरेर पाहुनाको अपमान गरेको महसुस गरे। क्रोधको झोँकमा उनले आफ्नो जटाको एक रौँबाट अम्बरीषलाई मार्नका लागि एउटा असुर (कृत्या) उत्पन्न गरे। अम्बरीष भगवानका परम भक्त भएकाले सुदर्शन चक्र तुरुन्तै प्रकट भयो, सो असुरलाई नष्ट गर्‍यो र स्वयं दूर्वासालाई लखेट्न थाल्यो।

आफ्नो ज्यान जोगाउन दूर्वासा ब्रह्मा र शिवकहाँ जान्छन्, तर दुवैले उनलाई बचाउन असमर्थता प्रकट गर्छन्। अन्ततः उनी भगवान् विष्णु कहाँ पुग्छन्। विष्णुले पनि आफू भक्तको प्रेम र भक्तिमा बाँधिएको हुनाले केही गर्न नसक्ने बताउँछन् र ऋषिलाई राजा अम्बरीषसँगै माफी माग्न सल्लाह दिन्छन्। दूर्वासा राजा अम्बरीषकहाँ फर्किन्छन् र उनीसँग क्षमा माग्छन्। अम्बरीषले सुदर्शन चक्रलाई शान्त हुन प्रार्थना गरेपछि दूर्वासाको ज्यान बच्छ।

## सन्दर्भ सामग्रीहरू 
श्रेणी:रामायणका पात्रहरू
ऋष्यशृङ्ग

**ऋष्यशृङ्ग** ईसा पूर्व पहिलो सहस्राब्दीको उत्तरार्धका हिन्दु र बौद्ध शास्त्रहरूमा उल्लेख गरिएका एक ऋषि हुन्। हिन्दु महाकाव्यहरू *रामायण* र *महाभारत* का अनुसार, उनी मृगको जस्तो सिङ लिएर जन्मिएका एक बालक थिए जो पछि ऋषि बनेका थिए। उनलाई राजकीय नर्तकीहरूले लोभ्याएर अङ्ग देश ल्याएका थिए, जसको फलस्वरूप राजा दशरथको पुत्रेष्टि यज्ञ सम्पन्न भएको थियो। उनको कथा बौद्ध जातकहरूमा पनि पाइन्छ, जहाँ उनलाई बोधिसत्वको छोरा र राजकीय नर्तकीहरूद्वारा प्रलोभनमा पारिएका पात्रका रूपमा उल्लेख गरिएको छ। पौराणिक कथा अनुसार ऋष्यशृङ्ग ऋषि विभाण्डकका छोरा थिए। उनी सानैदेखि बाह्य संसार र विशेषगरी महिलाहरूको सम्पर्कबाट टाढा जंगलमा हुर्किएका थिए। अङ्ग देशमा लामो समयसम्म अनिकाल परेपछि राजा लोमपादले उनलाई आफ्नो राज्यमा ल्याउन नर्तकीहरू पठाएका थिए। ऋष्यशृङ्गको आगमनसँगै अङ्ग देशमा वर्षा भएको मानिन्छ। पछि उनको विवाह राजा दशरथकी छोरी (लोमपादकी धर्मपुत्री) शान्तासँग भएको थियो। उनकै नेतृत्वमा राजा दशरथले सन्तान प्राप्तिका लागि पुत्रकामेष्टि यज्ञ गरेका थिए।

## पौराणिक कथाहरू 
ऋष्यशृङ्गको कथा *रामायण* मा संक्षिप्त रूपमा देखा पर्छ भने *महाभारत* मा यसको विस्तृत विवरण पाइन्छ।

### जन्म 
*महाभारत*का अनुसार, कश्यपका छोरा तथा प्रसिद्ध ऋषि विभाण्डक महाह्रदमा सञ्चरण गरिरहेका बेला उनले अत्यन्त सुन्दरी अप्सरा उर्वशीलाई देख्छन्। कामवासना जागृत भएपछि उनको वीर्य स्खलित भई नदीमा खस्छ। श्रापका कारण मृग बनेकी एक अप्सराले सो वीर्य निल्छिन् र ऋषिको चमत्कारिक शक्तिका कारण उनी गर्भवती हुन्छिन्। बालकलाई जन्म दिएपछि ती मृग श्रापबाट मुक्त भई स्वर्ग फर्किन्छिन्। ती बालकको टाउकोमा सिङ भएकाले उनको नाम ऋष्यशृङ्ग राखिन्छ।

विभाण्डकले उनलाई समाजबाट अलग राखेर हुर्काउने निर्णय गर्छन्। ऋष्यशृङ्ग जङ्गलमा आफ्नो पिताको आश्रममा कुनै पनि महिलाको अस्तित्वबारे अनभिज्ञ भई हुर्किन्छन्। उनले कठोर ब्रह्मचर्य पालन गर्दै आफ्नो पवित्रताका कारण चमत्कारिक शक्तिहरू प्राप्त गर्छन्।

