open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Frédéric Chopin

**Frédéric François Chopin** (geboaren as **Fryderyk Franciszek Chopin**; 1. määrt 1810 – 17. oktober 1849) was nen poolsken musikskryver un pianovirtuoos in de romantik. Hee skreav vöärnamelik stükke vöär enkelspel up de piano. Wearldwyd is hee noch altyd bekend as eyne van de beste spöälers uut synen tyd, eyne "wårvan syne dichterlike genialiteit egrunded was up ne professionele spöältechnik dee ginnen gelyken had under syne tydgenouten." 

Chopin wör geboaren in Żelazowa Wola in et hartogdom Warsau un groiden up in Warsau, wat in 1815 deyl wör van et Poolske Kongres. As wunderkind rundden hee syne musikale upleiding af un skreav hee syne meysterwarken vöär synen 20., do as hee uut Polen vord güng. Dat was noch ginne månd vöär den Upstand van November 1830. Med 21 küm hee in Parys torechte. In de lätste 18 jår van syn leaven tröäd hee mär 30 mål up. Hee spöälden et leevste in kleine salons. Underholden deade hee sikselv döär syne stükke to verkoupen un musiklessen to geaven. Dår wolden se em wal vöär hebben. Hee wör kameröäde med Franz Liszt un kunde reakenen up vöäle bewundering van vöäle van syne musikale tydgenouten, sou as Robert Schumann.

Tüsken 1836 un 1837 was he verlöyvd med Maria Wodzińska, mär dat güng uut. Ouk had hee noch ne lastige verkeyring med de franske skryvster Aurore Dupin (bekend under öäre skryversname George Sand). Hee güng tüsken 1838 un 1839 kort med öär når Majorka, mär dår was weinig an. Et hülp em wal skryven. Et was eyne van de periodes at hee et meyst uut de vingers kreag. In syne lätste jåren kreag hee regelmåtig geld to estöäken van ne leevhebster, Jane Stirling, dee as em ouk nå Skotland hen nöydigden un vöär de reise betaalden in 1848. Et meyste van syn leaven was Chopin en seek un fragil man. Hee störv in Parys in 1849 do as hee 39 was, wårskynlik an pericarditis of tbc.

Invloden up syne kompositystyl sint poolske volksmusik, de klassike traditys van Bach, Mozart un Schubert, un de sfeer van de paryske salons wåras hee vake küm. Syne vernying in styl, harmony un musikalen förm, un ouk syne verbinding van musik med nationalisme, hadden grouten invlood up de romantik.

Chopin wör by leaven al beroomd. Hee was eyne van de eyrste sterren. Deyls vanweage syne (indirekte) banden med upstandigen, syn leevdesleaven wat vöär volk un vaderland breyd uutemeaten wör un synen doud up sou jungen leavtyd. Syn leaven is meyrmåls verfilmed, med verskillende måten van betrouwbårheid. Et poolske parlement richtden et Fryderyk Chopin Instituut up üm syn leaven un warken to undersöken un an to jagen. Se holdet regelmåtig ouk de Internationale Pianowedstryden van Chopin, wåras deylneamers enkel syne warken magt spöälen.

## Brunnen
Max Douwes

**Marcus Taco (Max) Douwes** (De Zietak, 22 meie 1923 - Hilversum, 23 meert 1998) was een Nederlaandse tillevisieregisseur, radiomaker en schriever. Hij wördden bekend mit radioschetsen veur Radio Omroep Noord aover de zwarvende trekzakspeuler Mans Tierelier, die later in drok verschenen. Veur de NCRV regisseerde en produceerde hij populaire series zoas Stiefbeen en zoon. Haoste twintig jaor laank was e mitwarker van tiedschrift *[[Oeze Volk]]*. In 1975 wördden hum de Culturele Pries van Drenthe toe-ekend.

## Bronnen
*Rouke Broersma (red.) (2003), *Scheupers van de taol: Bloemlezing van de Drèentse Schrieverij 1837-2003*, Zuudwolde: Stichting Het Drentse Boek (blz. 102-108)
*Huus van de Taol aover Max Douwes
Bonnie Veendorp

**Bonnie Veendorp** ('t Ogeveine, 1923 - 26 febrewaori 2014) was een Drèentstalige schriefster die onder meer wark veur kiender schreef.

Ze gruide op in Zuudwolde, trouwde en woonde wat jaor op 't Ogeveine, en woonde vanof 1971 in Zuudwolde. Deur een dichtwedstried van de RONO kwaamp ze in de kunde mit de Drèentstalige dichter en radiomaker Hans Heyting. Dizzend zette heur an töt 't schrieven van een langlopende radiostrip. Wieder van heur haand was de luusterserie "Hej 't al heurd, Coba". Veur RTV Drenthe zette ze Paulus de boskabouter umme in 't Drèents.

Ok via Heyting begunde ze bij te dragen an tiedschrift *[[Oeze Volk]]*, daor as ze sinds 1959 gedichten, vertellegies en maondelijkse "Naoberpraoties" veur schreef. In 2010 kreeg ze veur heur betiekenis veur dit tiedschrift de Roel Reijntjespries.

In 2004 kwaamp Stichting Drentse Taol mit een schrieverspetret van heur op dvd. In 2011 wördden op de Faliebarg op Zuudwolde "Bonnies Kuierpadtien" lösedaone: dartien panelen mit kiendergedichten langs een kuierroute.

## Schrieverije
**Naober-praoties, Drentse verhalen en gedichten* (Assen, zunder jaortal)
**Nije Naoberpraoties* (Assen, 1983)
**Drents veurleesboek* (vertellegies en gedichten mit illustraties deur Diek van 't Hoff, Möppelt, 1986)

## Bronnen
*Rouke Broersma (red.) (2003), *Scheupers van de taol: Bloemlezing van de Drèentse Schrieverij 1837-2003*, Zuudwolde: Stichting Het Drentse Boek (blz. 109-110)
*Huus van de Taol aover Bonnie Veendorp
Johannes

**Johannes** kin verwiezen noar:
* Johannes Calvijn
* Johannes Cele
* Johannes Henricus Behrns
* Johannes Sass
Gerard

**Gerard** kin verwiezen noar:
* Gerard Rutger Buisman
* Gerard Nijenhuis
* Gerard Stout
* Gerard Vaanholt
* Gerard Vloedbeld
Bennie Sieverink

**Bernardus Johannes Maria (Bennie) Sieverink** (Weersel, den 13. mei van 1954) is nen skryver un dichter uut Twente. Hee skrivt ouk wal es under skuulnaams, byvöärbeald as **Mark Hassel**, **Ben Nievoort** un **Bennie van de Voortboer**. 

Sieverink düt vöäral light verse-gedichten maken in et neaderlandsk un twentsk neadersassisk. Mangs nen limerick, mangs wat uutgebreider. Ouk sint der wat steakelstükkes van syne hande bekend. In et verleaden dröäg hee by an et twentske skryversblad *[[De Nieje Tied]],* rechtevoord ouk an et neadersassiske tydskrivt *[[Roet (tiedschrift)|Roet]]*. Hee skrivt in de Standaard Schriefwieze.  

Ouk düt Sieverink regelmåtig med an landelike dichtwedstryden, dan vöäral in et neaderlandsk.  

