open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Bakhuus

Een **bakhuus** is meestentieds een los gebouwtjen op 't arf van een boerderieje, waor de boeren vrogger der brood bakken, en 't voer veur de beesten koken. 't Bakhuusjen hef vake een strooien dak, de muren bin ebouwd mit keien, en der is vake een estriken vloere of een vloere van keien. De bakovens bin meestentieds ebouwd mit leem. Op beveurbeeld Neilusen in Sallaand mos 't bakhuus een pannendak hemmen wegens 't braandgevaor.

Bakhuusjes wönnen, ofhankeljk van de regio, neet altied gebruuk um in te bakken. 's Zoemers was 't bakhuus bieveurbeeld oek wel de verbliefplaose van de femilie dee de res van 't jaor in de boederieje woenen. Dit ku-j zien an de Banneveldse, Niekarkse, en Ugchelse benamingen veur een bakhuus: *zoemerhuus*/*zomerhusien*.

## Nedersaksisch
*Drèents:
***bakhoes*
***bakhuus*
***novendhuus*
***stokhok* (Zuudoost-Zaand-Drèents)
***stookhok*, *stookhut*
*Stellingwarfs:
***stookhutte*
*Veluws:
***bakhuus*
***bakuus* (Attem)
***kookhuus* (Epe, Emst, Vaossen)
***kaokhuus* (Epe, Une, Vaossen, Apeldoorne, Terwolde)
***kookhok* (Loen)
***stookhokke* (Oldebroek, Wezep)
***zoemerhuus* (Appel, Barreveld)
***zomerhusien* (Ugchelen)
*Tweants:
***kokshoes* / *-huuske*

## Bronnen
Lös hoes

n **Lös hoes** was ne boerderieje van t *[[sassiese bouwstiel|Saksiese type]]*, dee vuural in Tweante en n Achterhook vuurkwaam, mer ok in t westn van Oaveriessel (as *lös (h)uus*) en in Dreante. t Was ne plaatse woar de bewonners en de beeste saamn met de familie oonder een dak leafdn.

## Komn en goan
Herman Hagens, konservator van de *Oaldheidkamer Tweante*, zegt dat t lösse hoes pas besteet seend net iets noa 1100 en nich, zooas de leu algemeen hebt dacht, seend de oaldheid.

Van de zeuvntiende eeuw of an bint der, vuural vuur de braandveiligheid, muurn komn tusken t achterhoes en de beeste. Dit beteekn t eande van t lösse hoes. In de vrogge 20e eeuw was t leavn in n lös hoes n biejzunderheid.

In Dreante is nog een vuurbeeld van t lösse hoes beweerd bleavn: t Bruntingerhof, n 17e eeuwse boerderieje dee ze in 1968 van Brunting noar Örvelt oaverbracht hebt. Later, in 1728, is biej disse hof nog n aparte vuurkamer doan, oetvoerd in vakweark met baksteenvulling.

In Oatmörsken is n oopnlochtmuseum *'t Lös Hoes* vestigd in n lös hoes. Ok in Arnhem is der ene.

## Gebroek van n naamn
* De Amsterdamse firma Artitec, leverancier van bouwpakketten vuur de modelspoorbane, hef n pries wunn vuur n model dat ze *los hoes* neumdn.
* De laandelike jeugdorganisatie Jong Nederlaand hef in Hoapert de ofdeling Jeugdstichting Los Hoes.

## [[Neersassies]]
* Drèents:
** *lös huus*, mv. *lösse huzen*
** *lös hoes*, mv. *lösse hoezen*
* Sallaans:
** *lös huus*, mv. *lösse huze(n)*
* Tweants:
** *lös hoes*, mv. *lösse huze*
** *lös huus*, mv. *lösse huze*

## Refereansies
Carolus Linnaeus

**Carolus Linnaeus**, geboren äs **Carl Linnaeus**, naodät e in 1762 in de aodelstand verheven was, stond e bekend äs **Carl von Linné** (geboren op 23 mei 1707 in Råshult bie Stenbrohult, Zuud-Zweden, estörven op 10 jannewaori 1778 in Uppsala) was een Zweedse dokter of plaantkundige (dit was toe 'tzelfde), bioloog, die de binomiale nomenclatuur veur levende wezens ontwikkeld hef. Ok was e geoloog. Deurdät e bekend is over de hele wereld, worden der in 2007 meerdere samenwärkingsexpesisies eorganiseerd in Nederlaand ter ere van zien 300e verjaordag; onder aandere in Harderwiek (woar he promoveerd is), Haarlem en in Leiden.
Henk Bloemhoff

**Henk Bloemhoff** (Nijeberkoop, 1948) is een taelkundige die specialiseerd is in de (mor)fonelogie van et Stellingwarfs. Hi'j is veural bekend as streektaelfunktionaoris van et Stellingwarfs bi'j de Stellingwarver Schrieversronte en deurdat hi'j in saemenwarking mit aanderen (waoronder Sietske Bloemhoff) et *Stellingwarfs Woordeboek* maekt het.

Veerder het Bloemhoff nog een protte aandere taelkundige en dialektologische publikaosies op zien naeme staon, waoronder *Taal in stad en land - Stellingwerfs* (Sdu Uitgevers, 2002) en *Taal in stad en land - [[Drèents|Drents]]* (mit de Drentse literetuurhistorikus Henk Nijkeuter, Sdu Uitgevers, 2004). Hi'j is ien van de redakteuren van et *Handboek Nedersaksische Taal- en Letterkunde* (Van Gorcum, 2008) en *Nedersaksisch in een Notendop* (Van Gorcum, 2019).
De Penne

**De Penne** is de Grunnegse noam veur meerdere ploatsen:

* n Loug ien gemainte Moarum: De Penne (Grönnen) (Nederlaands: Opende)
* n Loug ien gemainte Smellingerlaand: De Penne (Fraislaand) (Frais: De Pein; Nederlaands: Opeinde)
* n Loug ien gemainte Aauwerk: De Penne (Oostfraislaand) (Duuts: Upende)
Hammerk

n **Hammerk** of **hamrik** is t gebied van n loug. Dizze hamrikken vörmen mit ainander n gemainte.

De noam hammerk is n soamentrekken van de Oldfraise woorden *ham* = graslaand aan t wotter, en *merke* = gemainschoppelke grond. Ien summege gevalen is hammerk de noam van n gebied of loug worden. De Fraise benoamen is *himrik* en de Oostfraise benoamen is lieks as *hammerk* of *hamrik*.

Ien de Veenkelonien wordt t ook wel **boermande** of **boermanje** nuimd en ien Westerwôlde proat man van n **boermaarke**. De eerste is ôflaaiden van t Grunnegse woord *manen*, dat n aander woord is veur soamenwaarken.

