open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Motte-mit-keunen

**Motte-mit-keunen** of **salemonszegel** (*Polygonatum*) is een geslachte van 30 soorten kruuiachtige, meerjaorige plaanten in de femilie Ruscaceae. 't Geslachte is oek wel onder-ebröch in de femilies Asparagaceae en Liliaceae.

Motte-mit-keunen is een meerjaorige plaante mit een vleizige wortelstokke en hef hangende bloemen. De naam motte-mit-keunen, kump deur zien vorm, 't lik een bietjen op een motte mit keunen dee melk an 't drinken bin. Alle varianten van de motte-mit-keunen wonnen meestentieds zo an-eduud.

## Verspreiding
De soorten van dit geslachte koemen verspreid veur in de emaotigde zones van 't noordelijk halfrond.

Pertie soorten van dit geslachte zollen medisch bruukbaor ween. In Azië wonnen een antal soorten in krujenthee gebruuk.

In België en Nederlaand koemen veur:
*Gewone salemonszegel (*Polygonatum multiflorum*)
*Kranssalemonszegel (Polygonatum verticillatum)
*Welriekende salemonszegel (*Polygonatum odoratum*)
*Tuunsalemonszegel (*Polygonatum multiflorium × odoratum*)

Een antal aandere soorten bin:
**[[Polygonatum biflorum]]*
**[[Polygonatum cirrhifolium]]*
**[[Polygonatum cobrense]]*
**[[Polygonatum cyrtonema]]*
**[[Polygonatum falcatum]]*
**[[Polygonatum hirsutum]]*
**[[Polygonatum humile]]*
**[[Polygonatum inflatum]]*
**[[Polygonatum involucratum]]*
**[[Polygonatum kingianum]]*
**[[Polygonatum lasianthum]]*
**[[Polygonatum macropodium]]*
**[[Polygonatum maximowiczii]]*
**[[Polygonatum orientale]]*
**[[Polygonatum pubescens]]*
**[[Polygonatum stenanthum]]*
**[[Polygonatum sibiricum]]*

De in België en Nederlaand in 't wild veurkomende soorten kunnen as volg vastesteld wonnen:

## Nedersaksisch
*Drèents: *motte-mit-keunen*, *mot-met-biggen*
*Veluws: 
***salemonszegel*
***motte-mit-keunen*, *salemonszegel* (Nunspeet e.u.)
***motte-mit-biggen*, *salemonszègel* (Epe e.u.)
Brekebeen

De **brekebeen** (*Equisetum fluviatile* L.) is een overblievende plant die beheurt tot de peerdestartfemilie. De plant komt van neture veur op 't noordelijk halfroend.

De plant wort daartig tot hoenderd centimeter hoog en het een heldergreune tot brune, gladde, holle en oenvertakte stengel. Laoter kunnen de stengels an de bovenkant wel vertakt wezen. De centraole holte is groot en umvat driekwart tot negentiende van de deursnee van de stengel. Op de vier tot acht milimeter dikke stengel zitten veertien tot daartig witachtige strepen. De tot twaolf milimeter lange, greune tot brune stengelschejen hen vuuftien tot daartig, smalle driehoekige tanden. De zwartachtige tanden hen een greune voet. De brekebeen vermeerdert zich heufdzakelijk vegetatief mit wortelstokken.

Van mei tot juli verschienen der vruchtbaore stengels mit vuuftien tot vuufentwintig milimeter lange spooraoren an de bovenkant. De aor het een roende bovenkant en bestaot uut sporangioforen. An de oenderkant van de schildvormige sporangiofoor zitten vuuftien tot twintig, zakvormige sporangiën.

De plant verspreit zich via sporen die uutgreuien tot een veurkiem waornao de bevruchting kan plaotsvienen. De sporen hen twee, smalle springdraojen, die in dreuge toestand um de sporen heen-ewikkeld bin, as ze nat worren strekken ze zich en duwen de sporen uut de aor.

De plant komt veur in oendiep, maotig voedselriek, zeut waoter in sloten, moerassen en moerasbossen.

## Foto-uutstalling

Ofbeelding:Equisetum fluviatile.jpeg
Ofbeelding:Equisetum fluviatile detail.jpeg
Jo Daan

**Johanna Catharina Daan** (Krommenie, 12 meie 1910 - Deventer, 11 juni 2006) was een Nederlaanse dialektologe en taelkundige.

Nao een studie Nederlaanse tael- en letterkunde an de Universiteit van Amsterdam, warkte Daan van 1939 tot 1975 as mitwarker en heufd van de ofdeling Dialektologie van et P.J. Meertens Instituut in Amsterdam. As zodaonig het ze een grote betekenis had veur de studie van de variaosie binnen et Nederlaans.

Sund heur pensioen in 1975 woonde Daan in de Aachterhoeke. In de romancyklus Het Bureau van J.J. Voskuil die heur ofspeult op et A.P. Beerta Instituut (et P.J. Meertens Instituut), komt een personage veur dat Dé Haan hiet en dat dudelik baseerd is op Jo Daan. Uut et petret bliekt gien grote wederziedse sympathie. Jo Daan gong d'r laeter in vraoggesprekken prat op dat ze de boeken van Voskuil niet lezen had. "Ik lees gien boeken van meensken waoran ik een hekel hebbe!" was heur verklaoring.

## Boeken
* 1948 *Hij zeit wat. Grepen uit de Amsterdanse volkstaal*. Jacob van Kampen, De wijze Jacob, Amsterdam 
* 1950 *Wieringer land en leven in de taal*. Proefschrift Universiteit van Amsterdam. Haandelsedisie: N.Samsom N.V.Alphen a/d Rijn. 
* 1963 *Bredero, Klucht van de koe*. W.E.J. Tjeenk Willink, Zwolle
* 1963 *Toelichting bij de Taalatlas*. Mit P.J. Meertens
* 1965 *Het poesiealbum*'. AO 1088, Stichting IVIO
* 1969 *Dialektatlas van Noord-Holland*
* 1969 *Van Randstad tot Landrand. Met krt en grammofoonpl.* (met D.P. Blok) BMDC XXXVI. 2e dr 1970
* 1971 *G.A. Bredero's Kluchten. De werken van Gerbrand Adriaensz Bredero*. Tjeenk Willink-Noorduyn N.V.1985
* 1972-77 *Atlas van de Ned. klankontwikkeling*. Mit M.J. Franken
* 1985 *Onze veranderende taal*. Mit Kas Deprez, Roeland van Hout en Jan Stroop. Aula pocket 757, Het Spectrum, Utrecht, Antwerpen
* 1987 *Ik was te bissie. Nederlanders en hun taal in de [[Verienigde_Staoten_van_Amerika|Verenigde Staten]]*. Zutphen, De Walburg Pers. 1
* 1988 *De taal van Aafje Gijsen als bron van het achttiende-eeuws*. Anno 1961
* 1990 *Urk. Het dialect van Urk* (red.)
* 1990 *Urk. Woordenlijst van Urk* (red.)
* 2000 *Geschiedenis van de dialectgeografie in het Nederlandse taalgebied: Rondom Kloeke en het Dialectenbureau*. KNAW, Amsterdam

## Uutgaonde verwiezing
*Meertens Instituut, mit onder meer een breedvoerige bibliografie en een verzaemeling artikels die in 2000 ter ere van Daan verschenen
* Jan Stroop: 'Levensbericht van Jo Daan'. In: ''Jaarboek van de Maatschappij der Nederlandse Letterkunde'', 2006, pag. 37-45
Praissen

**Praissen** (ook wel *Praisen* of *Proezen*; Duuts: *Preußen*; Oald Praissisch: *Prūsa*; Pools: *Prusy*; Litaauws: *Prūsija*; Latain: *Prussia*, *Borussia* of *Prutenia*) was n laand ien Midden en West Uropa dat mit noam ien aachttiende en negentiende aive n grode rol speulde ien Uropese schiednis. t Het bestoan tot 1945.