Vöär syn wark was Sieverink bookholder, un selvstandig juurnalist by De Roskam. 

## Y müt et mär weaten

* Sieverink düt in de vrye tyd gaerne gymwedstryden jureren.

## Skryvlyste

* *Het is astronomie Marie* (1983) - dichtbündel
* *In de cyclus* (1984) - dichtbündel
* *Van oalde tuffel, van nieje* (2006) - Sammeling van 37 twentske limericks
Arnsbarg

**Arnsbarg** is ne stad in et Suderland in den düütsken deylståt Noordrein-Westfalen. In 2021 woanden der 73.423 lüde up ne uppervlakde van 193,72&nbsp;km2. Nåberstäden sint under meyr Werl (27&nbsp;km), Soest (23&nbsp;km), Meschede (24&nbsp;km) un Dortmund (56&nbsp;km).

Arnsbarg wördt in 789 vöär et eyrst enöömd in de böker. Et was ne hansestad. Et is partnerstad med Daeventer in Neaderland.
Sebastiaan Roes

**Johannes Sebastiaan Lodewijk Andreas Wilhelmus Bernardus (Sebastiaan) Roes** (Grolle, 1971) is een Achterhookse dichter, schriever en hoogleraar. Hee studeren middeleeuwse geschiedenis en notarieel recht an de Katholieke Universiteit Nijmegen (vandage de Radboud Universiteit). In 2006 promoveren hee cum laude tot doctor in de rechtsgeleerdheid. Rechtevoort wont hee in Nimwaege, waor hee warkt as hoogleraar bi-j 't Centrum voor Notarieel Recht van de Radboud Universiteit.

In 't Achterhooks van Grolle verschenen zien dichtbundels *Teurslaegers en rasterpäöle* (2000), *Afscheid van Grolle* (2003) en *Dreestramp (2005)*. In 2006 kwam in de Silvox Schrievers Serie zien luusterverzamel-cd *Beugewark* oet.

In 2009 verscheen van Roes bi-j oetgeveri-je Fagus *Arfgood. Verzamelde gedichten*, mit 145 gedichten, waoronder 30 ni-je, en 'n veurwoord deur Herman Finkers. 't Gedicht "Oldern" daoroet worden openommen in *De eerste bloemlezing van de Nederlandse poëzie - 101 gedichten uit het Koninkrijk van 1945 tot nu* (Querido, 2022, onder redactie van Tsead Bruinja). In 2022 verscheen, ook bi-j Fagus, de bundel *Naowas: dichterischer Nachwuchs*. Roes schreef daorovver: "Nao mienen verzamelbundel *Arfgood. Verzamelde gedichten* van awweer nen heeln zet elaene (Fagus, Nestiezern 2009), kweemp der zo af en too nog ’n gedicht oet de penne, maor ’t wazzen der neet zovölle en ’t heel dus neet aover. I-j zollen dat mienen ‘*dichterischen Nachwuchs*’ neumen können – mienen ‘dichterleken naowas’."

In 2010 publiceren de Valkhof Pers Roes zien *Cultura animi. Een pleidooi voor veredeling van de ziel*.

Roes hef ook actief west as verhalenschriever, sprekker en vertaler.

## Uutgaonde verwiezings
*Sebastiaan Roes in de Twentse Taalbank
*De gedichtencyclus "Laeven", oet ''Arfgood'' (2009)
*Veurdracht deur Roes van zien gedicht "Oldern", oet de cyclus "Laeven"
*Roes drag gedichten veur; van de dvd "Dialect-gezichten" (2006)
*Roes ovver ''Naowas'' (2022)
Rheine

**Rheine**, **Reyne** (of plaatselik **Reni**) is ne stad in kreis Stemmert in et düütske bundsland Noordrein-Westfalen. Med 76.948 inwoaners up ne vlakde van 145 km2 is et up Münster nå de grötste stad van et Münsterland. De rivyr de Ems löpt der dwars döärhen.

Uut upgravingen blikt at der al seyd de steyntyd lüde van den trechterbeakerkultuur by Reyne woanden.  Et kan good weasen dat de Romeinen et as öaren uutvalsbasis gebröäken by öäre Germanicusveldtochten vanaf et jår 15. Ouk twey olde handelsweagen krüüsden sik by Reyne: de hellweg un de freeske stråte. Den lätsten gavven verbinding med under meyr Ernem, Daeventer un Zwolle in Neaderland. 

Tydens de sassenoorlöge löät Karel den Grouten syne Villa Reni bouwen üm ne vaste steade to hebben üm syn laeger teagen de anvallende sassen to beskarmen. Dat bedüden et begin van et Reyne sou as wy dat vandage den dag kennet.

## Bekende lüde uut Rheine

* Hendrik Entjes - Undersöker van et neadersassisk un med name et veansk in Twente.
Spyker (auto)

**Spyker** was een Nederlaanse fabrikant van koetse, auto en luchvaartuug. T mark was grundden den 1880 in Hilversum, Nederlaand döär Jacobus en Hendrik-Jan Spijker.
1908

## Geboren
* 30 juni - Johan Buursink, twentsken skryver en vöärvechter vöär de twentske selvbewüstheid
Broos Seemann

**Ambrosius Karel Hendrikus Maria (Broos) Seemann** (Dèventer, 2 febrewaori 1934 - Lemele, 25 september 1998) was een Aoveriesselse schriever. Hij schreef veur aordig wat regionaole kraanten en tiedschriften; miest in 't Nederlaands, mit gebruukmaking van woorden en uutdrokkings in 't Sallaands. In publicaties zoas tiedschrift *[[De Moespot]]* schreef e Sallaands. De regio Sallaand stund centraol in zien wark, en 't kun hum begroten det Sallaand niet, zoas naobernd Twente, as ien gehiel naor buten trad.

## Jeugd en opleiding
Seemann kwaamp uut een katheliek gezin; zien va was mit zien eigen olders uut Duutslaand naor Aoveriessel ekomen. As kiend gunk Seemann vake naor 't butenstölpien van zien va in Colmschate bij Dèventer; later bezöcht e ok vake zien oom in Junne bij Ommen. Deur dizze ervarings wördden hij wies mit Sallaand en de streektaal. In Hilversum gunk e naor de Aartsbisschoppelijke kweekschoele Sint Ludgerus, waor zien leraar Nederlaands hum op de Aoveriesselse schriever Aar van de Werfhorst wees.

## Onderwiezerschop en schrieverschop
Nao zien militaire dienst wördden Seemann onderwiezer in Dèventer. Hij wördden lid van de Stichting Literaire Kring Deventer en zat in de redactie van de Stokvis-riege, waorin in 1965 zien eerste boek uutkwaamp, *Sallandse Vertelsels*. In 1964 kwaamp hij as onderwiezer in Lemelerveld te warken. Mit de vrouwe, Hilde van Etten, en heur twee kiender verhuusden e eerst daorhenne en vervolgens naor een boerderije an 't Aoveriessels kenaal. De umgeving inspireerde hum töt 't schrieven van meer as tweeduzend vertellegies aover Sallaand.