### प्रलोभन 
यसैबीच, अङ्ग देशका राजा लोमपादले एक ब्राह्मणको अपमान गर्छन् जसका कारण अन्य कुनै पनि ब्राह्मणले उनको राज्यमा यज्ञ गर्न मान्दैनन्। यसबाट देवराज इन्द्र क्रुद्ध हुन्छन् र अङ्ग देशमा वर्षा हुन छाड्छ। फलस्वरूप, राज्यमा खडेरी र अनिकाल निक्तिन्छ। राजा लोमपादलाई पूर्ण ब्रह्मचर्य पालन गरेको व्यक्तिलाई राज्यमा भित्र्याए मात्र वर्षा हुने कुरा बताइएको हुन्छ। लोमपादले ऋष्यशृङ्गको बारेमा थाहा पाएर विभाण्डक ऋषिको क्रोधको डर हुँदाहुँदै पनि ऋष्यशृङ्गलाई आफ्नो राज्यमा ल्याउन केही नर्तकीहरू पठाउँछन्।

विभाण्डकको अनुपस्थितिमा ती महिलाहरू आश्रममा पुग्छन् र ऋष्यशृङ्गलाई भेट्छन्। उनीहरूले आफूलाई तपस्वी भएको बताउँछन्। ऋष्यशृङ्ग उनीहरूको रूप देखेर छक्क पर्दै उनीहरूलाई आफूसँगै तपस्या गर्न आमन्त्रित गर्छन्। विभाण्डक आइपुग्नु अघि नै ती महिलाहरू त्यहाँबाट निस्किन्छन्। ऋष्यशृङ्ग उनीहरूको सम्झनामा व्याकुल हुन्छन् र आफ्नो दैनिक कर्तव्यहरू बिर्सन थाल्छन्। अर्को दिन ती नर्तकीहरू फेरि आउँछन् र ऋष्यशृङ्गलाई अङ्ग देश लिएर जान्छन्। उनको आगमनसँगै राज्यमा प्रशस्त वर्षा हुन्छ र ऋष्यशृङ्गको विवाह शान्तासँग हुन्छ।

यो कथा रामायण र महाभारत दुवैमा पाइन्छ। *रामायण* का अनुसार, जब राजा दशरथले सन्तान प्राप्तिका लागि पुत्रेष्टि यज्ञ गर्छन् तब ऋष्यशृङ्ग मुख्य पुरोहित थिए। सोही यज्ञको फलस्वरूप राम, भरत, लक्ष्मण र शत्रुघ्नको जन्म भएको थियो।

## सन्दर्भ सामग्रीहरू 
श्रेणी:रामायणका ऋषिहरू
श्रेणी:महाभारतका पात्रहरू
श्रेणी:ऋषिहरू
परशु

**परशु** हिन्दु धर्मग्रन्थहरूमा वर्णित एक शक्तिशाली शस्त्र हो। यो विशेषगरी भगवान विष्णुका छैटौँ अवतार परशुरामको मुख्य हतियारको रूपमा प्रसिद्ध छ। 'परशु' सहितका 'राम' भएकाले नै उनको नाम 'परशुराम' रहन गएको हो। यो एक संस्कृत शब्द भएकाले यसको अर्थ युद्धमा प्रयोग गरिने बन्चरो वा युद्ध-परशु भन्ने हुन्छ। यसलाई एक वा दुवै हातले चलाउन सकिन्छ।

परशु दुवैतिर धार भएको वा एकतिर मात्र धार भएको र अर्कोतिर तिखो किला भएको हुन सक्छ। यसको लम्बाइ सामान्यतया  को बीचमा हुन्छ, यद्यपि केही परशुहरू  सम्म लामा पनि हुन्छन्। परशु सामान्यतया फलाम वा वुज स्टिलबाट बनेको हुन्छ। यसको काट्ने धार, बिँडमा जोडिएको भागभन्दा चौडा हुन्छ। हातमा समात्दा राम्रो पकड मिलोस् भन्नका लागि यसको बिँडमा प्रायः छालाको पत्रले बाँधिएको हुन्छ।

## हिन्दु धर्ममा परशु
पौराणिक कथाहरूका अनुसार, परशुरामले भगवान शिवको कठोर तपस्या गरेका थिए। उनको भक्ति र युद्ध कौशलबाट प्रसन्न भई शिवले उनलाई यो दिव्य 'परशु' प्रदान गरेका थिए। ब्रह्माण्ड पुराणमा उल्लेख भएअनुसार, यही परशुको सहायताले उनले २१ पटक पृथ्वीलाई आततायी क्षत्रीयहरूबाट मुक्त गराएका थिए।
'विद्युदभी' नामक परशु भगवान शिवको शस्त्र हो, यसलाई उनले परशुरामलाई दिएका थिए। परशुरामको नामको अर्थ नै "बन्चरो बोकेका राम" हुन्छ र शिवले नै उनलाई यसको सञ्चालनमा निपुणता सिकाएका थिए। परशुराम द्रोणाचार्यका गुरु थिए, जसले धर्मग्रन्थ महाभारतमा पाण्डवहरूलाई शिक्षा दिएका थिए। भीष्म र पाण्डवहरूका सौतेनी दाजु कर्णले पनि परशुरामबाटै अस्त्र-शस्त्रको शिक्षा लिएका थिए। दुष्ट क्षत्रिय कार्तवीर्य अर्जुन (महाभारतका अर्जुनसँग नझुक्किने) को कारण आफ्ना पिता गुमाएपछि परशुराम अत्यन्त क्रोधित स्वभावका लागि चिनिन्थे। परशुरामको परशुमा अलौकिक शक्तिहरू थिए। 
दुईवटा बन्चरोको टाउकोको प्रत्येक छेउमा र दुईवटा बिँडको प्रत्येक छेउमा गरि यसमा चारवटा काट्ने धारहरू थिए।

