Plautdietsch

Et **Plautdietsch** of **Mennonitisch Platduuts** is een tael die tot de Zuudwest-Germaanse groep van de West-Germaanse taelen beheurt. Pattie taelkundigen zien et Plautdietsch, vanwege et feit dat et uut et Oost-Nederduuts ontstaon is, nog altied as een subdialekt van et Oost-Nederduutse Nederprusisch. De meersten zien et tegensworig liekewel as een apatte Nedersaksische dialektgroep, ok omdat et veur sprekers van et Nederduuts (in noordelik Duutslaand) en et Nedersaksisch (in noordoostelik Nederlaand) deur zien ieuwenlange ofzunderlike ontwikkeling niet hielendal meer verstaonber is.

De naeme *Plautdietsch* het dezelfde oorsprong as et woord *Platduuts* of *Plattdüütsch*, de woorden *dietsch* of *duuts/düütsch* betekenen in beide gevallen niet *[[Duuts]]*, mar *tael van et volk*.

Een groot pat van de luden in de mennonitische gemienschoppen waor et Plautdietsch ontston, was ofkomstig uut Frieslaand en aandere patten van Nederlaand. In de woordeschat van et Plautdietsch bin, naost et Nedersaksisch, nog altied invloeden van et Nederlaans en et Fries herkenber. Et Plautdietsch wodt daoromme ok wel zien as een tussenvorm van et Nederduuts en et Nederlaans. 

## Geschiedenis
Et Plautdietsch is ontstaon uut de Nederduutse dialektgroep Nederprusisch, mit een protte Nederlaanse invloeden, dat spreuken wodde in de mennonitische gemienschoppen die vanof de zestiende ieuw an de revier de Wiesel in et hudige Polen leefden. Die mennonieten weren geleuvige vlochtelingen, die in Nederlaand en et noorden van Duutslaand vervolgd wodden omdat ze anhangers weren van de Friese karkhervormer Menno Simonsz uut Witmarsum.

Vanof 1787, doe heur woongebied in hanen kwam van et keuninkriek Prusen, reisden ze veerder naor et oosten toe en vestigden ze kelonies an de kust van de Zwarte Zee, in wat tegensworig Oekraïne is, in een gebied dat ontvolkt was deurdat Ruslaand et doe krekt veroverd had op de Turken. Vanof 1874, doe ze ok in Ruslaand vervolgd weren veur heur leven, emigreerden een protte mennonieten naor Kanneda, de Verienigde Staoten en lanen in Zuud-Amerike.

De mennonieten die in Oekraïne aachterbleven, weren in 1941 mit de aandere Ruslaand-Duutsers naor Siberië en Centraol-Azië deporteerd. Sund de val van et kommunisme en et uutmekeervalen van de Sovjetunie in 1991 is et grootste pat van heur naor Duutslaand emigreerd.

## Variaanten
Zoas bie zovule taelen die gien standerd schrieftael hebben, binnen der verschillende regionaole verschillen ontstaon. De grootste verschillen bin in de 19e ieuw ontstaon in de twie mennonitische nederzettings in Ni'j-Ruslaand (et hudige Oekraïne), dat bekend staot as Chortitza of de *oolde kelonie* en Molotschna (de *ni'je kelonie*). Hieronder een overzicht van de grootste verschillen:

Een peer aandere verschillen bin bi'jgelieks de uutspraoke van de c, en woorden as jenau/jeneiw, mar volgens pattie studies, komp dat deur de maote van onderwies en de invloed van et Russisch en Duuts.

Patttie Plautdietsche sprekers spreken een mingelmoesien hiervan. Zo he'j bi'jgelieks meensken die ofkomstig bin van de Bergthal-kelonie in Ni'j-Ruslaand (Oekraïne), een dochterkelonie van de oolde kelonie, die krekt dezelde klaanken van de oolde kelonie hebben, mar de -n op et aende niet uutspreken, zoas sprekers van de ni'je kelonie dat wel doen.