Vanof 1964 publiceerden Seemann in 't *[[Sallands Dagblad]]*. Later verschenen ok zien giestige stokkies aover 't dagense lèven in Broenvenne, een bedacht dörpien tussen Raolte en Ommen, en zien verhalen aover 't boerenechtpaar Harm en Eultien. In de roman *De wereld van Piet Stuiver*, diels Sallaandstalig, creëerden hij de Sallaandse Bartje. Veur Radio Gelderland trad hij in 't pergramma 'Um de Middagpot' op as de 'Naober uut Salland'. Ok was e lid van de Aoveriesselse en Sallaandse Schrieverskringen.

Seemann zien verhaal 'De Motorman' wördden deur hum töt een scenario ummewarkt, deur zien zeune Bas verfilmd en veur RTV Oost uutezunden.

In 1984 verhuusden 't echtpaar Seemann naor Lemele, waor as e hum kats an de schrieverije wijdde. Onverdachs kwaamp e op 64-jaorige leeftied uut de tied.

## Schrieverije
**Sallandse vertelsels* (Dèventer, Stichting Literaire Kring Deventer, 1965)
**De Petrolie-Kereltjes en andere verhalen* (Guldenmond, Raolte, 1984)
**Sallandse schetsen. Een bundeling Broenvenne-verhalen uit het Sallands Dagblad* (Kluwer, Dèventer, 1986)
**De wereld van Piet Stuiver* (Guldemond, Raolte, 1990, streekroman) 
**Bladharken. De Naober uut Salland* (W. van Keulen, 1990, Sallaandstalige veurdrachten)
**Over Salland en de Sallanders* (1994, onder aandern aover Aar van de Werfhorst)
**Het Beste van Broos* (IJsselacademie, Kampen, 2002)

## Uutgaonde verwiezings
*WIE IS WIE in Overijssel aover Broos Seemann
Spyker Cars

**Spyker Cars** is een Nederlaanse sportautofabrikant. T automoark was grundden den 1999 in Zeewolde döär Maarten de Bruijn en Victor Muller.
Donkervoort

**Donkervoort** is een Nederlaanse sportautofabrikant, in 1978 in Lelystad opricht deur Joop Donkervoort.
Henny Hamhuis

**Henny Hamhuis** (Almelo, 14 april 1927 - Eanske, 7 augustus 2011), as schriever ok bekend onder de bijname **Hennik van 'n Scheenken**, was een Twèentse journalist, reclamemaker, spreker, schriever, dichter, vertaler en publicist. Hij woonde in Ossel, gemiente Eanske. As journalist warkte hij bij de Enschedese uutgave van de kraante *[[Het Parool]]*. Ok was e assistent van concertmeister Jo Juda van 't Koninklijk Concertgebouworkest en besprak e films.

Nao zien tied as verslaggever begunde e mit 't schrieven van teksten veur cabaret- en revuegezelschoppen en veur heurspöllen. Hamhuis, wie zien bijname Hennik van 'n Scheenken verwis naor de 'ham' (schinke) in zien achtername, schreef zien teksten in 't Twèents en in 't Nederlaands. Nogal ies warkte hij in de maande mit Joop Stokkermans, die zien liedteksten op meziek zette. In 1962 wördden Hamhuis zien lied *Kleine kokette Katinka* een hit toe as 't duo De Spelbrekers der 't Nationaal Songfestival mit wunnen.

Van de Twèentstalige zanger Ben ten Donkelaar (ok: Ben Donkelaar) verscheen in 1979 op 't label Telstar de plaat *Oonze volk: Ben Donkelaar zingt teksten van Hennik van'n Scheenken*, mit twaalf nummers. De muzikant Harm oet Riessen vertolkte Hamhuis zien gedicht 'Grèèdske'.

Hij publiceerde onder meer in Nedersaksisch blad *[[De Moespot]]*, weekblad *Twente Intiem* en 't *Jaarboek Twente*. Zien dichtbundel *Oonze volk* (1978) waren de lu bezunder drok op, mit tienduzend verkochte exemplaren. In 1988 was Hamhuis mit-oprichter van de Stichting Literaire Manifestaties Enschede, waor e best wat jaor veurzitter van ewest hef.

In de bundel *Rilke: Sieben Nedersaksisch* (2007), mit zeuven gedichte van Rainer Maria Rilke aoverezet in 't Grunnegs, Drèents, Twèents en Nederlaands, naamp Hamhuis de Nederlaandse vertalings veur zien reken.

## Citaot

[...]
Willemien, Willemien,
diene beenkes goat roond,
Willemien, Willemien,
zo joonk en gezoond,
Willemien, Willemien,
't lèèm is luk kòt,
Willemien, Willemien,
Willemien
is a vot.


Uut 'Willemien', in de bundel *Hèènig an*

## Uutgaves
**Oonze volk* (dichtbundel, 1978)
**Hèènig an* (dichtbundel, 1979)
**All'ns te hoope! Wèèrk oet beukskes en heukskes* (verzamelbundel, 1987)
**Rilke: Sieben Nedersaksisch* (2007)
**Nöstrig zwiegen / Grimmig zwijgen* (?)

## Bronnen
*WIE IS WIE in Overijssel aover Henny Hamhuis
*Twentse Taalbank
*Streektaalmuziek in Nederland aover Henny Hamhuis
*Tuffeltoons Blog aover Henny Hamhuis
Antonio Vivaldi

**Antonio Lucio Vivaldi** (4. määrt 1678 – 28. july 1741) was nen klassiken komponist uut Venetie. Hee kunde ouk machtig med nen viool un wördt wearldwyd eseen as eyne van de gröätste barokskryvers, nöäst Bach en Händel. By leaven had hee al vöäle invlood in Europa, un kunde reakenen up vöäle bewunderaars un imitators. Hee bedachten nye wysen van orkestreren, viooltechnyken un programmatiske musik. Hee verstarkeden den upkumst van den *[[concerto]]* as breyd aksepteerden musikförm.

Vivaldi komponeerden nen helen houp instrumentale koncerto's, vöäral vöär viool mär ouk wal andere instrumenten. Dårnöäst sint der noch heyl wat ewyde koorwarken un meyr as vyvtig opera's van em bekend. Syn bekendste wark is de ryge vioolkoncerten *De veer jårgetyden*. Vöäle van syne warken skreav he vöär et vrouwenensemble van de *Ospedale della Pietà*, en kindertehuus.

Vivaldi was eygenlik preester, wår hee van synen 15. töt 25. vöär leyrden. Mär ümdat hee en swak gestel hadde, kreag he vrystelling un hoovden ginne missen meyr to leiden. Syne grouts upesatte opera's slögen unmündig an by et groute publik. Med name in Venetie, Mantua un Wenen mochten se dee good lyden. In dee lätste stad kunde hee et best vinden med keiser Karel VI, düs beslöät hee vöär vaste in Wenen to kummen woanen. Dan solden de houge lüde syne koncerten wal willen bekostigen. Mär den keiser küm rap nå synen ankumst uut de tyd. Vivaldi had al rap ginnen naegel meyr üm et gat to krabben. Binnen et jår dårnå leade hee selv ouk de beynen by mekander.

Souwat tweyhunderd jår rakeden Vivaldi håste vergeaten. Töt at der vro in et 20. jårhunderd ne upleaving küm. Syne warken wörden nauw bestudeerd. Ouk wordet der noch altyd warken van em heruntdekked, den lätsten noch in 2006. Syne musik wördt wearldwyd noch regelmåtig espöäld un elüsterd.
Fabrizio Lora

**Fabrizio Lora** (Callao, 2005) is nen Peruaansen voetbalspöller.

Hee is anvaller en spölt sund 2023 veur t eerste van Club Sporting Cristal. 