Praissen waar van oaldsheer t gebied van de Praissen (*Pruteni*), legen tuzzen Aachter-Pommern en Koerlaand en binoa overainkommend mit de loatere provìnzie Oost Praissen. Of t vôlk de Praissen n Germoanse of n Baltische stam was, is nait hailmoal wizze. Ien dartiende aiw veroverde de Duutse Orde t gebied. t Wer ien 1525 n sekulier heertogdom onder t Hoes Hohenzollern, dat de stoat sunt 1618 regeerde ien personele unie mit Brandenbörg. Sunts de verheffen van Praissen tot keunenkriek ien 1701 broekt man de noam "Praissen" veulal om t haile Hohenzollern-riek mit aan te duden. t Laand wer ien de achttiende aiw onder Frederik de Grode n Uropese grootmacht. Deur enörme oetbraaiden ien achttiende en negentiende aiw omvatte Praissen oetindelk grode dailen van West- en Noord-Duutslaand en van t hudege Polen. Eersteminister Otto von Bismarck verainde de Duutse stoaten ien 1871 ien t Duutse Kaaizerriek, woarvan de keunen van Praissen kaaizer waar. Van 1871 tot 1945 tou waar Praissen wiedstevot de grootste dailstoat van t Duutse Riek, moar verloor t laanksoam aan belaang. t Laand hail noa de Twijde Wereldkraig ien 1945 op te bestoan en wör ien 1947 deur de allieerden ook de jure opheven. t Klaine isoleerde "oblast" Keunensbaargen, tin zuden van Litaauwen, dat onder Russisch bestuur staait is n overbliefsel van t oale Oost-Praissen.

## Leegsaksisch
* Grunnegs: 
** *Praissen* 
** *Proezen* 
** *Pruze* (laange uu - Rheiderlaands)
*** (dizze benoamens worden deur oale mìnsken ook wel broekt om Duutslaand mit aan te duden. n Ienwoner haitde n *Praisker* of n *Proesker*)
* **Algemain:** *Prusen* (*de Pruus* = de Duutsers)
Prusen (deurverwiezing)

**Prusen** kan verwiezen naor:

* Prusen (neuze) - een krachtige uutaojeming deur de neuze.
* Prusen - veurmaolig laand in Midden- en West-Europa (heurt noen bie Duutslaand en Polen)
* *Prusen* - een ouwerwetse benaming veur Duutslaand
Kukeluusjen

**Kukeluusjes** of **kukeluutjes** bin lejen van de kevers, dee beheuren tot de femilie van de *Coccinellidae*.

't Bin ronde en vake zelfs halfbolvormige beesjes mit korte pootjes dee ze net as de kleine antennes in kunnen trekken onder 't dek- en nekschelde. Kukeluusjes hemmen vake rooie, gele, witte en zwarte kleuren en hemmen meestentieds stippels.

De grootte van de Nederlaanse soorten lig tussen de twee en tien millimeter; in Nederlaand koemen een zestigtal soorten veur. De kevers en de larven bin meestentieds predatoren van onder aandere bladluzen, mar der bin oek kukeluusjes mit een plaantaorig dieet.

Allewel de meeste kukeluusjes felle reuvers bin is 't diertjen zelf symbool van een antal instellingen en verenigigen mit een goed doel, onder aandere de *Vereniging Het Zonnehuis* veur verpleging van langdurig zieke meensen en de *Landelijke Beweging Tegen Zinloos Geweld*.

De meeste kukeluusjes leven ongeveer een jaor. 't Antal stippen zeeg dus niks over de ouwerdom van 't beesjen. De kleur en de vlekken op de dekschelden speulen wel een belangrieke rolle bie 't op naam brengen van de verschillende soorten kukeluusjes.

## Chemische ofschrikking
A-j een kukeluusjen targen deur der zachjes op te drokken dan kump der geel spul uut. Dit neumen wie "reflexbloeien". 't Spul (hemolymfe), dat teveurschienkump bie 't femorotibiale gevrichte van de poten, ruuk neet al te bes en 't smaak arg bitter. Voegels dee een kukeluusjen oppakken preuven dit bloed en laoten hum dan soms gauw weer vallen. 't Rood mit zwarte kleurenpetroon ku-j dan oek zien as een waorschuwing. Dit zie-j vake bie insekken of aandere dieren dee heur giftigheid of vieze smaak laoten zien deur een felle kleur, dit neumen we *aposematische kleuring*.

De vieze smaak kump deur een alkeloïde dee per kukeluusjen kan verschillen. Der is an-eteund dat disse vleuistof van 't zeuvenstippelige kukeluusjen giftig is veur de kukens van biemiezen. Dat van 't tweestippelige kukeluusjen neet.

## Foto-uutstalling

Coccinelle1.jpg
Coccinellid unusual pattern.jpg
P-14 lady beetle.jpg
LadybugWingsClose.jpg
sa_lady-beetle-larva.jpg
Coccinelle sur une fleur.jpg
Coccinella septempunctata Luc Viatour.JPG


## Nedersaksisch

## Uutgaonde verwiezing
* Overzichte van de meest veurkoemende Nederlaanse kukeluusjes
* Overzichte van zwat veertig verschillende soorten kukeluusjes
* Hulpe bie 't herkennen van kukeluusjes an de haand van een bulte foto's
Pol

**Pol** of **De Pol** kan verwiezen naor:
*Pol (Spanje), gemiente in de perveensie Lugo, in de regio Galicië.
*De Pol (Drenthe), buurtschop in de gemiente Peize.
*De Polle (Stienwiekerlaand), buurtschop in Overiessel.
*De Polle (Averiest), buurtschop in Overiessel.
*De Polle (Scharsterlaand), buurtschop in Scharsterlaand.
*Polle (Gelderland), buurtschop in de gemiente Gendringen.
*Pol (Limburg) *(Poll)*, buurtschop in de gemiente Heel.
Middaglands

t **Middaglands** of **Middaglandsters** is n dialekt van t Westerkertiers. t Wordt sproken ien t oostelke part van de gemeente Zuudhörn, Hoogkèrk en de gemeente Winzum tin westen van t Reitdiep. t Kin zien worden as overgongsdialekt tuzzen t Westerkertiers en t Hoogelandsters en wordt sumtieds zulfs as apart dialekt zien.

Hiernoast zigt man n koartke van Friesland, Grunnen en Oostfriesland. t Grieze part is t gebied woar of t Westerkertiers sproken wordt en t gruune part is t gebied woar of t Middaglands sproken wordt.

Ien tegenstelleng tot de andere Westerkertierse dialekten (Zuud-Westerkertiers, Midden-Westerkertiers en Kölmerlands) kint t Middaglands wel de Grunnegse klanken ai en ou.
Köllumerlands

----

Et **Köllumerlands** is n dialekt van et Westerkwartiers, dat op humzulf weer tot et Grunnegs heurt. Et wordt sproken ien et westelke part van de gemeente Zuudhörn en et oostelke part van de gemeente Köllumerland en Nijkruusland. Et is een van de dialekten die n overgaang vörmen tussen et Hoogelandsters en et Fries.

