बुद्ध अवतार

## भगवान विष्णुको नवौँ अवतार बुद्ध 
विष्णुको दश अवतार मध्ये उत्तर भारतीय हिन्दु परम्परामा बुद्धलाई नवौँ अवतारको रूपमा (दक्षिण भारतमा बुद्धको सट्टा बलरामलाई राखिन्छ) चित्रित गरिएको छ । यसरी बौद्ध दर्शनका प्रवर्तक भगवान बुद्धलाई विष्णुको अवतारको रूपमा स्थान दिनुले सतही रूपमा हिन्दु बौद्धहरूको धार्मिक सहिष्णुतालाई टेवा पुर्‍याएको देखिन्छ । तर ती पुराणहरूमा बुद्धलाई  जुन रूपमा प्रस्तुत गरिएको छ त्यो बुझ्ने हो भने ती मिथकहरूमा 'बुद्ध' भनिएका पात्र र इ.पू ६ आैं शताब्दिमा लुम्विनीमा जन्मेका सिद्धार्थ गौतम  एकै ब्यक्ति हुन भन्न गाह्रो छ । यदि गौतम बुद्धलाई नै प्रस्तुत गरिएको हो भने ती पुराणका कथनहरू दुर्इ परम्परा बीच चलेको तत्कालीन द्वन्दको उपजमात्र हुन भन्न सकिन्छ । बुद्धका उपदेशहरू अनिश्वरवादी, अनात्मवादी भएकाले बुद्ध शिक्षा वैदिक परम्परा भन्दा पृथक छ । त्यसैकारणले हिन्दु दार्शनिकहरूले बौद्ध दर्शनलाई नास्तिक धर्ममा वर्गीकृत गरिएको छ । 

भगवान बुद्ध विष्णुका अवतार हुन् भन्ने पौराणिक उल्लेखहरूको आधार लिर्इ हिन्दु-बौद्ध एकताका लागि कैयन अभियानहरू चलेका छन् ।  तर यस सम्वन्धी केहिं गहिराइमा अध्ययन गर्ने हो भने यस आधार कतिको बलियो छ भन्ने बुझ्न सकिन्छ । यस सम्वन्धी निम्न कुराहरू विचारणीय छन् । 
# ]]**पुनः पुन जन्म हुने बुद्ध ?** बिष्णुको अवतार भनिएका बुद्ध यस पृथ्वीमा बारम्बार जन्म लिने खालको हो । बुद्ध अवतार पछि भगवान विष्णुले कल्कि अवतारको रूपमा जन्म लिए । यतिमात्र नभर्इ जव जव धर्मको हानी हुन्छ तव तव त्यसलाई पुनः संस्थापन गर्न बारम्बार जन्म लिन आउँछु भनि विष्णुले भेनेका छन् । जव कि शाक्यमुनी गौतम शुद्दोदनको राजकुलमा जन्म भर्इ संसारको विद्यमान दुःख देखी वैराग्य उत्पन्न गरी गृहत्याग गरे । आफ्नो अथक परिश्रमले विलुप्त भइसकेको विपश्यना ज्ञानलाई पुनर्जिवित गरी पुनर्जन्म हुन दिने सबै प्रकारका कर्म संस्कार तथा क्लेशलाई पूर्णरूपमा निर्मूल पारी भवसंसरणबाट सँधैका लागि विमुक्त भएका थिए । सम्येकसंबुद्धत्व प्राप्त हुनासाथ “अयं अन्तिमा जाति” (यो मेरो अन्तिम जम्न हो । ) “नत्थिदानिपुनब्भवोति” (अब मेरो पुनर्जन्म हुने छैन।) भनी उद्घोषण गरेका थिए । “पुनः पुनः जन्म लिन्छु” भन्ने र “यो मेरो अन्तिम जम्न हो” भन्ने यी दुर्इ पात्र एकै ब्यक्ति हुन् भन्नु कदापि विवेकपूर्ण देखिंदैन । यी पुराणहरूमा गरिएको यस प्रकारको विरोधाभास पूर्ण प्रस्तुति यदि सत्य हो भने बुद्धको भवविमुक्तिप्रदायिनी (संसारचक्रबाट मुक्त हुने)  शिक्षा मिथ्थ्या सावित हुन जान्छ ।
# **मायामोहका अवतारः** विष्णु पुराण अनुसार बुद्ध अवतार विष्णुका सद् गुणका  अवतार नभर्इ दुर्गुणका अवतार हुन् । उनी विष्णुमा भएको दुर्गुण ‘मायामोह’ का अवतार थिए । उनको पृथ्वीमा अवतरणको उद्देश्य आफ्नो वाक् चातुर्यको माध्यमवाट असुर जातिका जनतालाई अवैदिक धर्म सिकाई वैदिक कर्मकाण्डबाट विमुख वनाई सद् गतिको बाटो बन्द गरिदिनु हो । तत्पश्चात् ती दैत्यहरूलाई वध गर्न सकिने भएकोले इन्द्र लगायत देवताहरूको स्वर्गको राज्य सुरक्षित हुन्छ । यसरी विष्णुको यस अवतारमा बुद्धलाई एक छलगर्ने धुर्त गुरूका रूपमा चित्रित गरिएको छ । 
# **बुद्ध र बौद्हरूको संहार गर्न कल्कि अवतारः** कल्किपुराण अनुसार भगवान बिष्णुको दशौँ अवतारका रूपमा कल्किको अवतरण हुन्छ । कल्किले शुन्यवादी बौद्धहरूसँग युद्ध गरी बौद्धहरूको सफाया गर्नेछ जुन युद्धमा सबै बौद्धहरू, जिन (बुद्धको अर्को नाम), शुद्दोदन र महामाया आदि सबैको वध गरी विजय हासिल गर्दछ ।   
यस प्रकारको बौद्ध विरोधी पौराणिक साहित्यमा आधारित अवतारवादले कथित धार्मिक सहिष्णुतालाई टेवा दिँदैन । यी साहित्यहरू तत्कालीन शत्रुता र द्वन्दका उपजहरू हुन् । यसलाई आजका धार्मिक सहिष्णुता प्रेमी जनताहरूले ती मिथकहरू मिथ्थ्या हुन भनी बुझी सत्य र मानवताका आधारमा परस्पर मैत्री भाव कायम गरी वस्नु उपयुक्त हुन्छ ।
**गरूड पुराण* (1.1, 2.30.37, 3.15.26) 
**अग्नी पुराण*  (16)
**नारदीय पुराण*  (2.72)
**लिङ्ग पुराण*  (2.71)
**पद्म पुराण*  (3.252)
**ब्रम्हाण्ड पुराण*, भागवत् तात्पर्य (1.3.28)
**भविष्य पुराण* 

