Ecuador

**Ecuador** (Ketsjwaː *Ikwayur*, Sjuarː *Ecuador* of *Ekuatur*), officieel de **Republiek Ecuador'',*** is een land in et noordwesten van [[Zuud-Amerika|Zuudamerika]]. Op et noorden is et noabers met [[Colombia|Kolombia]], met [[Peru]] op et oosten en zuden en 'n [[Grote Oceaan|Stillen Oceaan]] in et westen. Ecuador heurt ook de [[Galapagoseilaanden|Galápagoseilanden]] bie an, zowat 1000 kilometer oet de kuste. De heuvdstad is [[Quito]] en de grötste stad is [[Guayaquil]].

Ooit wonnen der in wat noe Ecuador is verskeidene inheemse volker dee gedoerende de [[15e eeuw|15e eeuwe]] inelievd wörden in et [[Inkariek]]. In de [[16e eeuw|16e eeuwe]] kömmen de [[Spanje|spanjaarden]] et land koloniseren. In [[1820]] wör et onofhankelik as deel van [[Grootkolombia]], woeras et zik wier vanof splitsen in [[1830]]. Disse geskiedenisse is nog good te vernemmen an de volker wat der wont. De meesten van de 17,8 miljoen inwonners zint [[mestiezen]], met doarnoa grote minderheden dee van [[Europa (werelddeel)|Europeanen]], [[Inheemse Amerikanen|Inheemsen]], [[Afrika|Afrikanen]] en [[Azie|Aziaten]] ofstamt. De officiële sproake in et land is [[Spaans]] en de meesten sprekt dat ook. Nog es 13 inheemse sproaken zint erkend, woereunter ook [[Ketsjwa]] en [[Sjuar]].

De stoat Ekwador is ne ofveardigingsrepubliek en een ontwikkelingsland. Vuur et inkommen mut ze et vuural hebben van oetvoor van [[Aerdöäly|öllie]] en landbouwprodukte. De regearing is ne [[Demokraty|demokratische]], presidentiële [[Rippebliek|republiek]]. Et land is ene van de grondleggers van de [[Vereynigde Natys|Verenigde Naties]], [[Organisatie van Amerikaanse Stoaten]], [[Mercosur]], [[PROSUR]] en de [[neet-lieerde beweaging]].  

Volgens et centrum vuur onderzeuk noar ekonomie en beleid is tusken [[2006]] en [[2016]] de oarmood ofenömmen van 36,7% noar 22,5%. De leu hadden duur mekoar alle joaren 1,5% extra te besteaden (tegenoawer 0,6% in de vuurgoande twentig joar). Tegelieke wör volgens de [[Gini-index]] de inkommensongeliekheid kleinder, van 0.55 noar 0.47. 

Ecuador is ene van de 17 megadiverse landen op de wearld. Der zitt nen machtigen hoop inheemse planten en deers dee't noargens anders vuurkomt, zo as dee op de Galápagoseilanden. Um dat good te beskoarmen hef de nieje grondwet van [[2008]] as eerste van de wearld ook een kapittel oaver officiële Natuurrechten.

== Geskiedenisse ==

=== Vuur de Inka's an ===
Verskillende volker warren al lange vuur de Inka's an in et gebeed kommen wonnen. Oet opgreavingen blik at de eerste [[Paleo-indianen]] al tegen et ende van 'n eersten [[Ystyd|iestied]] et [[Amerika (kontinent)|amerikaanse wearlddeel]] binnentreuken (16.500 - 13.000 joar terugge). De eersten zint meugelik oaver land via [[Noord-Amerika|Noord-]] en Middenamerika hierhen ekömmen, of anders met de boot langs de kustliene van 'n [[Grote Oceaan|Stillen Oceaan]].

Al disse groepen ontwikkelden min of mear dezelfde leavenswieze, in verskillende gebeden. De leu an de kuste deden [[Boer|landbouwen]], [[Visserieje|visken]], [[Jager-gadderaar|jagen en gaddern]]; de leu in et hoogland van de [[Andes]] deden boeren, leu in et streumgebeed van de [[Amazone (revier)|Amazone]] deden jagen en gaddern mangs tehope met landbouw en boomkweken.

