रामोपाख्यान

***रामोपाख्यान*** हिन्दु धर्मग्रन्थ *महाभारत*को एउटा खण्ड हो जसमा राम र सीताको कथालाई वर्णन गरिएको छ। यो कथा मुख्य रूपमा अर्को हिन्दु धर्मग्रन्थ *रामायण*का लागि परिचित छ।

## विषयवस्तु 
यस कथामा ७०४ श्लोकहरू छन् जुन पुस्तक ३ (*वन पर्व*, जसलाई *अरण्यक-पर्व* वा *अरण्य-पर्व* पनि भनिन्छ) मा फैलिएको छ। पुस्तक ३ को अध्यायहरूको मानक संख्या अनुसार, यसमा २५७-७५ अध्यायहरू पर्दछन्।

*महाभारत* को *रामोपाख्यान* खण्डको सुरुमा पात्र युधिष्ठिरले भर्खरै आफ्नी पत्नीको अपहरण र वनवासको पीडा भोगेका हुन्छन्। आफूभन्दा बढी अभागी कोही भएको छ कि छैन भनेर सोध्दा, उनलाई निराशाबाट बच्नका लागि नैतिक कथाको रूपमा राम र सीताको तुलनात्मक कथा सुनाइन्छ। *रामोपाख्यान* मा राम र सीताको वर्णन गर्दा रामलाई ईश्वरीय अवतार भन्दा पनि एक मानवीय नायकको रूपमा चित्रण गरिएको पाइन्छ; जसमा अयोध्या फर्केपछि सीताको निर्वासन र त्यसपछि उनी पृथ्वीभित्र विलीन भएको कुरा उल्लेख गरिएको छैन।

## कथानक सारांश 
मार्कण्डेयले राम र सीताको वंशबाट कथा सुरु गरी रावणको वंशको वर्णन गरिन्छ जुन रामायणको भन्दा केही फरक छ। यो प्रजापति (ब्रह्मा) बाट सुरु हुन्छ, जसका पुत्र पुलस्त्य हुन् र पुलस्त्यका पुत्र वैश्रवण (कुबेर) हुन्। जब वैश्रवणले प्रजापतिको सेवा गर्न आफ्ना पितालाई त्याग्छन्, पुलस्त्यले क्रोधित भई अर्का पुत्र विश्रवाको सृष्टि गर्छन्। प्रजापतिले वैश्रवणलाई साथ दिँदै उनलाई लङ्काको अधिपति बनाउँछन्। विश्रवाका कैकसीबाट रावण र कुम्भकर्ण, मालिनीबाट विभीषण र राकाबाट खर तथा शूर्पणखा जन्मन्छन्। यी सन्तानहरू गन्धमादन पर्वतमा बस्छन् र कठोर तपस्या गरी ब्रह्माबाट वरदान प्राप्त गर्छन्। रावणले मानव बाहेक अरूबाट अपराजेय हुने वरदान माग्छ; कुम्भकर्णले लामो निद्रा माग्छ; र विभीषणले धर्मको मार्ग र अमरत्व प्राप्त गर्छन्। पछि रावणले कुबेरलाई पदच्युत गरी लङ्का कब्जा गर्छ र श्राप पाउँछ। कुबेरप्रति वफादार रहेका विभीषण उनीसँगै प्रस्थान गर्छन्। त्यसपछि रावणले देवताहरूलाई सताउन थाल्छ। देवताहरूले ब्रह्मासँग गुनासो गरेपछि ब्रह्माले रावणको विनाशका लागि विष्णुले पहिले नै अवतार लिइसकेको कुरा बताउँछन्। यस अभियानमा मद्दत गर्न देवताहरूलाई *वानर*हरूका माध्यमबाट पुत्रहरू जन्माउन निर्देशन दिइन्छ। दुन्दुभी नामकी दासी मन्थरा बन्छिन्।