## Geogroafische noamen mit -hammerk
### Grunnen
* De Hammerk (*de Hamrik*) - gemainte Moarem
* Finnewolsterhammerk (*Finsterwolderhamrik*) - gemainte Reiderlaand
* Scheemsterhammerk (*Nieuw-Scheemda*) - gemaainte Scheemde 
* Midwolsterhammerk
* Oosterhamrikkanaal en Oosterhamrikkade ien Stad
* Stroatnoam *Hamrik* in verschaaidene ploatsen 

### Oostfraislaand
* Bonnerhammerk (*Bunderhammrich*) - gemainte Bonnen
* Ditzummerhammerk (*Ditzumerhammrich*) - gemainte Jemmege
* Gaasterhammerk (*Tergaster Hammrich*) - gemainte Moormerlaand
* De Hammerk (*Hammrich*) - gemainte Aauwerk

### Fraislaand
* De Hammerk (*de Himrik*) ien gemainte Opsterlaand 
* Hoezumerhammerk (*Husumer Himrik*) ien gemainte Leeuwerd

## Leegsaksisch
*Grunnegs*:
***hammerk* of *hamrik* (Westerkertier, Hunzego, Fivelgo, Oldambt)
***boermande* of *boermanje* (Westerwôlde)
***boermarke* (Veenkelonien)

 Dizze verschaaidene benoamens hebben niks te doun mit dialektverschillen, môr mit kultuurverschillen tuzzen de gebieden. Dit is verliekensboar mit t faait dat n onnatuurleke woonhoogte ien Grunnen n *wierde* nuimd wordt en ien Fraislaand n *terp*. Dit het niks te doun mit t Grunnegs en t Frais, môr wel mit t kultuurverschil tuzzen Grunnen en Fraislaand.
Drums

n **Drumstel** (ook: *drums*) is ne opstelling van n antal slagwoarkinstrumeantn, dee duur een persoon bespöld wörd. Nen spöller van n drumstel wörd nen drummer neumd. Drums zeent aait al n belangriek oonderdeel van muziek oawer de hele wearld. Toch is t drumstel in de hudige vorm pas in t begin van t 20ste joarhoonderd ontstoan vanoet de Amerikaanse jazz-muziek.  

Drumsteln in de hudige vorm wordt rechtevoort zowat in elken muziekstiel gebroekt.  

## Oonderdeeln
n Standaard drumstel besteet oet n poar tromn en een antal bekns: 
* bassdrum (1)
* snaredrum, *kleaine tromme *of *snoartromme* (3)
* high-tom mid-tom low-tom (4)
* floor-tom (2)
* hihat (5)
* bekns (6) - in t Engels vake *cymbals *eneumd.

De basis van n drumstel besteet oet nen bassdrum, de snaredrum en nen hihat. n Bassdrum wördt met n vootpedaal bespöld en gef de lege klaankn. De kleaine tromme gef n teegnslag vuur de bassdrum. Oonder t euntervel van n snaredrum is n mätjen met metaalne snoarn espönn. Hierduur maakt n snaredrum n fel en schoarp geluud a'j dr op houwt. n Hihat is nen beknset op nen standaard den't met n voot lös en dichte doan kan wordn. Bie nen dichten hihat kleenkt nen kortn *tik *a'j dr op houwt. A'j ne lösdoot, trilt de bekns teegn mekoar en krie'j n sisnd geluud.

De velle wordt van alle trommels zo espönn, det t geluud van iedere tromme op mekoar is ofestemd. 

## Spölwieze
Drummers bespölt t drumstel met drumstökke of kwäste. De stökke geewt n hard geluud, de brushes geewt n zach en soezend geluud. Drummers mut de haande en veute onofhaankelik van mekoar könn beweagn in n bepoald ritme. 

Wat bekns angeet, is dr n verskil tusken slagbekns (Engels: crash cymbals) en ritmebekkns (Engels: ride cymbals). Doarnöast zeentd r ook aparte soortn bekns zo as de 'splash' (klean slagbekkn met nen hoogn klaank) en de 'china' (n sjinees slagbekn met nen kortn en robuustn klaank).

Sommige drummers gebroekt twee bassdrums; mangs zeent disse nit geliek van deepte en umtrek. Mangs gebrok n drummer n dubbel bassdrumpedaal. Hiermet krie'j t effect van n dubbeln bassdrum zoonder det dr twee bassdrums stoat op-esteeld. Wieter gebroekt sommige drummers meerdere hihats en/of snaredrums um mear oetdrukkingsmeugelikheaid in de muziek te hebn.
Femilie (verwanten)

**Femilie** of **parmetaosie** is de groep meensen waormee je drek of indrek verbunnen bin deur middel van één of meer ouwer-kiend-relasies. Zo hef iederene ouwers, dit neumen we de eerstegraodsfemilie.

De aandere kienders van de ouwers bin breurs en zussen. De ouwers van de ouwers bin groepouwers (groepvaors en groepmoors). Groepouwers wonnen as tweedegraodsfemilie ezien.

De kienders van de groepouwers bin de nooms of meuies (tantes). Dit is dardegraodsfemilie, umdat der twee stappen tussen zitten: kiend → ouwer → groepouwer → noom of meuie.

De meensen waor de nooms en meuies mee etrouwd bin, bin vormen van an-etrouwen femilie. Hulie kienders bin neefjes en nichjes, en de beginpersoon is oek een neve of nichte van hulie. Veur de noom(s) en meuie(s) is de beginpersoon oek een neve of nichte.

Parmetaosie verwies meestentieds naor de vere femilie.

## Zie ok
* Vaor
* Moor
* Kiend
Jan Roelof Westerhuis

**Jan Roelof Westerhuis** (schoelnamen: **Gerriet Wilms**, **Gerard van Elburg**) (Nei-Bunen, 7 december 1926 - De Wiek, 11 juli 1999) was ambtenaor, dichter en recensent van Drèentse skrieveri'je.

Westerhuis studeerden economie ien Grunning. Op 't Ministerie van Landbouw was hi'j verantwoordelijk veur laandbouwonderwies. Hi'j woonden ien Voorburg (Zuud-Hollaand) en nao zien pensionering ien De Wiek.

## Dichter en recensent
As Gerard van Elburg skreef e Nederlaandstalige gedichten ien 't studentenblad Minerva, daoras e ok redacteur van was. Ien Oeze Volk en aandere tiedskriften publiceerden hi'j gedichten ien 't Drèents. Veural weur hi'j, ok buten Drenthe, bekend as recensent van Drèentse en wiedere Nedersaksische skrieveri'je, dit onder de name Gerriet Wilms. Veur de Regionale Omroep Noord en Oost (later Radio Noord) maakten hi'j ien de vrogge jaoren vieftig 't literaire programma *De Drènse (Drentse) Parnassus*. Later skreef e ok recensies van Drèentse gedichten veur de rubriek *Te kust en te keur* van Hans Heyting, die de teksten veurlas. Ien *[[Maandblad Drenthe]]* had e een vast stokkien, "Dichters en zondagsdichters bekeken door Gerriet Wilms". Deur Westerhuis zien wark gruuiden 't idee bi'j partie skrievers om een skrieversveriening op te richten. Ien 1953 hölp Westerhuis mit de Drentse Schrieverskring op te richten; hi'j weur de eerste veurzitter.

De bloemlezing *Scheupers van de taol* nuumt Westerhuis "de eerste echte recensent van Drentse schrieverij" , mar 't overzichtswark *Drèentse schrieverij* skrif: "echt kritisch was e niet." 

## Biograaf
Literatuurhistoricus Hendrik Nijkeuter markt op det Westerhuis en Harm Werners (Gerard Nijenhuis) ien biografische besprekings van Drèentse skrievers veur *Maandblad Drenthe* "minder fraaie zaken met de mantel der liefde" hebt bedekt (bespreuken wördt de skriever J.J. Uilenberg, die lid ewest had van de NSB en de Kultuurkamer). Nijkeuter nuumt dit een "onprofessionele aanpak", mar skrif d'rbi'j: "Hadden zij anders gewild, dan hadden zij wel tegen een bijzonder sterke stroom moeten oproeien". 

Ien 1991 weur onder Westerhuis zien eindredactie *Ruinerwold, rondgang door het verleden* uutegeben.