In Ekwador kree'j nen hoop verskillende kulturen. An de kuste de [[Valdiviakultuur|Valdivia]] en [[Machalillakultuur|Machalilla]], bie et noedaagse [[Quito]] de [[Quituskultuur|Quitus]] en bie et noedaagse [[Cuenca]] de [[Cañarikultuur|Cañari]]. Allemoal deden ze op ne egene wieze bouwen, [[pöttebakken]] en goden anbidden.

In de hooglanden gung et allemoal wat heaniger to. Groepen en volker deden samenwoarken en vörmden dörpkes. Zo ontstunden de eerste 'naties' rondum landbouwvuurroaden. Ook wörden de eerste deers etemd. Oetendelik kömmen der oorleuge en antrouweriejen, woerduur as der mear verbonden ontstunden.

Do as de Inka's kömmen, hadden ze twee generaties an leiders neudig um de volker der onder te kriegen. De opstandigen wörden noar oetheuke van et Inkariek deporteerd, geheurzamen richting et centrum. Vuural de leu an de kuste en in de Amazone bleven lastig te kontroleren, want dee konnen zik gemakkelik in et wold teruggetrekken en met guerillataktieken blieven anvallen. Zo bleven ze oardig onofhankelik töt an de komst van de Spanjaarden. Wat volker in de Amazone en de [[Cayapas]] van de kuste zint nooit onderwörpen en töt wied in de [[21e eeuw|21e eeuwe]] trouw an öare sproaken en kultuur.

Vuur at de Spanjaarden kömmen was der nen börgeroorlog in et Inkariek. Beide de keizer en zienen opvolger warren an ne Europese zeekte ummekömmen. Et was eaven ondudelik wee as de macht had, woerduur as der verskillende partiejen öaren kans zaggen en begunnen te vechten. Et leager in et noorden treuk onder [[Atahualpa]] noar et zuden op [[Cuzco]] op an. Zee moordden de keuninklike familie van zien breur oet. In [[1532]] köm een köppelken Spanjaarden onder [[Francisco Pizarro]] an in [[Cajamarca]]. Zee lokken Atahualpa in de val, bie de [[Slag van Cajamarca]]. Pizarro beloavden Atahualpa vriej te loaten as hee nen kamer vol [[gold]] kon verzorgen. Dat had he ja zelf beloavd. Mer noa een skienverheur deden ze em asnog worgen.

=== Spaanse kolonie ===
De Spanjaarden hadden nen hoop zeektes bie zik woeras de amerindianen gin wierstand tegen hadden. Tegelieke wörden der nen hoop amerindianen et *encomienda*-warkstelsel in edwungen. In [[1563]] wör Quito de heuwdstad van een *real adiencia* (een ambtsgebeed) van Spanje, deel van et [[Onderkeuninkriek Peru]] en later et [[Onderkeuninkriek Niej-Granada]].

In [[1797]] wör et gebeed tröffen duur de [[eardbewing van Riobamba]], woeras nog es 40.000 leu bie ummekömmen. [[Alexander von Humboldt]] wieden der een onderzeuk an do as he der van [[1801]] töt [[1802]] in et gebeed achterhen keek.

Noa zowat 300 joar Spaanse oaverhearsing was Quito noar verheulding nog altied klein, met 10.000 inwonners. Op [[10 augustus]] [[1809]] verkloaren zik de *criollos* onofhankelik van Spanje (as eerste in Latiens Amerika). [[Juan Pío Montúfar]], [[Quiroga]], [[Salinas]] en bisskop [[Cuero y Caicedo]] warren öare leiders. De biejname van Quito, "Lecht van Amerika" slöt op de leidende rolle wat et ehad hef in et kriegen van ne onofhangelike regearing. De regearing heul et mer twee moand vol, mer et was genog um ne beweaging gangs te kriegen in heel Zuud-Amerika. 10 augustus, *Onafhankelikheidsdag*, is dan ook 'n nationalen feestdag.

=== Onofhankelikheid ===

Op 9 oktober 1820 wör et amtsgebeed Guayaquil et eerste onofhankelike gebeed van Ecuador. Et verkloaren zik nen onofhankeliken stoat. Öaren nationalen feestdag was 'n 24sten mei. In 'n Slag um Pichincha versleug Antonio José de Spaanse keuninkstroepen. Ecuador sleut zik eerst an bie Grootkolombia, een land woeras et hudigendaagse Kolombia, Venezuela en Panama onder völlen. In 1830 spleet et zik doar wier van of. Twee joar later nöm et de Galápagoseilanden der bie in.