De noam Köllumerlands wordt ook wel bruukt veur et Westerkwartiers ien zien algemeen.

Hiernoast stijt n koartje van Friesland, Grunnen en Oostfriesland. Et grieze part is et gebied woar of et Westerkwartiers sproken wordt en et grune part is et gebied woar of t Kölmerlands sproken wordt.

Krekt as de meeste andere Westerkwartierse dialekten, kint et Kölmerlands de typisch Grunnegse klanken ai en ou niet. Et Köllumerlands dut veul denken aan et Stadsfries van Köllum en Dokkum.

## Ontstoan
Et Köllumerlands is middelkerwies ontstoan doe et olle Köllumerland hum ien 15e eeuw aansloot bij et gezag van Stad. Ok kwammen der lu uut t oosten om de boedel doar ien te poldern. Et Fries dat doar sproken wer, veraanderde stoareg ien t Grunnegs, mor et Fries het meer ienvloeden achterloaten as dat et ien et Hoogelandsters doan het. Ien et Pompsters is de Friese ienvloed t grootst van aal Grunnegse dialekten.

## Klassifikoatsie
*Indo-Europees  
**Germoans  
***West-Germoans  
****Leegduuts
****Leegsaksisch 
*****Grunnegs
******Westerkertiers
***********
Börger

|
|-
|
|-
|
|}

**Börger** is een dörp in de gemeeinte Börger-Oring in de Nederlaandse previncie Drenthe. Börger had (volgens informaotie van de gemeeinte Börger-Oring) op 1 jannewaori 2007 4.882 inwoners (waorvan 2.325 mannen en 2.527 vrouwlu).

## Hunebedden
Bie Börger stiet 't grootste hunebed van Nederlaand en der staot ook de meeste bie mekaor: 13. In Börger is ook 't hunebeddencentrum vestigd.

## Kunnigheid
In disse lieste vin ie bekend volk det in Börger woont, of woond hef.
*J.H. Bergmans-Beins (1879-1948), Drèentstaolige schriefster
*Anton Heyboer (1924-2005), kunstschilder en etser
*Hans Heyting (1918-1992), Drèentstaolige dichter
*Egbert Schuurman (1937), politicus (ChristenUnie)
*Willem Seymour Mulder (1820-1896), dichter veur kiender
*Harm Tiesing (1853-1936), Drèentstaolige schriever

## Beschrieving van Börger deur Hans Heyting
*De boerderijen achter meidoornhegen*
*trilt in de hette van de zun.*
*Een kleine kat slap op een regentun.*
*De vleer hef groene krallen kregen.*

Oet: 'Verleuren Paradies' in Toegift (Zuudwolde, 1983)

## Ofbeeldingen

Image:Harm Tiesing Borger.jpg|Harm Tiesing (1853-1936)
Image:Grootste hunebed van Nederl.jpg|Grootste Hunebed van Nederlaand bie Börger
Stadsknoal (knoal)

t **Stadsknoal** is n knoal in de Nederlaandse provìnzie Grunnen.

In 1765 wuir der deur de stad Grunnen besloten n knoal te loaten groaven van Boareveld tot Troapel, dit om de ontginnen van t hoogveen van t Boertanger Moor te bevorderen. Ze kozen veur n trajekt laangs de raand van de provìnzie Grunnen, parallel aan de Semslinie, de 150 joar eerder vaaststelde grens tussen Grunnen en t Drìnt.

t Stadsknoal het n lengte van 32 kilometer en is in 1856 voltooid.  Deur de törfvoart was t in de 19. aiw ain van de drukst bevoaren voarroetes in Nederlaand. Bie de sluzen konden waachttieden oplopen tot n poar uren. Op dizze ploatsen wuiren dan kafees en winkeltjes vestegd.  Deur de aanleg van dit knoal ontstonnen de ploatsen Knoal en Muzzelknoal.
Hillege Week

De **Hillege Week** of **Gouie Week** is ien t kristendom de noam veur de week vanoaf Paalmzundag tot Poaskezutterdaag. t Binnen de lètste zeuven doagen van de vasten van 40 doagen. Ien dizze week heernemt de liturgie ien de Kattelieke Kèrk, de Oosters-Ortodoxe Kèrke en ien meer of minder moat ook de aandere kèrke, t luden, staarven en verraaizen van Jezus Kristus. Ien dizze week gaan de vasten (ook wel *Veertigdagentijd*) over in de passie- of lijdenstijd. Vrogger duurde dizze passietied nog n week laanger, omreden man al n week eerder begon mit t lezen van t ludensverhoal, noamelk op passiezundaag, de zundaag veur Paalmzundaag. 

Ien dizze doagen tot t Hoogfeest van Poask tou worden aal gebeurtenissen heerdocht dij de keern van t kristelk leuven uutmoaken. Doarom wordt Poask mit de veurberijdende doagen algemeen as t belaangriekste liturgische hoogfeest beschaauwd, al wordt kirst tenminste ien t Westen deur t volk uutbundeger vijerd.

De Hillege Week het as swoartepunt t Triduum Sacrum dat bestijt uut de drij doagen Widde Dunderdaag, Gouie Vraaidaag en Stille Zutterdaag. 

## Boetende hìnwiezen
* Widde Dunderdaag
* Gouie Vraaidaag
* Stille Zutterdaag
* Triduum Sacrum
* Semana santa
Muzzelknoal

**Muzzelknoal** (Nederlaands: *Musselkanaal*) is n lìntdörp in de Nederlaandse provìnzie Grunnen, legen in t verlengde van t Knoal in de lieknoamege gemainte t Knoal en aan t Stadsknoal. t Dörp grenst aan de Semslinie en doarmet aan de Nederlaandse provìnzie Drente. Muzzelknoal begint globoal bie t vierde verloat en ìndegt op de gemaintegrenze tussen de gemainte Knoal en Vlagtwedde, iets veurbie t stee woar t Muzzel Oa-knoal en t Muzzelknoal soamenkommen. In t noorden van Muzzelknoal ligt t gehucht Horsten. Veur de ontwikkelen van t dörp Muzzelknoal wuir t tegenswoordege dörpsgebied mit dizze noam aanduud. t Openluchtswìmbad van Muzzelknoal droagt ook dizze noam.
Veenhuzen (Stadsknoal)

**Veenhuzen** is n buurtschop in de gemainte Stadsknoal in de Nederlaandse provìnzie Grunnen. t Ploatske ligt tussen Knoal en Onstwedde, iets in t noord-oosten van Ter Maarsch.

Aanders as dat de noam dut vermoeden is Veenhuzen gain veenkolonie. t Is van oorsprong n aigen boermarke, dij tot t karspel Onstwedde beheurde. De noam geft aan dat de huzen van oldsher op n smalle zaandrug in t veen stonnen.
Stadsknoal

Stadsknoal  kan verwiezen naor:
*Stadsknoal (knoal) n knoal in de Nederlaandse provinzie Grunnen.
*Knoal (dörp) n ploats in de provincie Groningen (ook wel "Knoal" enoemd)
*Knoal (gemainte) n gemainte in t zuudoosten van de provinzie Grunnen
Ni'jehoorn

**Ni'jehoorn** of **Ni'jhoorn** (Nederlaans: *Nieuwehorne*, Fries: *Nijhoarne*) is een dörp in de gemiente Et Vene, in de Nederlaanse perveensie Frieslaand. Et leit oostelik van et plak Et Vene. Tot de gemientelike herindieling van 1934 maekte et, liekas et zusterdörp Ooldehoorn, diel uut van de gemiente Schoterlaand.