Westerhuis zien Drèentstalige wark is niet ebundeld, mar stiet ien bloemlezings zoas *Mandielig* (1983) en *Scheupers van de taol* (2003), daor a'j zien gedicht *Winterdag* ien vienden.

## Rifferenties
Loenen (Apeldoorne)

**Loenen** is n darp in de gemeente Apeldoorne, in de Nederlandse provinsie Gelderland.

t Därp besteet uut twee delen, die vrogger onder de namen *Lona* en *Sulvalda* (de tegenswoordige wiek Zilven) bekend waren. Disse namen stammen al uut 838.

Loenen was tot 1818 n zelfstandige gemeente, daornao is boel bie de gemeente Apeldoorne edaon.

Van 2 juli 1887 tot 1 augustus 1950 had Loenen n eigen stasion, t was n spoorwegstasion an de spoorliende Dieren - Apeldoorne. Tegenswoordig is hier n halte van de Veluwsche Stoomtrein Maatschappij. Pal dernaost ligt t vroggere mobilisasiekomplex Veldhuzen.

## Geboren
* Willem Albert Scholten, (1819-1892), industrieel 
* Antonius van Wijnbergen, (1869-1950), politikus

## Beziensweerdigheden
* Krek in t noorden van Loenen liggen de (kunstmaotige) Loenense watervallen, mit t grootste heugteverschil van Nederland. 
* In t zuudwesten van Loenen ligt t bos- en heedgebied de Loenermark mit heur schaopskooi en in t zuden daorvan de Zilvense heed waor de iekbasis van t Nederlandse landmeetkundige driehoeksnet is. 
* In t noordoosten van Loenen ligt Kasteel Ter Horst.
* Protestantse Kärke
* Papierfabriek de Middelste Molen an t Apeldoorns kanaal is één van de drie plaatsen in Nederland waor nog op ouwerwetse wieze van lompen papier emaakt wordt.
* t Ereveld Loenen, n erebegraafplaatse met slachtoffers uut de Tweede Weeldoorlog.

## Referensies
Costa del Sol

De **Costa del Sol** (Grunnegs: *Kust van de Zun*) is n regio ien t zuden van Spanje, ien de autonome gemainschop Andaluzie, omvattend de kuststeden en kustgemaintes aan de Mediterroane kustlien van de pervìnzie Málaga en t oosterlieke paart van de pervìnzie Cádiz. Vrouger beston t enkeld oet n poar lutke, tumege viskersplakken, mor de regio het hailmoal transformeerd worden tiedens de twijde haalve van de 20. aiw ien n populaire, wereldvernuimde toeristische bestemmen, mit n binoa aanainsloten verstedeleken van hoogsteden en badplakken rinnend bie de haile laange van de kustlien laangs. 

t Omvat de stad Málaga en de steden Torremolinos, Benalmádena, Fuengirola, Mijas, Marbella, Puerto Banús, San Pedro de Alcántara, Vélez-Málaga, Nerja, Torrox, Estepona, San Luis de Sabinillas, de gemaintes Sotogrande, San Roque en La Línea de la Concepción. 

De eerste minselke bewonen ien de regio stamt oet de Bronstied. Loater het t keloniseerd worden en onder heerschoppij wèst van verschaaidene kulturen lieks as de Feniciers, Karthagioanen, Reumers, Vandoalen, Visigoten and Moren, veur de *[[Reconquista]]*, de herkirstenen van Spanje en Portegaal. 

Historischerwies leefde de bevolken ien de viskerslougen en ien de "witte" lougen dij n ìndje t binnenlaand ienlagen, ien de baargen dij boven de kust liggen. t Gebied wör ontdekt en ontwikkeld om aan de eisen te voldoun van internasjonoal toerisme ien de joaren '50 van 20. aiw en het sunt den n populair stee wèst worden veur boetenlaandse toeristen. Nait allend veur de stranden mor ook veur de lokoale kultuur. t Gebied is spesjoalerwies vernuimd veur zien steden lieks as Marbella, dij de Costa del Sol zien imago bezörgd het as bezuikstee veur de bovenklas en vernuimde luu.

Ien de körtleden joaren het de Costa Del Sol n bekinde golflokoatsie worden, woaraan e de bienoam *Costa Del Golf* kregen het. t Aantal kwaliteits golfveurzainens, dij veuraal om en bie Marbella legen binnen, ligt om en bie de 50. De Costa del Sol het, dankzij t hoge aantal golfers van over haile wereld, stimuloatsie had ien t toerisme en en aantal akkomodoatsies ien t gebied. 

De Costa del Sol is staark urbaniseerd, mit n wiede baand van grode gebaauwen dij bienoa bie de haile kust laangs rinnen. Aarchitektuurstijlen binnen n mengen van of lege witsmeren villas en hoge apaartmìntblokken ien de toeristische gebieden. In tieds dat n hail ìnde villas en aander löswoonderij binnen ontworpen en baauwd ien de lokoale Andalusische stijl, mit de bedoulen om de woonblokken ien haarmonie te lôten mit de natuurliekse omgeven. 

## Boetende hìnwiezen
* Costa del Sol Toeristenburo
* Steden om en bie de Costa del Sol
Golf

**Golf** kin meerdere betaikenissen hebben:

* n Sport mit n klub en n klain ballechie: golf (sport)
* n Inham van wotter in t laand, synoniem veur *baai*: golf (geografie)
* n Grode houveulhaid aarngs van, bieveurbeeld hittegolf
* Bewegend wotter: golf (water) (nait in t Grunnegs)

## Zai ook
* Vleuigolve
Costa Blanca

De **Costa Blanca** (Grunnegs: *Witte Kust*) is n meer as 200 kilometer laange kustlien, liggend ien de pervìnzie Alicante in Spanje. De noam "Costa Blanca" wer as eerst broekt as promotienoam deur BEA dou zai heur vlaigservice tuzzen Londen en Valencia aanboden ien 1957. t Het n goud ontwikkelde toerismeindustrie en is n populaire bestemmen veur Britse en Duutse toeristen. t Rint van de stad Denia ien t noorden, laang de zo nuimde Costa de Valencia, noar Torrevieja ien t zuden tou, laangs de zo nuimde Costa Calida. t Omvat as belaangriekste toeristische bestemmens Benidorm en Alicante.


Image:Jávea desde el Montgó.jpg|Jávea/Xàbia
Image:Sonnenaufgang_penon_de_ifach.jpg|Penó d'Ifac
Image:Altea3.jpg|Altea
Image:Villajoyosa.jpg|La Vila Joiosa
Image:Alicante_Spain_CastilloSantaBarbara.jpg|Alicante Harbour
Image:Alicante.jpg|Monjas-Santa Faz Place in Alicante
Image:Coastal_area,_El_Campello,_Alicante.jpg|Coveta Fumà
Image:Playa El Fosa de Calpe.jpg|Beach in Calp
Image:Montgo.jpg|El Montgó
Image:Castillo de Denia.jpg|Denia Fortification
Image:Elche - parque municipal1.jpg|Palm trees in Elche
Image:Calle_típica_Altea_Alicante.JPG|Street in Altea


## Boetende Hìnwiezen
* Costa Blanca Nijs
Kanagawa oki nami ura

**Kanagawa oki nami ura** (神奈川沖浪裏, Grunnegs: *De grode wag bie Kanagawa*) is n vernuimd holtbred schilderij deur Hokusai. t Wör môkt ien 1832 as de eerste ien Hokusais riege *[[36 Zichten op Fujiyama (Hokusai)|36 Zichten op Fujiyama]]* en t is zien maist vernuimde waark. t Lôt n enörme wag zain dij boten bedraaigt om en bie de Japanse prefektuur Kanagawa; Fujiyama is zichtboar op de achtergrond. De wag is meugelkerwies nait bedould as tsunami, môr as normoale ozeoan wag dij veroorzoakt wordt deur getaaien. n Kopie van dizze print haangt in t Metropolitan Museum of Art ien New York en n andere ien Claude Monets hoes ien Giverny, Frankriek.
Johannes Calvijn

**Johannes Calvijn** (Fraans: *Jean Cauvin*, laoter via et Latijn verangerd in: *Jean Calvin*) (Noyon, 10 juli 1509 - Genève, 27 maie 1564 was een belangrikke Fraanse, christelijke theoloog van de rifformatie in is de naamgiever van een protestanse-christelijke stroming, et calvinisme. As reformator wordt Calvijn vaak in iene aodem eneumd mit Maarten Luther, die z'n 95 stellingen ponierde in 1517 toe Calvijn 8 jaor was.

