बज्र

]]

को राष्ट्रिय प्रतीक चिन्हमा 'दोहोरो बज्र' देखिन्छ।]]
**बज्र** एक पौराणिक र अनुष्ठानिक उपकरण हो, जसले हीराका गुणहरू (अविनाशीपन) र चट्याङ (अदम्य शक्ति) को प्रतीक मानिन्छ। यसलाई "अनुष्ठानिक हतियार"को रूपमा पनि वर्णन गरिएको छ। घण्टी र बज्रलाई प्रतीकात्मक र अनुष्ठानिक औजारको रूपमा सँगै प्रयोग गर्ने चलन तिब्बती बौद्ध धर्मका सबै सम्प्रदायहरूमा पाइन्छ।

बज्र धातुबाट बनेको एक गोलाकार, सममित राजदण्ड हो जसमा दुईवटा गोलाकार टाउकाहरू हुन्छन्। यसका रेखाहरू माथि एउटा बल जस्तो आकारमा जोडिएका हुन सक्छन्, वा तिनीहरू अलग भएर तिखो टुप्पोमा समाप्त हुन सक्छन्। बज्रलाई घण्टीबाट अलग गर्न नसकिने मानिन्छ र धर्म पसलहरूमा यी दुवैलाई एउटै सेटमा मात्र बिक्री गरिन्छ। घण्टी पनि धातुको हुन्छ र यसको माथिल्लो भाग बज्रको टाउको जस्तै गोलाकार हुन्छ। घण्टीमा महिला बुद्ध र वैरोचनकी अर्धाङ्गिनी 'आकाशधात्वेश्वरी'को अनुहार पनि चित्रण गरिएको हुन्छ।

बज्रलाई इन्द्रको हतियारको रूपमा पनि जोडिएको छ, जो देवहरू र स्वर्गका वैदिक राजा हुन्। हिन्दु धर्म, बौद्ध धर्म र जैन धर्मका धार्मिक परम्पराहरूमा यसलाई प्रतीकात्मक रूपमा प्रयोग गरिन्छ, जसले प्रायः आत्माको दृढता र आध्यात्मिक शक्तिलाई प्रतिनिधित्व गर्दछ।

हिन्दु पौराणिक कथा अनुसार बज्रलाई ब्रह्माण्डको सबैभन्दा शक्तिशाली हतियारहरू मध्ये एक मानिन्छ। 

## हिन्दु धर्म 
### ऋग्वेद 
परम्परागत रूपमा, बज्रको सबैभन्दा पहिलो उल्लेख चार वेदहरू मध्येको एक ऋग्वेदमा पाइन्छ, यद्यपि शिलालेखका आधारमा यसको प्रारम्भिक उल्लेख एक जाभानीज राजाको नामको अंशको रूपमा रहेको छ। यसलाई देवताहरूका प्रमुख इन्द्रको हतियारको रूपमा वर्णन गरिएको छ। इन्द्रले पापी र अज्ञानी व्यक्तिहरूलाई मार्न बज्रको प्रयोग गरेको वर्णन गरिएको छ। ऋग्वेदका अनुसार यो हतियार इन्द्रका लागि दैवी उपकरणका निर्माता त्वष्टाले बनाएका थिए। यससँग सम्बन्धित कथामा इन्द्रले आफ्नो हातमा बज्र लिएर सर्पको रूप धारण गरेको वृत्र नामक असुरको वध गरेको उल्लेख छ। 

बज्र चलाउने उनको कौशलका कारण ऋग्वेदमा इन्द्रका लागि 'बज्रभृत' (बज्र धारण गर्ने), 'बज्रीवत' वा 'बज्री' (बज्रले सुसज्जित), 'बज्रदक्षिण' (दायाँ हातमा बज्र समात्ने), र 'बज्रबाहु' वा 'बज्रहस्त' (हातमा बज्र लिने) जस्ता विशेषणहरू प्रयोग गरिएका छन्। इन्द्रसँग बज्रको यो सम्बन्ध पछिल्ला पौराणिक साहित्य र बौद्ध कृतिहरूमा केही परिमार्जनसहित जारी रहेको छ। ५औँ शताब्दीमा थेरवाद बौद्ध धर्मका प्रमुख व्यक्तित्व बुद्धघोषले बोधिसत्व बज्रपाणिलाई इन्द्रको रूपमा पहिचान गरेका थिए।