महाकाव्यहरूमा परशुलाई सबैभन्दा घातक निकट-लडाइँ शस्त्रको रूपमा चिनिन्थ्यो। यो शिव, परशुराम र दुर्गाको प्रमुख अस्त्रहरू मध्ये एक हो र आज पनि भारतभरि उनीहरूका मूर्तिहरूमा यसको चित्रण पाइन्छ। यो भगवान गणेशको पनि एउटा शस्त्र हो, र सहदेव तथा शकुनीको मुख्य हतियार पनि हो।

## पौराणिक कथा 
केरलको क्षेत्रीय हिन्दु सृष्टि कथा प्रायः परशुरामको परशुसँग जोडिएको छ। परम्परा अनुसार, परशुरामलाई समुद्रका देवता वरुण र पृथ्वीकी देवी भूदेवी दुवैले वरदान दिएका थिए। उनी भारतीय मुख्य भूमिको सबैभन्दा दक्षिणी विन्दु कन्याकुमारीसम्म यात्रा गरेको र त्यहाँबाट उत्तरतर्फ आफ्नो परशु फालेको बताइन्छ। सो परशुले समुद्रबाट जमिनको एउटा ठूलो भाग निकालेको थियो, जुन पछि केरल बनेको थियो।

## सन्दर्भ सामग्रीहरू 
श्रेणी:हिन्दु धर्म
मान्धातृ

**मान्धाता** वा **मान्धातृ** भारतको पौराणिक सूर्यवंशका एक प्रसिद्ध राजा थिए। उनले सम्पूर्ण विश्वमा विजय प्राप्त गरेको र *ऋग्वेद* को मण्डल १० को सुक्त १३४ को रचना गरेको मानिन्छ। महाभारतका अनुसार उनी युवनाश्वका छोरा थिए। उनको विवाह यदुवंशका राजा शशबिन्दुको छोरी बिन्दुमतीसँग भएको थियो। *पुराण* अनुसार उनका पुरुकुत्स, अम्बरीष र मुचुकुन्द गरी तीन छोराहरू थिए। उनी आफ्नो महानता, परोपकार र उदारताका लागि स्मरणीय छन्।

## जन्म 
मान्धाताको पौराणिक कथा महाभारतको वन पर्व, द्रोण पर्व र शान्ति पर्वमा उल्लेख गरिएको छ।

अयोध्याका राजा युवनाश्व एक पटक शिकार अभियानमा निस्किन्छन् र दिउँसोको समयमा उनी निकै तिर्खाउा५न्। उनी एउटा यज्ञ स्थलमा पुग्छन् र त्यहाँ उनले पवित्र कलशमा राखिएको घिउ पिउँछन्। सो घिउ पिएका कारण उनले गर्भधारण गर्छन्। अश्विनीकुमार जुम्ल्याहाले राजाको गर्भबाट बच्चालाई बाहिर निकाल्छन्। जब देवताहरूले यो बच्चालाई कसरी पालनपोषण गर्ने भन्ने चिन्ता व्यक्त गर्छन् तब इन्द्रले आफ्नो औँलाबाट अमृत निकाल्छन् जसलाई बच्चाले सेवन गर्छन्। इन्द्रको हातबाट शक्ति प्राप्त गरेका कारण मान्धाता अत्यन्त शक्तिशाली हुन्छन्।

## विजयहरू 
मान्धाताले आफ्नो दृढ इच्छाशक्तिको भरमा मात्र एकै दिनमा सम्पूर्ण पृथ्वीमा विजय प्राप्त गरेका थिए। उनले उशीरविगका राजा मरुत्त, असित, द्रुह्युका राजा अङ्गार, नृग, अङ्गका बृहद्रथ, सुन, जय, जनमेजय, सुधन्वन, कान्यकुब्जका गय, अङ्गारका छोरा गान्धार र अन्य धेरैलाई युद्धमा पराजित गरेका थिए। मान्धाताले पाताल, भूलोक र आधा स्वर्गमा विजय प्राप्त गरी तीनै लोकको शासक बनेका थिए।

महाभारतमा उल्लेख भए अनुसार अयोध्याका राजा मान्धाताले ब्राह्मणहरूलाई दानस्वरूप शुद्ध सुनले बनेका र धेरै किलोमिटर लामा रोहिता माछाका विशाल मूर्तिहरू दिएका थिए। उनले आफ्ना यज्ञहरूका क्रममा १०,००० पद्म उत्तम जातका गाईहरू ब्राह्मणहरूलाई दान दिएका थिए। मान्धाताले एक सय अश्वमेध यज्ञ र एक सय राजसूय यज्ञहरू सम्पन्न गरेका थिए।