दशरथका जेठा छोरा रामको जन्म हुन्छ, जो असाधारण गुणहरूले सम्पन्न छन्। दशरथले रामलाई आफ्नो उत्तराधिकारी नियुक्त गर्ने योजना घोषणा गर्छन्। मन्थराले रानी कैकेयीलाई यसबारे जानकारी दिन्छिन्, जसले राजालाई उनका पुराना दुई वरदानहरूको सम्झना गराउँछिन्। उनले आफ्ना छोरा भरतलाई राजा बनाउनुपर्ने र राम तथा उनका भाइ लक्ष्मणलाई वनवास पठाउनुपर्ने माग राख्छिन्। राम, लक्ष्मण र रामकी पत्नी सीता वनतर्फ प्रस्थान गर्छन्। दशरथको मृत्युपछि भरतले सिंहासन अस्वीकार गर्छन् र नन्दिग्रामबाट प्रतिनिधिको रूपमा शासन गर्छन्। राम दण्डकारण्य वनमा बस्छन् जहाँ उनले शूर्पणखाको नाक-कान काटिदिन्छन् जसले गर्दा उनी आफ्ना दाजु रावणकहाँ भाग्छिन्। रावणले आफ्ना पुराना मन्त्री मारीचसँग परामर्श गर्छन्। डराए तापनि, मारीचलाई रावणको मद्दत गर्न बाध्य पारिन्छ। सुनौलो मृगको भेषमा मारीचले रामलाई आफ्नो आश्रमबाट टाढा लैजान्छन्। सीताले रामलाई त्यो मृग समात्न आग्रह गर्छिन्। रामले त्यसको पिछा गरी मार्छन् तर मर्दै गर्दा मारीचले रामको आवाज निकालेर मद्दतको लागि पुकार्छन्। चिन्तित भएर सीताले लक्ष्मणलाई मद्दतका लागि पठाउँछिन्। शङ्का लागे तापनि अन्ततः उनी रामको खोजीमा जान्छन्। त्यसपछि रावण भेष बदलेर सीताको सामु प्रकट हुन्छन् र उनलाई फकाउने प्रयास गर्छन्। जब उनले अस्वीकार गर्छिन् तब रावणले उनको अपहरण गर्छ। गिद्ध जटायुले यो देख्छन् र रावणलाई रोक्ने प्रयास गर्छन्। जटायुले रावणलाई हप्काउँछन् र आक्रमण गर्छन् तर रावणले उनलाई नराम्ररी घाइते बनाइदिन्छन्। सीतालाई लैजाँदै गर्दा, उनले बाटो पत्ता लगाउनका लागि आफ्ना गहनाहरू खसाल्छिन् र पछि एउटा पहाडी मैदानमा पाँच वानरहरूले देख्ने गरी आफ्नो वस्त्र खसाल्छिन्। राम र लक्ष्मण फर्केर आउँदा सीतालाई पाउँदैनन्। खोजीको क्रममा उनीहरूले मरणासन्न जटायुलाई भेट्छन् जसले मर्नुअघि रावणको अपराधबारे बताउँछन्। दक्षिणतर्फ बढ्दै जाँदा दाजुभाइले कबन्ध नामक राक्षसलाई भेट्छन्, जसले लक्ष्मणलाई समात्छ। दुवै मिलेर कबन्धलाई मार्छन् जो पछि श्रापित गन्धर्व भएको खुलासा हुन्छ। मुक्त भएपछि, उसले उनीहरूलाई बाँदर राजा सुग्रीवलाई खोज्न निर्देशन दिन्छ जसले लङ्कामा रावणको गढ पत्ता लगाउन मद्दत गर्न सक्छन्।