## Schoele, zangkoor
Ni'jehoorn het een eupenbaore legere schoele, dörpshuus *De Kiekenhof*, en et zangkoor *Jan de Roas Sjongers* dat vernuumd is naor Jan de Roos.

## Uutgaonde verwiezing
*Webstee van Oolde- en Ni'jehoorn
Jubbege

**Jubbege** (Nederlaans: *Jubbega*, Fries: *Jobbegea*) is een dörp in de gemiente Et Vene, in de Nederlaanse perveensie Frieslaand. Et leit in et oosten van et plak Et Vene. Op 1 jannewaori 2004 had Jubbege 3.270 inwoners, daormit is et nao Et Vene et grootste dörp van de gemiente. Jubbege het een hattekaamp waor hatten, geiten en enten rondlopen. Jubbege het ok veul bebossing.

## Bevolkingsontwikkeling
* 2005: 3380 inwoners
* 2004: 3270 inwoners
* 2003: 3360 inwoners
* 2002: ???? inwoners
* 2001: 3330 inwoners
* 2000: ???? inwoners
* 1999: 3260 inwoners

## Trivia
***Jubbege** wodt ok wel **Schurige** nuumd, dit is een pars pro toto (diel veur alles) omdat Schurige een wiek in Jubbege is.
Ooldehoorn

**Ooldehoorn** (Nederlaans: *Oudehorne*, Fries: *Aldhoarne*) is een dörp in de gemiente Et Vene, in de Nederlaanse perveensie Frieslaand. Et leit oostelik van et plak Et Vene, an de N380, en het omdebi'j 850 inwoners (1 jannewaori 2004).

Tot de gemientelike herindieling van 1934 maekte Ooldehoorn, liekas et zusterdörp Ni'jehoorn, diel uut van de gemiente Schoterlaand.

## Uutgaonde verwiezing
*Webstee van Oolde- en Ni'jehoorn
Hoornsterzwaog

**Hoornsterzwaog** (Nederlaans: *Hoornsterzwaag*, Fries: *Hoarnstersweach*) is een dörp in de gemiente Et Vene, in de Nederlaanse perveensie Frieslaand. Et leit in et noordoosten van et plak Et Vene, an de N380, en et het omdebi'j 890 inwoners (1 jannewaori 2004).

Hoornsterzwaog warkt tegere mit Jubbege. Beide dörpen kennen een verieniginge *Plaatselijk Belang Jubbega - Hoornsterzwaag*, die opricht is in 1900.

## Uutgaonde verwiezing
* Webstee Jubbege-Hoornsterzwaog
Selterfrais

t **Selterfrais** (in t Selterfrais zölf: *Seeltersk* of *Seelterfräisk*) is n Fraise toalvariaant dij nog sproken wordt deur n minderhaid van de inwoner van de gemainte Selterlaand (Duuts: Saterland), in t noordwesten van de dailstoat Nedersaksen, in t westen de stad Oldenbörg, zo'n viefteg kilometer van de Nederlaandse grens bie Schaanze ôf.

t Selterfrais is t ainegste nog levende dialekt van t Oostlaauwers Frais, dat vrouger in aal Oostfraise laanden van de Laauwers tot de Wezer sproken wuir, alzo ook in Grunnen. Mit t Westlaauwers Frais en t Noordfrais vörmt t de Fraise toalgroep. De ISO-kode van t Selterfrais is **stq**.

t Selterfrais is ook verwaant aan t Grunnegs. t Het vrouger tot dezulfde toalgroup beheurt: t Oostlaauwers Frais. Hierdeur zugt man, dat t leutje revierke de Laauwers, belaangriker wèst het, as dat de grode revier de Ems waar. Deur dizze verwaantskop, binnen t Oostfrais Leegsaksisch en t Grunnegs tegenswoordeg ook nog aal verwaant. 

## Veurbeelden
**1** *Seeltersk is ne Wäästgermaniske Sproake, ju fon sowät 2.200 Moanskene boald wäd in Seelterlound in dät Wääste fon Ooldenbuurich (Niedersachsen), sun 50 km uur dät holloundske Scheed bi Näischans.*
Oldgrunnegs: *Saelterlountsk is eene Westgermanske sprak, deij duer sirkom 2.200 meensken snakt wuert inde Saelterlount inde daet waest vun Oldenborch (Laegsaxen), zo eene 50 km oor daet hollountske scheeden bi Neijschanse.* 
**2** Selterfrais:* Die Wänt strookede dät Wucht uum ju Keeuwe un oapede hier ap do Sooken.*
Oldgrunnegs: *Der Jung strookde daet Wicht umme keeuw to unde tuutjede ier up Zeuken* 
Nijgrunnegs: *t Jong fleerde t wicht om kinne tou en tuutjede heur op wangen* 
Noordfrais (Mooringer): *Di dreng aide dåt foomen am dåt kan än mäket har aw da siike.*
Westlaauwers Frais:* De jonge streake it famke om it kin en tute har op 'e wangen.*
Oostfrais Leegduuts: *De Jung straaktde dat Wicht um't Kinn to un tuutjede hör up de Wangen.* 
Nederlaands:* De jongen aaide het meisje om de kin en kuste haar op de wangen.*
Duuts:* Der Junge streichelte das Mädchen ums Kinn und küsste sie auf den Wangen.*
Engels:* The boy caressed the girl round the chin and kissed her on the cheeks.*

## Boetende hìnwiezen
* Näie Seelter Siede, n referìnsie veur de Selterfraise toal op droad (mit o.a. de grammoatiek (Duutstoaleg).)
* Selterlaand, n levend toalailaand - artikel van Pyt Kramer
* n Kursus Selterfrais op droad
Heerhugoweerd

**Heerhugoweerd**, (Nederlaans: *Heerhugowaard*, Westfries: *Heregewaard* of *de Waard*), is een stad en een veurmaolige gemeente in de regio West-Frieslaand, in de Nederlaanse pervinsie Noord-Hollaand. Heerhugoweerd had op 1 jannewaori 2007 49.833 inwoners.

Op 1 jannewaori 2022 is Heerhugoweerd op-egaon in de gemeente Diek en Weerd.

Heerhugoweerd grenst an de gemienten Alkmaar, Langediek, Harenkarspel, Niedorp, Schermer en Koggenlaand. Hoewel de ligging anders döt vermoeden, heurt Heerhugoweerd eigenlijks *niet* bie 't graofschap Kennemerlaand mar valt wel onder de gemientelijke samenwärkingsregio Kennemerlaand via Noord-Kennemerlaand.

Heerhugoweerd is ontstaon äs agglomeraosie tussen de darpen Zuid, De Noord en 't Kruis, waorbie in eerste instantie Zuid äs eigen darpkoeme verdween en helemaole opgong in Heerhugoweerd. 't Kruis is vanof de uutbreiding in de jaoren 60 en 70 van de 20e eeuw steeds meer onderdeel van Heerhugoweerd eworden. De Noord is veur een groot part nog een eigen darp, alliene 't zuden is op-egaon in de stad. Ok andere buurtschappen worden staorigan steeds meer op-eneumen in de stad. Butterhuizen is daor een goed veurbeeld van.