## Uutgaonde verwiezingen
* Transfermarkt
Essay

Nen **essay** is ne tekstård wårin nen skryver uutlegt wo as hee dächt oaver saken dee as nu spöälet in de måtskappye, de weatenskop, filosofy of up kultureel vlak. Wo lange nen essay müt weasen sint gin reagels vöär, mär vake is et deepgraevender en länger as en nöälstükken. Wat der in nen essay steyt kan eavengood in nen breef, artikel, pamflet of kort verhaal stån. Et woord kümt van et franske 'essai', wat *probeersel* of *prove* bedüdt. Den eyrsten wat nen essay skreav was Michel de Montaigne, den as der in 1580 en heyl bookwark van uutgavven.

Nen essay kan formeel mär ouk informeel weasen. Formele essays sint vake wat länger, hebbet nen seriösen toun un waerdigheid. Informele essays hebbet vake en persöönlik gevööl; ne ingeaving van den skryver, nen vöärköär, smaak of beleaving, humor, syrlik of jüüst nen alsmär döärrättelenden styl.  

Essays geavet vake literären kritik, gåt oaver politik, of oaver insichten uut et dagelikse leaven van den skryver. Souwat alle moderne essays sint prosa, mär der sint ouk wal essays up rym (a.v. Alexander Pope syn *An Essay on Criticism* un *An Essay on Man*). De meyste essays sint meysttyds neet meyr as en paar bladsyden, mär der sint ouk essays dee as heyle böker vüllet, sou as John Locke's *An Essay Concerning Human Understanding* un Thomas Malthus's *An Essay on the Principle of Population*.

In wat engelsk-talige landen müttet studenten verplicht essays skryven vöär de untwikkeling van nen egen skryvstyl. Ouk künnet universiteiten nen anmeldingsessay van nye studenten verlangen. By geystesweatenskoppen müttet studenten vake as eksamen nen essay inleyveren, üm to låten seen dat se de leyrstof begreapen hebbet.

Et idee van nen 'essay' is ouk up andere media oaverdraegen. Nen filmessay is nen film wårin as dokumentäre-achtige elementen sittet. Et verkennet en tema of idee. Nen foto-essay behandelt en underwarp in bealden med wat begeleidenden tekst der by.
Kneippkuur

De **Kneippkuur**, ok wal *kneippen* enuumd, is een vörm van hydrotherapie (geneeskunde mit gebruuk van water), uuteprakkezeerd deur de Duutse priester Sebastian Kneipp (1821-1897). Kneipp predikte 't kuren mit netuurlijke middels volgens scharp umliende principes. Onderdiel van de kuur bint onder meer baden in ofwisselnd warm en kold water en blootstelling an zunlocht en gezonde locht. Wieder betrök Kneipp in zien therapie 't gebruuk van plaantaordige stoffen, beweging en anbevelings op 't gebied van voeding.

In 2015 wördden in Duutslaand de Kneippkuur erkend as immaterieel cultureel arfgoed; 't aandere jaor volgde wereldwiede erkenning deur de UNESCO.

## Wassertreten en Kneippgüsse
Een centraol bestaanddiel van de Kneippkuur is 't *Wassertreten*: mit tussenpozen deur kold, ondiep water stappen, de voeten hoog optrekkend. Een aander bestaanddiel bint de *Kneippgüsse*. Daorbij wördt verscheiden dielen van 't lief, zoas de rogge of de nakke, behaandeld mit waterstraolen mit lege drok en verschillende temperaturen.

## Warking
Kneippkuren wördt edaone um gezondheidsklachten te behaandeln dan wal um die veur te wezen. De warkzemheid van 't Kneippkuren is niet bewezen. Wal kan 't verlichting brengen veur een köppeltien andoenings, zoas spataoders. Een kleinschaolig onderzuuk stelde verbetering vast van de levenskwaliteit van bronchitispatiënten bij riegelmaotig Kneippkuren.

## Plekken veur 't Kneippkuren
Der bint Kneippkuuroorden, en *Kneipp-Anlagen* (bouwsels en structuren) zowal binnen as buten kuuroorden, veur 't kuren volgens Kneipp zien principes. Ien zo'n Anlage is de Wassertretstelle, een bassin veur 't wassertreten. 't Bassin is veurzien van een metalen of holten hekkien waordeur patiënten heurzölf in evenwicht kunt holden.

Ok in de netuur, vake langs kuierroutes, viej in Duutslaand zokse Wassertretstellen. In Bokriek, een buurtschop in de Vlaamse gemiente Genk, wördden een kleinschaolig Kneippkuuroord opericht. Allent de Kneippstraote herinnert nog an dizze episode.

## Verwiezings
Diego Maradona

**Diego Armando Maradona** (spaanske uutspråke [ˈdjeɣo maɾaˈðona]; 30. oktober 1960 – 25. november 2020) was nen vootballer un manager uut Argentinie. Breyduut seen as eyne van de gröätste spöälers van de sport, wün hee de Spöäler van de 20. Eywe-prys van de FIFA.

Maradona was verholdingswys en klein kearlken. Dårby had hee en grout gevööl vöär insicht, döärgeaven, balbeheyrsking un dribbletechnyk. Dårdöär was hee vlug as water un kunden de meyste teagenstanders em neet bybenen. Med em der by dea en manskap et altyd beater up et veld. Ouk de teagenstanders richtden alle andacht up em, wat syne medspöälers weader kansen gavven. Nöäst syne kloke uplössingen un insichten up et veld had hee en ouge vöär de goal un kunde machtig vrye trappen neamen. Hee wör vake en wunderkind enöömd un kreag de byname "***El Pibe de Oro***" ("Et Göldene Kearlken"), nen name wat hee syne heyle loupbane dröäg. Buten de vootballerye had Maradona en suur leaven. In 1991 un 1994 wör hee uutslöäten van deylname üm syn drugsgebruuk.

Med 10 as syn vaste rüggennümmer was Maradona den eyrsten spöäler wat tweymål et höygste döärverkoupbedrag upleyverden. In 1982 kochtden FC Barcelona em vöär sou'n €&nbsp;6 miljoon un in 1984 güng hee når Napoli vöär meyr as €&nbsp;8 miljoon. In syne loupbane spöälden hee vöär Argentinos Juniors, Boca Juniors, Barcelona, Napoli, Sevilla, un Newell's Old Boys. Syne gröätste oaverwinningen haalden hee by Napoli.

Hee spöälden 91 internationale wedstryden vöär Argentinie un makeden 34 doolpünten. Maradona döä med in veer wearldbeakerwedstryden van FIFA: de Wearldbeakerwedstryd van Meksiko in 1986 (winst van Westdüütskland, Golden Bal vöär em as besten spöäler van et tuurnooi). In 1986 makeden hee teagen Engeland (2-1) beide goals in de veerde finale van de wearldbeakerwedstryden. Hyr güng hee de böker in üm twey readenen: de eyrste goal, dee nu bekend steyt as Gods Hand tikkeden hee unbestrafd med de hand binnen. De tweyde goal makeden hee nå nen sprint van 60 meter vöärby vyv teagenspöälers. Disse goal wör in 2002 up FIFA.com eköäsen as "Goal van de Eywe".