De 19e eeuwe was vuur Ecuador nen wankelen tied. Leiders kömmen en gungen rap achter mekoar. 'n Eersten president was Juan José Flores oet Venezuela, den as rap wier ewipt wör. Met hulpe van de Rooms-Katholieke Koarke wust 'n behöldenden Gabriel García Moreno de bodel bie mekoar te holden in 1860. Achterin de 19e eeuwe steeg de wearldwiede vroage noar [[Kakouboom|kakao]] slim. Ecuador sprung der op in, wat leiden töt nen groten trek vanoet de hoog- en binnenlanden noar de landbouwgronden an de kuste. 

In 1851 verbeud et land slavendrieven. De ofstammelingen van Ecuadoriaanse slaven maakt rechtevoord een groot deel oet de afro-ecuadoriaanse gemeenskop.

== Land ==

Ecuador beslöt ne oppervlakte van 283.571 km<sup>2</sup>, a'j der de Galápagoseilanden bie metrekkent. Doarvan is 276.841 km<sup>2</sup>  land en 6.720 km<sup>2</sup> water. Dat is zowat zeuven moal [[Nederland]] en ongevear dree-veerde van [[Duutsland]]. De Galápagos wördt mangs ook bie [[Oceanië]] rekkend. Dat zol beduden at Ecuador op twee wearlddelen ligt. 

Ecuador lig tusken de groaden 2°N en 5°S. Et hef op et westen ne kustliene van 2337 km lange an 'n Stillen Oceaan. Oaver land hef et 2010 km an grenzen. Met Kolombia in et noorden en Peru in et oosten en zuden. Et is et meest westelike land op 'n eavenaar.

Et land löt zik in veer geografische strekken indelen:

* *'La Costa**, "de kuste": De kuststrekke beslöt de provincies op et westen van et Andesgeboargte: Esmeraldas, Guayas, Los Ríos, Manabí, El Oro, Santo Domingo de los Tsachilas en Santa Elena. Et is et vruchtboarste stukke van et land. De grote bananenoetvoorders Dole en Chiquita zitt hier. Ook kump hier et meeste ries vandan. De echte kustprovincies stoat ook as viskerstrekken te book. De grötste kuststad is Guayaquil.
* **La Sierra**, "de hooglanden": De sierra besteet oet de Andesstrekken en wiedere hooglandprovincies: Azuay, Cañar, Carchi, Chimborazo, Imbabura, Loja, Pichincha, Bolívar, Cotopaxi en Tungurahua. Hier zitt de meeste vulkanen van et land en ook de heugste besniejde boargen. Landbouw dut hier heuvdzakelik met earpel, mais en kienwa. De inwonners zint vuurnamelijk amerindiaanse [[Kichua]]. De grötste stad is Quito.
* **La Amazonía**, ook bekend as ''El Oriente'', of "et oosten": Dit zint de provincies dee't in de reagenwolden van de Amazone ligt: Morona Santiago, Napo, Orellana, Pastaza, Sucumbíos, en Zamora-Chinchipe. Et meeste van dit gebeed is reserveerd vuur grote natuurparken en onantastboare strekken vuur de amerindinaanse stammen wat op öare traditionele wieze leaven wilt. Tegelieke zitt hier de grötste vuurroaden petröllie van et land. grote delen van de heugere Amazonestrekke zint flink duurontwikkeld duur ölliebedrieve. De meeste inwonners zint amerindiaanse Sjuar, Huaorani en Kichua, al gef et nog nen helen hoop stammen mear dee't wieders gin kontakt wilt. De grötste stad is hier [[Lago Agrio]] in Sucumbíos.
* **La Región Insular,** "de eilanden", zint de Galápagoseilanden zo'n 1000 kilometer oet de kuste.

Ecuadors heuwdstad en eennoagrötste stad is Quito in de provincie Pichincha, in de Sierra-strekke. Bie 2850 meter is et de op een noa heugst liggende heuwdstad van de wearld. 

Cotopaxi is ene van de heugste woarkende vulkanen. 'n Tip van Ecuadors heugsten boarg, Chimborazo (6268 m), is et wiedste punt vanof 'n eardkern töt de oppervlakte, duurdat onzen planeet nen elliptischen vörm hef en et hier net et meeste oetstek. De Andes verdeelt et water an de ene kante de Amazone in richting et oosten en de andere kante richting 'n Stillen Oceaan via de rivieren Mataje, Santiago, Esmeraldas, Chone, Guayas, Jubones en Puyango-Tumbes.

