काठमाडौँको इतिहास

काठमाडौँ उपत्यकाबाट अविभाज्य रहेको काठमाडौँ सहरको इतिहास पुरातन समयदेखिको हो।
अङ्गुठाकार|300x300पिक्सेल| काठमाडौँ उपत्यका भरी आज काठमाडौँ सहरको विस्तार

## प्राचीन काठमाडौँ 
पुरातात्विक अन्वेषणले काठमाडौँ र उपत्यकाका अन्य दुई भगिनी सहरहरू सबैभन्दा पुरानो सहरहरू थिए र १६७ ईपूर्व र १ सन् बीचको अवधिमा पत्ता लगाइएको सङ्केत गर्दछ। उपत्यकाको दक्षिणी भाग काठमाडौँको हडिगाउँ र लुभुमा गरिएको उत्खननमा इँटाका पर्खाल र ढुङ्गा युगका औजारहरू फेला परेका छन्।

१९९२ मा, पूर्वी काठमाडौँको मालिगाउँमा एउटा घरको जगको लागि खाडल खनेका कामदारहरूले जीवनको आकार (१७१ x ४९) पत्ता लगाए।&nbsp;सेमी) फिक्का बलौटे ढुङ्गामा कुँदिएको खडा पुरुष आकृति, स्पष्ट रूपमा कुषाण शैलीमा बनाइएको। मूर्तिकला प्रारम्भिक लिच्छवी वा पूर्व-लिच्छवी राजा, जया वर्मन नामको पेडस्टलमा शिलालेख सहित दान गरिएको थियो। आकृतिको पहिचान विवादित भए पनि यो लेखकको यो तस्विरमा जया वर्मन स्वयं रहेको हुनसक्ने धारणा छ। यो काठमाडौँ उपत्यकाको सबैभन्दा पुरानो शिलालेख हो। "यस मूर्तिको शिलालेख, स्पष्ट रूपमा संवत् १०७ को मिति, सम्भवतः १८५ सँग मिल्दोजुल्दो, यो पहिले हराइरहेको प्रमाण प्रदान गर्दछ, र काठमाडौँ उपत्यकामा शाही शासनको लगभग तीन सय वर्षको ऐतिहासिक दस्तावेजलाई पछाडि धकेल्छ"।

उपत्यकाको भौगोलिक अवस्थाले बुद्धको पालामा तीर्थस्थल भएको वर्तमान पशुपतिनाथ मन्दिरको मुनि बागमती नदीको चोबर घाटी नजिक एउटा तालको अस्तित्वलाईऔँल्याउँछ। यस ताललाई बौद्ध सन्त मञ्जुश्री बोधिसत्वले उपत्यकाको दक्षिणी किनारमा रहेको आउटलेट काटेर बगाएको बताइन्छ। फलस्वरूप सृजना भएको उपत्यका उर्वर भयो र मानिसहरूले यहाँ खेती गरेर यहाँ घर बनाउन थाले। उपत्यका बढ्दै गएपछि मञ्जुश्रीले अहिलेको स्वयम्भू मन्दिर रहेको पहाडमा स्वयम्भूको पूजा गरेको बताइन्छ। उनले मञ्जुपाटन सहरको पनि स्थापना गरेका थिए, जुन आज हालको काठमाडौँ महानगरपालिका भित्र पर्दछ, जुन स्वयम्बु र गुजेश्वरीको बिचमा अवस्थित छ। उनले आफ्नो शिष्य धर्मकर्मलाई पनि त्यस नगरको शासक घोषणा गरे। यम्बु दरबार क्षेत्रको छेउमा रहेको वर्तमान माखन टोलको उत्तरमा पर्ने क्षेत्र हो। दक्षिणी क्षेत्र, याङ्गल भनिन्छ, दक्षिण कोलिग्राम पनि भनिन्छ; र यो नाम (Yengal) को एक छिमेक आज शहर मा अवस्थित छ। जुन नागदहलाई काठमाडौँ उपत्यका बनाउन प्रयोग गरिएको थियो र अजिमासद्वारा संरक्षित ८ ब्यारेकसहित सुदृढ गरिएको थियो। लोककथा अनुसार, गुणकामदेवले लक्ष्मी (वा कान्ति) द्वारा सहर फेला पार्न आग्रह गरेको सपना देखे,  त्यसैले उनको नाम कान्तिपुरमा सहरको स्थापना भयो। नेपाल संवत्का अनुसार येन्या पुन्हीको शुभ तिथिमा मारुटोलमा गुणकामदेवले शिलान्यास गरेपछि यो सहरको स्थापना भएको मानिन्छ। येम्बु र येङ्गालका नागरिकबीचको सम्बन्धलाई सुमधुर बनाउन राजाले कोने (येङ्गाल)को माजिपा लाखे नाच र येम्बु (ठाह्ने)को पुलुकिशी नाच सँगैको मुख्य सडकमा एकसाथ प्रस्तुत गर्ने पर्व सुरु गरेको जनविश्वास छ। दुई बस्तीहरू (अहिले गुणकामदेव मार्ग भनिन्छ) जोड्ने सहर गठन भयो। यो पर्व आज पनि येन्या वा इन्द्रजात्राको रूपमा मनाइन्छ तर लामो समयदेखि चाडको मुख्य केन्द्र इन्द्र र कुमारीमा सरेको छ।