मान्धातालाई यौवनाश्विन (युवनाश्वका छोरा) र त्रसदस्यु (जसलाई दुष्टहरूले डराउँथे) भनेर पनि चिनिन्थ्यो। उनले एक पटक लङ्काका राजा रावणसँग द्वन्द्वयुद्ध गरेका थिए, तर सो युद्ध बराबरीमा टुङ्गिएको थियो।

मान्धाताले यदुवंशका राजा शशबिन्दुको छोरी चन्द्रवंशी राजकुमारी बिन्दुमतीसँग विवाह गरेका थिए। उनीहरूका तीन छोरा र ५० छोरीहरू थिए। उनका छोराहरू पुरुकुत्स, अम्बरीष र मुचुकुन्द पनि उत्तिकै प्रख्यात थिए। मान्धाताका छोरीहरू सुन्दर तपस्वी सौभरिको प्रेममा परेकी थिइन् र उनीसँगै विवाह गरेका थिए जसबाट सौभरि ब्राह्मणहरूको उत्पत्ति भएको मानिन्छ। मान्धाता पछि उनका जेठा छोरा सुसन्धि राजा बनेका थिए।

## मृत्यु 
मान्धाता वृद्ध हुँदै जाँदा उनको अहंकार पनि बढ्दै जान्छ र उनले इन्द्रद्वारा शासित स्वर्गलोकलाई पूर्ण रूपमा जित्ने इच्छा गर्छन्। यसबाट इन्द्र विचलित हुन्छन् र उनले मान्धातालाई अझै पनि पृथ्वी पूर्ण रूपमा जित्न बाँकी रहेको कुरा सम्झाउँछन्। इन्द्रले मान्धातालाई मधु र कुम्भीनसी (लङ्काका राजा रावणकी बहिनी) का छोरा असुर लवण उनको शासनको अधीनमा नरहेको बताउँ५न्। त्यसपछि मान्धाताले लवणासुरको नगर मधुपुरीमा आक्रमण गर्छन्। लवणसँग उनका पिता राजा मधुलाई भगवान् शिवले दिएको एक दिव्य त्रिशूल थियो। जबसम्म त्यो त्रिशूल लवणको साथमा रहन्थ्यो, तबसम्म कसैले पनि उनलाई युद्धमा पराजित गर्न सक्दैनथ्यो। लवणले सोही त्रिशूलको प्रयोग गरेर मान्धाता र उनको सम्पूर्ण सेनालाई क्षणभरमै जलाएर भष्म पारिदिन्छन्। पछि मान्धाताकै वंशज शत्रुघ्नले लवणासुरको वध गरेका थिए।

## सन्दर्भ सामग्रीहरू 
श्रेणी:हिन्दु पौराणिक पात्रहरू
शान्ता

**शान्ता** हिन्दु महाकाव्य रामायणका अनुसार अङ्ग देशकी राजकुमारी हुन्। उनी ऋषि ऋष्यशृङ्गकी पत्नी हुन्। रामायणको उत्तरी संस्करण र पछिल्ला भारतीय साहित्यहरूमा उनलाई राजा दशरथ र रानी कौशल्याकी छोरीको रूपमा मानिन्छ, जसलाई पछि राजा रोमपद र रानी वर्षिणीले धर्मपुत्रीका रूपमा ग्रहण गरेका थिए। 

पौराणिक कथाहरूका अनुसार राजा दशरथका मित्र अङ्गराज रोमपद सन्तानविहीन थिए। त्यसैले दशरथले आफ्नी जेठी छोरी शान्तालाई रोमपदलाई धर्मपुत्रीका रूपमा दिएका थिए। पछि अङ्ग देशमा परेको अनावृष्टि अन्त्य गर्न ऋष्यशृङ्ग ऋषिलाई ल्याइएको थियो र शान्ताको विवाह उनैसँग भएको थियो। उनकै परामर्श र नेतृत्वमा राजा दशरथले पुत्र प्राप्तिका लागि पुत्रकामेष्टि यज्ञ सम्पन्न गरेका थिए, जसबाट राम, भरत, लक्ष्मण र शत्रुघ्नको जन्म भएको थियो।

## पौराणिक कथा 
शान्ता वेद, कला, शिल्प र युद्धकलामा शिक्षित थिइन् र उनी अत्यन्त सुन्दरी मानिन्थिन्। एक दिन, जब उनका पिता राजा लोमपाद शान्तासँग कुराकानीमा व्यस्त थिए, एक ब्राह्मण मनसुनको समयमा खेतीपातीका लागि मद्दत माग्न आउँछन्। लोमपादले ती ब्राह्मणको दुरावस्थाप्रति ध्यान दिँदैनन्। यसबाट क्रुद्ध भएका ब्राह्मणले राज्य छोडेर जान्छन्। आफ्ना भक्तको अपमान सहन नसकी वर्षाका देवता इन्द्रले मनसुनमा वर्षा गराउँदैनन्, जसका कारण राज्यमा खडेरी पर्न जान्छ। यसैबीच, दशरथ आफ्नो विरासत अगाडि बढाउन र वंश रक्षाका लागि छोरा चाहन्थे। दुवै राज्यका समस्याहरू पूर्ण ब्रह्मचर्य पालन गर्ने ब्राह्मणद्वारा सम्पन्न गरिने यज्ञबाट मात्र समाधान हुन सक्ने सल्लाह दिइएको हुन्छ र त्यस्तो व्यक्ति केवल ऋष्यशृङ्ग मात्र थिए।