=== Klimaten ===
Umdat Ecuador zo'n grillig landskop hef, zint der verskillende klimaten in et land. In de bargvalleien is et et hele joar mild. An de kuste en in de reagenwolden op et leegland is et subtropisch. Langs 'n oceaan is et tropisch met een flink reagenseizoen. Et klimaat in de hooglanden van de Andes is gemöatigd en noar verheulding froai dreuge. In de Amazone an de oostkante van de Andes is et etzelvde as in andere reagenwolden.

Umdat Ecuador op 'n eavenaar lig, is et et hele joar ongevear eaven lange lecht. Alle dage wördt et korrekt rond zes uur 's morgens lecht en zes uur 's oavends wier duuster.

De zeuven gletsjers van et land zint de leste veertig joar met 54,4% eslunken. Tegen et joar 2100, meant onderzeukers, mut et helemoal gebuurd wean. 'n Oorzaak is klimaatverandering, woeras planten, deers en leu oetendelik met te maken kriegt.

=== Verskeidenheid van soorten ===

Ecuador is ene van zeuventene megadiverse landen op de wearld. Volgens internationale natuurbeholdsorganisaties hef et van alle landen de meeste soorten planten en deers op de kilometer.

Ecuador hef 1600 vogelsoorten (15% van alle vogelsoorten komt der vuur) op et vasteland en nog es 38 op de Galápagos dee'j noargens anders treft. Nöast 16.000 plantensoorten hef et land 106 inheemse [[kroepdeers]], 138 inheemse [[Amfibieën|amfibiën]] en 6000 soorten [[Pennevoegel|zommerveugel]]. De Galápagoseilanden stoat wied en zied bekend as strekke met biezundere deers, as de stea woeras [[Charles Darwin|Darwin]] ziene [[evolutietheorie]] vandan halen en as [[Wealdarfgoodlieste|wearldoarfgood]] op de lieste van [[UNESCO]]. 

Ecuadof hef as eerste land op de wearld een heuvdstukke in de grondwet oaver de rechten van de natuur. Besköarming van de verskeidenheid an soorten hef nationaal vuurrang. Dat steet in et nationale Buen Vivir-plan (Good Leaven), dool 4: 'Natuurrechten borgen', beleid 1: "Doerzaam onderholden van et natuurlik oarfgood, beide op et land en in de wateren, wat beskouwd wördt as nen strategischen sektor."  

bie et skrieven van et plan in 2008 völ 19% van et land onder besköarmd gebeed. Volgens et plan mos dat opeheugd worden noar 32% um alle verskeidenheid good te besköarmen. Ecuador hef noe 11 nationale parken, 10 wildreservaten, 9 ekologische reservaten en nog wat strekken mear. In 2008 begun ook et ''Sociobosque''-plan, woermet nog es 2,3% van et totale landoppervlak (6295 veerkante kilometer) besköarmd wör. Et idee van et plan is um landbezitters en amerindiaanse gemeenskoppen te betalen as ze zik drok maakt vuur natuurbehold. Dat doot ze duur stukken land as grösland of wold apart te holden vuur de natuur. Wovölle as ze kriegnt hangt onder mear of van wo oarm of ze zint, et te besköarmen landoppervlak en et soort ekosysteem. 

De Galápagos stoat dan wal op de UNESCO-lieste, mer wordt toch bedreigd. Doarnöast lidt de Amazone onder ölliewoark. Der lekket miljarden liters onbehandelde ofvalstreume, gas en onbewoarkten öllie de natuur in. Leu en deers wat der umhen wont wordt der slim zeek van. Ene van de bekendste vuurbeelden is de zake [[Texaco]]-Chevron. Disse öllieboeren oet de [[Verienigde Staoten van Amerika|Verenigde Stoaten]] warren gangs in de Amazone tusken [[1964]] en [[1992]]. In dee tied boaren ze 339 bronnen in 15 petröllevelden en leuten 627 vievers met giftig ofvalwater achter. Disse zwoar vervoelende en achterhaalde technieken gebreuken ze enkel um geld te bespoaren.

In 2022 besleut et heugere gerechtshof van Ecuador at "een projekt onder gin enkele umstandigheid kan duurgoan as et de gemeenskoppen en de natuur zwoare offers kost." Ook bedungen ze at de regearing mut lustern noar de meaningen van inheemse volker.