### पुराण 
धेरै पछिल्ला पुराणहरूले ऋग्वैदिक मूल कथालाई परिमार्जन गरी बज्रको वर्णन गरेका छन्। यसमा एउटा प्रमुख थपिएको पक्ष भनेको ऋषि दधिचिको भूमिका हो। एक विवरण अनुसार, देवहरूका राजा इन्द्रलाई एक पटक वृत्र नामक असुरले देवलोकबाट धपाएका थिए। त्यस असुरललाई कुनै पनि हतियारले मार्न सकिँदैनथ्यो र काठ वा धातुबाट बनेको कुनै पनि हतियारले उसलाई हानी पुर्‍याउन नसक्ने वरदान प्राप्त गरेको थियो। आफ्नो राज्य फिर्ता पाउने आशा मारिसकेका इन्द्रले शिवसँग गुहार माग्छन्, तर शिवले उनलाई मद्दत गर्न सक्दैनन्। त्यसपछि इन्द्र, शिव र ब्रह्मासँगै विष्णुको शरणमा जान्छन्। विष्णुले इन्द्रलाई दधिचिको हड्डीबाट बनेको हतियारले मात्र वृत्रलाई पराजित गर्न सकिने कुरा बताउँछन्। त्यसैले इन्द्र र अन्य देवहरू ती ऋषिकोमा जान्छन् र वृत्रलाई हराउन मद्दत माग्छन्। दधिचिले देवहरूको अनुरोध स्वीकार गर्छन् तर उनले आफ्नो प्राण त्याग्नु अघि सबै पवित्र नदीहरूको तीर्थयात्रा गर्ने इच्छा व्यक्त गर्छन्। त्यसपछि इन्द्रले सबै पवित्र नदीहरूको जललाई नैमिष वनमा जम्मा गरिदिन्छन्, जसले गर्दा ऋषिको इच्छा समय खेर नफाली पूरा हुन्छ। त्यसपछि दधिचिले योग बलद्वारा आफ्नो प्राण त्यागेको र त्यसपछि देवहरूले उनको मेरुदण्डबाट 'बज्रायुध' निर्माण गरेको बताइन्छ। यो हतियार असुरलाई हराउन प्रयोग गरिन्छ, जसले इन्द्रलाई देवलोकको राजाको रूपमा पुनःस्थापित हुन मद्दत गर्दछ।

यस कथाको अर्को संस्करण पनि छ जहाँ दधिचिलाई देवहरूको हतियार सुरक्षित राख्न भनिएको थियो। दधिचिले लामो समयसम्म त्यो जिम्मेवारी पूरा गर्छन् र अन्ततः थाकेपछि उनले ती हतियारहरूलाई पवित्र जलमा घोलेर पिउँछन्। धेरै समयपछि देवहरू फर्किएर वृत्रासुरलाई पराजित गर्न आफ्ना हतियारहरू फिर्ता माग्छन्। दधिचिले आफूले गरेको कामबारे बताउँछन् र ती हतियारहरू अब आफ्नो हड्डी बनिसकेको जानकारी दिन्छन्। यद्यपि, आफ्नै हड्डीबाट मात्र देवहरूले असुरलाई जित्न सक्छन् भन्ने महसुस गरी दधिचिले स्वेच्छाले आफ्नो तपोबलद्वारा उत्पन्न अग्निमा प्राण त्याग गर्छन्। त्यसपछि ब्रह्माले दधिचिको हड्डीबाट धेरै हतियारहरू बनाएको बताइन्छ, जसमा उनको मेरुदण्डबाट बनेको बज्रायुध पनि समावेश थियो।

कतिपय प्रसङ्गहरूमा युद्धका देवता स्कन्द (कार्तिकेय)ले पनि बज्र धारण गरेको वर्णन गरिएको छ।

## सन्दर्भ सामग्रीहरू 
श्रेणी:इन्द्रका अस्त्रहरू