ऋष्यशृङ्गले दशरथको सन्तान प्राप्तिका लागि पुत्रकामेष्टि यज्ञ पनि सम्पन्न गर्छन् जसको फलस्वरूप राम, भरत र जुम्ल्याहा दाजुभाइ लक्ष्मण र शत्रुघ्नको जन्म हुन्छ।

## पूजाअर्चना 
हिमाचल प्रदेशको कुल्लु जिल्ला र कर्नाटकको शृङ्गेरी सहरमा शान्ता र उनका पति ऋष्यशृङ्गका लागि समर्पित मन्दिरहरू रहेका छन्।

## सन्दर्भ सामग्रीहरू 
श्रेणी:रामायणका पात्रहरू
शम्बूक

**शम्बूक** रामायणका केही संस्करणहरूमा उल्लेख गरिएका एक पात्र हुन्। कतिपयको भनाइ अनुसार यो पात्र र उनको कथा पछिल्लो समयमा थपिएको सामग्री हो, जुन वाल्मीकि रामायणको मूल पाठमा नभई पछिल्लो समयमा थपिएको *उत्तरकाण्ड* मा मात्र पाइन्छ।

यस संस्करण अनुसार, शम्बूक एक शूद्र तपस्वी थिए, जसलाई भगवान् रामले धर्म विपरीत तपस्या गरेको आरोपमा वध गरेका थिए। उनको सो कार्यका कारण उत्पन्न भएको खराब कर्मले एक ब्राह्मणका छोराको अकाल मृत्यु भएको उल्लेख गरिएको छ।

यो कथा पछिल्लो कालखण्डमा सिर्जना गरिएको मानिन्छ। यद्यपि शम्बूकको कथा समावेश भएको *उत्तरकाण्ड* लाई मूल महाकाव्यमा पछि थपिएको मानिन्छ, तैपनि यस पुस्तकलाई "निरन्तर चलिरहेको रामायण परम्परा" र *वाल्मीकि रामायण* कै एक अंशका रूपमा लिइन्छ।

शम्बूकको प्रसङ्ग महाकाव्य महाभारतमा पनि सङ्केत गरिएको छ र रामायणका केही संस्करणहरूमा यस कथालाई पुनः भनिएको छ।

## रामायणको उत्तरकाण्डमा उल्लेखित पौराणिक कथा 
यस कथाका अनुसार, जब रामले अयोध्यामा शासन गरिरहेका थिए, एक ब्राह्मणले राजदरबारमा आएर रामको कुशासनका कारण आफ्ना सानो छोराको मृत्यु भएको बताउँछन्। रामले तुरुन्तै आफ्ना सबै मन्त्रीहरूको बैठक बोलाउँछन् र यसको कारणबारे सोधपुछ गर्छन्। ऋषि नारदले उनलाई *तपस्या*को नियम उल्लङ्घन भएका कारण यस्तो भएको बताउँछन्। नारदले उनलाई त्रेता युगमा निषेध गरिएको कार्य एक शूद्रले तपस्या गरेर गरिरहेको जानकारी दिन्छन्।

त्यसपछि राम ती शूद्रको खोजीमा निस्किन्छन् र शम्बूकले तपस्या गरिरहेको स्थान फेला पार्छन्। शम्बूक वास्तवमै शूद्र भएको कुरा पुष्टि गरेपछि रामले उनको वध गर्छन्। देवताहरूले रामको यस कार्यको प्रशंसा गर्छन् र आफ्ना स्वार्थहरूको रक्षा गरेको तथा शूद्रलाई सशरीर स्वर्ग जान नदिएकोमा उनलाई बधाई दिन्छन्। यससँगै ब्राह्मणका छोरा पनि जीवित हुन्छन्।

वैदिक कालपछिको समय (ईसा पूर्व ३औँ देखि २औँ शताब्दी) मानिने *उत्तरकाण्ड* लाई मूल महाकाव्यमा पछि थपिएको सामग्री मानिन्छ।

## अन्य ग्रन्थहरूमा उपस्थिति 
महाकाव्य *महाभारत* (मुख्यतया ईसा पूर्व ३औँ शताब्दीदेखि ४औँ शताब्दीको बीचमा संकलित) को शान्तिपर्वमा शम्बूकको प्रसङ्ग उल्लेख गरिएको छ। मसानघाटमा स्याल र गिद्धबीच भएको एक बहसका क्रममा यसको चर्चा गरिएको छ। स्यालले एक मृत बालकको परिवारलाई मसानघाटमा नछोड्न आग्रह गर्दै रामले कसरी मृत ब्राह्मण बालकलाई जीवित पारेका थिए र शूद्र शम्बूकको वध गरेका थिए भन्ने उदाहरण दिन्छ।