## Pläsen binnen de gemeente
Stad:
***Heerhugoweerd**

Darpen/Gehuchen:
*Broekhorn
*Draai
*De Noord
*Veenhuizen
*Verlaat (gedeeltelijk)

Buurtschappen:
*'t Kruis
*Butterhuizen
*Frik
*Kabel
*Pannekeet

### Woonwieken van Heerhugoweerd
*Bomenwijk
* Butterhuizen
* Draai (toekomstig)
*Edelstenenwijk
*Heemradenwijk
* Huygenhoek
*Molenwijk
*Oostertocht
*Planetenwijk
* Recreatiewijk
*Rivierenwijk
*Schilderswijk
*Schrijverswijk
*Stad van de Zon
* Zuidwijk
Twents

**Twents** kan verwiezen noar meardere dinge:

* Twents Bier - n beermaark oet Hengel
* Tweants - n Neersassies dialekt
* Twents (vervoer) - n hoesstiel van t openbaar vervoer in Twente
Zaod (plaante)

Een **zaod** of een **zaodjen** is een klein pitjen dat 't begin vormp van 't leven van een plaante. As 't zaodjen eenmaol in kontak ekömen is mit de eerde en 't waoter, begint dit preces. Bepaolde bloemen en plaanten verspreien der zaojen deurdat de wiend ze vortblaos en argens op de grond neerkoemen. Een goed veurbeeld van een bloeme dee zien zaodjes verspreid deur de wiend is de hondebloeme. As 't vortweit dan greuit der vake weer een nieje bloeme of plaante uut. Een aander veurbeeld is plaanten dee vruchen dragen, disse vruchen breken los, en as de vruch mit de zaojen op de grond vuilt kan oek hier weer een nieje plaante uut greuien. 

Vake wonnen der in 't normale taalgebruuk epraot van zaojen, terwiel 't eigenlijks vruchjes bin. Zo wonnen bie de composietenfemilie vake epraot van zaojen (andieviezaod, zunnebloemepitten en zoksoort dingen meer), terwiel de vruchjes bie disse soorten meestentieds noetjes bin. Sommigen zaojen wonnen oek egeten deur meensen en dieren. Dieren (veural voegels) dee de zaojen opeten zurgen derveur dat de zaojen verspreid wonnen, deurdat ze 't uutpoepen, hier greuit vake oek een plaante uut.
Wörkem

**Wörkem** (Nederlaands: *Workum*, Frais: *Warkum*) is n stad en de heufdploats van de gemainte Nijefurd, legen in t zuudwesten van de Nederlaandse provìnzie Fraislaand. Wörkem het sikkom 4.200 inwoner.

Tot de gemaintelke herindailen van 1984 was Wörkem n zölfstaandege gemainte.

Tot t gebied van Wörkem beheurt ook de buurtschop of dörp It Heidenskip (vrouger *Heidenschap*).

## Geboren in Wörkem
* Sybrand van Haersma Buma (30 juli 1965), Nederlaandse politikus (CDA)
* Jopie Huisman (18 oktober 1922), keunstschilder en taikenoar.

## Boetende hìnwiezen
* www.workum.nl
* Jopie Huisman Museum 
* Museum Warkums Erfskip, de historie van Wörkem
Bargum

**Bargum** (Nederlaans: *Bergum*, Fries: *Burgum*) is een dörp in de Nederlaanse perveensie Frieslaand. Et is et heufdplak van de gemiente Tietjerksterediel (*Tytsjerksteradiel*) en et het zoe'n 10.074 inwoners. (1 jannewaori 2007)

Tot 1930 beheurde ok Noordbargum bi'j et dörp, dat doe een zelsstaandig dörp wodde. Sund 1989 is de officiële naeme van et dörp et Friestaelige *Burgum*, vrogger was dat et Nederlaanse Bergum.

## Bevolkingsontwikkeling
* 2007 - 10.074
* 2006 - 9.883
* 2005 - 9.669
* 2004 - 9.630
* 2003 - 9.457
* 2002 - 9.297
* 2001 - 9.149
* 1999 - 9.148
Oost-Vlielaand

**Oost-Vlielaand** is et ienistge dörp op et Waddeneilaand Vlielaand en van de gemiente Vlielaand, in de Nederlaanse perveensie Frieslaand. Zoas de naeme al angeft leit et in et oosten van Vlielaand.

Vanwegen de kultuurhistorische weerde van Oost-Vlielaand, is et dörp in 1971 markeerd as bescharmd dörpsgezicht. In et dörp kommen o.a. 39 paanden veur die tot monement verklaord binnen. Biezunder is et zeuventiende-ieuwse dörpskarkien en et zestiende-ieuwse Tromphuus, now een museum.

Op Vlielaand beston ooit ok een twiede dörp mit de naeme West-Vlielaand. Dit dörp wodde in 1736 deur de zee overstroomd.
Dordrecht

**Dordrecht** is met zien inwonnertal de veerde stad van de Nederlandse previnsie Zuud-Hollaand. De stad ligt op de plaatse woar den Merwede zich splitst in den Noord en den Olde Moas. De bewonners van Dordrecht neumd eure stad mangsmoal *Dordt*. 
Vanof 1 juli 1970 umvat de gemeente Dordrecht et totale Eilaand van Dordrecht dat umrengd wödt deur brede waterweage:  Olde Moas, Beneden-Merwede, Ni'je Merwede, Hollaands Deep en Dordtschen Kil.

## Aandere karnen
* Wieldrecht (gehucht)
* Tweeden Tol (gehucht)
* Willemsdarp (gehucht)
* Kop van 't Laand (noaberschap)

't Oale dorp Dubbeldam, tot 1970 'n eigen gemeente, is vandaag d'n dag geels as wiek in de bebouwing opegnommen.

## Bezeensweerdeg

Belangrieke bezeensweerdigheden in Dordrecht bunt in de eerste plaats den rivierkaai bi-j de Grootheufdspoorte, wieter de Grote Karke met euren markante, nooit af-ebouwden toorn en - ongebrukelek in Holland - eure steen oaverwelving. Ok de binnenhavens en grachten, woarvan er éne wödt oaverkluusd deur et stadhoes en et Scheffersplein, bunt bezeensweerdig. Langs de grachte en olde haavns stoat indrökwekkende koopleuhuze. Et Höf is n old Augustiener klooster met ne interessante geskiednis. In Et Höf vond bi-jveurbeeld in 1572 de Eerste Vri-je Stoatenvergoadering plaatse.

### Musea
In Dordrecht bunt de volgende musea:
* Dordrechts Museum, in den volksmund: et skilderi-jenmuseum
* Simon van Gijnmuseum, Winnoar Museumpries 2004 - 2005
* Laandschapskundeg Museum
* Lips Slotenmuseum
* Museum 1940 - 1945, ok wal et Verzatsmuseum eneumd
* Neajmachinemuseum Dordrecht

## Galleri-je

Ofbeelding:Dordrecht_grachte.jpg|Grachte
Ofbeelding:Dordrecht-karke.jpg|Onze-Leve-Vrouwekarke
Ofbeelding:Dordrecht-stadhoes.jpg|Stadhoes
Middelgrunnegs

t **Middelgrunnegs** (±1600 - ±1800) is n toalperiode van t Grunnegs. t Is ontstoan dou t Standerdnederlaands aal meer ienvloud kreeg op t Grunnegs, veuraal veur politieke rezens. Stad en Laande waren nog nait zo hail laank bie de unie van Oetrècht, woardeur t even wennen was om de toal van Hollaand te verstoan. Doardeur kwamen der n hail inde Hollaandse invlouden op t Grunnegs ôf. Veurbeelden binnen de u - e veraandern. Woorden as "unde" (en; verwaant aan t Duutse "und") wuir vervongen deur "ende". Aan t begun van de 17e aiw, verdween ook dizze -de oetgong en de -te oetgong, bieveurbeeld in "jofte" (of). Dit gebeurde ook ien t Nederlaands. n Goud veurbeeld van n overbleven Nederlaands woord dat dij -te oetgong nog wel het is "oftewel" (ofte wel).

t Middelgrunnegs het bestoan tot n ìndje véur 1800 en is doarnoa ien t Nijgrunnegs veraanderd. Dizze verandern brocht de nije klanken *ai*, *ou* en *ui* mit, dij t noudoagse Grunnegs kinmaarken. t Oostfrais Leegsaksisch het dizze verandern veur t grootste gedailte nait mitmoakt. Doarom wordt der vanoetgoan dat t Middelgrunnegs n hail inde op t noudoagse Oostfrais leken het. De Oostfraise varianten Kromhörns (om en bie Emden), Börkums en Reiderlaands hebben dizze verandern juust weer wel mitmoakt.