## Nedersaksisch
* Veluws: *Jehannes Calvien*
Dorset

**Dorset** is n graofschup in t zuden van Engelaand. t Beheurt tot de regio South West en de heufdstad is Dorcherster.
Golf van Biskaaje

De **Golf van Biskaaje** (Spoans: *Golfo de Vizcaya*; Fraans: *Golfe de [[Gascony|Gascogne]]*; Baskisch: *Bizkaiko Golkoa*) is n golf in t noorden van de Atlantische Ozeoan. t Ligt bie de westkost van Frankriek en de noordwestkost van Spanje laangs, van Brest tot A Coruña tou. De noam komt van de Spoanse pervìnzie Biscay. t Wordt ook wel ais de **Cantabrische Zee** nuimd.
Fries-Drèentse oorlog

De **Fries-Drèentse oorlog** of **Friese anval op Drenthe** (1231-1233) was een anval op Drenthe deur een Fries leger det eleid wördden deur de bisschop van Utrecht Wilbrand van Oldenburg.

Op 28 juli 1227 sneuvelden bisschop Otto II mit veule ridders tiedens de Slag bi'j Aone op de tegenwoordige grèenze van Drenthe en Oaveriessel. De opvolger van Otto II, Wilbrand van Oldenburg, reup de Friezen op hum te steunen tègen de opstaandige Drenthen.

Ien 1231 leup dit op oorlog uut. De kroniekschriever van de *[[Quedam narracio de Groninghe, de Thrente, de Covordia et de diversis aliis sub diversis episcopis Traiectensibus]]* benaodrokten det de Friezen hielemaole niet verplicht waren töt dizze militaire hulp. "Zi'j bint jao vri'j volk en ontslagen van harde heerschoppi'je". Zi'j deuden daorumme mit, skreef de kronieker, uut zuver en vroom meelie "en ok umme de aflaot".

Zoveule Friezen waren d'r drok op um mit te vechten det 't leger ien twei dielen esplitst mus wörden. De strieders uut Stavern, Westergo, 't Nijland (ien-epolderde Middelzee), Borndego en Smallingerlaand kwamen bi'j Bakkevene te hope. De aanderen, die tussen Liwwadden en de Lauwers woonden, trökken De Marne bi'jlanges Grunning binnen en wördden deur de bisschop zölf an-evoerd.

De Friezen verleuren de slag deur verraod. Vieftig man raakten uut de tied en een wieder groot antal  wördden deur de Drenten ien gevangenschop eneumen. 

## Uutgaonde verwiezing
* Körte beschrieving van de Quedam narracio
Een Drenther

**Een Drenther** was de schoelname waorunder iene ien de *[[Drenthsche Volksalmanak]]*, die van 1837 töt 1851 ien Koevern uutegeven wördden, de eerste hielemaol Drèentstalige tekste publiceerden. Dizze tekste, die ien de eerste jaorgang van de Volksalmanak stund, was 't lange gedicht *Zaomensproak over 't Broabands opreur, tussen Baerent, Greet en Harrem*.

## Begun van de Drèentstalige skrieveri'je
Mit dit gedicht, en aandere teksten ien 't Drèents die ien de Volksalmanak epubliceerd wördt, begunt de Drèentstalige skrieveri'je. Verskeiden luu hebt wel abusievelijk edacht det 't eerste vars ien 't Drèents *Het hunnebed te Borger* van Willem Seymour Mulder was, det ien 1853 ien de volksalmanak Drenthina verskeen.

## De skriever
Ze weet niet wel of 't gedicht eskreven hef. Lichtkaans skreef 't iene van de redacteuren van de Volksalmanak, D.H. van der Scheer, Harm Boom of A.L. Lesturgeon. De dialectoloog Jan Naarding mienden det 't Van der Scheer eskreven had, mar historicus Hendrik Nijkeuter mient ien zien proefskrift *De "pen gewijd aan Drenthe's dierbren grond"* det Naarding hierveur gien overtugende bewiezen gef.

## Ienhold
De Zaomensproak giet aover de Belgische opstand. Baerent en zien vrouwe Greet praot mit Harrem-oom aover heur zeune Gertjan, die ien Braobant vechten mut. Greet karmt, mar Harrem geleuft det de zaken niet zo slim bint en det trouw an keunink en vaderland 't belangriekste bint. Opmarkelijk genog kuj ien de eerste Drèentstalige roman, *Harm Boer'nlèv'n an de Riest* deur Lucas Jonker (1929), ok wat vienden aover de Belgische opstand. In dizze roman vertelt een olde meister - ebaseerd op Jonker zien oom - aover zien tied ien Antwarpen, daoras e de citadel verdedigden teugen de Fraansen.

## Tekste

* Hier hej de tekste van de Zaomensproak compleet: ''Zaomensproak over 't Broabands opreur, tussen Baerent, Greet en Harrem''

## Bronnen
* Broersma, Rouke (red.) (2003), *Scheupers van de taol: Bloemlezing van de Drèentse Schrieverij 1837-2003*, Zuudwolde: Het Drentse Boek (p.18-19)
* Nijkeuter, Hendrik (2001), *De "pen gewijd aan Drenthe's dierbren grond" : literaire bedrijvigheid in de Olde Lantschap, 1816-1956*, Grunning: RUG (dissertatie)
Gèvel

Een **gèvel** is een gedielte van een gebouw dät van de butenof te zien is. 't Is meestentieds emaakt van stien, glas of olt en soms ok van metaal. An de gèvel van een gebouw ku-j zien in welke tied 't ebouwd is. 't Ontwärp van de gèvel is dan ok iel belangriek veur de architectuur.

In Nederlaand wordt de gèvel van een uus meestentieds emetsteld mit stienen, die mit menäre verbunnen wonnen deur een mortel. De voegen tussen de stienen wonnen evuld mit voegspecie, een soort mortel an-emaakt mit zo min meugelijk wäter. Eers as de voegen dichtemaakt bint is de gèvel wäterdich. Amsterdam stiet naost zien grachten bekend um zien grote oeveuleid an olde gèvels.

## Nedersaksisch
* Stellingwarfs: *gevel*
* Veluws: *gevel* of *gèvel*
Nedersticht

't **Nedersticht** was 't diel van 't Sticht Utrecht det veur een groot diel overienkwaamp mit wat as vandage de pervincie Utrecht is.

't Wiedere diel hietten 't Oaversticht.
Laorne

**Laorne** (Nederlands: *Laren*) is n dörp in de Achterhookse gemeente Lochem in t oosten van Gelderland, t dörp had op 1 jannewoari 2006 ongeveer 4.000 inwoners. Töt 1971 was Laorne n zelfstandige gemeente, waortoo ok t dörp Barchem beheurde. Laorne wordt al vanof 1294/1295 in dokumenten enömd.