Maradona wör höyvdtrainer van et nationale elvtal van Argentinie in 2008. In 2010 was hee by et wearldkampioonskop in Süüdafrika. In 2011 un 2012 was he trainer by Al Wasi, nen klub uut Dubai in de Pro-Liga van de Vereynigde Arabiske Emiraten. In 2017 wör he noch coach van Fujairah, mär skeiden der vöär et ende van et seisoon med uut. In 2018 wör hee anekundigd as nyen vöärsitter van de witrussiske klub Dynamo Brest. Hee begün in july, mär vanaf september was hee alweader in deenst by nen anderen klub: Dorados uut Meksiko. Vanaf september 2019 töt synen doud in november 2020 was hee leider van de Eyrste Divisyklub Gimnasia de La Plata in Argentinie.
Flashmob

Nen **flashmob** (engelsk vöär *flitsmeanigte*) is ne grupe lüde dee as sunder ankundiging ineynen in et oapenbår tohoupe kummet üm ne uutvoring to doon un dan rap weader uut mekander gåt. De meyste flashmobs sint bedoold üm tokykers to vermaken un wordet oaver internet (sociale media of ne mailing) organiseerd.

De term stamt uut 2003. Et drait hyrby jüüst neet üm politik (sou as ne demonstraty), reklame, andachttrekkerye of PR van betaalde lüde. As dat wal et geval is, wördt et fenomeen ouk wal nen smartmob enöömd.

Den eyrsten lükkeden flashmob was up 17. juni 2003 in Nyjork Stad in de Vereynigde Ståten. Den eyrsten in Neaderland was in augustus van datselvde jår, in Rotterdam. Dårby hölden verskeidene lüde meyrere minuten nen paraplu in de höygde, terwyl as der ginnen spütter reagen völ.
F.D.H. Postel

**Frederik Derk Herman Postel** (Laorne, 1 november 1828 - ok daor, 27 april 1899) was een Achterhookse schoelmeister en schriever.

Postel zien olders waren  Carel Iwan Postel en Janna Schoneveld. Van 1856 töt 1899 was e schoelheufd in zien geboorteplaatse, de opvolger van zien va. Hij trouwde mit Hendrika Johanna Gerharda Wansink. Veur een dörpsschoelmeister was Postel slim geletterd; veule ankomende leraars gungen bij hum in de lere.

Postel was arg veurstaander van dierenbescharming, wat onder aandere bleek uut zien streven um in Laorne bij 't slachten van vee 't schietmasker inevoerd te kriegen. Zölf was e meermaols anwezig um op 't gebruuk dervan te letten. Det e drok was op dieren zaaj ok in zien wark; zo schreef e veur de Geldersche Volksalmanak van 1865 't verhaal 'Paerdelaeven', waorin e 't opnemp veur een old peerd. Wieder publiceerde hij in de Deventer Almanak.

Postel zien wark wördden bij mekare zet in 't onder schrieversname uutegeven *Negen leppels kruudmôos, obbeschept deur F. D. H. Postmeter* (Dèventer, 1885). Dit waren bename grappige stokken op riem en in proza. In 1928 kwaamp hiervan de darde drok uut.

## Citaot

't Geld - dat eemes in de tesse
Net zoo vaste zitten mot
As de grùtste kemmeltande -
Smit men now veur allerhande
Onbog - net of 't niks is - vot.

Zunigheid uut de oolde tieden
Is, bin 'k stom, neet mear bekend;
Men telt now, zeedar! en kwatjen
Nog zoo vùlle neet, waratjen!
As destieds en halven cent.

Alles mot maor vulle kosten!
Al wat duur maor is en fien,
Daor mot 't geld an vot met heupe.
- Al is 't maor veur mooie kneupe,
En al mot men honger lien.

Uut 't gedicht 'Walear en Now', in *Negen leppels kruudmôos*

## Bronnen
*Berkel, Heleen van (ps. van H.L. Schrader-Rutgers), *Bewoners van de Woolbeek in de tweede helft der achttiende eeuw* (Lochem, 1950)
*Heuvel, H.W., 'Meester Postel', in *Nagelaten werk* (Eanske, 1973)
*Krosenbrink, Henk (veurwoord), *Wie schrif, die blif. Veertien Oostgelderse schrievers* (Oostgelderse Musea / Staring Instituut Doetinchem, Deutekem, 1981)
Kyoto (stad)

**Kyoto** (Japans: 京都) is de grötste stad van den Japansen prefektuur Kyoto.
Bie ne telling in 2023 wonden der 1.445.648 leu.

Ene van de bekeandste herkenningspeunten van Kyoto is de Kiyomizu-dera.

## Zustersteden
Kyoto is een zusterstad van de volgende steden:
*  Boston, VSA
*  Keulen, Duutslaand
*  Kyiv, Oekraïne
*  Praag, Tsjechie

## Galerie

Kiyomizu.jpg
Kinkaku-ji 2015.JPG
Ginkakuji Kyoto03-r.jpg
Toji 2015.JPG
Kamo-wakeikazuchi-jinja18n4272.jpg
Togetsukyo in Kyoto Arashiyama.jpg
Yasaka-no-tou.JPG
Kyoto Kiyumizu-dera Blick auf den Kyoto Tower.jpg
130609 Kyoto Station Kyoto Japan03s3.jpg
Nishiki Ichiba by matsuyuki.jpg


## Uutgaonde verwiezingen

* https://www.city.kyoto.lg.jp/　www.city.kyoto.jp
Budapest

**Budapest** is de höyvdstad van Hongarye. Med souwat 1,8 miljoon inwoaners up ne strekke van 525 veerkante kilometer is et ouk de drokstbevolkede stad van et land, de up acht nå grötste stad van de EU un de up eyn nå grötste stad an de Donau. Et is deyl van en grötter verstädeliked gebeed van 7626 kilometer in et veerkant, wåras by mekander sou'n 3,3 miljoon lüde woanet. Van de heyle hongaarske bevolking woanet 33% in Budapest.

Et verhaal van Budapest begint as ne vrogge keltiske neadersetting ummebouwd wördt töt de romeinske stad Aquincum, de höyvdstad van Laegpannonie. Achter in de neagende eywe trekket de hongaren et gebeed binnen, mär in 1241 en 1242 klappert dår de mongolen oaverhen. Et weader upebouwde Buda wördt eyne van de vöärnaamste steades vöär den upkumst van de humanistiske denkbealden vanuut de Rennaissance teagen de 15. eywe. Nå de Veldslag van Mohács van 1526 valt de stad 150 jår under et Ottomaanske Ryk. Nå et weader torügge nemmen van Buda in 1686 kent de strekke vannys ne tyd van vöärspood. Up den 17. november 1873 wordet Buda, Óbuda un Pest samenevoogd under de name Budapest. Van et Oustenryks-Hongaarske Ryk is et eyne van de beide höyvdstäden. Dat Ryk valt uut mekander nå 1918, as den Eyrsten Wearldoorlog afeloupen is. De Hongaarske Revoluty van 1848, de Slag um Budapest (1945) un de Hongaarske Revoluty van 1956 spöllet sik groutendeyls af in Budapest.