शम्बूकको प्रसङ्ग ५औँ शताब्दीमा प्रसिद्ध संस्कृत कवि कालिदासद्वारा रचिएको महाकाव्य रघुवंश, ७औँ शताब्दीमा भवभूतिद्वारा रचिएको संस्कृत नाटक उत्तररामचरितम् र १५औँ शताब्दीको संस्कृत ग्रन्थ *आनन्द रामायण* मा पनि पाइन्छ। रामद्वारा शम्बूकको वध गरिएको कुरा १२ अल्वारहरूद्वारा रचना गरिएको ४,००० पदहरूको सङ्ग्रह नालयिर दिव्य प्रबन्धम् अन्तर्गत 'पेरुमल थिरुमोझी' (कुलशेखर अल्वारद्वारा गाइएको) को ७४९औँ पदमा पनि उल्लेख छ।

## सन्दर्भ सामग्रीहरू 
श्रेणी:रामायणका पात्रहरू
वेदवती

**वेदवती** (संस्कृत: वेदवती) हिन्दु धर्ममा देवी सीताको पूर्वजन्म हुन्। उनलाई धनकी देवी लक्ष्मीको अवतार मानिन्छ।

## पौराणिक कथा 
### जन्म 
वेदवती देवताहरूका गुरु बृहस्पतिका छोरा ब्रह्मर्षि कुशध्वज]]की छोरी थिइन्। पवित्र वेदहरूको अध्ययन र मन्त्रोच्चारणमा आफ्नो जीवन बिताएका कुशध्वजले आफ्नी छोरीको नाम 'वेदवती' राखेका थिए, जसको अर्थ "वेदको सम्पूर्ण ज्ञान भएकी" भन्ने हुन्छ। देवी लक्ष्मीप्रति उनको भक्ति र कठोर तपस्याको दिव्य फलस्वरुप वेदवतीको जन्म भएको थियो। वेदवतीले जन्मिएकै क्षणमा वैदिक मन्त्रहरूको उच्चारण गरेकी थिइन् र आफ्नो पहिलो श्वासदेखि नै उनले दिव्य पवित्रता र तपको ऊर्जा विकिरण गरेकी थिइन्।

### विष्णुप्रतिको समर्पण 
वेदवतीका पिता आफ्नी छोरीले सृष्टिका पालनकर्ता भगवान् विष्णुलाई पतिको रूपमा प्राप्त गरून् भन्ने चाहन्थे। त्यसैले उनले आफ्नी छोरीको हात माग्न आएका धेरै शक्तिशाली राजाहरू र दिव्य प्राणीहरूको प्रस्ताव अस्वीकार गरिदिएका थिए। यस अस्वीकारबाट क्रुद्ध भएका राजा शम्भुले एक औंसीको मध्यरातमा वेदवतीका मातापिताको हत्या गरिदिएका थिए।

वेदवती आफ्ना मातापिताको आश्रममै बसेर दिनरात ध्यान र भगवान् विष्णुलाई पतिको रूपमा पाउनका लागि कठोर तपस्या गर्न थाल्छिन्।

*रामायण* मा उनलाई एक ऋषिले जस्तै कृष्णसार मृगको छाला पहिरिएको र कपालको जटा बनाएको रूपमा वर्णन गरिएको छ। उनी अवर्णनीय रूपमा सुन्दरी थिइन्, जसको यौवन र रूप उनको तपस्याले झन् प्रज्वलित र निखारिएको थियो।

### देहत्याग 
लङ्काका राजा र राक्षस जातिका नायक रावणले एक पटक वेदवतीलाई एक 'तपस्विनी' का रूपमा ध्यानमा बसिरहेको फेला पार्छन् र उनको अतुलनीय सुन्दरताबाट मोहित हुन्छन्। उनले वेदवतीसमक्ष विवाहको प्रस्ताव राख्छन्, तर उनले त्यसलाई अस्वीकार गरिदिन्छिन्। पटक-पटकको अस्वीकारबाट क्रुद्ध भएको रावणले उनको कपाल समातेर उनीमाथि दुर्व्यवहार गर्ने प्रयास गर्छन्।

क्रुद्ध भएकी वेदवतीले रावणलाई उनी पुनः जन्म लिनेछिन् र उनको मृत्युको कारण बन्नेछिन् भनेर श्रप दिन्छिन्। त्यसलगत्तै उनी नजिकै बलिरहेको पवित्र हवन कुण्डमा हामफाल्छिन् र आफ्नो देहत्याग गर्छिन्।

आफ्नो प्रतिज्ञा अनुसार वेदवतीले पछि सीताको रूपमा पुनर्जन्म लिन्छिन्। उनकै कारणले रावण र उनका सम्पूर्ण आफन्तहरूको विनाश हुन्छ, यद्यपि उनका पति भगवान् राम त्यस विनाशका मुख्य कारक बनेका थिए।

### पुनर्जन्म 
*ब्रह्मवैवर्त पुराण*का अनुसार, आफ्नो तपस्याका क्रममा वेदवतीको भेट देवी पार्वतीसँग भएको थियो। उनको भक्तिदेखि प्रसन्न भएर देवीले वेदवतीलाई आफ्नो इच्छा अनुसारको वरदान माग्न मन्छिन्। वेदवतीले पृथ्वीमा हुने भगवान् नारायणको हरेक अवतारमा उनलाई नै पतिको रूपमा पाउने र उनका चरणकमलमा भक्ति गर्ने इच्छा व्यक्त गर्छिन्।