अन्य ग्रन्थहरूः

पराशरकृत वृहत् पराशर होरा शास्त्र (2:1-5/7).

## बुद्ध अवतारवाद सम्वन्धी केहिं रोचक टिप्पणीहरू 
* **बौद्धमतलाई हिन्दु (वैष्णव) धारमा विलय गराउनेः** जर्मन विद्वान् हेलमुट भो ग्लेजनपको भनाई - यस प्रकारको साहित्यहरूको रचना हुनुको पछाडी बौद्धहरूलाई विस्तारै हिन्दु (वैष्णव) धारमा विलय गराउने अन्तरनिहित मनोवाञ्छा देखिन्छ ।
* **बुद्ध अवतारका बुद्ध र शाक्यमुनि बुद्ध एकै होइनन्ः** बुद्ध अवतारका बुद्ध र शाक्यमुनि बुद्धको समयकाल फरक छ । करिव इ.सं. ५०० तिर जन्मेको, ६४ वर्ष बाचेका, जीवनकालमा केही दानवहरूको वध गरेका, वैदिक धर्म मान्ने, जिन नाम ब्यक्ति पिता भएका आदि वर्णनलाई हेर्ने हो भने बुद्ध अवतारमा चित्रित गरिएका ब्यक्ति सिद्धार्थ गौतम होइनन् ।
* **हिन्दु दार्शनिकहरू बुद्धलाई आफ्नो धर्म भित्र समाहित गर्न चाहँदैनन्ः** कुमारील भट्ट (इ.सं. ७०० तिर - मिमांशधारका हिन्दु दार्शनिक) बुद्धलाई हिन्दु धर्म सँग जोड्न स्वीकार गर्दैनन् । क्षेत्रीय धर्मको उलंधन गरी आफै धर्म गुरू बन्न खोजेका, वेदका विपरित र आफैले आफैलाई ठगेका ब्यक्तिका रूपमा बुद्धका वारे उनले टिप्पणी गरेका छन् ।
* **दलित अभियानका पाचौँ सपथः** डा. भिमराव अम्वेडकर बुद्ध विष्णुको अवतार हो भन्ने कुरालाई प्रखररूपमा खण्डन गर्ने ब्यक्ति हुन् । महान् दलित अभियानका क्रममा धर्म परिवर्तनका लागि २२ सपथहरू मध्ये पाचौँ यस प्रकार छ - "मैं यह नहीं मानता और न कभी मानूंगा कि भगवान बुद्ध विष्णु के अवतार थे, मैं इसे पागलपन और झूठा प्रचार-प्रसार मानता हूँ ।"