## Sprekerstal
Et Plautdietsch wodt spreuken deur zoe'n 400.000 meensken, waorvan 150.000 et nog elke dag bruukt. Veur zwat 111.000 meensken in Zuud-Amerike is et Plautdietsch zels de ienigste tael die ze spreken kunnen.

De lanen waor tegensworig de grootste groepen Plautdietsche sprekers wonen, bin Duutslaand, tussen de 90.000 en 145.000 sprekers, en Kanneda, waor et Plautdietsch as memmetael spreuken wodt deur 80.000 meensken en as twiede tael deur nog es 20.000 luden. Zie de onderstaonde tebel veur een verdieling van de Plautdietsche sprekers over de verschillende lanen.

In et sprekerstal in Paraguay bin ok 19.000 meensken mitrekend die zowel Plautdietsch as Standerdduuts as memmetael hebben. Veerder wodt et Plautdietsch ok spreuken deur een protte kleine gemienschoppen in Kosta Rika, Argentinië en Uruguay.

## Vergelieking mit aandere verwaante taelen
Plautdietsch is een Nederduuts dialekt, en het de twiede Germaanse klaankverschoeving dus niet mitmaekt, die et Hoogduuts van de Nederduutse dialekten onderscheid. De veurnaemste verschillen tussen et Hoogduuts en Nederduuts bin:

### Effekten van de twiede Germaanse klaankverschoeving

Krek as et Nederlaans, Fries en Nederduuts, het et Plautdietsch allienig de veraandering van **th** naor **d**.

### Klaankverschoevings in aandere Germaanse taelen

Zoas hier te zien is, binnen et Nederlaans, Engels en et Duuts vergeliekbere klaankverschoevings ondergaon, Plautdietsch hef allienig de oolde Germaanse  saemenvoegd mit , wielst de lange  beweerd bleven is in et dialekt van de ni'je kelonie. De variaanten van de oolde kelonie spreken et now meer uut as .

### Unieke ontwikkelings
#### Klinkerverleging

# Disse verschoeving is nog altied aktief, omdat pattie sprekers (bi'jgelieks in Den Haag) et nog altied op de oolde meniere uutspreken.

#### Klinkerontronding

#### Uutspraoke as tweeklaank veur g, k, ch [IPA x] en r, meugelik verdwienen van de r

Et verdwienen van de r is voltooid op de meerste plekken an et aende van een woord, nao klinkers die veur in de mond uutspreuken wodden en veur alveolaire medeklinkers, mar wodt beweerd in de onbepaolde wies van warkwoorden, nao korte klinkers, en somtieds nao klinkers die aachterin de mond wodden uutspreuken, zoas in et veurbield van Huarn, Hieena.

#### Verschillende aandere klinkerekwivalenties

#  verschoeving naor  veur stemhebbende medeklinkers.

#### Palatalisaosie
Alle woorden mit een /g/ of /k/ die veurof gaon wodden veur of volgd wodden deur een klinker die veur in de mond uutspreuken wodt (/e/ of /i/, de sjwa niet mitrekend) bin verschoeven naor /j/ en /c/ (de laeste wodt schreven as kj of tj), ok al as der is een aandere medeklinker tussen de klinker en de medeklinker. Een intervokale /g/ wodt palataliseerd as /ɟ/, en schreven as gj of dj. (Zoks gebeurde ok in et Engels, mar niet zo algemien). Waor een /e/ of /i/ verzunken is tot /a/, wodt de palataliseerde klinker beweerd. Ok waor et Duuts een /ç/-klaank hef, behoolt et Plautdietsch et zels nao et verlegen van een veur in de mond uutspreuken klinker.

## Tekstveurbield
De tekst van *Ons Heit* in et Plautdietsch, et Platduuts en et Nederlaans

## Uutgaonde verwiezings

*Ethnologue-repport veur et Plautdietsch
*Was ist Plautdietsch
*Plautdietsch-Freunde e.V.