केशी

[thumb|घोडा रूपी राक्षस केशीको बध गर्दै कृष्ण, [गुप्त काल (ई.सं. ३२१–५००), मेट्रोपोलिटन कला सङ्ग्रहालय|alt=भित्तामा झुण्डिएको ढुङ्गाको मूर्ति जसमा एक व्यक्तिले घोडासँग लडिरहेको देखाइएको छ।]]

हिन्दु पौराणिक कथा अनुसार, **केशिन्** जसलाई **केशी** पनि भनिन्छ, एक घोडा रूपी राक्षस हुन् जसलाई विष्णुका अवतार कृष्णले बध गरेका थिए। यो राक्षसलाई कृष्णका दुष्ट मामा कंशले पठाएका थिए जसको मृत्यु कृष्णको हातबाट हुने निश्चित थियो। केशी वधको कथा हिन्दु धर्मग्रन्थहरू जस्तै *भागवत पुराण*, *विष्णु पुराण* र *हरिवंश* मा वर्णन गरिएको छ। शास्त्रहरूमा कृष्णलाई प्रायः केशीको वध गर्ने हुनाले केशव भनी प्रशंसा गरिन्छ।

## पौराणिक कथा 
केशीको पौराणिक कथा *भागवत पुराण* को दसौँ स्कन्ध (इ.सं. ५०० देखि १००० को बीचमा लिखित) मा वर्णन गरिएको छ। मथुराका दुष्ट राजा र कृष्णका मामा कंशको मृत्यु कृष्णको हातबाट हुने निश्चित थियो। आफ्नो मृत्यु टार्नका लागि कंशले कृष्ण बसिरहेका ठाउँ गोकुलमा एकपछि अर्को राक्षसहरू पठाउँछन्। कृष्णले साँढे रूपी राक्षस अरिष्टासुरको बध गरेपछि देवर्षि नारदले कंशलाई कृष्ण नै उनकी बहिनी देवकीको सन्तान भएको र कंशले झुक्किएर मारेकी बालिका वास्तवमा कृष्णकी पालक आमा यशोदाकी छोरी भएको कुरा पुष्टि गरिदिन्छन्। यो सुनेर क्रोधित भएका कंशले केशी राक्षसलाई बोलाउँछन् र कृष्ण तथा उनका दाजु बलरामलाई मार्न आदेश दिन्छन्।

thumb|upright|left|कृष्ण र केशीको युद्ध।|alt=नीलो रङका पुरुषले सेतो घोडासँग लडिरहेको चित्र।

केशीले एक विशाल घोडाको रूप धारण गर्छ, जो सोचेको भन्दा तीव्र गतिमा दौडन सक्थ्यो। उसले आफ्नो खुरले पृथ्वी थर्काउँथ्यो र आफ्नो गर्धनको भुत्लाले आकाशमा रहेका बादल र दिव्य विमानहरूलाई तितरबितर पारिदिन्थ्यो। उसको हिनहिनाहटले मानिसहरू त्रसित हुन्थे। जब त्यो घोडाले गोकुल वरिपरि वितण्डा मच्चाउन थाल्यो तब कृष्णले केशीलाई द्वन्द्वयुद्धका लागि चुनौती दिन्छन्। केशी सिंह झैँ गर्जिन्छ र कृष्णतिर झम्टिँदै आफ्ना खुरहरूले प्रहार गर्छ। कृष्णले केशीका दुईवटा खुट्टा समातेर उसलाई टाढा फालिदिन्छन्। पछारिएर तङ्ग्रिएपछि क्रोधित केशीले आफ्नो मुख खोलेर कृष्णलाई आक्रमण गर्छ। कृष्णले आफ्नो देब्रे हात केशीको मुखभित्र घुसार्नेबित्तिकै उसका सबै दाँतहरू झर्छन्। कृष्णको हात विस्तारै फुल्दै गएकाले केशीको श्वास थुनिन पुग्छ। शरीरबाट पसिना बग्न थाल्छ, आँखाहरू पल्टिन्छन् र खुट्टा बजार्दै छटपटाएर उसको मृत्यु हुन्छ। केशी आफ्नो वास्तविक राक्षसी रूपमा भुइँमा निष्प्राण भएर ढलेपछि देवताहरू र नारदले कृष्णको स्तुति गर्छन्। नारदले आफ्नो स्तुतिमा कृष्णलाई धन्यवाद दिए, जसले सजिलै त्यो घोडा-राक्षसलाई मारे जसको हिनहिनाहटले मात्र पनि देवताहरू स्वर्ग छोड्न बाध्य हुन्थे। उनले पछि कृष्णले गर्ने ठूला कामहरू, जसमा कंशको वध पनि सामेल थियो, त्यसको भविष्यवाणी गर्छन्।

*विष्णु पुराण* को चौथो पुस्तक (ई.पू. १ देखि ४ औँ शताब्दीको बीचमा लिखित) ले पनि यो कथा बताउँछ। यद्यपि, त्यहाँ केशी पहिलोपटक तब देखा पर्छ जब कृष्णको जन्म भएको थाहा पाएपछि कंशले सबै बालकहरूलाई मार्न राक्षसहरूको टोली बोलाउँछ। चौथो पुस्तकको अध्याय १५ र १६ मा केशीको मृत्युको विस्तृत विवरण छ जुन *भागवत पुराण* सँग मिल्दोजुल्दो छ। अरिष्टासुरको मृत्यु, नारदले कंशलाई रहस्य खोल्नु र त्यसपछि केशीलाई आदेश दिनु जस्ता घटनाहरू समान छन्। पृथ्वी र आकाशमा केशीको आतङ्क र कृष्णको चुनौती उस्तै भए पनि, यहाँ युद्ध सिधै केशीले मुख खोलेर कृष्णलाई आक्रमण गरेबाट सुरु हुन्छ। कृष्णको हातले केशीको घाँटी थिच्नुका साथै उसको शरीरलाई दुई भागमा चिरेको उल्लेख छ। केशीको शरीर चिरिएको कुरा *भागवत पुराण* मा भनिएको छैन। त्यसपछि नारदको स्तुति र कंशको मृत्युको भविष्यवाणी आउँछ, जहाँ नारदले घोषणा गरेअनुसार अबदेखि कृष्णलाई केशीको वध गर्ने हुनाले केशव भनिनेछ।

धर्मग्रन्थ *महाभारत* अन्तर्गतको *हरिवंश*ले पनि यो घटनालाई यसैगरी वर्णन गरेको छ, जहाँ नारदले कृष्णलाई विष्णुको रूपमा चिनाउँदै प्रशंसा गरेका छन्। *विष्णु पुराण* र *हरिवंश* (ई.पू. १-२ औँ शताब्दी) का अनुसार केशी कृष्णलाई मार्न पठाइएको अन्तिम राक्षस थियो। केशीको वधपछि कृष्ण र बलराम मथुरा जान्छन्, जहाँ कंशको वध हुन्छ। तर, *भागवत पुराण* ले भने मथुरा प्रस्थान गर्नुअघि कंशले पठाएको व्योम नामक राक्षसको वधको वर्णन गर्दछ।

पहिलो शताब्दीका बौद्ध लेखक अश्वघोषले पनि आफ्नो कृति *सौन्दरनन्द*को एक अंशमा केशीको वधको उल्लेख गरेका छन्।

## सन्दर्भ सामग्रीहरू 
श्रेणी:कृष्णसँग सम्बन्धित व्यक्तिहरू
श्रेणी:दैत्यहरू