तान्त्रिक परम्परा अनुसार शहरको केन्द्रमा गोलाकार (चक्रकार) बजार बनाइएको थियो। १३औँ शताब्दी सम्म यो चीन र भारत बीचको अन्तिम ज्ञात आधिकारिक सम्पर्क थियो  र त्यसैले, *ताङ एनल्सबाट* नेपालको निम्न विवरण, सम्भवतः त्यस समयको बारेमा फिर्ता ल्याइएको जानकारीको मिति:

नरेन्द्रदेवका बुबाले आफ्नो जेठो दाजुलाई आफ्नो सिंहासन गुमाए र तिब्बतमा शरण खोजे भन्ने जानकारी पनि *ताङ एनल्समा* समावेश छ। तिब्बतीहरूले उहाँलाई आफ्नो सिंहासनमा पुन: स्थापित गरे र "यसरी तिब्बतको अधीनमा भए"।

थोमस वाटर्स भन्छन् कि *शिह-का-फ्यांग-चिह* (पिनयिन: *शिगा फाङ्झी* ), ' *एस* अक्या (मुनि) को देशको अभिलेख', जुन ६५० सन् मिति हो,  त्यहाँ राजधानीमा थियो भनेर रिपोर्ट गर्दछ, "सात तलाको ठुलो भवन,  परिधिमा उच्च र ८० गतिहरू, जसको माथिल्लो भागमा १०००० [वा, अधिमानतः, "एक असंख्य"] व्यक्तिहरू समायोजन गरिएको थियो; यस भवनका कोठाहरूमा उत्कृष्ट नक्काशीहरू थिए, र बहुमूल्य पत्थरहरूले सजिएका थिए"। त्यहाँ १० *ली* [लगभग  ] राजधानीको दक्षिणमा"।

एक बौद्ध किंवदंती भन्छन् कि नरेन्द्रदेव एक मठमा सेवानिवृत्त भए। उहाँलाई शिवदेव द्वितीयले पछ्याएका थिए, जो हिन्दु भए तापनि महायान बौद्ध धर्मका समर्थक थिए। उनको शासनकालका सात शिलालेखहरू ६८५ देखि ७०१ सन् सम्मको अवधिमा बाँचेका छन्। उनकी पत्नी वत्सदेवी मगधका राजा आदित्यसेनकी नातिनी थिइन्। उनको उत्तराधिकारी उनका छोरा जयदेव द्वितीयले गरे, जसले उत्तरपूर्वी भारतको गौडा क्षेत्रका राजाकी छोरीसँग विवाह गरे र जसको शिलालेखहरू ७१३ देखि ७३३ सम्म छन्। यिनीहरू पछि राजा राघदेव सिंहासनमा बस्दा ८७९ CE सम्मका धेरै कम ज्ञात लिच्छवी शासकहरूका शिलालेखहरूको शृङ्खलाहरू छन्।