## Bekende leu oet Laorne
*Hendrik Willem Heuvel, skriever
*F.D.H. Postel, onderwiezer en skriever
Grunnegs (zegswiezen)

Veul **Grunnegse zegswiezen** wieken ôf van dijent ien t Nederlaands. Ook n hail ìnde wieken ôf van t Leegsaksisch, woardeur de maiste zegswiezen typisch Grunnegs binnen. Ien t Grunnegs Nederlaands worden dizze zegswiezen sums letterlieks vertoald, woardeur der wel ais misverstanden ontstoan. Hieronder stoan n aantel van dizze zegswiezen. As der ien t veurbeeld A en B staait, betaikent dit nait twij verschaaidene meugelkheden, môr n dialoog tuzzen persoon A en persoon B.

## Aaldoagse zegswiezen
Dit binnen zegswiezen dij ien gewone, aaldoagse zinnen veurkommen. Hierbie mouten joe veuraal denken aan dailen van zinnen. Veur oetdrokkens dij aigelks op zokzulf al n zin binnen, mouten joe ien t vòlgende heufdstok kieken.

## Oetdrokkens
t Gaait hier veuraal om figuurliekse zinnen en zegswiezen dij op zokzulf n zin vörmen.

* Ain stain kin gain mostert moalen - Je kunt meer met z'n tweeën dan alleen
* Aine kin boeren, aander nait - Je hebt het of je hebt het niet
* Der binnen wel ais grotere schepen vergoan - Het had erger gekund
* Der komt n schip mit zoere appel aan - Er staat weer iets slechts te gebeuren
* Dij (wel) ien t schip zit, mout voaren - Als je ergens aan begint, moet je het afmaken
* Haalf put, haalf regenwotter - Fig: Geen vis, geen vlees. 
* Hest ien t mous lopen? - Fig: Heb je een klap van de molenwiek gehad?
* Kon minder - Goed!
* Nou brekt mie de klomp. - Fig: Nou, schiet mij maar lek.
* Nuig joe nait! - Tast toe!
* Om toch! - Daarom! (Nietszeggend antwoord na een vraag met "waarom")
* Verkopen aan t woaterschop - In de sloot gooien (bv. "Mo'k die verkopen aan t woaterschop?!")

## Verstaarkens
* Liek wit
* Pik zwaart
* Glìneg/kokend hait
* Stain kold
* Schietens benaauwd
* Oerend haard
* Ieleg/schieterg klain
* Schier vet
* Aibels goud, schier
* Ìnelk laanksoam
* Slim nuver

## Vergeliekens
Końskowola

**Końskowola** is een dörp in Zuudoost-Polen, dat tussen Puławy en Lublin, vlakbi'j Kurów, an de revier Kurówka leg. 't Is de eufdstad van een amparte gemiente (*gmina*) binnen Powiat Puławski en de woiwodskap Lublin. 't Dörp ad in 2004 zwat 2.188 inwoners.

Końskowola betekent letterlijk *de kracht van een peerd*, mär de naam kump werskienlijk van *[[Wola]]* - een bepaold soort dörp, en de naam van de eigenaar - Jan z Konina (Jan Koniński, Joan van Konin). De naam Konińskawola kwam veur 't eerst veur in 1442.
Grunnegs (noar kategorie)

**Grunnegse woorden noar kategorie** oet t Grönnegse toalwiezer.

## Aalgemain
### Standerdoetdrokkens en groutnissen

### Vroagwoorden

## Tied
### Tiedsaandudens

:*bie snelle oetsproak ook oetsproken as [mirg] of [mirreg]*

### Doagen

### Moanden

### Saaizoens

### Feestdoagen

## Moaten
### Moatnoamen

*De Pond en de Onze worden tegenswoordeg binoa nait meer broekt, mor olle mìnsken broeken t nog bienoa doagelks*

### Verpakkens

### Getallen
Bie de eerste riege getallen stoan meerdere meugelkheden. In de riegen doarnoa stait mor ain meugelkhaid. Moutst de meugelkheden uut de eerste riege toupassen op de riegen doarnoa.  

*** Ook oetsproken as "twinneg"*

## Op raais
### Verkeer

### Vervouer

### Om weeg vroagen

### Ien train

:*ook vruiluugemak of vraauwliegemak*

## Toerisme en rekreoatsie
### Ien n stad of dörp

### Ien börgen, kìrken, enz.

### Aan zee

## Doagelkse dingen
### Kleuren

### Femilie

### t Weer

## Eterij en drinkerij
### Gruinte en fruit

### Vlaais(k) en vis(k)

### Dessèrs
*gerechten woar n (G) bie staait, binnen typisch Grunnegs*

### Overg eterij

### Drinkerij

## Daaier
### Hoesdaaier

### Visken en aander woaterdaaier
Grunnegs (geogroafisch)

**Geogroafische noamen op zien Grunnegs** oet de Grönnegse toalwiezer.

## Grunnen
### Plaknoamen

### Gebieden

## Fraislaand
### Plaknoamen

### Gebieden en aailanden

## t Drìnt
### Plaknoamen

## Overg Nederlaand
### Plaknoamen

## Scheldwoorden

### * Poepen
t Bievouglieks noamwoord *poepen* ken binoa aachter elke volksnoam zet worden om dat volk te beledegen. Mit *poepen* zönder wat der veur worden Duutsers aanduud. Duutslaand wordt den ook wel ais Poepenlaand nuimd. Veurbeelden:
Leidse keis

**Leidse keis** is een keissoort mit minder vet as Goudse keis en mit toevoeging van kemienezaod an de vrongel.

In 't dagelijkse taolgebruuk wort de term Leidse keis oek wel gebruukt veur Goudse keis mit kemien, mar Goudse keis het altied een vetgehalte in de dreuge stof van minimaol 48 percent (48+). Aarstum wort Leidse keis oek wel knienekeis of kemienekeis eneumd, hoewel niet alle knienekeizen Leidse keizen bin.

Leidse keis het altied een leger vetgehalte. Veur Leidse keis is een ampart riekskeismaark beschikbaor. Leidse keis is te herkennen an één rechte en één roende schoer (keis mit twee roende schoeren is alleen toe-estaon veur Goudse keis).

Umdat Leidse keis minder vet het, is de structuur steviger. Jonge Leidse keis wort oek wel verkocht oender de maarknaam *pan pan* en het een kerakteristieke rooie korst.

## Uutgaonde verwiezing
* 't Preductiepreces van Boeren-Leidse
Mänèten

**Mänèten** is de benaming veur de eerste maoltied van de dag. Mänèten kan bestaon uut verschillende dingen, zo ku-j bieveurbeeld brood, 't Engelse mänèten, ontbietgraonen of andere dingen èten. 't Mänèten wördt de belangriekste maoltied van de dag eneumd, umda-j hier de meeste energie uuthalen da-j bieveurbeeld neudig hebt veur bie 't wärk of andere bezigheden.

Typisch Nederlans mänèten besteet veurnamelijk uut een lichte broodmaoltied. Ie kiest bieveurbeeld een plakke volkorenbrood of witbrood, en smeert daorop botter of kunsbotter, en daor weer op een keuze uut broodbeleg, zoas keze, slei, hagelslag, *pindakaas*, schenke (of andere soorten dun-esneden plakjes vleis).