## Literatuurverwiezens
West-Terschelling

**West-Terschelling** is mit 2.580 inwoners et grootste dörp op et Waddeneilaand Terschelling, in de Nederlaanse perveensie Frieslaand. De haeven van Terschelling is hier te vienen.

West-Terschelling is ok et plak van de vuurtoren de Brandaris, ien van de ooldste vuurtorens van Nederlaand.

De bewoners van Terschelling numen et dörp kotweg: *West*. Et dörp het een oolde dörpkoeme, deur de bewoners Oold-West nuumd, waoromhenne een groot antal ni'je wieken bouwd is. 

De veurnaemste winkelstraoten in West bin de Torenstraote en de Boomstraote. Hier bin een protte winkels, resteraans, eethusies en een paor hotels vestigd.

## Galleri'je

Ofbeelding:Terschelling_west_anzicht.jpg|West, Anzicht
Ofbeelding:Terschelling_brandaris.jpg|Braandaoris
Ofbeelding:Terschelling west haven.jpg|West, haeven
Naojem

**Naojem**, **aojem** of **aosem** is de lucht die deur levende wezens gebruukt wort. Dit preces wort *aojemhaolen* eneumd.

*Planten haolen naojem deur huudmoendjes.
*Insecten haolen naojem deur d'r tracheeën.
*Vissen haolen naojem mit behulp van d'r kieuwen.
*Op land levende dieren haolen naojem deur d'r longen.

De Grieken en Romeinen dochten dat vissen gien naojemhaolde, mar Plinius zei dat ze wel degelijk naojem mon haolen. Hie zei dat ze kieken en heuren konnen en daor was immers lucht veur neudig. Dus stelde-n-ie, hoewel zien redenering niet klopte, dat ze wel naojem móssen haolen. Veerder maarkte-n-ie op dat vissen soms naor lucht hapten.

## Nedersaksisch
Aarteschuw

Een **aarteschuw** of **voegelverschrikker** is een veurwaarp dat bedoeld is um voegels of te schrikken. Kreien en are kleine en middelgrote voegels bin vaak ongewunste gasten in greuntetunen, boengerds en op akkerlanden, umdat ze de eteelde vruchten en pas-ezeide zaojen opeten en veur geluudsoverlast zörgen as ze grote groepen vormen.

Oorspronkelijk worden veur aarteschuwen veural poppen gebruukt, mit de naarms espreid en vaak evuld mit strooi, um de voegels te laoten denken dat de aarteschuw een mins was, mar der bin oek are menieren in gebruuk, zoas 't ophangen van lichtweerkaotsende slierten zilverfoelie in vruchtdragende bomen. Oek worren der gelujen gebruukt um voegels of te schrikken.

## [[Nedersaksisch]]
* Drèents: *veugelverschrikker*, *vogelverschrikker*
* Grunnegs:
** *spouk*
** *schrikkraai*
* Stellingwarfs: *spoek-bi'j-de-aten*
* Tweants: *skiw* (ook as skeeldwoord of vuur *spook* gebroekt)
* Veluws:
** *aarteschuw* (Putten)
** *schieuw* (Nunspeet)
** *voegelverschrikker*
Zaodplaanten

**Zaodplaanten** bin de levende plaanten waorbie de seksuele voortplaanting gebeurt mit zaojen. De zaodplaanten kunnen behaandeld wonnen in de rang van stamme (phylum) of superstamme, onder de naam *Spermatophyta*. De *Heukels*, 2005, behaandel ze in de rang van klasse (classis), onder de wat vremde naam *Spermatopsida* (de naam *Spermatophyta* mag in elke rang gebruuk wonnen, oek in disse klasse).

## Kenmarken
De zaodplaanten bestaon uut dree heuforganen: wortel, stengel en blaojen. Alle delen van een zaodplaante bin in de loop van de evolusie hieruut ontstaon. Zo bin de bloemdelen allemaole of te leien van blaojen. Ranken kunnen of-eleid ween van een blad (bladranken) of van een stengel (stengelranken). Doorns bin oek of van een blad, of van een stengel ofleidbaor (bladdoorns en oek takdoorns). Soms bin der gien argementen te bedenken um een plaantedeel van een van de heuforganen of te leien. In zo'n geval wonnen 't zo'n deel uut-ereupen tot "emergentie". Een veurbeeld daovan bin de scharpe uutsteeksels dee bie rozen veurkoemen. Umdat ze neet of te leien bin, neumen ze 't "stekels". Dus gien doorns!

In de levensloop van de zaodplaanten deurloop de plaante een vegetatieve en een ginneretieve faose. 
* In de **vegetatieve faose** besteet een plaante uut één of meer stengels mit blaojen en wortels, mar 't kan oek ween dat 't gien blaojen of wortels hef. De stengel kan arg edrungen ween en een bladrozet vormen. Maretak hef gien wortels. Bie arten bin der rassen, dee gien blaojen hemmen, allinnig nog mar bladranken.
* In de **ginneretieve faose** hef de plaante naos een stengel, blaojen en wortels oek bloemen. In de ofriepingsfaose zitten der zaojen en/of vruchen an de plaante.

## Onderverdeling
De zaodplaanten bin een netuurlijke groep plaanten dee tredisioneel mar oek volgens de leste inzichen onderverdeeld wonnen in de naakzaojigen (*Gymnospermae*) en de bedekzaojigen (*Angiospermae* of, in APG II terminologie, **[[angiosperms]]**).
Beskuul

Een **beskuul** is een weegschaol ebaseerd op een hefboom. De beskuul besteet uut een lange stang mit in 't midden een dreipunt. An beie uuteinden van de stang hangt elke keer één bakjen. In 't ene bakjen wort 't te wegen veurwarp eleid en in 't andere bakjen wort mit behulp van gewichten bepaold hoe zwaor 't veurwarp is. As de stang horizontaol hangt wee-j dat an beie kanten 'tzelfde gewicht hangt.
Bloedbleer

Een **bloedbleer** kan verwiezen naor:

*Bloedbleer (bleer) - een bleer evuld mit bloed
*Een spottende benaming veur een pinopet
Bloedbleer (bleer)

Een **bloedbleer** is een soort bleer die evormd wort as 't weefsel of de bloedvatten in 't lief van de mins beschaodigd worren zoender dat de huud deurboord wort. Een bloedbleer is mit are woorden een soort oenderhuudse bloejing en bestaot veurnamelijk uut een lymfevleuistof, bloed en are lichamelijke vleuistoffen die evungen zitten oender de huud. As de bloedbleer kepot emaakt wort komt der licht een donkerrooie vleuistof uut. Soms wort de vleuistof of-esnejen van de rest van 't lief en dreugt 't uut, hierdeur blieft der alleen mar dood celmateriaol over. As 't een *gewone* bloedbleer is hoef je je gien zurgen te maken, zo'n bloedbleer gaot meestentieds vanzelf weer over. In are gevallen kan 't neudig wezen um naor de dokter te gaon, veural a-j last hen van are ongemakken, dan kan der sprake wezen van iets slimmers.