सीताको वियोगमा शोकाकुल रामलाई लक्ष्मणले सान्त्वना दिन्छन्। उनीहरू ऋष्यमूक पर्वतमा उक्लिन्छन् र सुग्रीवलाई भेट्छन् जसले सीताको वस्त्र देखाउँछन्। उनीहरूबीच एउटा सम्झौता हुन्छ: रामले सुग्रीवका प्रतिद्वन्द्वी बालीको वध गर्नेछन् र सुग्रीवले सीतालाई खोज्न मद्दत गर्नेछन्। किष्किन्धाको वनमा सुग्रीवले बालीलाई चुनौती दिन्छन्। बालीकी पत्नी ताराले उनलाई चेतावनी दिन्छिन् तर बालीले उनलाई धोकाको शङ्का गर्छन्। त्यसपछि भएको द्वन्द्वयुद्धमा रामले सुग्रीवको सङ्केतमा बालीको वध गर्छन्। त्यसपछि सुग्रीवले किष्किन्धा र तारामाथि आफ्नो अधिकार जमाउँछन्। रामले वर्षा ऋतुको चार महिना माल्यवान पर्वतमा बिताउँछन्। यसैबीच, रावणले सीतालाई बन्दी बनाउँछन् र उनलाई खान धम्की दिने राक्षसनीहरूको कडा पहरामा राख्छन्। यति हुँदाहुँदै पनि सीता रामप्रति नै समर्पित रहन्छिन्। राक्षसनी त्रिजटाले राक्षस अविन्ध्यको एउटा भविष्यवाणी गरिएको सपना सुनाउँछिन्: नपुंसकताको श्राप पाएका रावण आफ्ना अनुयायीहरूसँगै मर्नेछन्; विभीषण जीवित रहनेछन् र श्वेत पर्वतमा शासन गर्नेछन्। रामको विजय र सीतासँगको पुनर्मिलनको सङ्केत गर्ने लक्षणहरू देखिन थाल्छन्। रावण पूर्ण राजकीय वैभवका साथ सीतालाई भेट्न जान्छन् र विभिन्न आश्वासन तथा प्रशंसाका साथ उनलाई फकाउने प्रयास गर्छन्। सीताले उनको प्रस्तावलाई तिरस्कार गर्छिन्। अस्विकृत भए तापनि, रावण शिष्ट रहन्छन् र उनलाई हानि पुर्‍याउनबाट टाढा रहन्छन्। शरद ऋतुको आगमनसँगै, रामले मौसमको परिवर्तनलाई नियाल्छन् र सुग्रीवले आफ्नो बाचा बिर्सिएको शङ्का गर्न थाल्छन्। उनले लक्ष्मणलाई बाँदर राजा सुग्रीवलाई सम्झौताको सम्झना गराउन पठाउँछन्। सुग्रीवले लक्ष्मणलाई स्वागत गर्छन् र खोजी टोलीहरू पठाइसकिएको र चाँडै फर्कने जानकारी दिन्छन्। उनीहरू मिलेर रामलाई यसबारे जानकारी गराउँछन्। दक्षिणतर्फ गएको टोली बाहेक अरू सबै टोलीहरू रित्तो हात फर्कन्छन्। दुई महिनापछि, हनुमान र उनको समूहले नजिकैको एउटा बगैँचामा रमाइलो गर्दै विनाश गरिरहेको देखिन्छ जसले रामको उत्साह बढाउँछ।

रामको आग्रहमा हनुमानले आफ्नो यात्राको विवरण सुनाउँछन्: उनीहरू एउटा गुफामा पसेका थिए जहाँ उनीहरूले एउटा दिव्य महलमा तपस्वी प्रभावतीलाई भेटेका थिए। उनले उनीहरूलाई भोजन गराएर र समुद्रको किनारतर्फ जाने बाटो देखाइदिन्छिन्। समुद्रको किनारमा, सीतालाई भेट्ने आशा मारेका बाँदरहरूले आमरण अनसन बस्ने निर्णय गर्छन्। जटायुको बारेमा चर्चा गरिरहँदा, उनीहरूका भाइ सम्पाती त्यहाँ आउँछन्, जसले जटायुको मृत्यु र रामको शोकको बारेमा सुनेपछि लङ्काको अवस्थितिबारे बताउँछन्। उत्साहित भएर हनुमानले समुद्र नाघ्छन्, सीतालाई भेटाउँछन् र रामको वानर सेनासँगको गठबन्धनबारे उनलाई जानकारी गराउँछन्। सीताले उनीहरूको भेटको प्रमाण स्वरूप केही चिनोहरू दिन्छिन्। वानर सेना रामको नेतृत्वमा एकजुट हुन्छन् र हनुमानलाई अग्रपङ्क्तिमा राखेर अगाडि बढ्छन्। उनीहरू समुद्रको किनारमा आइपुग्छन्। रामले समुद्र तर्नका लागि दिइएका विभिन्न सुझावहरूलाई अस्वीकार गर्छन् र अन्ततः प्रार्थना गर्छन् जसपश्चात् समुद्रका देवता सपनामा प्रकट हुन्छन्। रामले उनलाई धम्की दिन्छन् जसले गर्दा ती देवताले बाँदर नललाई पुल निर्माण गर्न सल्लाह दिन्छन्। पुलको निर्माण हुन्छ र विभीषणले रामलाई भेट्छन् जसलाई रामले राक्षसहरूको वास्तविक राजाको रूपमा स्वीकार गर्छन्। सेनालाई लङ्का प्रवेश गर्न एक महिना लाग्छ। रावणले सहरको किल्ला मजबुत बनाउँछन्। अङ्गदलाई सीताको रिहाइको माग गर्न दूतको रूपमा पठाइन्छ। उक्त कुरा सुनेर रावण क्रोधित हुन्छन् तर अङ्गद त्यहाँबाट उम्कन सफल हुन्छन्।

