Sallaanse taalwiezer

Dit is de **Sallaanse taalwiezer** van Wikipedie. 't Is bedoeld um de Sallaanse variaanten van 't Nedersaksisch te beskrieven en zo sprekers en niet-sprekers van de Sallaanse dialecten te laoten zien en 't ze eventueel te leren. Dingen die-j ier vienen kunnen bin woordenliesten, grammatica, uutspraoke, spelling en uutdrukkingen.

## Info veurof
't Sallaans wört espreuken in de Nederlaanse pervinsie Overiessel, en wel in een diel van de regio Sallaand. Daoronder valen de dörpen Ellendoorn, Nijverdal en Olten die vandäge de dag een nauwe baand mit Twente emmen. Värder praoten ze in Kampen en in de umgeving van Kampen ok Sallaans. In de Kop van Overiessel praoten ze gien Sallaans mär Stellingwarfs.

### Verschillen
Verschillen tussen de verschillende Sallaanse dialecten bint d'r overduudlik. Miestal bint ze oost-west oriënteerd en loat ze van 't westen noar het oosten een toenemmende ofstaand van de Nederlaanse standardtaal ziene. Zo zeg men in Kampen nog gewoon *beter* veur 't Nederlaanse "beter", rond Zwolle en Daeventer is dat *baeter*, in de rest van 't Sallaand *better*. Ok kent men in 't westen van Sallaand mar twee woordgeslachten, terwel de dialecten tegen de Twentse taalgreense wel drie geslachten beholden hebt. Een aander opvallend verschil dut zich in 't noordwesten van 't Sallaanse taalgebied veur: in en um Kampen en Zwolle löt men de h vört. Dit verschiensel löp verder noar 't noorden deur töt op Urk. In de steden Kampen, Zwolle en Daeventer kent men 'n brouwende uutsprake van de r, die volkommen beparkt is ebleven töt dizze steden. In de noordoostlike hoeke van Sallaand (b.v. De Vaort en umgeving), is de uutsprake relateerd an 't Zuuddrents. Veul verkleinwoorden met -ien (meissien, jonchien, pannechien, vrouwchien etc.) Ok de ô-achtige klaanke wödt oa zo as in zwaar = zwoar, daar = doar) woar aanders better stiet, is 't hier beter. Bij, wij, zij, hij wödt met 'n i'j uut-espreuken (körte i met 'n j). Ten westen van Zwolle hebt de wärkwoordsvörmen in wi'j, jullie (ieluu) en zi'j een uutgank op -en niet op -t. In onder aandere Kampen en Genemuden kump in de ie vörm een uutgank op -en veur waoras de rest van het Sallaans -t hef.

't Verschil is 't beste te heuren veur meensen die zölf uut iene van de streken kump en de taal zölf sprekt, of d'r bekend met bint. Iemand uut de Randstad zol amper verschil heuren tussen 't Sallaans en 't Twents, of zölfs tussen 't Grönings en 't Twents.

## Grammatica ''(Noord-Sallaans)''
't Is muuilik um 'n iendudige wiezer te schrieven veur 't Sallaans, want, net-as elk aander vörm van dialect, bestiet 't uut verskillende variaanten. Der is hierzoot veur ekeuzen veur 'n taalwiezer van 't Noord-Sallaans, disse kump veur grotendeels oaverhen met 't Drèènts mar is ok grotendeels toe te passen bi-j de res van 't Sallaans.

### Persoonlike veurnaamwoorden (onderwarp)
:Ik *(ikke veur naodruk)* 
:Ie *(ieje veur naodruk)*
:Hi-j, zi-j, 't
:Wi-j
:Ielu, ie *(ieje veur naodruk)* (jullie)
:Zi-j, zie

### Persoonlike veurnaamwoorden (veurwarp)
:Mi-j
:Oe 
:Hum, heur
:Oons
:Ielu, oe
:(H)eur, eer

### Bezittelike veurnaamwoordn
:Mien
:Oew, oe(we)n 
:Zien, heur
:Oons, oonze
:Oelu, oew, oen
:(H)eur, eer

### Regelmoatige warkwoorden
Regels veur de tegenwoordige tied:
:Ik + STAM + e
:Ie + STAM + t (-en)
:Hi-j + STAM met vake een klinkerveraandering en/of wieziging van de leste metklinker
:Wi-j + STAM + t (-en)
:Ie + STAM + t (-en)
:Zi-j + STAM + t (-en)