## काँचीका शंकराचार्य र विपश्यनाचार्य सत्यनारायण गोयन्काको संयुक्त विज्ञप्ति 
(हिन्दि भाषामा प्रकाशित प्रेस विज्ञप्तिको नेपाली अनुवाद), 

*स्थलः महाबोधि सोसाइटी, सारनाथ (वाराणसी) (उत्तर प्रदेश)*

*समयः दोपहर ३ः३०, दिनाङ्कः सन् १९९९ नोभेम्वर १२* 

*जगद् गुरू काँची कामकोटि पीठका श्रद्धेय शंकराचार्य श्री जयन्द्र सरस्वतीजी र विपश्यनाचार्य गुरूजी सत्यनारायण गोेयन्काका सौहार्दपूर्ण  वार्तालापको संयुक्त विज्ञप्ति प्रकाशित गरिएको छ । दुबै यस कुरामा सहमत छन् र चाहन्छन् कि दुबै प्राचीन परम्पराहरूमा अत्यन्त स्नेहपूर्वक वातावरणा स्थापित हुन् । यस वारेमा जुन छिमेकी देशका वन्धुहरूमा कुनै कारणले कुनै प्रकारको गलत बुझाइ रहेको भए  त्यसको शीध्रातिशीध्र निराकरण होस् । यस सम्वन्धमा निम्न कुराहरूमा सहमती भएको छ ।* 
# *कुनै पनि कारणले पूर्वकालमा पारस्परिक मतभेदहरू भएको उपजका रूपमा जस्तो सुकै साहित्यहरू निर्माण भए, जसमा भगवान बुद्धलाई विष्णुको अवतार भनी लेखिए, यो कुरा छिमेकी देशका बन्धुलाई अप्रिय लाग्यो यो हामी राम्ररी बुझ्छौं । त्यसकारण दुबै समुदाय बीच पारस्परिक सम्वन्धमा पुनः स्नेहपूर्वक वनाउनका लागि हामी यो निर्णय लिन्छौं कि भूतकालमा जे सुकै भएको भएतापनि त्यसलाई भुली  अव आइन्दा यस प्रकारको कुनैपनि मान्यतालाई वढावा दिनु हुँदैन ।* 
# *भारतका हिन्दु समुदाय बुद्धानुयायीहरू माथि आफ्नो वर्चश्व स्थापित गर्नाका लागि यस प्रकारको कार्यशालाहरू आयोजना गरिरहेका छन्  भनी छिमेकी देशहरूमा  भ्रान्ति फैलिरहेको छ  । यस प्रकारको  कुरा उनीहरूको मनबाट सदाको लागि हटेर जाओस् भन्ने उद्देश्यले वैदिक र बुद्ध-श्रमण परम्परा भारतको अन्यन्त प्राचीन मान्य परम्पराहरू मध्येका हुन् भनी  प्रज्ञापित गर्दछौं । दुबैको आ-आफ्नो गौरवपूर्ण स्वतन्त्र अस्तित्व छ । कुनै एक परम्पराले  आफैले आफूलाई उँचा र अरूलाई नीच देखाउने काम परस्पर द्वेष, वैमनस्य वढाउने कारक हुन जान्छ । त्यसकारण भविष्यमा फेरि कहिल्यै पनि  यसो नहोस् । दुवै परम्पराहरूलाई समान आदर र गौरवको भाव दिइयोस् ।* 
# सत्कर्म द्वारा कुनै पनि ब्यक्तिले समाजमा उँचा स्थान प्राप्त गर्न सक्छ र दुष्कर्म द्वारा पतित हुन सक्छ । त्यसकारण हरेक ब्यक्ति सत्कर्म गरी काम, क्रोध, मद, मोह, लोभ, मात्सर्य, अहंकार इत्यादि अशुभ दुर्गुणहरूलाई निकाली आफूले आफैलाई समाजमा उच्च स्थानमा स्थापित गरेर सुख शान्तिको अनुभव गर्न सकियोस् । 
उपरोक्त तीन कुराहरूमा हामी दुवैको पूर्ण सहमती छ । भारतका सवै समुदायका मानिसहरू पारस्परिक मैत्री भाव राखोस् र छिमेकी देश पनि भारतका प्रति पूर्ण मैत्री भाव राखोस् । 

[ [http://www.vridhamma.org/en1999-13 ]

## पादटिप्पणी तथा सन्दर्भ स्रोत 
## बाहिरी लिङ्कहरू
श्रेणी:हिन्दु देवीदेवताहरू
श्रेणी:भगवान विष्णुका अवतारहरू