## ७५०–१२०० 
[दायाँ|अङ्गुठाकार| काठमाडौँलाई [मञ्जुश्री|मञ्जुश्रीको तरवारको आकारमा उत्तर र आधारलाई दक्षिणमा राख्ने योजना थियो।]]
७५०-१२०० को अवधिलाई काठमाडौँ उपत्यकामा सत्तामा रहेको सङ्क्रमकालीन राज्यको रूपमा लिइन्छ, यद्यपि ठोस प्रमाणित रेकर्डहरू उपलब्ध छैनन्। प्रचलन अनुसार, तथापि, ९०० को दसकको अन्तमा, काठमाडौँलाई विष्णुमती नदीको किनारमा राजा गुणकाम देवले स्थापना गरेको थियो जसको दक्षिणी सीमा टेकु दोभान नामको ठाउँमा बागमती नदी र विष्णुमती नदीको सङ्गमले चिह्न लगाइएको थियो। यम्बु र याङ्गलका पूर्व अवस्थित बस्तीहरू कान्तिपुर सहरमा गाभिएका थिए। मञ्जुश्रीको तरवारको आकारमा यो सहरको योजना उत्तरमा र आधार दक्षिणमा राखिएको थियो, काठमाडौँको परिधिलाई आठ मातृ देवी ( अजिमा ) को मन्दिरहरू बनाएर परिभाषित गरिएको थियो। जुन आज पनि विद्यमान छ। यस अवधिमा काठमाडौँमा निर्माण गरिएका महत्त्वपूर्ण संरचनाहरू दरबार क्षेत्र वरिपरि बहुमंजिला घरहरूले भरिएका मन्दिरहरू र साँघुरो गल्लीहरू बीचको काष्ठमण्डप थिए, जसको केन्द्र चरणमा पुरानो राजदरबार परिसर थियो। थानहिटी, माथिल्लो झरनाले दक्षिणी खण्डलाई चिह्न लगाउँछ। सहरका विभिन्न स्थानहरूमा देखिएका यस्तै पुराना पानीका टुक्राहरू वरपरका बासिन्दाहरूलाई पिउने पानीको स्रोत थिए। र मुगलहरूले लामो समयसम्म क्षति पुर्याए, धेरै पहिलेका भवनहरू र बस्तीहरू ध्वस्त पारे। सहरको व्यापक पुनर्निर्माण गर्न। १४८४ मा मल्ल राज्यलाई काठमाडौँ, भदगाउँ र पाटन गरी तीन राज्यमा विभाजन गरियो। यो दरबार १७६९ सम्म राजपरिवार द्वारा प्रयोग गरिएको थियो र आज दरबार क्षेत्र मा एक सङ्ग्रहालय र विश्व सम्पदा स्थल को एक हिस्सा हो। त्यसको पूर्वमा उनले दत्तात्रिकासा र पशुपतिका मन्दिरहरूसँगै नारायणको मन्दिर र मूर्ति खडा गरे। उनले शाही दरबार थनाथु दरबार, बगैँचा र आँगन निर्माण गरेको शिलालेखमा १६७८ मा उल्लेख छ। कुमारी चोक, अष्टमातृकाको छविहरू पुनर्स्थापित गर्ने श्रेय पनि जितामित्रलाई दिइएको थियो र १६९० मा, तलेजुको सुनौलो छानाको लागि आफ्नो मनपर्ने देवता, देवी तलेजुलाई दुईवटा ठुला तामाको केटलड्रम (नगारा) वा घण्टी दान दिए। उनले मूल चोकको मुख्य प्रवेशद्वार माथि राम्ररी नक्काशी गरिएको काठको टिम्पानम पनि योगदान गरे र भक्तपुरमा धेरै स्मारकहरू पनि निर्माण गरे।