Naost, of in pläse van, een belegd brukkien èten we in Nederland ok wel beschuut, roggen of ontbietkoeke, krentenbrood, een ekaokt ei, of een kömmegien briej. Der wördt ok vake muesli of yoghurt egèten.

## Andere maoltieden
* Mirregèten
* Aovendèten

## Nedersaksisch
* Drèents: *morgeneten*, *mörgeneten*
* Grunnegs: *mörnseten*, *brijtied*
* Stellingwarfs: *morgenbroggien*
* Tweants:
** *mornetn*, *-moaltied*
* Urkers: *broodeten*
* Veluws: 
** *broodeten, broodèten*
** *stuk eten* (Bunsjoten)
** *ontbiet, ontbijt*
** *maarnèten* (Vaossen)
** *marnbrood* (Waopenvelde)
** *mänèten* (Wezep)
** *margenmaoltied* (Klanenbeek)
Atlantische Ozeoan

De **Atlantische Ozeoan** of **de Grode Gappert** is noa de Grode Ozeoan de grootste ozeoan en bedekt sikkom ain viefde dail van de eerde. De noam is ôfkomsteg van t mythische kontinìnt Atlantis.

## Liggen
Mit de Atlantische Ozeoan wordt t S-vörmege woateroppervlak tin oosten van Noord- en Zuud-Amerikoa en tin westen van Europa en Afrikoa bedould. In t noorden ligt Gruinlaand en gaait de Atlantische Ozeoan over in de Noordelke Ieszee. Tuzzen Antarctica en Kaap Hoorn ligt de grins met de Grode Ozeoan. t Panamaknoal vörmt hiertuzzen n aalternoatieve verbinden. De grìns mit de Indische Ozeoan bevindt zok tuzzen Kaap de Goede Hoop en Antarktica. In t zuden grinst de Atlantische Ozeoan aan de Zudelke Ozeoan.
 
Sumtieds worden de Noordzee, de Oostzee, de Middellaandse Zee, de Swaarte Zee, de Golf van Mexico en de Caribische Zee ook bie de Atlantische Ozeoan rekend. De oppervlak bedrog 82.362.000 km², inklusief de aangrinzende zeeen is dat 106.450.000 km². De gemiddelde daipte is 3926 m (inklusief aangrinzende zeeen 3332 m) en de grootste daipte, 8605 m, is de trog van Puerto Rico.
Nedersaksische veurnamen

Hieronder vie-j een lieste mit **[[Nedersaksisch]]e veurnamen**. In Nederlaand bint de officiële deupnamen vake al ieuwen an 't Standaardnederlaands an-epast. Zo wördden iene, die in 't dagense lèven Annechien enuumd wördden, vake (mar niet altied) edeupt as 'Annigje'.

## [[Drenthe]], [[Kop van Overiessel]], [[Sallaand]]

*Mit [[Nederlaands]] bedoele wi'j hier: namen die niet streekvaste bint, of die conform 't [[Standaardnederlaands]] bint (beveurbield mit de verkleinvörm -tje, -pje).*

## [[Grunnen (provìnzie)|Grunnen]], [[Oostfraislaand]], [[Seelterlaand|Selterlaand]]

De tabel mit noamen geft n liest weer van Grunnegse veurnoamen, mit de Oostfraise en Nederlaandse vörm deraachter. Doarnoast binnen der ook typische Grunnegs-Oostfraise noamen. Zai hierveur t heufdartikel.

## [[Tweante]]

## [[Veluwe]]

## Zie oek
*Nedersaksische achternamen
*Nedersaksische bijnamen
*Tweantse skeeldnaamns
Knoeps

Een **knoeps** is 't eerste of 't leste stukjen van een brood. Sommige minsen houwen niet van de smaak of de textuur van een knoeps. Dit het vaak te maken mit de branderige smaak van de korst, mar dat kan per brood nog wel es verschillen. Bie casinobrood he-j disse branderige smaak niet, toch wort dit stukjen van 't brood vaak vort-edaon. Een knoeps is 't gezoenste deel van 't brood, umdat 't acht keer zoveul antioxidanten bevat as een gewone snee brood.

In 't Apeldoorns wort de knoeps van krentemik vaak *krente-* of *krinteplässien* eneumd.

## Nedersaksisch
*Grunnegs: *knep*
*Stellingwarfs: *timpe, tiempe, tumpe*
*Urkers: *kreuntjen*
*Veluws:
***klepsje* (Luntere)
***knoeps* (Putten, Barreveld, Harskamp)
***knufien* (Apeldoorne)
***tufien* (Wezep, Attem, Terwolde)
***tumpien* (Apeldoorne)
Westerhaar

**Westerhaar** is n doarp in de gemeente Twenteraand in de Nederlaandse proveensie Oaveriessel.

Töt de letste gemeentelike herindeling lag Westerhaar in de gemeente Vreeznven. Ut doarp besteet feiliks oet twee deeln, Westerhaar en Vriezenveensewiek, dat normalerwieze De Wieke neumd wördt. n Officieëln naam is in t Nederlaands dan ok *Westerhaar-Vriezenveensewijk*, wat n laankstn plaatsnaam van heel t laand is.

Westerhaar hef um en noabiej 5.000 inwonners. Ut doarp is laandelik bekeand vanweage zien damklub. Dit is al joarn de grootste klub van Nederlaand. Zee bint töt twee moal too kampioen van Nederlaand west.

## Oard en sproake

Westerhaar steet bekeand um t vortloatn van de *h*. Ze zegnt zelf dus Weste'aa'. Wieter slot t dialekt an bie de aandere noordwest-Tweantse dialektn, dee at völle sallaandsigheedn inhebt. Ze zegnt bv. *'uus* en *uut* in plaatse van *hoes* en *oet*.

## Leed
Westerhaar hef ok n eegn leedken, det völle edreeid duur zeandpiraatn: *Heleen - Het lied van Westerhaar*.

## Oetgoande verbeendige
*Website dorp Westerhaar
*Heleen - Het lied van Westerhaar 1981 versie
*Heleen - Het lied van Westerhaar 2007 versie
Citroën

**Citroën** is een Fraans automärk. 't Bedrief is op-erich deur André Citroën in 't jaor 1919. Citroën werd in 2004 onderdeel van PSA Peugeot Citroën. De bekendste auto van 't automärk Citroën is de Citroën 2CV, ok wel 't entien eneumd.
Johannes Cele

**Johannes (Joan) Cele** (Zwolle, rond 1340 - Zwolle, rond 1417) was een onderwiesverni'jer en rector van de befaamde Latijnse skoele ien Zwolle van 1377 tot 1417.

## Vörming
Cele wördden al op jonge leeftied onderwezen ien Latijn oppe skoele daoras e zölf rector van zol worden. Dit was ien zien tied nog een parochieskoele. Hiernao gunk e naor de kapittelskoele ien Dèventer en vervolngs naor Praag en lichtkaans ok naor Paries, waor hi'j verskeiden wetenskoppen studeerden.

## An de Latijnse skoele
Naodet Cele ien 1377 weerumme naor Zwolle was egaon, benuumden ze hum töt *rector scholarum* van de Latijnse skoele, daor as e een ni'j onderwiessysteem ienvoerden. De skoele wördden ien acht klassen ienedeeld, naor kennisniveau. Per klas wördden de leerstof vastelegd. Ien de loop van de 15e en 16e ieuw hebt de Broeders des Gemenen Levens, en daornao de humanistische pedagogen, dit concept wieder anefieterd.

Onder Cele zien toezicht gaven betere leerlingen uut de hoogste twee klassen lesse an jongere leerlingen. De kloosterhervörmer Johannes Busch (1399/1400-1479/1480), geboren ien Zwolle, was iene van dizze hulpkrachten.