Buddapest is ne wearldstad dee et good düt up et gebeed van handel, geldsaken, media, kunst, mode, undersöök, technology, underwys un vermaak. As Hongarye's distrikt vöär geldsaken sit in Budapest ouk et höyvdkantoor van et Europääske Instituut vöär Innovaty un Technology, et Europääske Politykollege un et eyrste butenlandske kantoor van et Chinääske Bureau vöär  Investeringsanjacht. Meyr as 40 höygere skolen un universiteiten sittet in Budapest, sou as Eötvös Loránd University, Corvinus University, Semmelweis University, Universiteit vöär Veyartsen un de Budapestse Universiteit vöär Technology un Ekonomy. 

Seyd 1896 hevt Budapest nen metro, wåras jårliks 1,27 miljoon lüde med medvöret. Et Tramnetwark Budapest vervoort alle dage 1,08 reisigers.

Et stadsmidden van Budapest langs de Donau steyt up de Wearldarvgoodlyste van UNESCO. Dårunder vallet verskeidene monumenten van klassike architektuur, sou as et hongaarske parlement un et Budakasteel. De stad hevt ouk noch 80 geotermiske brunnen, et grötste thermiske watergrottenstelsel, de up eyn nå grötste synagoge en et dardegrötste parlementsgebouw van de wearld. Alle jåren trekket de stad sou'n 12 miljoon besökers van oaver de heyle wearld.
Modernisme

**Modernisme** is ne ströyming in de filosofy, gelöyvsdenken un kunst. Et untstünd uut groute veranderingen in de westerske samenleaving ende 19., begin 20. eywe. Anhangers van de beweaging wolden nye kunstförme, filosofien un sociale strukturen bedenken dee beater anslöäten by de upkummende industriäle wearld. Dat had invlood up denken oaver verstädeliking, architektuur, nye technologien un oorlog.

Kunstenaars draiden de traditionäle kunstförme de rugge to. Volgens öär warren dee verölderd un neet meyr 'van dissen tyd'. Den amerikaansken dichter Ezra Pound dea in 1934 den uproop üm 'allens to vernyen'. Dat was nen vöärnamen andryver van de beweaging.

Modernisme is torügge to vinden in abstrakten kunst, stream-of-consciousnessböker, montagefilms, atonale un twaalvtounige musik, vlakskilderen un moderne bouwwarken. Lüde binnen et modernisme musten absoluut niks hebben van realisme. Ouk gebröäken se vake warken vanuut et verleyden döär der deylen van oaver to neamen, to verknippen, to herskryven of to parodieren. Modernisme wolde ouk niks weaten van de seakerheiden van et Verlichtingsdenken. Vöäle modernisten wyset ouk gelöyv af. Ne vöärname karaktertrek van modernistiske makers is et nådenken oaver et eygen maken un sociale leaven. Dåruut untstünden probeersels med form un techniken, wårmed der meyr nådruk up et proces un de materialen van et kunstwark küm to liggen.

Wat geleyrden meynet dat modernisme in de 21. eywe noch altyd besteyt. Anderen meynet dat et döäruntwikkeld is töt laatmodernisme of hougmodernisme. Postmodernisme weys jüüst modernistiske ideen weader af.

Bekende makers van modernistiske warken warren under meyr kunstskilder Pablo Picasso, architekt Frank Lloyd Wright un de skryvers James Joyce un Brian O'Nolan.
Libertarisme

**Libertarisme** is en politike filosofy  mid individuele vryheid as hougste good. Et libertarisme streavt dernå üm de macht van de ståt te minimaliseren of af te skaffen. Anhangers van et libertarisme wörden anedüded as *libertariers* of *libertäär*. 

Libertariers gelöyven dat individuen vry mütten weasen üm te doon wat se good düchten, soulange as et mär geen inbröäk maakt up de gelyke rechten van en ander. In dit upsicht is der en oavereynkumst mid en bült andere moderne politike ideologyen. Et verskil wördt düdelik as der ekeaken wördt nå de definity van "rechten". Vöär libertariers bestån der geen *positive rechten* (sou as et recht up voodsel, underdak en gesundheidssörg), enkeld *negative rechten* (sou as et recht üm neet aneranded, mishandeld, bestöälen of edouded te wörden). Libertariers gelöyven vearder dat et eynigste gerechtvaerdigde gebrüük van dwang (of geweld), döär private individuen of döär de ståt, de beskarming van disse rechten is.

Libertariers richten der eigen vake, mär neet allinnig, up de morele en etiske aspekten van demokraty, de ståt en de samenleavinge. Et libertarisme nimt afstand van fenomenen as racisme, imperialisme en de headendaagse form van demokraty, wårby en meyrderheid van de bevolking de macht krigt oaver de minderheid. Libertariers gelöyven vake dat meansken van nature eneigd binnen üm vanüüt gode intentys te handelen, en in ståt blyven üm meansken in noud te helpen sunder dwang en de dreiging van geweld in de form van belastingen. Se pleiten dårümme in verskillende måte vöär et vordneamen of vervangen van ståtsfunktys döär neet-ståtelike initiativen, döär byvöärbeald private individuen, bedryven en vereynigen sunder winstougmark. An de basis van disse gedachten stån under libertariers de sougenaamde anarchokapitalisme - dee pleiten vöär vulleadig vry kapitalisme en de ståt vulleadig afskaffen.

Der is ouk en libertäärsocialistiske strouminge, dee in et Engels "libertarian socialism" (*libertäär socialisme*) enöömd wördt - ouk al verskilt et vry stark van de rest van et libertarisme, vöäral in syn visy up eigendumsrechten.

In Neaderland is de Libertäre Partye (LP) politik aktiv, mär hevt geen seatels.
Pablo Picasso

**Pablo Ruiz Picasso** (25. oktober 1881 – 8. april 1973) was nen spaansken skilder, bealdhouwer, drükker, vasenmaker un teateruntwerper den as de meyste aerdappel van syn leaven in Frankryk egeaten hevt. Hee hevt under andere de kubistenbeweaging in de beyne hülpen un de stapelkunst un kollage anestichted. In döärsneyde as y lüde vråget når kunst, kennet de meysten Picasso wal. Syne bekendste warken sint under anderen *Les Demoiselles d'Avignon* (1907) un et skilderye teagen oorlog, *Guernica* (1937), wårup as hee probeerden et angrypende van den bomangreyp döär de düütske un italiaanske luchtmacht in den Spaansken Börgeroorlog to vangen.

As kleinen völ Picasso syn talent al up. Hee kunde as kind al machtig natuurlik skilderen. In de eyrste jåren van den 20. eywe begünde hee rund to kyken wat der allemål noch meyr kun, in teorien, techniken un ideen. Nå 1906 untdekkeden hee et fauvistiske wark van Henri Matisse, med stark versimpelde förme un döärgåns breyde kwastströyke un leavendige, skarpe klören. Dat wolde hee noch wyder döärdryven. De kearls untwikkelden nen gesunden wedloup van skilderwark teagen mekander, wårdöär kunstkenners öär al gauw as leiders van de moderne kunst begünden to seen.