नगरपालिकाको स्थानीय निर्वाचन पहिलो पटक सेप्टेम्बर ९, १९५३ मा भएको थियो। गैरकानुनी रुपमा नेपाल कम्युनिस्ट पार्टीका उम्मेदवारले कुल खसेको ५० प्रतिशत मत प्राप्त गरेका छन्। कूल १९ सिटमध्ये ६ कम्युनिस्ट, ४ नेपाली कांग्रेस, ४ प्रजा परिषद, १ गोरखा परिषद र चार स्वतन्त्र उम्मेदवारले जितेका छन्।

निर्वाचित कम्युनिस्टहरूमध्ये परिषद्का अध्यक्ष जनकमान सिंह थिए। तर, उनको कार्यकाल छोटो भयो। नगरपालिका र राष्ट्रिय सरकारबीच अधिकार क्षेत्रको विवाद उत्पन्न भएको छ। अविश्वासको मतले सिंहलाई उनको कार्यालयबाट हटायो र राष्ट्रिय सरकारले उनलाई नगरपालिकाको कार्यालयमा प्रवेश गर्न निषेध गर्यो। सिंह अफिसमा प्रवेश गर्न खोज्दा पक्राउ परे र जेल चलान गरियो।

सन् १९५५ मा राजा त्रिभुवनको मृत्युपछि महेन्द्रले सत्ता ग्रहण गरे। यस अवधिमा नेपाल संयुक्त राष्ट्र सङ्घमा सामेल भयो, राष्ट्रिय प्रहरी बल गठन भयो, १९५० को दसकमा चीनसँग सीमा सन्धिमा हस्ताक्षर, सोभियत सङ्घले काठमाडौँमा दूतावास खोल्ने र सन् १९५९ मा संयुक्त राज्य अमेरिकाले काठमाडौँमा दूतावास खोल्ने जस्ता धेरै घटनाहरू भए। सन् १९५१ को संविधानलाई हटाएर १९५९ मा नयाँ संविधान पनि जारी भयो। पहिलो आम निर्वाचन पनि सन् १९५६ मा भएको थियो जसमा नेपाल काङ्ग्रेस पार्टीले पूर्ण बहुमत हासिल गरेको थियो। र त्रिभुवन विश्वविद्यालय स्थापना भयो।

सन् १९६० को डिसेम्बरमा राजा महेन्द्रले बहुदलीय प्रजातन्त्रको अन्त्य गरी पञ्चायत राज लागु गरेका थिए। यो पूर्णतया राजतन्त्र द्वारा नियन्त्रित थियो। १९६२ मा, राजा महेन्द्रले १९५१ पछि तेस्रो, नयाँ संविधान अपनाए र पञ्चायत भनिने केन्द्रीय नियन्त्रित दलविहीन परिषद् शासन प्रणाली स्थापना गरे। यो व्यवस्थाले राजाको शासनको संस्थागत आधारको रूपमा काम गर्‍यो। दरबारले यसलाई लोकतान्त्रिक प्रशासन दाबी गर्‍यो यद्यपि यो राजाको आदेशमा मात्र चलेको थियो। त्यसपछि गाउँ, जिल्ला र राष्ट्रिय स्तरमा स्थापना भयो। काठमाडौँमा सरकारको कार्यकारिणी परिमार्जन र संवैधानिक परिमार्जनका कारण पनि राजतन्त्रको निरंकुश शक्ति बलियो रह्यो। भूमि पुनर्संरचना ऐन र नयाँ कानुनी संहिता मुल्की ऐन पनि जारी भएको छ।
बायाँ|अङ्गुठाकार| दरबार क्षेत्र सन् १९२० मा
तर घटनाक्रमको गवाहीले राजनीतिक अशान्ति बढ्दै गयो: १९६३ मा आपतकाल हटाइएपछि पञ्चायतको चुनाव भयो र राष्ट्रिय मार्गदर्शन परिषद् गठन भयो। सन् १९६५ मा स्थानीय सरकारको पुनर्गठन भयो। सन् १९७१ मा काठमाडौँबाट भारतसँग नयाँ व्यापार तथा पारवहन सन्धि भएको थियो।