De roem van Cele zien geleerdheid verspreidden hum rap. De goede name van de Latijnse skoele ien Zwolle deurkruusten de christelijke wereld, waordeur d'r studenten uut veule laanden hen trökken. Nao Cele zien dood raakten de skoele ien verval.

## De moderne devotie
Cele was vrunden mit Geert Grote, de grondlegger van de moderne devotie. Deur Cele hef dizze spirituele beweginge diepe ienvloed ehad op 't onderwies en de vörming van de jeugd. De meister was iene naomiddag altied te vienden op 't Grote Karkhof (now Grote Karkplein) daoras hi'j preutten mit de studenten, miest oaver de moderne devotie en 't waark van Geert Grote.

Umdet de beweginge van de moderne devotie hum keerden teung 't geestelijk verval ien de kattelieke karke, kwaamp er drokte: de moderne devoten wördden veur de bisskop van Utrecht van ketteri'je beskuldigd.  Cele verdedigden de moderne devotie waor meugelijk ien een persoonlijke correspondentie mit de Utrechtse bisskop Floris van Wevelinckhoven.

## Bi'j de Sunte-Michaëlskarke
Van 1395 töt 1415 was Cele organist en koordirigent van de Sunte-Michaëlskarke. Ze hebt van hum getuugd det hi'j "een goed hervormer van den kerkzang en een kunstvaardig organist" was.  An Cele skrieft ze ok een koppel Middelnederlaandse preken toe. Meer as veertig bint er bewaord ebleben. 

## Naor Cele enuumd
't Gymnasium Celeanum ien Zwolle hebt ze naor Joan Cele enuumd. Ok is d'r ien Zwolle en Dalsen 't Instituut voor Studiebegeleiding Joan Cele.

't Celepoortien ien de Papenstraote is enuumd naor Cele, die ien 't angreenzende huus woonden an wat toen de Keizersstraote nummer 3 was.

## Literatuur oaver Cele
* Dijk, R.T.M. van (1985), Jan Cele in het licht van zijn relaties : portret van een opmerkelijke devoot te Zwolle, ien: *Zwols Historisch Jaarboek*
* Relker-Veneberg, Marijke Z.G. (1990), *Joan Cele : Modern Devoot, dichter en pedagoog*, Hengel

## Verwiezings
Klitse

Tot 't geslach **klitse** (*Arctium*) beheuren de:
*Grote klitse (*Arctium lappa*), 
*Gewone klitse (*Arctium minus*), 
*Donzige klitse (*Arctium tomentosum*) en 
*Bosklitse (*Arctium nemorosum*). 
*Vrogger wönnen oek nog de kleine klitse as amparte soorte ezien.

De klitse kump in 't wild veur in Europa en Azië.

## Ekelogie
De klitse kump veur in barmen, ruugten en op open plekken in bossen. De vruchen wonnen verspreid deurdat ze an de vach van dieren blieven hangen. Oek blieven ze an kleren hangen.

## Gebruuk
### Greunte
De penwortel van jonge plaanten kan egeten wonnen as pastinaak. In Europa wonnen de plaante haos neet meer egeten, mar in Azië is 't nog een populaire greunte. De wortels wonnen in Nederlaand verkoch in Chinese supermarken onder de naam "burdock". De wortels wonnen in 't eerste greuijaor in de harres eoogs, dan hef de plaante nog gien bloemstengels/bloemen ontwikkeld (allinnig de grote leerachtige blaojen en de wortel). De wortels bin vorsbestendig. Ze kunnen 's wienters in de grond eleuten wonnen en vlak veur gebruuk eoogs wonnen. A-j in 't wild op zeuk gaon naor disse plaante ku-j 't beste eers zeuken naor de dujelijk herkenbaore klitsebollen, en daornao daor in de buurte zeuken naor plaanten uut 't eerste jaor. De rooie bladstelen zien der een bietjen uut as rebarber, en de blaojen bin leerachtig mit een lichbehaoren, witte onderkaante.

Jonge bloemstengels kunnen in 't laote veurjaor veurdat de bloemen verschienen oek egeten wonnen. De smaak liek een bietjen op een artisjok.

### Medesinaal gebruuk
Veur medesinaal gebruuk wonnen de wortel in de harres van 't eerste greuijaor of in 't daoropvolgende veurjaor eoogs en edreug. De klitse is volgens de volksgeneeskuns vochofdrievend en bloedreinigend. 't Zol oek warken tegen gevrichsreuma, zweren, maagklachen, haoruutval en dreugte van 't vel op de kop.

### Nedersaksisch
In t Tweants kan ne "klitse" ok ne vrouwe wean den veul praot.
Man (geslacht)

n **Man** of n **kirrel** is n mìnsk mit n enkel X-chromosoom en n Y-chromosoom. t Symbool veur mannelkhaid is ♂. t Woord *man* is ôfkomsteg oet t Proto-Germoans, noamelk van t woord *Manwaz*. Dit woord ston veur elk minselk wezen. Ien de loop van geschiednis is hier de man ien t biezunder mit aanduudboar worden, deurdat de man ien de geschiednis n promininte rol aannomen het. Doardeur wör de vraauw ien de run de aiven as minderweerdeg zain, woardeur de vraauwen zok ien de joaren '60 van 20e aive emansipeerden (let weer op t woord *man* ien broeken veur aal minselke wezens). 

Ien t Grunnegs is t woord *man* meer n aalgemain woord en wordt maisttieds nait broekt. Meer broekt is t woord *kirrel*, dat veuraal spreektoal is, in tieds dat *man* meer schrieftoal is. t Meervold van t woord *man* is *mannen* of *manluu*.

## Kinmaarken
n Man wordt over t algemain kenmaarkt deur de volgende geslachtsorgoanen:
* Penis met aan t ìnde de ekkel. De penis kin n ereksie vertonen.
* Scrotum (of aaierzak) mit doarin de teelaaier en bieaaier
* Prostoat (veurstanderklier)
* Zoadlaaider
* Zoadbloasjes
* Cowperse klier

Secundaire geslachtskenmaarken veur de man binnen:
* Roetvörmege schoamhoar
* Promininte adamsappel
* Daipere stim
* Gezichtsbehoaren (board en snor)
* Hogere spierontwikkelen
* Borsthoar

## Leegsaksisch
* Drèents:
** *keerl*
** *man* (meervoud: *manlu*)
* Grunnegs
** *man*
** *kirrel*
** *manskirrel* (nl: *vent*)
* Tweants: *kearl* 
* Veluws: 
** *man*
** *keel*
** *vent*
* **Algemain:** *man*

## Boetende hìnwiezen
* Middelweerdege lengte en middelweerdeg wicht van Bèlgische en Nederlaandse manluu
Vraauw

n **Vraauw** is n mìnsk mit twij of meer X- (zai onder aander triple X-syndroom) môr gain Y-chromosomen. t Symbool veur vraauwliekshaid is ♀. De vraauw is degaine dij n boarmouder en aaierstokken het, woardeur de vraauw degaine is dij n jong veurtbrengt. Ien de run van de geschiednis het de vraauw ook aaltied dijent wèst dij de kinder grootbrocht en veur t hoes zörgde. Ien t olle Griekenlaand, woar n hail ìnde manluu homoseksuweel waren, haar de vraauw enkeld de toak kinder te kriegen en veur t hoeshold zörgen, ien tieds dat de mannen zok mit mekoar en t leger bezeg huilen. Ien t olle Egypte doar ien tegen, haar de vraauw n grotere rol. Summege vraauwen binnen zulfs aan de macht wèst as farao, denk bieveurbeeld aan grote noamen as Nefertiti, Hatsjepsoet en Kleopatra. 