== Leu ==
Verskillende volker neumt Ecuador öar hoesland. Bie mekoar warren der dat 17.797.737 in 2021. De grötste groep (71%) zint de [[mestiezen]], halfbleudte met amerindiaanse en europeaanse vuurolden, vuurnamelik van Spaanse kolonisten. 

Ecuadoriaanse blanken zint ne minderheid met 6,1%. Dee wont meesttieds in de steadelike gebeden. Van oorspronk warren et vuurnamelik ofstammelingen van Spanjaarden, mer rechtevoord hebt der ook heel wat vuurolden oet [[Italië]], [[Duutsland]], [[Frankriek]] en [[Zwitserland]]. Disse zint in de [[20e ieuw|20e eeuwe]] op Ecuador opan ekömmen. Doarbie is der nog ne kleine [[Jeuden|Europees-Jödse]] gemeenskop, vuural in Quito en in Guayaquil.

Der wont ook nog nen handevol [[Azie|Aziaten]]. De leu oet [[West-Azië]] zint meesttieds ofstammelingen van [[Literatuur|Libanezen]] en [[Palestina|Palestienen]] en doot et zakelik vake good. Ook [[Oost-Azië|Oost-Aziaten]] wont der. Dee stamt met name of van [[Japan|Japanners]] en [[China|Chinezen]]. Öare vuurolden warren [[Mienbouw|mienwoarkers]], boerenknechten en viskersleu.

Van de hele bevolking maakt [[Inheemse Amerikanen|Amerindianen]] 7% van de bevolking oet. Langs de kuste wont de [[Montubio]]. Afro-Ecuadorianen zint met 7% ne andere minderheid. Doaronder valt ook de [[moelatten]] en ''zambo's''. Dee wont vuural in de provincie Esmeraldas. In de hooglanden van de Andes wont vuurnamelik blanken, Mestiezen en Amerindianen. Afrikaanse ofstammelingen mu'j doar met 'n vergrootglas zeuken, behalve een händkevol in de Chotavallei in de provincie Imbabura. Ook wont der nog 5000 [[Romani]] in Ecuador.

**Sproake**

De officiële sproake van Ecuador is [[Spaans]]. Zo'n 93% van de leu hef et as modersproake of as tweede sproake (6%). In [[1991]] wör Noordketsjwa en andere vuurkoloniale amerikaanske sproaken ekuierd duur zo'n 2,5 miljoen leu. Ethnologue meant at der zo'n 24 inheemse sproaken ekuierd wordt. Doaronder zint Awapit (sprökken duur de Awá), A'ingae (van de Cofan), Sjuar Chicham (sprökken duur de Shuar), Achuar-shiwiar (van de Atchuar en de Shiwiar), Cha'palaachi (van de Chachi), Tsa'fiki (van de Tsáchila), Paicoca (van de Siona en Secoya) en Wao Tededeo (van de Waorani). Gebroek van de inheemse sproaken löp terugge. Ook de inheemsen kuiert alverdan mear Spaans.

Spaans is zo wied verbreid dat allens der duur beïnvlood is. Ondanks at et land noar verholding neet al te groot is, hebt heel wat strekken een egen aksent. Doarin is ook terugge te heuren wat vuur volk der ewoond hef.

De meeste varianten van et Spaans zint in disse dree heuvdstreumen in te delen:

* Equatoriaal Kustspaans
* Andeaans Spaans
* Amazonespaans

=== Geleuf ===
Volgens et nationaal bureau vuur stoatistiek van Ecuador is 91,95% van de leu der geleuvig, 7,94% zint [[Ateisme|atheïst]] en 0,11% [[Agnostisisme|agnost]]. Van de geleuvigen zegt 80,44% [[Rooms-Katholieke Karke|Rooms-Katholiek]] te wean. 11,30% is Evangelisch [[Protestantisme|Protestants]], 1,29% zint [[Jehova's Getugen]] en 6,97% wat anders (vuurnamelik [[Jöädendom|Jöds]], [[Boeddhisme|Boeddist]] of [[Mormonen|Mormoons]]).

In de binnenlanden krie'j mangs ne mengeling van Amerindiaanse geleuve en Katholicisme, wat [[volkskatholicisme]] neumd wördt. De meeste festivals en joarlikse optochten dreeit um geleufsvieringen. 