सन् १९७२ मा राजा महेन्द्रको मृत्यु भयो र राजा वीरेन्द्रको उत्तराधिकारी बने। विकास क्षेत्रहरू राष्ट्रिय विकास परिषद् अन्तर्गत स्थापित भएका थिए। तर, त्यही वर्षको आगोले सरकारको गठबन्धन सिंहदरबार जलेर नष्ट भयो। सन् १९७३ मा राजा वीरेन्द्रको राज्याभिषेक भएको थियो। त्यसको लगत्तै उनले "गाउँमा जानुहोस््" सुरु गरे।

१९८० को जनमत सङ्ग्रहमा पञ्चायत प्रणालीको यथास्थितिलाई पुन: पुष्टि गर्दै, राजनैतिक दलहरूको पुन: स्थापना र राजाद्वारा सहमति निरन्तर शासनको विरुद्धमा। १९८१ र १९८६ को चुनावहरू राजनीतिक कार्यक्रमहरूको अभावको विशेषता थिए। राजनीतिक उथलपुथल जारी रह्यो। राष्ट्रिय पञ्चायतको दोस्रो निर्वाचन सन् १९८६ मा भएको थियो। [१५] सन् १९८९ मा, भारतसँग व्यापार र पारवहन सन्धिहरू पुन: वार्ता गर्न असफल हुँदा अर्थतन्त्रमा बाधा उत्पन्न भयो। यसपछि सन् १९९० मा प्रजातन्त्रको पुनस्र्थापनाका लागि प्रदर्शन भएको थियो। अप्रिल ९, १९९० मा राजाले आन्दोलनकारी राजनीतिक दलमाथिको प्रतिबन्ध हटाएर बहुदलीय प्रजातन्त्रको पुनर्स्थापना गरे। पञ्चायत व्यवस्था विघटन गरी नयाँ संविधान जारी गरी विभिन्न दल र राजाका प्रतिनिधिहरू मिलेर अन्तरिम सरकार गठन भयो।

बहुदलीय प्रजातन्त्रको पुनर्स्थापना पछि, नयाँ संविधान अन्तर्गत, संसदको पहिलो आम चुनाव १२ मे, १९९१ मा भयो। नेपाली कांग्रेसले कम बहुमत ल्यायो र जीपी कोइराला प्रधानमन्त्री बने। तर नेपाली कांग्रेसका सभापति एवं अन्तरिम प्रधानमन्त्री केपी भट्टराई नेकपा एमालेका नेता मदन भण्डारीसँग चुनावमा पराजित भएका थिए।

सन् १९९२ मा स्थानीय निर्वाचन भयो र नेपाली कांग्रेसले बहुमत सिट जित्यो। तर १९९३ मा मदन भण्डारीको रहस्यमय कार दुर्घटनामा मृत्यु भएको थियो जसको परिणामस्वरूप कोइरालाको सरकारलाई हटाउन कम्युनिस्टहरूले हिंसात्मक प्रदर्शन गरेका थिए। यस वर्ष विनाशकारी बाढीले पनि सयौँको ज्यान लियो।

