नाजी जर्मनी

**नाजी जर्मनी** (),  सन् १९३३ देखि १९४३ सम्म आधिकारिक रूपमा **डोयच राइस**   को नामले र सन् १९४३ देखि १९४५ सम्म **ग्रोस डोयचेस राइस**को  नामले चिनिने, सन् १९३३ र १९४५ को समयमा अस्तित्वमा रहेको एक जर्मन राज्य थियो। एडल्फ हिटलर र नाजी पार्टीले देशलाई तानाशाहीमा परिणत गरेपछि नाजी जर्मनीको निर्माण भएको थियो। [left|thumb| [एडल्फ हिटलर सन् १९३४ मा फ्युअ उन्ड राइसकान्च्लको  (*Führer und Reichs kanzler)* उपाधिसँग जर्मनीको राष्ट्र प्रमुख बनेका थिए]] हिटलरको शासनमा, जर्मनी चाँडै नै एक अधिनायकवादी राज्य बन्दा त्यहाँको सामाजिक जीवनका लगभग सबै पक्ष सरकारद्वारा नियन्त्रित बनेका थिए। **द्रिट्टे राइस** ,  अर्थत "तेस्रो साम्राज्य" बताएर नाजी जर्मनीले आफूलाई पहिलेको पवित्र रोमन साम्राज्य (ई. ८००-१८०६) र जर्मन साम्राज्य (ई. १८७१-१९१८) को उत्तराधिकारी दावी गरेको थियो। जसलाई हिटलर र नाजीहरूले **टाउसेनयागरेस राइस**  भनेर बयान गर्ने तेस्रो रिच मात्र १२ वर्ष पछि मे १९४५ मा समाप्त भयो, जब मित्र राष्ट्रहरूले जर्मनीलाई पराजित गरे र युरोपमा दोस्रो विश्वयुद्ध समाप्त भयो।

सन् १९३३ जनवरी ३० मा, वाइमर गणतन्त्रका राष्ट्रप्रमुख पल भोन हिन्डनबर्गले हिटलरलाई जर्मनीको चान्सलर,( सरकारको प्रमुख) नियुक्त गरे। त्यसपछि नाजी पार्टीले सबै राजनीतिक विरोधीहरू हटाउन र आफ्नो शक्ति सुदृढ गर्न थाले। २ अगस्ट १९३४ ई.  मा हिन्डनबर्गको मृत्यु भयो र हिटलर चान्सेलरी र राष्ट्रपतिको कार्यालय र अधिकारलाई एकीकृत गरेर जर्मनीको तानाशाह बने। सन् १९३४ अगस्ट १९ मा भएको राष्ट्रिय जनमत सङ्ग्रहले हिटलरलाई जर्मनीको एक मात्र *फ्युहरर* (नेता) को रूपमा चयन गर्यो। सबै शक्ति तथा अधिकारहरू हिटलरमा नै केन्द्रीकृत थियो र उनको वचन नै सर्वोच्च कानून बन्ने गरेको थियो। सरकार एक समन्वयकारी, सहयोगी निकाय थिएन, तर सत्ता र हिटलरको पक्षमा सङ्घर्ष गरिरहेका गुटहरूको सङ्ग्रह थियो। महामन्दीको बीचमा, नाजीहरूले आर्थिक स्थिरता पुनर्स्थापित गरे र भारी सैन्य खर्च र मिश्रित अर्थव्यवस्था प्रयोग गरेर सामूहिक बेरोजगारी समाप्त गरे। घाटा खर्च प्रयोग गरेर, हिटलरको शासनले *वेहरमाक्ट* (सशस्त्र बल) को गठन गरी ठूलो गोप्य पुन: सशस्त्रीकरण कार्यक्रम सञ्चालन गर्‍यो, र *अटोबहनेन* (सडक बाटो) सहित व्यापक सार्वजनिक कार्य परियोजनाहरू निर्माण गर्‍यो। आर्थिक स्थायित्वमा फर्किँदा उनको शासनको लोकप्रियता बढ्यो। 