=== Gezondheid ===
Et hudige gezondheidsstelsel stamt oet 1967 en wördt reguleerd duur et Openboare Ministerie van Gezondheid (Ministerio de Salud Pública del Ecuador). 'n President wis 'n Minister van gezondheid rechtstreeks an.

Et ministerie zet in op onderstönnige en hulpe an de kwetsböarste groepen. Et meeste andacht geet noar vuurkommen van problemen. Et land löt regelmoatig woarkgroepen oet de [[Verenigde Stoaten]] op gezondheidsmissie goan et binnenland in, vuur hulpe an oarme gemeenskoppen.

Met dit volksgezondheidsstelsel könt leu zik zonder ofspraak en kostenloos melden bie openboare zekenhuze, dokters en specialisten. Dit beslöt veer basisspecialismen: [[pediatrie]], [[gynecologie]], [[klinische geneeskunde]] en operaties.

Duur et hele land zitt gezondheidscentra (Centros de Salud). Disse dagzekenhuze helpt leu dee binnen nen dag wier op hoes an könt. Dokters in landelike gebeden met ne beheurlike amerindiaanse gemeenskop runt kleine klinieken woeras ook gröttere handelingen oetevoord wordt, met acht vuur de lokale kultuur.

Et openboare gezondheidsstelsel is wat anders as de Ecuadoriaanse Sociale Zekerheidsdeenst vuur gezondheid. Doar krie'j in Ecuador met te maken a'j oargens komt te woarken. 'n Baas mut dat dan vuur oe regelen. Ook a'j ginne vaste bane hebt kö'j der vuur inleggen en gebroekmaken van de bieheurende medische deenste. Onder et Ecuadoriaanse Instituut vuur Sociale Zekerheid valt verskeidene grote zekenhuze en medische boetenpöste, duur et hele land.

Ecuador steet rechtevoort 20ste op de lieste van landen met de bestlopende gezondheidsdeenste. Dat was in 2000 wal anders, do stund et land op stea 111. Duur mekoar wordt leu in Ecuador 77,1 joar old. Op alle 1000 geboortes komt 13 kinder vuurtiedig oet de tied, nen flinken trad vuuroet vanof de joaren '80 van de [[20e ieuw|20e eeuwe]]. Do was et nog 76. En in [[1950]] zelfs 140. 23% van kinder onder de vieve kriegt stöadigan te weinig te etten. In wat ofeleagen gebeden hebt de leu gin drinkwater, wat öar dan met tankwagens ebracht wördt. Op de 100.000 leu zint der in duursnee 686 malariagevallen. Seed 2008 zint basisgezondheidsplege, doktersbezeuk en simpele ingrepen en medicienen gratis. Een poar openboare zekenhuze hebt et skoonwal neet best. Vake hebt ze te völle zeken vuur wovölle vuurroaden as ze hebt. Privézekenhuze en klinieken hebt et better vuur mekoar, mer vuur de meeste gewone leu kan der dat neet oet. 

Tusken [[2008]] en [[2006|2016]] zint der verskeidene nieje zekenhuze biej ebouwd. In 2008 köm de regearing met algemene verplichting vuur sociale verzekeringen. In [[2015]] was [[umkeuperieje]] nog aait een groot probleem. In 20% van de publieke pöste wördt te völle rekkend. In privéhuze zelfs 80%.

=== Skolen ===
In Ecuador mut alle kinder bie wet noar skole töt ze nen 'basis an skoling' had hebt, wat dale kump up negen skooljoaren. In 1996 zat 96,9% van alle Ecuadoriaanse kinder ook echt op skole en 71,8% bleef doar töt de vievde klasse, wat ongevear 10 joar old is. De stoat betaalt vuur legere en middelboare skolen, mer olden mut vake nog depe in de knippe vuur allerhande biekommende kösten en vervoor. 

Openboare skolen komt nen hoop zaken te kort as lesmateriaal en beuke. Klassen zint vake völs te groot vuur wat nen leraar ankan en wat good is vuur de koncentratie van de kinder. Op 'n boer goat mer 10% van de kinder verdan noar de middelboare skole. In 2015 köm et Ministerie van Onderwies met de ciefers dat op 'n boer de kinder in duursnee mer 7,39 skooljoaren ofmaken tegenoaver 10,68 in de steaden.