## Nedersaksisch
*Achterhooks: *bloodbloar*
*Grunnegs: *blouddelle*
*Stellingwarfs: *bloedblaor*
*Tweants: *bloodbloare*
*Veluws: *bloedbleer*, *-bleir* of *-blaor*
Koffie

**Koffie** is een wärme draank die onder aandere 't oppeppende middel cafeïne bevat. Koffie wördt emääkt van de emaolen, edreugde en ereusterde bonen van de koffieplaante. Bi'j 't reusteren (ok wel branen enuumd) ontstaon zo'n 700 verskillende stoffen. De bonen wörden emaolen of iel verkocht. Der bin ok iel vule verskillende koffiesmäken en -bonen.

De koffie die 't meest verkocht wördt is ofkomstig van de soorten *Coffea arabica* en *Coffea robusta*. Sommige Nederlaanse fabrikaanten mäken een onderverdieling in goldmärk, zilvermärk en roodmärk. Goldmärkkoffie bestäät miestal veur 100% uut Arabicabonen, zilvermärk bestäät uut 80% Arabicabonen en 20% Robustabonen en roodmärk uut 70% Arabicabonen en 30% Robustabonen. 't Verskil tussen disse twie soorten bonen zit mit name in de smääk en in 't cafeïnege-alte: Arabicabonen ebben een mildere smääk en ier zit ongeveer 70% minder cafeïne in as de Robustabonen, die veur een pittige smääk zurgen.

De miest bekende koffiesoorten bin: gewone koffie, cafeïnevri'je koffie, cappuccino, espresso, koffie verkeerd, Irish coffee (*Ierse koffie*) en koffie mit verskillende smäkies.

## Benamingen veur slappe koffie
Naost de gewone benaming 'slappe koffie' bestaon der ok aandere benamingen:

Samenstellingen mit *waoter* kunnen ok uut-espreuken wörden as *water*, *woater*, *wäter*, *waeter* en gao zo mär deur.

## Nedersaksisch
* Drèents: *koffie*, *kovvie*
* Grunnegs: *kofje*, *kovvie*, *kavvee* * -vv = klank tuzzen v en w *
* Sallaans: *koffie*
* Stellingwarfs: *koffie*, *slobber*
* Tweants: *koffie* (mangs ook oet esprökn as *kovvie*)
* Urkers: *koffie*
* Veluws: *koffie*, *kofjen*, *leut*

## Ploaties

 Ofbeelding:Coffee Flowers.JPG|Bloemen van de koffieplaante
 Ofbeelding:FruitColors.jpg|Bezen van de koffieplaante
 Ofbeelding:Koffieapparaat.jpg|Koffiezetapperaat
Weersel

**Weersel** (Nederlaands: *Weerselo*) is n doarp in de gemeante Deenkellaand in de Nederlaandse proveensie Oaveriessel. Op 1 januari 2004 har Weersel 3063 inwonners.

Ut was vroggerdaagns ok ne gemeante, mer in 2001 wördn de gemeantes Weersel, Deankaamp en Oatmörsken biej mekaar trökn töt de gemeante Deenkellaand.

In Weersel he'j t Stift, n 12 eeuws toertieds n gemengd klooster, seend verskeaidene joaren dut domie Anne van der Meiden preaken in t Tweants.
## Bekeande leu oet Weersel
*Felix von Heijden (1890), voetbalspöller/börgermeister
*Hans Petri (1919), beeldhöawer
*Gerard Sanderink (1949), oondernemmer
*Gerard Veldscholten (1959), wielrenner
*Gert-Jan Bruggink (1981), springruuter
*Jeroen Dubbeldam (1973), springruuter
Rossum (Oaveriessel)

**Rossum** is n kearkdoarp in de Tweantse gemeante Deenkellaand in de Nederlaandse proveensie Oaveriessel. Rossum lig ten noordn van Oldnzel en ten zuudn van Oatmörsken. Op 1 januari 2006 har Rossum 2363 inwonners. Töt de gemeentelike herindeling van 1 januari 2001 heurn het doarp töt de gemeante Weersel. Rossum was vroggerdaagns een van de völle maarken in disse gemeante. 

De inwonners van t doarp hebt de toonaam *görtekeurne*.

Ruter Jos Lansink en volleybalspöller Elles Leferink bint geboorn in Rossum. In 2005 was t doarp t toneel vuur n deel van de opnames van de eerste riege van Van Jonge Leu en Oale Groond.

## Eksterne verbeending
*Ut doarp Rossum
Suderland

Et **Suderland** (suderlandske üütspråke: ; düütsk: *Sauerland*) is ne kontreie en en middelgebargde in Middendüütsklaand.

De höygde van de strekke verskilt en löpt van üm en nåby de 200 meter in et dal van de rivyr de Ruur töt 840 meter in Hougsuderland, rundüm Winterbarg.

## Ligging
Et Suderland grenst in et westen an et Bargske Land, in et noordwesten an et Ruurgebeed, in et noorden an et dal van de Lippe, in et ousten an et Waldecker Land en in et süden an et Rothaargebargde. Et ligt in et bestüürlike gebeed van et Hougsuderlanddistrikt, distrikt Soest, distrikt Olpe en et Marker distrikt.

## Plaatsen

De belangrykste plaatsen in et Suderland:

## Rivyren en stüwmearen

Et Suderland ligt bynå heylemåle in et stroumgebeed van de Ryn. Döär et völle reagen untspringet völle rivyren in et Suderland. Völle van disse rivyren wordet underbrökken döär stüwmearen, dee vöär waterupslag, et regelen van et waterpyl, rekreaty en mangs ouk energyvöärsening gebruked wordet. Enkelde van disse stüwmearen bint bombardeerd in en Tweyden Wearldoorlog.

*Rivyren: Hönne, Ruur, Möhne en Lenne
* Der bint de stüwmearen: et Möhnemear, et Biggemear, et Edermear, et Hennemear en et Dymelmear.
** Neet te vergeaten et Sorpemear, wårvan de dam neet ebrökken is tydens de bombardementen van den Tweyden Wearldoorlog vanweagen öär afwykende form (recht in plaatse van krom).

## Turisme
Et Suderland bödt verskillende möägelikheiden vöär turisme:
* Y künnet der mooi up wintersport henne in de ümgeaving van Winterbarg en Willingen
* By Iserlohn ligt en bekende grotte, wår lüde nå binnen künnet: de Dechenhöhle.
* By Attendorn, kortby et Biggemear ligt de drüüpsteengrotte Attagrotte.
* Der ligget olde plaatsen: Arnsbarg, Meskede, Winterbarg, Willingen, Korbach, Bad Wildungen en Attendorn
* Der bint verskillende wandelpaden döär en afwisselend landskop, sou as de bekende Rothaarsteig
Döarningn

**Döarningn** (Nederlaands: *Deurningen*) is n doarp in de Tweantse gemeante Deenkellaand in de Nederlaandse proveensie Oaveriessel. Ut doarp lig ten noordoostn van Hengel. Töt de gemeantelike herindeling van 1 januari 2001 heurn t biej de gemeante Weersel. Op 1 januari 2006 har t doarp 1906 inwonners.

