विजयनगर साम्राज्य

thumb|240px|right|   विजयनगर साम्राज्य - १५ औँ शताव्दी मा

**विजयनगर साम्राज्य** (१३३६-१६४६) मध्यकालीन दक्षिण भारतको  एक साम्राज्य थियो। यसका राजाहरूले ३१० वर्ष राज गरे। यसको  औपचारिक नाम **कर्णाटक साम्राज्य** थियो। यस  राज्यको १५६५ मा  भारी पराजय भएको र राजधानी विजयनगरलाई जलाई दिएएको छ। त्यसको पश्चात क्षीण रूपमा  यो र ८० वर्ष चल्यो यसको स्थापना हरिहर र बुक्का नामक दुइ भाइहरूले गरेको थियो । यसको  प्रतिद्वन्द्वी मुस्लिम बहमनी सल्तनत थियो ।

## उत्पत्ति
इस साम्राज्यको उत्पत्तिका बारेमा  विभिन्न दन्तेकथाहरू पनि प्रचलित छन् । यीबाट सबैभन्दा अधिक विश्वसनीय यही छ कि संगमका पुत्र हरिहर तथा बुक्काले हम्पी हस्तिनावती राज्यको आरम्भ गरेको थियो । र विजयनगरलाई राजधानी बनाएर आफ्नो राज्यको  नाम आफ्नो गुरुका नाममा विजयनगर रखा ।

दक्षिण भारतमा  मुसलमानहरूको  प्रवेश अलाउद्दीन खिल्जीका समय भएको थियो । तर अलाउद्दीन ती राज्यहरूको  हराएर उनीसित वार्षिक गर्न लिनेसम्म नैं सीमित रह्यो । मुहम्मद बिन तुगलकले दक्षिणमा  साम्राज्य विस्तारका उद्येश्यदेखि कम्पिलीमा आक्रमण गरिदिए र कम्पिलीका दुइ राज्य मन्त्रीहरु हरिहर तथा बुक्कालोई बन्दी बनाएर दिल्ली ल्यायो । यी दुइटै भाइहरू द्वारा इस्लाम धर्म स्वीकार गर्नका पछि यी दक्षिण विजयका लागि पठाइएको छ। मानिन्छ कि आफ्नो यस  उद्येश्यमा  असफलताका कारण ती दक्षिणमा  नैं रह गए र विजयारण्य नामक सन्तका प्रभावमा  आकर हिन्दू धर्मलाई पुनः आफ्नो लिया । यस  प्रकार मुहम्मद बिन तुगलकका शासनकालमा  नैं भारतका दक्षिण पश्चिम तटमा विजयनगर साम्राज्यको स्थापना गरिएको ।

## साम्राज्य विस्तार 
विजयनगरको स्थापनाका साथै हरिहर तथा बुक्काका सामुन्ने धेरै कठिनाईयां थिए । वारंगलको  शासक कापाए नायक तथा त्यसका मित्र प्रोलय वेम र वीर बल्लाल तृतीय त्यसको विरोधी थिए । देवगिरिको  सूबेदार कुतलुग खाँ पनि विजयनगरका स्वतन्त्र अस्तित्वलाई नष्ट गर्नु चाहन्थ्यो ।  हरिहरले सर्वप्रथम बादामी, उदयगिरि तथा गुटीका दुर्गहरूलाई सुदृढ गरे । त्यसले कृषिको उन्नतिमा पनि ध्यान दिए जसदेखि साम्राज्यमा  समृद्धि आयी । होयसल साम्राट वीर बल्लाल मदुरैका विजय अभियानमा  लागेको भएको थियो । यस  अवसरको  लाभ उठाएर हरिहरले होयसल साम्राज्यका पूर्वी बागमा अधिकार गरिलिए  पछि वीर बल्लाल तृतीय मदुराका सुल्तान द्वारा १३४२मा  मार डालिएको । बल्लालका पुत्र तथा उत्तराधिकारी अयोग्य थिए । यस  मौकेराई भुनाँदै हरिहरले होयसल साम्राज्यमा अधिकार गर्न लिया । पछि गएर हरिहरले कदम्बका  शासक तथा मदुराका सुल्तानलाई पराजित गरेर आफ्नो स्थिति सुदृढ गरिलिए ।

हरिहरका पछि बुक्का सम्राट बनाएको र पनि त्यसले यस्तो कुनै उपाधि धारण गरेनन्।त्यसले तमिलनाडुको  राज्य विजयनगर साम्राज्यमा  मिल्यो लिया । कृष्णा नदीलाई विजयनगर तथा बहमनीको सीमा मान लिए गई । बुक्काका पछि त्यसका पुत्र हरिहर द्वितीय सत्तासीन भयो । हरिहर द्वितीय एक महान योद्धा थियो । त्यसले आफ्नो भाइको सहयोगले कनारा, मैसूर, त्रिचनापल्ली, काञ्ची, चिंगलपुट आदि प्रदेशहरूमा अधिकार गरिलियो।

## शासकहरूको सूची
### संगम वंश
 *हरिहर राय १  १३३६-१३५६ 
*बुक्क राय १  १३५६-१३७७ 
*हरिहर राय २  १३७७-१४०४ 
*विरुपक्ष राय  १४०४-१४०५ 
*बुक्क राय २ १४०५-१४०६ 
*देव राय १ १४०६-१४२२ 
*रामचन्द्र राय  १४२२ 
*वीर विजय बुक्क राय  १४२२-१४२४ 
*देव राय २ १४२४-१४४६ 
*मल्लिकार्जुन राय १४४६-१४६५ 
*विरुपक्ष राय २ १४६५-१४८५ 
*प्रौढ राय  १४८५

## सलुव वंश
*सलुव नरसिंह देव राय  १४८५-१४९१ 
*थिम्म भूपाल  १४९१ 
*नरसिंह राय २ १४९१-१५०५ 
### तुलुव वंश
*तुलुव नरस नायक  १४९१-१५०३ 
*वीरनरसिंह राय  १५०३-१५०९ 
*कृष्ण देव राय  १५०९-१५२९ 
*अच्युत देव राय  १५२९-१५४२ 
*सदाशिव राय १५४२-१५७० 
### अरविदु वंश
*अलिय राम राय  १५४२-१५६५ 
*तिरुमल देव राय  १५६५-१५७२ 
*श्रीरंग १  १५७२-१५८६ 
*वहरुकट २  १५८६-१६१४ 
*श्रीरंग २  १६१४-१६१४ 
*रामदेव अरविदु १६१७-१६३२ 
*वहरुकट ३ १६३२-१६४२ 
*श्रीरंग ३  १६४२-१६४६ 

## सन्दर्भ 
श्रेणी:भारतको इतिहास
श्रेणी:साम्राज्य