### Een koppel vervoegde warkwoorden
#### Wezen (ween)

#### Hebben (hemmn)

#### Kieken

#### Vroagen

#### Wörden (wön)

#### Willen

#### Loaten

#### Zullen

#### Goan

#### Doen

#### kommen

## Algemiene woorden ''(Noord-Sallaans)''
### Dagen
:Maondag, 
:Dinsdag
:Woensdag
:Donderdag
:Vri'jdag
:Zaoterdag
:Zundag

### Maonden
:Jannewaori
:Feberwaori
:Meert
:April
:Meei
:Juni
:Juli
:Augustus
:September
:Oktober
:November
:December

### Kleuren
:Rood
:Geel
:Blauw
:Gruun (grûû)
:Oranje
:Paors 
:Raoze
:Gries
:Broen/bruun
:Zwat
:Wit

### Getallen
*De schwa (stomme e) an 't end van partie telwoorden kump veur as ze allenne staot of met naodruk gebruukt wördt. Bi'jveurbield: "Zi'j hebt drie auto's." "Hoevölle?" "Drieë."*

:Iene
:Tweeë/Twieë
:Drieë/drieë
:Vere/viere
:Vieve
:Zesse
:Zeuvene (uutspraak: zueme/sueme)
:Achte
:Negene (uutspraak: neejnge)
:Tiene

:Elve
:Twaalve/twaolve
:Dettiene/Dättiene
:Veertiene
:Vieftiene
:Zestiene
:Zeuventiene (uutspraak: zeumtiene/seumtiene)
:Achttiene
:Negentiene (uutspraak: neejngtiene)
:Twintig

:Dettig/Dättig
:Veertig
:Vieftig
:Zestig
:Zeuventig (uutspraak: zeumtig/seumtig)
:Tachtig
:Negentig (uutspraak: neengtig)
:Honderd

:Duzend
:Miljoen (uutspraak: milljôê (klemtoon op de oe)) 
:Miljard

## Medeklinkers / spelling
Hier is 'n overzichte van hoe de spelling (,zo duudelik mooglik neer-ezet,) giet in de gemiente Haddenbarreg, of better ezegd 't is 't Vechtdals dialect, maa zo as hierveur is 't ok grotendeels toe te passen bi'j de res van 't Sallaans. 

** Wi'j loop*t* daor  Daor lop*e* wi'j, 

Wi'j bin*t* daorumme meansn  Daorumme binn*e* wi'j meansn, 

[as 't w.w. voor de 'wij' (m.v.  v.n.w.) kump, kump der een schwa (stomme e) achter; aandersumme kump der een 't' achter.]

Maa der bint ok woorden die-w 'saam-smelt': 'Gaore wi'j..' is 'gao-w', 'Heb ie..' is 'he-j', 'Har ik..' is 'ha-k' enz.

** en woorden die met *...ren* eandigt, ofwel: kinde*ren*, ei*ren*, runde*ren* enz., hef 't Sallaans 't dubbelmeervold '-er' -plus '-en' nie ('t meervold is allene '-er'): 

kinde*ren* is kinde*r* (wördt ok wel ezegd as kinder*s*), 

eie*ren* is eie*r*, 

runde*ren* is runde*r*, 
enz.

** en wat ok in elke variaant van 't Sallaans veurkump is:

Dat de begunletter *g* bi'j woorden die verwes naor 'n verlidden tied, zo as: *g*ekregen, *g*evraagd, *g*edaan, valt vort (zo a-w zîet bi'j helen Nedersaksiese taalgebied).

veurbeeld: Ik had naar Sinterklaas mijn verlanglijstje *gestuurd*, daarin had ik heel veel snoepgoed *gevraagd* en raad eens: ik heb een laars vol *gekregen*! Dank u Sinterklaasje.

'k Harre naor Sunterklaos mien verlangliesie *estuurd*, daorin ha-k heel völle snuupgoed *evraogd* en raod iens: 'k hebbe 'n leerze vol *ekree-ng*! Daank oe Sunterklaosie.

