कीर्तिखम्बा

**कीर्तिखम्बा** (अन्य नाम: **किर्तिस्तम्भ**, **पृथ्वी मल्लको स्तम्भ**, **कीर्तिखम्ब**) शाके सम्वत १२७९ तत्कालिन खस राजा पृथ्वी मल्लले निर्माण गर्न लगाएको स्तम्भ हो। त्यसैले यसलाई पृथ्वी मल्लको स्तम्भ पनि भनिन्छ भने स्थानीय भाषामा यसलाई *किर्तिखम्ब* वा *कीर्तिखम्म* भनिन्छ। खस राजाहरूको वंशावलीका साथै अन्य महत्त्वपूर्ण कुराहरू लेखिएको यो शिलालेख दैलेख जिल्लाको दुल्लुमा अवस्थित छ।

## कीर्तिस्तम्भ
दुल्लु कीर्तिखम्ब बजारमा रहेको यस कीर्तिस्तम्भको उचाइ २ मिटर ७६ सेमी., चौडाइ ५० सेमी. र मोटाइ ८ सेमी. रहेको छ। पृथ्वीमा चन्द्रसूर्य रहुन्जेल सम्मको लागि धर्म प्रचारक, सुत्रधारहरू र शिल्पिहरूको सबै कर मिनाहा गर्दा ठूलो धन राशी मिनाहा हुन गएकोले यस स्तम्भलाइ कोटीस्तम्भ पनि भन्ने गरिन्छ ।
स्तम्भको दुबै पाटोमा क्रमश: पद्मदल, मणिमाला, चैत्य र ॐ मणिपद्मे हुँ खोपिएको छ। सम्पूर्ण स्तम्भको तलदेखि माथिसम्म किनारमा दुईवटा रेखा बनाइएका छन्। अभिलेखमा लेख्न सुरु गर्नुअघि बुद्ध, गणेश र शिवको बन्दना गरिएको छ। स्तम्भको दायाँ पाटोबाट अभिलेख लेख्न प्रारम्भ गरिएको छ। यो स्तम्भमा गोठालाहरूले हँसिया, बन्चरो आदी औजारहरूको धार लगाउनको लागि घोट्ने गर्नाले स्तम्भको चारैतिर घोटिएको छ। स्तम्भमा लेखिएका अक्षरहरू अस्पष्ट हुँदै गइरहेका छन्। स्तम्भमा कुँदिएको भाषा र लिपीहरू सामान्यतया बुझ्न र पढ्न सकिँदैन। 

योगी नरहरिनाथले गरेको अनुसन्धान र खोजअनुसार यो स्तम्भमा सिंजाराज्यका खस राजाहरूको वंसावली कुँदिएको छ। यसका साथै यस स्तम्भमा सिंजा राज्यमा रहने सबै भिक्षु, ब्राह्मण, धर्म उपदेशक र शिल्पीहरूका लागि सम्पूर्ण कर मिनाहा गरेको व्यहोरा उल्लेख गरिएको छ। यसका साथै यो स्तम्भ तयार गर्ने कालिगढहरूको नाम र ठडाएको मितिसहित उल्लेख गरिएको छ।  यो स्तम्भमा दुवैतर्फको सम्पूर्ण अभिलेखमा जम्मा २४ वटा श्लोकहरू २ वटा स्वस्ती र श्रीशाके गरी जम्मा ७८० वटा अक्षरहरू रहेका छन्।