== Kultuur ==
Ecuadors kultuur kump heuwdzakelik van de [[mestiezen]]. Doarduur krie'j der ne mengeling van Spaans oarfgood, inheemse gebroeken en mangs afrikaanse elementen. De eerste immigranten warren de Spaanse kolonisten en Afrikaanse slaven. Vanof de tweede helfte van de 19e eeuwe zint der verdan mear Europeanen henetrökken, zo as Polen, Litouwers, Britten, Ieren en Krowaten.

Völle inheemse gemeenskoppen dreeit volop in de samenleaving met, mer een poar bliewt lever op de olde wieze verdan doon, met name in et Amazonegebeed.

Mear as 9 van de 10 leu sprekt Spaans as eerste sproake. Met dee der bie wat et as tweede sproake hef kump dat getal op 98%. Een deel  van de Ecuadorianen sprek inheemse sproaken, mangs ook as tweede sproaken. Twee procent van et volk kuiert niks anders as inheemse sproaken.

=== Muziek ===
De muziek van Ecuador geet wied terugge. De nationale muziekstiel [[Pasillo]] is nen mengvörm van inheemse en latiense invloden. Met alle immigranten kömmen ook nieje stielen met. Andere soorten traditionele muziek zint [[albazo]], [[pasacalle]], [[fox incaico]], [[tonada]], [[capishca]], [[Bomba]] (wiedverbreid onder Afro-Ecuadoriaanse groepen). [[Tecnocumbia]] en [[Rockola]] loat dudelik invlood van boetenof zeen. Ene van de traditionele dansen in Ecuador is [[Sanjuanito]]. Et kump oorspronkelik oet Otavalo-Imbabura en is ne oard dansmuziek vuur festivals onder Mestiezen en Inheemsen. Volgens 'n Ecuadoriaansen muzikoloog Segundo Luis Moreno wör Sanjuanito dansd duur inheemsen op San Juan Bautista's verjöardag. Tovallig völ dat tegelieke met de inheemse rituelen rond et Inti Raymi-feest.

**Etten*'

Wat de Ecuadorianen op toafel zett hank of van woer't ze wont en wat öaren achtergrond is. De meesten volgt een standaard dreegangenmoal van [[Soop|soep]], een [[Ries (Oryza sativa)|riesgerecht]] en iets met völle proteïne, doarnoa wat noa. Dat sloett ze of met [[koffie]].

An de kuste ett ze mear zeegerechten, zo as [[Visk|vis]] en [[Genoat|garnoalen]]. Vuural *ceviche* is een vuurnaam gerecht. Ook ett ze doar noar verholding völle beestevleis. Traditionele gerechten zint [[churrasco]] en *arroz con menestra y carne asada* (ries met bonen en egrilden biefstuk), met ebakken banane der bie nöast. Vuural den lesten is een lokaal gerecht van [[Guayaquil]]. Vleisgerechten zint ontstoan oet de veeholderstradities van de [[Montubio]]. 

Ceviche is een echt kustgerecht, wat al van vuur de inka's stamt. Et wördt serveerd met ebakkene bananen of ereusterden mais of [[stoete]]. [[West-Afrika|West-Afrikaansen]] invlood is te vernemmen in de völle bananen en [[Apennötte|apennötten]] dee an de kuste völle egetten wordt. Rond de stad [[Esmeraldas]] ett de leu gearne *encocados*, sköttels met kokossaus. Langs de kuste verbouwt ze ook de meeste bananen, [[Kakouboon|kakaobonen]], [[mango]] en [[passievrucht]] en vangt ze de meeste garnoalen en [[tilapia]].

Pan de yuca (jukkastoete), te vergelieken met et [[Brazilië|Braziliaanse]] *pão de queijo*, kump met "yogur persa" en geldt as ne rappe taandtoargerieje tuskenduur. 'n Oorspronk is te vinden bie de Perzische en wiedere [[Midden-Oosten|Midden-Oosterse]] immigranten langs de kuste. 

In de hooglanden ett ze gearne voarkensvleis, [[Hounder|henne]] en *cuy* ([[kavia]]). Doar doot ze meesttieds groan bie (ries en mote) of [[Eerpel|earpel]]. Kavia etten doot vuural de inheemse gemeenskoppen. Zee zeet et as delikatesse. Wat smaak angeet dut et een betten an voarkenvleis denken.

In de Amazonestrekke is *yuca* (oargens anders ok wal *kassave'' neumd) vasten prik. In disse strekke zint juust nen hoop vruchten te vinden, zo as bananen, boomdruwe en palmparzikken.