Picasso syn wark is in tydsstrekken in to deylen. Syne latere periodes künnet de geleyrden et noch neet eyns oaver worden, mär in syn vrogere kunstleaven sint de Blauwe Periode (1901-1904), Rose Periode (1904-1906), de Afrikaanske Periode (1907-1909), Analytisk Kubisme (1909-1912) un Syntetisk Kubisme (1912-1919) algemeyn bekend. Achterin de jåren '10 un begin jåren '20 güng hee gangs med nen neoklassiken styl un rund 1925 kreagen syne warken meyr surrealistiske förme. Latere warken dea hee mär net sou as he de mütse had stån.

Der sint mär weinig lüde dee sou vöäle maked hebbet as Picasso in syn lange leaven. Dårmed wör hee eyne van de bekendste un rykste kunsteners van de 20. eywe. As y moderne kunst segget, seg y håste vanselv Picasso.
Paraguay

**Paraguay**, officiääl de **Republik Paraguay** (spaansk: *República del Paraguay*; guarani: *Tavakuairetã Paraguái*), is en land in Süüdamerika. Et ligt ineslöäten tüsken Argentinie up et süden un süüdwesten, Brasilie up et ousten un noordousten un Bolivie up et noordwesten. Der woanet 7,4 miljoon lüde, wårvan souwat 3 miljoon in de höyvdstad un grötste stad Asunción.

Paraguay ligt umslöäten döär andere landen, mär kan toch by den Atlantisken Oceaan kummen döär havens an de rivyren de Paraguay un Paraná, döär de Paraná-Paraguay-waterweg.

Spaanske kolonisten kümmen in 1524 in et land an. In 1537 stichteden se der de stad Asunción, de eyrste höyvdstad van et Guvernoraat van de Río de la Plata. De heyle 17. eywe was Paraguay et middelpünt van jesuitiske sendposten. Van dåruut wörden de inheymske Guaraní edwüngen üm kristelik to worden un europääske kultuur an to neamen. Nå at in 1767 de jesuiten uut de spaanske strekken verdreyven wörden, verlöär Paraguay et belang as kolony un der kümmen mär weinig nye städen un kolonisten by.

Nå de unafhangelikheid van Spanje vöärin de 19. eywe kreag Paraguay to maken med ne rygel autoritäre regeyringen dee sik stark afsydig hölden van internationale betrekkingen. Dat leidden uutendelik töt den Paraguayaansken Oorlog (1864-1870), wårby et land souwat de hälvde van de bevolking van vöär den oorlog kwytwör un ungeväär en verendeyl töt eyn darde van et land in must leyveren an de allianty van Argentinie, Brasilie un Uruguay. In de 20. eywe kreag Paraguay der noch nen grouten binnenlandsken oorlog by: de Chaco-oorlog (1932-1935), den as Paraguay wün. Dårnå küm et land under verskillende diktators. Den längstsittenden was Alfredo Stroessner, den as 35 jår anbleav, töt hee in 1989 döär nen ståtsgreyp ewipped wör. Vanaf dee tyd is Paraguay ne demokraty.

Paraguay is en untwikkelingsland. Et steyt 105. in de menskelike untwikkelingsindeks. Et is eyne van de grundleggers van de Mercosur, lid van de Vereynigde Natys, de Organisaty van Amerikaanske Ståten, de Neet-lieerden un de Limagrupe. In Luque, nen vöärstad van Asunción, sit et höyvdkantoor van de Süüdamerikaanske Vootbalkonfederaty.

De meyste lüde in Paraguay sint mestisen. De guaranikultuur bepålt noch groutendeyls et leaven. Meyr as 90% van de lüde spreaket nen form van guarani, nöäst spaansk. Wat bruto inkummen de man angeyt steyt Paraguay elvdes in Süüdamerika.
Friedrich Schnoor

**Friedrich Schnoor** (Hambörg, Duutslaand, 14 febrewari 1879 - ok daor, 25 juni 1966) was een Platduutse veurdrachtskeustenaor en schriever van varzen en vertellegies. In 't bezunder stund e bekend um veurdrachten uut 't wark van de klassieke schriever Fritz Reuter. Hij gebruukte de schrieversname Fiete Lüttenhus.

As kiend al kwaamp e deur de Lübecker schrievers Karl Kindermann en Gustav Falke in anraking mit de 'Platduutse beweging'. Zij hadden zien veurdrachtstalent in de gaten en fieterden zien beslissing an um hum daoran te wijden. Hij reisde stad en land of umme veurdrachten te holden. In 1910, 't honderdste geboortejaor van Fritz Reuter, stund e op de plaanken as die zien romanfeguur Onkel Bräsig. Twee jaor later reisde e hen Amerika en gaf in New York veurdrachten. Deur taandzeerte, vertelde e later, was e niet mit de ''Titanic'' mitegaone, zoas de bedoeling ewest had, mar mit een later schip.

De Eerste Wereldoorlog onderbrak zien bezigheden, en in de Slag an de Somme in 1916 kreeg e zwaor te lieden deur gasvergiftiging. Nao zien genezing kwaamp e as ziekenbroeder te warken; herstellende soldaoten kunden heur vernuvern mit zien Platduutse veurdrachten. Vanof 1943 woonde Schnoor in Loonborg (Lauenburg), een stadtien ten zuudoosten van Hambörg. Zien zeune Freddy (Friedrich-Karl) Schnoor hef een bulte teksten uut de naolaotenschop van zien va as e-boeken uutegeven.

## Uutgaonde verwiezings
* Gedichten van Friedrich Schnoor, mit fotogien en levensbeschrieving
Reynke de vos

** ''Reynke de vos'' ** is een laatmiddelieuwse Middelsaksische bewarking van 't dierepos aover Reintien de vosse, det in veule variaanten en talen bestiet. Dizze bewarking wördden in 1498 deur Hans van Ghetelen as incunabel edrokt in de rieksvrije Hanzestad Lubeek. 't Ienige kats aovereleverde exemplaor viej in de Herzog August Bibliotheek in Wulfenbüddel.

## Inhold
't Lange gedicht verhaalt van de loeke vosse Reynke, die rooft, liegt en moordt en daorumme op de hofdag van keunink Nobel de leeuw edaagd wördt um hum te verantwoorden. Hieltied weer is e de aandere dieren te slim of. Bij 't gedicht staot glossen in prozavörm die uutlegt wat veur morele lessen veur de mèensenmaotschoppije der in te vienden bint.

In de incunabel van 1498 wördden 89 holtsnedes reproduceerd, die veur wat uutgaves inekleurd wördden. Dizze verzörging gef an det 't wark bedoeld was veur de dikkere börgerije van Lubeek. De holtsnedes waren niet oorspronkelijk, mar waren esnene naor 't veurbield van illustraties in aandere drokwarken.

## Ontstaon en invloed
Klaas Hanzen Heeroma, de eerste hoogleraar Nedersaksisch an de Rieksuniversiteit Grunning, betoogde in *De andere Reinaert* (1970) det de Lubeker *Reynke de vos*, van wie de schriever onbekend is, een bewarking ewest zol hebben van een veur 't grootste part verleuren egaone Middelnederlaandse versie van 't Reintienepos. Dizze versie wördden rond 1475 deur Hinrek van Alckmer in vier boeken en 74 heufdstokken verdield en van opschriften en glossen veurzien; toevoegings die aj ok in de Lubeker *Reynke* weerummeviendt. 't Miest verleuren egaone Middelnederlaandse epos zol veur 't grootste diel geliek ewest hebben an de 14e-ieuwse *Reinaerts Historie*, op zich weer een bewarking en uutbreiding van de beroemde 13e-ieuwse Vlaamse (onder 't Middelnederlaands eschaarde) versie *[[Van den vos Reynaerde]]*. *Reynke de vos* is op sommige plekken een aordig directe aoverzetting van *Reinaerts Historie* en wik daor op aandere plekken weer slim van of.