## इतिहास 
कीर्तिस्तम्भमा उल्लेख भए अनुसार यो स्तम्भ श्रीशाके १२७९ मा अभिविजयसिंह र शिवराज नाम गरेका दुईजना कालिगढले तयार गरेर श्रीशाके १२७९ जेष्ठ कृष्ण एकादशी आइतवारका दिन ठडाईएको हो।  करिब १५० वर्ष पहिले कसैले यो स्थानमा गाडधन छ भन्ने ठानेर धन खोज्ने लालचमा यो स्तम्भलाइ उखेलेर जमिनमा लडाएर छोडेछ। यो अवस्थामा रहेको कीर्तिस्तम्भमा गोठालाहरूले हँसिया र बन्चरो उदाउने गर्दा र केटाकेटीहरूले चिप्लेटी खेल्ने गर्दा यसमा भएको अक्षरहरू मेटिदै गए। धेरै समय पछि कसैले यसलाई फेरी ठडाइदिंदा अलि बाङ्गो रहन गएकोले वि.सं. २०१२ मंसिर २५ गतेका दिन योगी नहरीनाथको सक्रियतामा बाटोमा हिड्ने हटारू र स्थानिय जनताको सहयोगमा बाङ्गो रहन गएको स्तम्भलाइ हालको अबस्थामा सोझाएर राखेको कुरा नरहरी नाथको इतिहास प्रकाश दोश्रो अंक पहिलो भाग पृष्ठ ६६ मा वर्णन गरिएको छ।

## हालको अवस्था
250px|thumb|कीर्तिस्तम्भमा पर्न गएको घामपानी र तातोचिसोको असर
कीर्तिस्तम्भ अहिले दुल्लु निवासी प्रेम बहादुर शाहको घरको आगनमा पर्न गएको छ। यसलाई चारैतिरबाट फलामे ग्रिलबार लगाएर शुरक्षित गर्ने प्रयास गरिएको छ। स्तम्भमा पर्ने घामपानी र तातोचिसोको कारणले ठाउँ ठाउँमा चिरा पर्दै र प्रस्तरस्तम्भको पाप्रा उप्कँदै गइरहेका छन्। स्तम्भमा उत्कृण गरिएका अधिकांश अक्षरहरू वातावरणिय प्रभावका कारण मेटिदै जाने क्रममा रहेका छन्।

स्तम्भलाइ सिमेन्टको चौतारा बनाएर राखिएको छ। चौताराको वरीपरी प्रस्तर अभिलेख सहितको ठुला ठुला ढुंगाहरू मिलाएर राखिएका छन्। यी ढुंगाहरूमा भएको अभिलेख र कीर्तिस्तम्भ अभिलेखको भाषा, छन्द, लिपी, प्रसंग र तिथीसमेत मेल खाँदैन। 

नेपाल सरकार, पुरातत्व विभाग (नेपाल), राष्ट्रिय अभिलेखालयसँग रहेको कीर्तिस्तम्भ अभिलेखको उतारमा पनि यी दुवै अभिलेखलाई किर्तिखम्ब अभिलेख नै भनेर रेकर्ड गरेको छ। यसले गर्दा कीर्तिस्तम्भ अभिलेखको ऐतिहासिक महत्त्वमाथी गम्भीर भ्रम उत्पन्न हुने सम्भावना देखिन्छ। कीर्तिस्तम्भको चौतारामा रहेका यी अभिलेखका टुक्राहरूलाई विभिन्न स्थानहरूबाट बटुलेर वि.सं.२०१२ भाद्र ३ गते बीहीवारका दिन योगी नरहरिनाथले सबैको सहयोगमा चौतरिया प्रेमजंग शाहको घर अघाडी रहेको स्थानमा जम्मा गर्नु भएको थियो। यी प्रस्तर अभिलेखका टुक्राहरू पाथरनाउली भन्दा करिब २०० मिटर पूर्वमा रहेको मुढेदेवलस्थित उपरीचैत्य धारामा रहेको अभिलेख थियो। अहिले शुरक्षाकोलागी कीर्तिस्तम्भ वरीपरी राखिएका हुन्।

## यी पनि हेर्नुहोस्
## सन्दर्भ सामग्रीहरू
श्रेणी:दैलेख जिल्ला
श्रेणी:पर्यटकीय स्थलहरू
श्रेणी:सम्पदाहरू