Ien t Grunnegs wordt t woord *vraauw* ook broekt as aanduden veur n vraauwliekse echtegenoot. Dochs is t oorspronkelke woord veur dizze betaikenen *wief*, môr deurdat t woord *wijf* ien t Nederlaands n haile negatieve bieklaank het, wordt dit tegenswoordeg nait meer zo veul zègd. t Meervold van t woord *vraauw* is *vraauwen*, *vraauwluu*, *vraauwlie*, *vruilie*.

## Kenmaarken
t Lichoam van n vraauw wordt kenmaarkt deur de volgende geslachtsorgoanen: 
* Vagina. Ien de iengong zit t moagdenvlies (hymen) en aan t ìnde de boarmoudermond.
* Boarmouder
* Aaierstokken (ovarium) en aailaaiders (tuba)
* Schoamlippen en venusheuvel
* Clitoris (kitteloar)

Secundaire geslachtskenmaarken veur de vraauw binnen:
* drijhoukeg schoamhoar
* borstontwikkelen
* verbraiden van de bekken

## Leegsaksisch
* Drèents:
** *vraauw*
** *vrouw*
** *mèens* (informeel/negatief)
** *mèensk* (informeel/negatief)
** *minsk* (informeel/negatief)
** *wief* (informeel/negatief)
* Grunnegs: 
** *vraauw*
** *wief* (ook voak broekt om *vraauwliekse echtgenoot* mit aan te duden)
** *mìnsk* (negoatief; voak bedould as *olle vraauw*)
* Stellingwarfs: *vrouw*
* Tweants:
** *vrouwe*
** *meanske* (euldere vrouwe, mangs ook negatief)
** *wief* (negatief, mangs nog as grèpken bedoold)
** *vrommes*
* Urkers: *vrouw, weef*
* Veluws:
** *vrouw*
** *vrouwmense*
** *frommes*
** *wief, weef* (negetief)
Jong (geslacht)

n **Jong** of n **boi** is n mannelk mìnsk, maisstieds kind of puber. 

t Woord *jong* wordt tegenswoordeg maisttieds bruukt om t verschil te môken ien leeftied (dus gain man) en geslacht (dus gain wicht). Oorspronkelk betaikent t woord *jong* gewoon *jong mìnselk wezen*, môr t is loater n spesifiek woord veur n mannelk mìnzenjong worden.

t Woord *boi*, dat ook bruukt wordt in t Oostfrais is verwaant aan t Engelse woord *boy* en het middelkerwies de oorsprong ien t olle Anglo-Saksische woord *boia* dat noast *jong* ook *sloaf* betaikende. t Meervold vant woord *boi* is *bois* en t meervold van t woord *jong* is *jongs* of *jongen*. t Meervold *jongen* kin ook bruukt worden veur kinder in t aalgemain, bieveurbeeld *Dij jongen binnen aan t speulen* (Nederlaands: *Die kinderen zijn aan het spelen*).

## Leegsaksisch
* Drèents: *jong* (klein jong: *jonggie*, *jonkie*)
* Grunnegs-Oostfreesk: 
***jong*
***boi* (negoatief; klainerend)
* Stellingwarfs: *jonge*
* Tweants:
***jongn*, *jonge*, *j(e)unkn*
***kearlken* (kleaine jonge, oonder 10 joar)
***jongkearl* (euldere jonge, boawn de 16 joar)
* Veluws: 
***jong*
***jochie*
***jonchien* (Epe, Une, Elburg, Attem)
***jonk* (Attem)
***jongetjen*
***jungien, junkien* (Apeldoorne)
***junksken* (Klanenbeek, Apeldoorne)
***keerltjen*
***ventje, ventie*
** *knulletjen* (Loen)
** *bruuisien* (Apeldoorne)
Jong

**Jong** kin verwiezen noar:

*Jong (geslacht) - t tegenoverstelde van n wicht.
*Jong (leaftied) - t tegenoverstelde van old. 
*n Jong van n daar: Jong (dier)
Geestern

**Geestern** of **Geester** is t grootste doarp van de gemeente Tubbige in de Nederlaandse proveensie Oaveriessel. Geestern hef iets meer as 4.000 inwonners. De inwonners van t doarp bint oaverwegnd rooms-katteliek. De plaats heurt töt t type van de lösse esdöarpe. In 1268 wördn t doarp al neumd as *Geysteren*.
In Geestern hebt ze alle joarn ene van de grötste Karnavalsoptochtn van Neerlaand.
Nedersaksische achternamen

Hieronder viej een lieste **achternamen van [[Nedersaksisch|Nedersaksische]] herkomst of die veule veurkoomt in 't Nedersaksische taalgebied**. Veule typisch Saksische achternamen wördt onder aandere ekemarkt deur 't achtervoegsels -ing of -ink en wieders ook wel -man en -huis.

Hiel wat Nedersaksische femilienamen, asok veurnamen en beveurbield plaats- en streeknamen, bint (ambtelijk) gehiel of diels vernederlaandst, een perces det hum al ieuwenlaank veurdöt. Nogal ies is iene in 't spraokgebruuk bekend onder zien Nedersaksische name, mar zuj op schrift uutslutend de Nederlaandse name treffen. De schriever **[[Gerrit Kuipers]]** beveurbield was in 't Drèents **Gerriet Kupers**; de taalactivist en politicus **[[Kornelis ter Laan]]** stund onder Grunningstaligen bekend as **Knelis ter Loan**. Een veurbield van gedieltelijke vernederlaandsing is de achtername Nijenhuis, wat in volledig Drèents Nijenhoes of Nijenhuus zol wezen, en in volledig Nederlaands Nieuwenhuis.

## [[Achterhook]]

## [[Drenthe]]

## [[Graofschop Benthem]]

## [[Grunnen]] en [[Oostfraislaand]]

Femilienoamen mit n Grunnegse of Oostfraise heerkomst worden onder aander kenmaarkt deur de aachtervougsels -ma en -da. Dit kint man soamen mit de aachtervougsels -ga en -stra ook veul in Westlaauwers Fraislaand. Dit is dus ook nait Saksisch môr is n overbliefsel van de Fraise toal en kultuur dij ien Grunnen en Oostfraislaand ien broeken wèst het. Ien de Veenkelonien en Westerwôlde kommen veul noamen veur dij ìndegen op -ker en -tjer.

**Let op:** summege femilinoamen kommen óók oet aander gebieden as Grunnen en Oostfraislaand, noamelk oet Fraislaand, de Drìnt of t Emslaand.

## [[Kop van Overiessel]], [[Sallaand]] mit 't [[Vechtdal]], [[Veluwe]]

## [[Tweante]]

## Zie oek
*Nedersaksische veurnamen
*Nedersaksische bijnamen
*Tweantse skeeldnaamns

## Wellen, referensies
Wingerd

Een **wingerd** is een stuk landbouwgroend waor druveplanten op greuien die oenderhouwen worren deur de wienboeren die 't stuk groend in bezit hen. Een bekende ummuurde wingerd is Clos de Vougeot in Vougeot, dat beheurt tot de Côtes de Nuits. In vroggere tiejen salueerde 't Franse leger as ze veurbie Clos de Vougeot kwammen.

## Nedersaksisch
* Stellingwarfs: *wiengaorde*
* Veluws: *wingerd*

## Zie ook
* Wien
* Boengerd