वेदवती साक्षात् लक्ष्मीको स्वरूप भएको कुरा थाहा पाएर पार्वतीले उनले खोजेको सबै कुरा प्राप्त हुने वचन दिन्छिन्। पार्वतीले उनलाई त्रेता युगमा पृथ्वीबाट पापको अन्त्य गर्न नारायणले रामको अवतार लिने र उनी रामकी अर्धाङ्गिनी बन्ने जानकारी दिन्छिन्।

यसपछि लक्ष्मीले मिथिला राज्यको एक खेतमा बालकको रूपमा पुनर्जन्म लिन्छिन्, जहाँ उनलाई राजा जनकले फेला पारेका थिए। पग्लेको सुनजस्तै चमक भएको त्यस शिशुलाई देखेर आश्चर्यचकित भएका जनकले एउटा 'आकाशवाणी' सुन्छन्, जसमा ती बालिका नारायणकी दुलही बन्ने कुरा बताइएको थियो। हर्षित भएका जनकले उनलाई आफ्नै छोरी जानकीको रूपमा हुर्काउँछन् जो पछि सीताको नामले प्रसिद्ध हुन्छिन्।

## सन्दर्भ सामग्रीहरू 
श्रेणी:रामायणका पात्रहरू
कबन्ध

को सलाम नजिकैको कोदण्डरामस्वामी मन्दिरको छतमा रहेको १६औँ शताब्दीको चित्र।)]]

हिन्दु धर्ममा, **कबन्ध** (शाब्दिक अर्थ: "टाउको नभएको शरीर") एक राक्षस हुन्, जसलाई भगवान् राम (विष्णुका अवतार) र उनका भाइ लक्ष्मणले वध गरेर श्रापबाट मुक्त गराएका थिए। कबन्धको कथा हिन्दु महाकाव्यहरू *रामायण* र *महाभारत* का साथै रामायणका पछिल्ला संस्करणहरूमा पनि पाइन्छ।

कबन्ध वास्तवमा **विश्वावसु** वा **दनु** नामका एक गन्धर्व (स्वर्गका गायक) थिए, जसलाई स्थूलशिरा नामक ऋषिले कुरूप र मांसाहारी राक्षस बन्ने श्राप दिएका थिए। राम र लक्ष्मणसँगको मुठभेडमा, दुई भाइहरूले उसको हात काटिदिएका थिए र उसको शवलाई दाहसंस्कार गरेका थिए। मृत्युपछि, कबन्धले पुनः आफ्नो गन्धर्व स्वरूप प्राप्त गर्दै रामलाई ऋष्यमूक पर्वततर्फ जाने सल्लाह दिएका थिए जहाँ निर्वासित वानर राज सुग्रीव लुकेर बसेका थिए। कबन्धले रामलाई सुग्रीवसँग मित्रता गर्न सुझाव दिएका थिए जसले रावणद्वारा अपहरण गरिएकी रामकी पत्नी सीताको खोजीमा सहयोग गर्न सक्थे। कबन्धकै सल्लाह पालन गर्दै रामले सुग्रीवसँग मित्रता गर्दै उनको सहयोगमा सीताको उद्धार गरेका थिए।

## प्रारम्भिक जीवन र श्राप 
 (दायाँ) को रूपमा भएको थियो। यहाँ एक अप्सरा (बायाँ) सँग देखाइएको १०औँ शताब्दीको चाम शैलीको मूर्ति।]]

*रामायण*का अनुसार कबन्धको जन्म विश्वावसु नामको एक गन्धर्व (स्वर्गको गायक) को रूपमा भएको हुन्छ। उनी गन्धर्व श्री विश्वावसु वा श्रीका छोरा थिए र उनलाई दनु (दनु) नामले पनि चिनिन्छन्। विश्वावसुले घोर तपस्या गरेर सृष्टिकर्ता ब्रह्माबाट अमरताको वरदान प्राप्त गर्छन्। वरदान पाएपछि उनी अभिमानी हुँदै स्वर्गका राजा इन्द्रमाथि आक्रमण गर्छन्। इन्द्रले आफ्नो दिव्य अस्त्र वज्र प्रहार गर्छन्, जसले गर्दा विश्वावसुको टाउको र तिघ्रा उनको शरीरभित्र धसिन्छ। विश्वावसुले आफूलाई खाना खोज्ने र खाने उपाय दिन प्रार्थना गर्छन्। उनको बिन्ती सुनेर इन्द्रले उनलाई दुईवटा लामा हात र पेटमा एउटा मुख दिन्छन्। इन्द्रले जब रामले उनको हात काट्नेछन्, तब उनले आफ्नो पुरानो स्वरूप पुनः प्राप्त गर्नेछन् भनि घोषणा गर्छन्।