रामले लङ्का विरुद्ध युद्ध सुरु गर्छन् र यो युद्ध सहरको विनाशमा परिणत हुन्छ। रावण स्वयं युद्धको मैदानमा उत्रन्छन् जबकि अन्य राक्षसहरूले लक्ष्मण र वानर सेनापतिहरूसँग सामना गर्छन्। प्रहस्त विभीषणद्वारा मारिन्छन्। धूम्राक्षले वानरहरूलाई तितरबितर पार्छन् तर हनुमानद्वारा मारिन्छन्। त्यसपछि रावणले कुम्भकर्णलाई युद्ध गर्न आदेश दिन्छन्। कुम्भकर्णले वानर सेनामा हाहाकार मच्चाउँछन् र सुग्रीवलाई बन्दी बनाउँछन्। लक्ष्मणले कुम्भकर्णको वध गर्छन् र उनी तथा हनुमानले वज्रवेग र प्रमाथीलाई पनि पराजित गर्छन्। त्यसपछि रावणले आफ्ना छोरा इन्द्रजितलाई युद्धमा पठाउँछन्। इन्द्रजितले लक्ष्मण, अङ्गद र पछि रामसँग युद्ध गर्छन् र अन्ततः उनीहरूलाई वशमा पार्छन्। राम र लक्ष्मण जादुमय वाणहरूको जालमा फस्छन्। विभीषणले उनीहरूलाई पुनर्जीवित गर्छन् र कुबेरका एक यक्ष दूतसँग परिचय गराउँछन् जसले ल्याएको जलले उनीहरूलाई आफ्ना अदृश्य शत्रुहरू देख्न सक्षम बनाउँछ। त्यसपछि लक्ष्मणले इन्द्रजितको वध गर्छन्। छोराको मृत्युले विक्षिप्त बनेका रावणले बदलामा सीतालाई मार्ने विचार गर्छन् तर ऋषि अविन्ध्यले उनलाई सीताको सट्टा रामसँगै सामना गर्न मनाउँछन्। वानर योद्धाहरूले रावणको सेनालाई ध्वस्त पार्छन्। निराशामा रावणले जादुको सहारा लिन्छन्। इन्द्रका सारथि मातलि प्रकट हुन्छन् र रामलाई राक्षसलाई कसरी हराउने भन्नेबारे निर्देशन दिन्छन्। राम र रावणबीच चरम द्वन्द्वयुद्ध हुन्छ र रामले एक मन्त्रयुक्त वाणले रावणको वध गर्छन् जसले गर्दा उनी क्षतविक्षत हुन्छन्।

देवताहरूले रामलाई उनको विजयका लागि सम्मान गर्छन्। उनले विभीषणलाई लङ्का प्रदान गर्छन्। अविन्ध्यले सीतालाई रामको सामु ल्याउँछन् तर रामले उनलाई अस्वीकार गर्दै आफूले केवल आफ्नो कर्तव्य पूरा गरेको बताउँछन्। यसले सीता र अरूलाई स्तब्ध बनाउँछ। ब्रह्मा, अग्नि, वायु र दिक्पाल र स्वयं दशरथ प्रकट हुन्छन्। सीताले आफ्नो पवित्रता पुष्टि गर्न पञ्चतत्वहरूलाई पुकार्छिन्। वायु, अग्नि र वरुणले उनको निर्दोषता प्रमाणित गर्छन्। ब्रह्मा र दशरथको आश्वासनपछि रामले सीतालाई स्वीकार गर्छन् र उनलाई अयोध्यामा शासन गर्ने नियति भएको बताइएको छ। उनले अविन्ध्य र त्रिजटालाई पुरस्कृत गर्छन् र ब्रह्माबाट धर्म, विजय र मारिएका वानरहरूको पुनर्जीवनको वरदान माग्छन्। सीताले हनुमानलाई जबसम्म रामको नाम रहन्छ तबसम्मका लागि अमरत्व प्रदान गर्छिन्। राम पुष्पक विमानमा चढेर मुख्य भूमिमा फर्कन्छन् र वानर योद्धाहरूलाई उदारतापूर्वक पुरस्कृत गर्छन्। उनले अङ्गदलाई युवराज नियुक्त गर्छन् र आफ्ना भाइहरू भरत र शत्रुघ्नसँग पुनर्मिलन गर्छन्। वशिष्ठ र वामदेवले रामको राज्याभिषेक गराउँछन्। उनले सुग्रीव र विभीषणलाई बिदा दिन्छन् र पुष्पक विमान कुबेरलाई फिर्ता गर्छन्। रामले त्यसपछि दस वटा *अश्वमेध यज्ञ* सम्पन्न गर्छन्।

## सन्दर्भ सामग्रीहरू 
श्रेणी:महाभारत