सन् १९३० को उत्तरार्ध देखि , नाजी जर्मनीले आक्रामक क्षेत्रीय माग गर्यो र  ती मागहरू पुरा नभएमा युद्धको धम्की दियो। सन् १९३५ मा भएको जनमत सङ्ग्रहमा  मा सारल्याण्डले  जर्मनीमा पुन: सामेल हुन मतदान गर्‍यो, र १९३६ मा हिटलरले राइनल्याण्डमा सेना पठाए, जुन क्षेत्रलाई  प्रथम विश्वयुद्ध पछि गैर-सैन्यीकरण गरिएको थियो। जर्मनीले १९३८ को अस्ट्रिया कब्जा गर्‍यो, र सोही वर्ष चेकोस्लोभाकिया को सुडेटेनल्याण्ड क्षेत्रको माग र प्राप्त गर्‍यो। १९३९ मार्च मा, स्लोभाक राज्य घोषणा गरियो र जर्मनीको एक संरक्षित  बन्यो, र कब्जा गरिएको चेक भूमिहरूको बाँकी भागमा बोहेमिया र मोराभियाको जर्मन प्रोटेक्टोरेट स्थापना भयो। केही समय पछि, जर्मनीले लिथुआनियालाई मेमेल क्षेत्र सुम्पन दबाब दियो। जर्मनीले सोभियत सङ्घसँग गैर-आक्रमण सम्झौता मा हस्ताक्षर गर्यो  र सन् १९३९ सेप्टेम्बर १ मा पोल्याण्डमाथि आक्रमण गर्‍यो, त्यसबाट  युरोपमा दोस्रो विश्वयुद्धको सुरुवात भयो। सन् १९४२ को अन्त सम्म,धुरी शक्तिमा मित्र राष्ट्रले युरोप र उत्तरी अफ्रिकाका धेरै भूभाग मा नियन्त्रण कायम गरेका थिए । *Reichskommissariat* को विस्तारित कार्यालयले नाजी-विजयी क्षेत्रहरूको नियन्त्रण लिए र पोल्याण्डको बाँकी भागहरूमा जर्मन प्रशासन स्थापना भयो। जर्मनीले आफ्ना कब्जा गरिएका क्षेत्रहरू र आफ्ना सहयोगीहरू दुवैको कच्चा पदार्थ र श्रमको शोषण गर्‍यो। 

सन् १९४१ मा सोभियत सङ्घ माथिको जर्मन आक्रमण सुरुमा सफल भए तापनि सोभियत सङ्घको पुनरुत्थान र युद्धमा संयुक्त राज्य अमेरिकाको प्रवेशपछि जर्मनीले पूर्वी मोर्चामा हार खायो र १९४४ को अन्त्यसम्ममा पूर्ववर्ती मोर्चा(– सन् १९३९ को सिमानामा) धकेलियो। १९४४ मा जर्मनीमा ठूलो मात्रामा हवाई बमबारी बढ्यो र धुरी शक्तिहरू पूर्वी र दक्षिणी यूरोपमा फिर्ता भए। फ्रान्समा मित्र राष्ट्रहरूको आक्रमण पछि, जर्मनीलाई पूर्वबाट सोभियत सङ्घ र पश्चिमबाट अन्य मित्र राष्ट्रले आक्रमण गरे र मे १९४५ मा आत्मसमर्पण गरेको थियो। हिटलरको पराजय स्वीकार नगर्नाले जर्मन पूर्वाधारको ठूलो विनाश भयो र नतिजास्वरूप युद्धको अन्तिम महिनाहरूमा थप युद्ध-सम्बन्धित हताहत भए। विजयी सहयोगीहरूले विनाजीकरण (denazification)को नीति अंगाले र धेरै जीवित नाजी नेतृत्वलाई न्युरेम्बर्ग ट्रायलहरूमा युद्ध अपराधको लागि मुद्दा चलाइयो ।

## सन्दर्भ सामग्रीहरू
### टिप्पणी 
श्रेणी:जर्मनीको इतिहास
श्रेणी:भूतपूर्व देश
श्रेणी:एडल्फ हिटलर