Döarningn lig an de Döarninger Bek, dee vanof t zuudwestn van Oldnzel noar Hertem en Zeander streumt.

## Geschiedenis
De geschiedenis van Döarningn is nich heelmoals kloar, umdat t in oalde schrieveriejen meesttieds nich dudelik is of de leu t hebt oaver Döarningn of oaver Noord Döarningn, n doarp tusken Deankaamp en Nordhoorn, dat vandaag-an-n-dag ok biej de gemeante Deenkellaand heurt. In de Middeleeuwn heurn Döarningn biej t kerspel Oldnzel, zooas de meeste döarpe in de nöagte. In 1665 schiftn t zich van t kerspel, te hope met Rossum, Soasel en De Lut. Töt 1760 heurn Döarningn dan biej de parochie Soasel, doarnoa wördn t ne zölfstaandige parochie. Biej de parochie Döarningn heurn ok de boerschopn Hassel en Gammelke, net as n groot deel van de kern van Döarningn.
Boornse Bek

De **Boornse Bek** (Nederlaands: *Bornse Beek*), duur de leu oet Boorn ok wal **steenkbek** of **vearfbek** neumd, is ne bek in de buurte van Boorn en Zeander. Biej n Bolkshook straampt de Boornse Bek zik. n Deel wördt noar de Weezebek stuurt, n aander deel noar t Lateraalkanaal. De Weezebek wördt oonder t Tweantekanaal duur noar de Regge leid.

An t begin wördt de Boornse Bek *Woolderbinnenbek* neumd. De Boornse Bek krig ok water oet de Oazeler Bek.
Bos

**Bos** is een begreuiing dee veurnamelijk besteet uut bomen, hieronder greuien vanzelf oek plaanten as mossen, gres, bloemen en struken. De kruudlage is de lage mit plaanten dee neet hoger wonnen as 135 centimeter en de struuklage is de lage mit plaanten dee tussen de 135 en de 800 centimeter hoog wonnen. Boven de 800 centimeter he-j 't over de bomenlage. Een bos is officieel een bos as 63% van de luch bedek is mit boomtoppen.

In een bos kwammen grote grezers veur, disse beesten huilen 't open terrein open totdat der stekelige begreuiing as de brummel en meidoorne opkwam, ekels wönnen an de raand deur de mariekolver of de eekhoorne verstop as wientervoer. Sommigen ekels wönnen neet weerummevunnen en dat was 't begin van een niej bos. 

A-j 't over de mederne netuurontwikkeling hem, dan he-j preduktiebos en daornaos he-j prejekken as de Gelderse poorte en de Oostvaordersplassen. Hier wonnen minnig onderhoud an edaon, der wonnen neet of krap-an bomen eplaant en de theorieën over ho een oerbos ontsteet wonnen in de praktiek ebröch. In Nederlaand bin oek een bonke boswachteriejen.

In tropische klimaoten zie-j vake (tropische) regenwouden of oerwouden.

## Foto-uutstalling

Trees and sunshine.JPG|Loch dat deur de bos hinneschient
Winter forest.jpg|Een onder-esniejd bos
XN Galio odorati fagetum stratification 227.jpg|Een beukenbos
Bospad in Stappester Bos.JPG|Sparren in de Staatsbossen bi'j Stappest


## Nedersaksisch
* Drèents: *bos* (m, lidwoord *de*)
* Grunnegs: *bosk*, *wold* (o, lidwoord *t*)
* Stellingwarfs: *bos* (m, lidwoord *de*)
* Tweants: *bos* (m, lidwoord* 'n*)
* Veluws: *bos* (m, lidwoord *de*)

In de nysassiske skryvwyse is et *busk*.
Bulkalf

Een **bulkalf** is een jonge bul. Naor tien dagen gaon de meeste bulkalvers naor de slachterie um verwaarkt te worren as vleiskalvers. Een klein antal bulkalvers wort nog wel an-ehouwen as dekbullen. 't Vrouwtjen wort een kuuskalf of een veers eneumd, de geslachtsloze andujing veur een jonge koe is een kuusjen of een kalf.
Liende

**Liende** kan verwiezen naor:

*Liendeboom - een bepaolde boomsoorte.
*Liende (tekening) - een langwarpige, iezelig smalle, en eventueel ebeugen zichbaore vorm.
*Liende (meetkunde) - een liende in de meetkunde is een eendimensionale structuur. 
*Tuugliende - een liende waor de was an op-ehungen wonnen.
*An de Liende - een Stellingwarfs maondblad op internet.
*Tillefoonliende - 't draod van een tillefoon.
Voalt

**Voalt** (Nederlaands: *Volthe*) is ne boerschop in de Tweantse gemeante Deenkellaand in de Nederlaandse proveensie Oaveriessel. Voalt lig ten noordoostn van Oldnzel. Töt de gemeantelike herindeling van 1 januari 2001 heurn de boerschop biej de gemeante Weersel. Op 1 januari 2005 har de boerschop roewvort 470 inwonners.

Op ne lieste oet t joar 855 wördt de boerschop al as *Uuluht* neumd. Op disse lieste stundn 43 hofsteas dee wördn scheunkn an n klooster in Werden woarvan der twee in Voalt stundn.
Ulsen

**Ulsen** (Duuts: *Uelsen*) is ne gemeante in de Groafschop Beantem in de Duutse deelstaat Nedersaksn. Ut lig um en noabiej dertig kilometer ten noordn van Eanske in t westn van Nedersaksn an de greanze met Nederlaand. De gemeante maakt ok deel oet van de Samtgemeinde Uelsen.

De gemeante Ulsen besteet oet de buurtn Ulsen, Bauerhausen, Lemke, Höcklenkamp en Waterfall. De gemeante hef ne öppervlakte van 19,46 km² en har op 30 juni 2005 5211 inwonners. 

## Geschiedenis
In 1131 ontvung Ulsen ne oorkonde van n bisschop van Uutrech. Dootieds heurn t doarp biej Tweante, dat in dee tiedn biej t Duutse riek heurn. Umtieds 1300 stun in Ulsen t kasteel van de groavn Ten Toorn (of *von Thurn*). De oaverbliefseln van dit kasteel wördn in de 19e eeuw broekt vuur ne jödnkearke. In 1312 gung t bezit van Ulsen oaver op de Groafschop Beantem.

In de 19e eeuw gung t inwonnerantal van Ulsen daal van 1200 noar 806 duurdat de leu vorttrökn noar plässe as Nordhoorn en Schüttrupp um doar in de tekstielindustrie te goan wearkn. Een paar inwonners trökn ok noar Nederland en de Verenigde Stoatn.

In 2006 viern t doarp zien 875-jöarige bestoan.

## Eksterne verbeending
*Webstie van de gemeante Uelsen
Nijgrunnegs

t **Nijgrunnegs** is n toalperiode van de Grunnegse toal dij tegenswoordeg aan de gang is. t Is ontstoan rond 1800, dou t Grunnegs, noa n periode van staarke Hollaandse invlouden, isoleerd ruik. In de provìnzie onston n staark provinsjoalisme, dij t Grunnegs in ontwikkelen brocht. 

In dizze periode onstonden de typisch Grunnegse klanken ai, ou en ui, dij t noordelke Oostfrais nait mitmuik. Allend bie de Ems laangs (Reiderlaand, Kromhörn en Börkem) zegt man de ou wel ais, aanders oe. Ook ontstonden de waarkwoordsvörms zo as wie dij tegenswoordeg kennen, in dizze tied.

## Zai ook
* Grunnegs