** wat ok heel typerend is veur 't Sallaans dialect is de verkleaning van de wöördties:

Wat in Nederlaans klean wöd emaakt met *-(e)tje* (hondJE, plaatJE, manNETJE enz.) is in 't Sallaans *-tie(n)* of *-chie(n)*, manks met umlaut in de stamklinker. 't Verskilt per regio hoe as 't gebruukt wöd.

enkele veurbeelden: hond*je* is h*u*nd*tie(n)* of h*u*n*nechie(n)* of hönd*tie(n)*,

plaat*je* is plaat*ie(n)*, 

man*netje* is man*nechie(n)* 

** In tegenstelling töt 't Nederlaans kump 't meervold op '-en' amper veur; in plaatse daorvan wöd 't ienheidsmeervold '-t' gebruukt.
veurbeeld: 'Wij *gaan* naar de speeltuin.' is 'Wi'j *gaot* naor de speultuune.'

'De kinderen spelen in de speeltuin.' is 'De kinder(s) *speult* in 'n speultuune.'

'Wij *moeten*, als ouders, goed op de kinderen letten.' is 'Wi'j *mut*, as oalders, good op de kinder(s) lettn.'  enz.

*** **Uutsprake:**
Hier volgt 't ien en aander um rekkening met te hoalden a-j dialekt gaot lezen: want vake wöd bepaolde woorden gwoon voluut eschreven, terwel 't nie zo wöd uut-espreuken. 

** wat ok bi'j bi'jnao alle (Nedersaskiese) dialekten veurkump is dat woorden die eandigt met *..gen* in 't Nedersaskies as *..ng* wödt uut-espreuken, 

veurbeeld: gekre*gen* is *ekree-ng*, 

vra*gen* is  *vrao'-ng* enz.

** en ok bi'j woorden die eandigt met *..ven* is in 't dialekt *..m*, 

veurbeeld: le*ven* is *lee-m*, 

ge*ven* is *gee-m*, 

schrij*ven* is *schrie-m* enz.

### Umlaut
't Sallaans hef eem as alle Saksiese dialekten umlaut ondergaone in de woorden met 'n Oldgermaansen lange *ô*; hierbi'j hef bowendien 'n veraandering plase-vunnen volkommen analoog an 'n mutatie van *oo* naor *oe*. Hierdeur klinkt 't Oldgermaanse **grônaz* "groen" noe as *gruun* of *gruujn* (teegnover 't Twentsen *greun*). Ok hef 't Sallaans umlaut in 'n verkleanwoorden, waordeur 't zich anslöt bi'j 't Veluws en Twents en 't zich onderschedt van 't Stellingwerfs en Drents. 'n "Boekje" wödt 'n *bukie(n)* of *boekien*, 'n "bakje" 'n *bäkkien* of *bakkien*, 'n "hondje" 'n *hunnechie(n)*, *huntien* of `*huntie(s).*

### Ofzwakking (lenisie)
As tussen twee klinkers een stark stemloze metklinker stiet, kreg den 'n stem. Dat geld ok as e an 't begun van 'n woord stiet en 't veurige woord met 'n klinker

### Sk-/Sch-
In wat delen van Sallaand, veural greanzend an Twente, wördt de sch- op zien Nederlaans uut-espreuken, in aandere delen wördt 'e as sk- uut-espreuken. Der is gien regel veur, en d' iene zeg skoele en 'n aander schoele. Dit is ok nie per plaatse verskillend, maa hef te maken met persoonlike veurkeure, of invloed van de umgewing.

Der wörd wel 's edacht dat dit der met te maken hef dat de oale (dialekt sprekkende) luu eer kinder Nederlaans prebeerden te leren en de kinder verbetterden as zi'j in 't Nederlaans van skure veur schuur deuden. De kinder gungen disse regel dus ok in 't dialekt gebruken.

Disse "verbettering" zörgden der ok veur dat luu ok woorden met sch- gaot uutsprekken die juuste wel met 'n sk- uut-espreuken mut wörden, zo as bv. scheetbord (skateboard) en schielers (skeelers). Dit warkt ok aansumme: lîenwoorden uut 't Nederlaans met 'n sch- wördt manks met 'n sk- uut-espreuken (bv. ni'jskierig)

## Geografie
### Sallaanstälige pläsen en boerskoppen