## समकालीन इतिहास (२०००-वर्तमान) 
अङ्गुठाकार|400x400पिक्सेल| नारायणहिटी दरबार, जहाँ शाही नरसंहार भएको थियो
हालैका वर्षहरूमा, काठमाडौँले अशान्त इतिहास र राजनीतिक अस्थिरताको अनुभव गरेको छ, हिंसा र विरोधको प्रकोपबाट प्रभावित भएको छ, जसले अक्सर भवनहरूमा ठुलो क्षति पुर्याएको छ वा ज्यान गुमाएको छ। जुन १, २००१ मा, युवराज दीपेन्द्रले नारायणहिटी राजदरबारमा आफ्ना बुबा राजा वीरेन्द्र, उनकी आमा रानी ऐश्वर्या, उनका भाइ र बहिनी र उनका पाँच जना आफन्तहरू सम्मिलित आफ्नो नजिकको परिवारलाई गोली हानी हत्या गर्दा एक भयानक शाही हत्याकाण्ड भयो। उसले आफैँमा बन्दुक खोल्यो र दुई दिन पछि मृत्यु भयो। यो हत्याकाण्डको कारण रहस्यमा डुबेको छ तर राणा परिवारकी बालिका देवयानी राणासँगको उनको प्रेम आमाबुवालाई मान्य नहुने कारण यो हत्याकाण्ड भएको अनुमान गरिएको छ। यो दुखद घटनापछि मृतक राजा वीरेन्द्रका भाइ राजा ज्ञानेन्द्रलाई दरबारमा राजाको राज्याभिषेक गरिएको थियो। नरसंहार भएको त्रिभुवन सदनलाई रानी आमाको आदेशमा भत्काइएको थियो।

अप्रिल २००४ मा, लगभग ४,००० मानिसहरूको भीड, मुख्यतया युवाहरूले, इराकमा १२ नेपाली जागिर खोज्नेहरूको हत्यामा आक्रोश व्यक्त गरे, र दर्जन भन्दा बढी निजी रोजगार संस्थाहरू र शहरको जामा मस्जिद मस्जिद सहित धेरै भवनहरू जलाए र तोडफोड गरे। ग्रीष्म २००८ मा, काठमाडौँ विश्वव्यापी हेडलाइन्समा पुग्यो जब राजनीतिक विरोधले आत्मसमर्पण गर्यो र राजनीतिक विरोधले शहरलाई त्रसित गरेको छ।

नोभेम्बर २००९ मा, नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (माओवादी) विद्रोहीहरूले प्रदर्शन जारी राखेका छन्, मे २००९ मा माओवादी नेतृत्वको सरकारको पतन पछि, राष्ट्रपतिको अधिकारको दायरा बारे संसदमा जनमत सङ्ग्रहको माग गर्दै, र सेना प्रमुखलाई आरोप लगाउँदै। हजारौँ पूर्व माओवादी विद्रोहीलाई राष्ट्रिय सेनामा समायोजनको विरोध गर्दै। प्रदर्शनकारीले ‘कठपुतली सरकार डाउन’ जस्ता नारा लगाएर माओवादी झन्डा फहराउँदै मुख्य सरकारी परिसरका प्रवेशद्वार अवरुद्ध पारेर यातायात अवरुद्ध पारेका थिए।

अप्रिल २०१५ मा ७.८ म्याग्निच्युडको भूकम्पले सहरलाई नराम्ररी क्षति पुर्याएको थियो। कतिपय भवन पुनर्निर्माण भइसकेका छन् भने कतिपय पुनर्निर्माणको क्रममा छन्।

लक्जरी अपार्टमेन्टको बढ्दो मागका कारण धेरै उच्च वृद्धि कम्प्लेक्सहरू निर्माण भइरहेका छन्। काठमाडौँ महानगरपालिका कार्यालयले देशभित्र र बाहिरका एक हजारभन्दा बढी निर्माण व्यवसायीलाई आवासीय कम्प्लेक्स निर्माण गर्न अनुमति दिएको छ।

## सन्दर्भ सामग्रीहरू