De Saksische *Reynke de vos* gaf direct en indirect anleiding töt aoverzettings en bewarkings van 't epos in 't Hoogduuts, Deens, Zweeds, Ieslaands, Latien en Engels en hef daorumme een belangrieke bijdrage eleverd an de populariteit van 't Reintienverhaal. In 2009 verscheen een bewarking van de Lübecker *Reynke* in medern Platduuts deur Heinz Pantzier, *Reinke de Voss. Ut dat Lübecker Vossbauk (1498) in hüt sproken Platt nadicht*.
Van den vos Reynaerde

** ''Van den vos Reynaerde'' ** is een middelieuwse Oost-Vlaamse (algemien as Middelnederlaands ekenmarkte) bewarking van 't dierepos aover Reintien de vosse, det in veule variaanten en talen bestiet. 't Gedicht telt 3469 varsriegels en is waorschienlijk tussen 1257 en 1271 ontstaone, meugelijk in de plaatse Hulst (vandage de dag in Zeeuws-Vlaandern). 't Verhaalt van de loeke vosse Reynaerde, die rooft, liegt en moordt en daorumme op de hofdag van keunink Nobel de leeuw edaagd wördt um hum te verantwoorden. Hieltied weer is e de aandere dieren te slim of.

't Gedicht is eschreven deur iene 'Willem die Madocke maecte', zoas e humzölf indentificeert; *Madocke* mut een verleuren egaon wark wezen. Zien Reintienbewarking is miest ebaseerd op *Le Plaid* ('t Pleidooi), 't eerste diel van een grotere Fraanstalige verzameling vossenverhalen, *[[Le Roman de Renart]]* deur Perrout de Saint Cloude. Die zien wark bouwde op zich weer op eerdere versies.

## Saksische en aandere bewarkings
Um de kwaliteit van 't wark, en um de invloed die 't töt vandage de dag hef, wördt *Van den vos Reynaerde* eziene as een heugtepunt in de Middelnederlaandse schrieverije. 't Epos wördden in de 14de ieuw bewarkt en uutebreid töt 't eveniens Vlaamstalige *Reinaerts Historie*. Dit gedicht voerde, via een daorop ebaseerde, miest verleuren egaone 15de-ieuwse drok, töt een Middelsaksische versie van 't epos, 't in 1498 in Lubeek edrokte *[[Reynke de vos]]*. Zowel langs de Saksische *Reynke* (die indirect töt Goethe zien *Reineke Fuchs* uut 1794 leidde) as langs aandere wegen hef *Van den vos Reynaerde* veule invloed ehad in mit name Noord-Europa.

In de twintigste ieuw wördden van *Van den vos Reynaerde* Nedersaksische bewarkings emeuken deur schrievers as Jelte Dijkstra uut Grunning en Jan Naarding en Klaas Kleine uut Drenthe.
Gustav Graveley

**Gustav Graveley** (1888-1946) was een Platduutse schriever uut de umgeving van Hambörg.

Graveley verbouwde gruunte in de Vierlaanden ten zuudoosten van Hambörg. In 't "Veerlanner Platt" schreef hij een hiele bulte gelegenheidsgedichten en vertellegies, die nooit verzameld bint. Zien wark dreug e ok veur. Wat van zien dichterije en vertellegies wördden in verscheiden jaorgangen van de Bergedorfer Schlosskalender ofedrokt. Ok stund wark van hum in de jaoren dartig in de bladen *[[Quickborn (tiedschrift)|Quickborn]]* en *[[Plattdütsch Land un Waterkant]]*.

Veur de Reichssender Hamburg was in 1937 Graveley zien heurspöl *Seute Erdbeeren, seute Deerns* te heuren. Dit stok is naodien verleuren egaone. Ok kwiet is een drei-akter van zien haand, *Ol Veerlanner Tüch*.

Graveley was lid van de NSDAP en ofdielingsleider van de deur de nationaalsocialisten opezette Landesbauernstand Hamburg. In zien wark bint antisemitische uutspraoken te vienden.

## Uut zien wark

**Hamburger Veermaster**

Ick heff mol en Hamburger Veermaster sehn, to my hooday, to my hooday,
de Masten so scheev as den Schipper sien Been, to my hooday, hooday, ho.
Blow boys blow, for Californio. There is plenty of gold,
so I am told on the banks of Sacramento

Dat Deck weer von Iesen, full Schiet un full Smeer, to my hooday...
Dat weer de Schietgäng ehr schönstes Pläseer, to my hooday, hooday, ho.
Blow boys blow...

Dat Logis weer full Wantzen, de Kombüs wer full Dreck, to my hooday...
De Beschüten de löpen von sülben al weg, to my hooday, hooday, ho.
Blow boys blow...

Dat Soltfleesch weer grön, un de Speck weer full Maden, to my hooday...
Kööm geev dat blots an'n Wiehnachtsobend, to my hooday, hooday, ho.
Blow boys blow...


(Kööm = graonjanever)

## Bronnen
*Bolko Bullerdiek (red.) (2004), *Schrievwark. Plattdeutsche Literatur im Deutschunterricht Hamburger Schulen*, Hambörg: Quickborn-Verlag
*Bergedorf Blog: Ein „Vierländer Heimatspiel“ und sein Dichter
Quickborn

**Quickborn** kan wezen:

* een bron um oe te verkwikken
* Quickborn, stad in de Kreis Pinnbarg, Sleeswiek-Holstien
* Quickborn, gemiente in de Kreis Dithmarschen, Sleeswiek-Holstien
* Quickborn, dörp in de stad Dannenbarg in de Landkreis Lüchow-Dannenbarg, Nedersaksen
* Quickborn, dörp in de gemiente Dahlenborg in de Landkreis Lümborg, Nedersaksen
* Hamborger Quickborn, veriening veur de Platduutse spraoke
* Berliner Quickborn, veriening veur de Platduutse spraoke
* *[[Quickborn (tiedschrift)|Quickborn]]*, een deur de Hamborger Quickborn uutegeven tiedschrift
* *[[Quickborn (dichtbundel)|Quickborn]]*, een dichtbundel uut 1852 van de Platduutse schriever Klaus Groth
* Quickborn-Arbeitskreis, een christelijke warkgroep
* Quickborn-Verlag, een Hambörger uutgeverije die veule mit Platduuts döt
Arvspråke

Ne **arvspråke** is ne minderheidsspråke dee döär höäre spreakers as kinder thüüs eleyrd wördt. Vake is et moilik vöär de spreakers üm der good slag van to krygen. See groit up in ne ümgeaving med ne andere dominantere spåke wåran se meyr bloutestelled wördet, un wårmed se sik vake beater üütdrukken köänet.
Brönnegerveen

**Brönnegerveen** is een veendörp in de gemeeinte Börger-Oring in de Nederlaandse previncie Drenthe. In 2021 had 't dörp 85 inwoners.