*रामायण*मा थप उल्लेख भए अनुसार कबन्धले क्रौञ्च वनको मतङ्ग ऋषिको आश्रम नजिकै दिनहरू बन्छन्। त्यहाँ उनले ऋषिमुनिहरूलाई भयवित गर्ने कार्य गर्छन्। एकपटक, कबन्धले स्थूलशिरा ऋषिमाथि आक्रमण गर्छन् जसले उनलाई सधैँका लागि त्यही कुरूप स्वरूपमा रहने श्राप दिन्छन्। कबन्धले क्षमा मागेपछि ऋषिले श्रापको प्रभाव कम गर्दै राम र लक्ष्मणले उनको हात काट्ने र हात काटिएपछि उनी उनी यो रूपबाट मुक्त हुने बताउँछन्। त्यसैले कबन्ध त्यस वनमा रामको आगमनको प्रतीक्षा गरिरहेका हुन्छन्। अभिमानी कबन्धले एकपटक इन्द्रलाई पछ्याएका थिए, जसपछिको इन्द्रसँगको घटना रामायणको कथासँग मिल्दोजुल्दो छ।

*महाभारत*मा उल्लेख भए अनुसार कबन्ध आफ्नो अघिल्लो जन्ममा विश्वावसु नामका गन्धर्व थिए र ब्रह्माले उनलाई "राक्षसको गर्भबाट" जन्म लिन श्राप दिएका थिए।  *महावीर-चरित* मा कबन्धको वास्तविक रूप श्रीका पुत्र दनु भनिएको छ। *भट्टिकाव्य*मा कबन्धको नाम स्पष्ट रूपमा लिइएको छैन; उनलाई "सधैँ भोको रहने र लामा हातहरू भएको भयानक राक्षस" का रूपमा चिनाइएको छ। पछि उनलाई एक तपस्वीद्वारा श्रापित श्रीका छोराका रूपमा पहिचान गरिएको छ। *रामचरितमानस* मा भने कबन्धलाई हिन्दु पुराणमा आफ्नो क्रोधी स्वभावका लागि परिचित ऋषि दुर्वासाले श्राप दिएको उल्लेख छ।

## सन्दर्भ सामग्रीहरू 
## बाह्य कडीहरू 
*कबन्ध

श्रेणी:रामायणमा राक्षसहरू
श्रेणी:टाउको नभएका पौराणिक जीवहरू
अशोक वाटिका

**अशोक वाटिका** लङ्कामा अवस्थित एक बगैँचा (उपवन) हो, जुन राक्षस राजा रावणको अधिराज्यमा पर्दथ्यो। यसको उल्लेख विष्णु पुराण र वाल्मीकिको हिन्दु महाकाव्य *रामायण*का साथै तुलसीदासद्वारा लिखित *रामचरितमानस* लगायतका सबै पछिल्ला संस्करणहरूमा पाइन्छ, जहाँ सुन्दरकाण्डमा यसको विशेष चर्चा गरिएको छ। यस वाटिकाको वरिपरि बगैँचाका घरहरू रहेका थिए, जसको निर्माण स्वयं विश्वकर्माले गरेका थिए।

रामायणका अनुसार रावणले सीताको अपहरण गरेपछि उनलाई यसै अशोक वाटिकामा बन्दी बनाएर राखेकका थिए। हनुमानले सीताको खोजी गर्ने क्रममा उनलाई यहीँ फेला पारेका थिए र रामको औँठी दिएर आफू रामको दूत भएको विश्वास दिलाएका थिए। लङ्का दहन गर्नुअघि हनुमानले यस वाटिकाका धेरै रुखहरू उखेलेर र संरचनाहरू भत्काएर रावणको शक्तिलाई चुनौती दिएका थिए। यस स्थानलाई सीताको धैर्य र पवित्रताको प्रतीकको रूपमा पनि लिइन्छ।

## साहित्यमा 
यो त्यही स्थान थियो जहाँ रावणले अपहरण गरेपछि रामकी पत्नी सीतालाई बन्दी बनाएर राखिएको थियो। सीताले रावणको महलमा बस्न अस्वीकार गरेकी थिइन् र अशोक वाटिकाको एक सिंसपा वृक्ष मुनि बस्न रुचाएकी थिइन्। यसै स्थानमा रावणकी पत्नी मन्दोदरी उनलाई भेट्न आएकी थिइन् र हनुमानले पनि पहिलो पटक उनलाई यहीँ भेटेका थिए। हनुमानले रामको औँठी देखाएर आफ्नो परिचय दिएका थिए।

 जसलाई रामायणसँगको सम्बन्धका कारण प्रायः 'सीता-अशोक' पनि भनिन्छ।]]

राम र रावणबीचको महायुद्ध समाप्त नभएसम्म सीता अशोक वाटिकामै रहेकी थिइन्, जसको परिणामस्वरुप रावण र उनको वंशको विनाश भएको थियो। सीताको खोजीमा पहिलो पटक लङ्का पुग्दा हनुमानले अशोक वाटिकाको ठूलो भाग नष्ट गरेका थिए। यसै क्रममा अशोक वाटिकाको केन्द्रमा रहेको प्रमदा वन पनि ध्वस्त भएको थियो। हिन्दु पौराणिक कथासँगको सम्बन्धका कारण हालका वर्षहरूमा यस स्थलले सञ्चारमाध्यमहरूको ध्यान आकर्षित गरेको छ।

## सन्दर्भ सामग्रीहरू 
श्रेणी:रामायणका स्थानहरू