open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Sint Joriskarke (Breevoort)

De **Sint Joriskarke** is ne laat-gotiese karke in Breevoort, woarvan den fundamenten uut 1316 bunt. Bi-j et beleg van Breevoort in 1597 deur prins Maurits, is de olde karke verbraand en bunt de gewelven in-estort. De Reformasie begun mit ne verwooste karke. In 1599 wodden begonnen mit den bouw van ne ni-je karke in gotiesen stiel. Bi-j de ontploffing van den kruuttoorn in 1646 leep de karke groten schaa op. De karke kreg in 1672 nen mooien Rokoko preakstool en wodden later veurzeen van n Noaber-orgel. Kenmarkend veur dizze karke is doarnoast den zogeneumden 'boernzolder'. 

## Name
De karke dankt heuren name an den schutspatrone van de borgmannen van Breevoort, Sint Joris den den draak oaverwon. Op den toorn steet doarumme neet ne weerhane zoas gebrukelek, moar Sint Joris.

## Restaurasie
In 2006 hebt zie de grofzerken en natuursteenvloeren in de karke verni-jd. De vloere was verzakt en in slechten toostand, doarbi-j hadden zie vröger wat grofzerken op den kop elegd, dee wollen zie wier aan de juuste kaante leggen.
Zie hebt uut-ebreid histories underzeuk edoane noar dee zerken, en et blek dat 2 van dee zerken dee op den kop lagen van de Drosten Haersolte, veurmoalege bewonners van et kasteel Breevoort waren. Zie kwamen um et leaven samen mit bi-jnoa al eure kinder tiedens den kruuttoornramp in de 17de eeuwe. Tiedens de restaurasie ging de boavenste zandloage van rundumme 10 cm dikte vort en wödden zeefd. Hierin wödden vondsten edoane zoas: munten, menseleke resten, gebraandskilderd glas. Wieter hebt zie nen steen evonden van de Vereanegde Nederlanden.   

## Bekieken
De Sint Joriskarke is gratis te bekieken 12 juli t/m 26 augustus en altied tiedens de moandelekse grote beukemarkte. Ok tiedens open monumentendag van 9.30 tot 17.30.

## Uutgoande verwiezingen
* Karkvenster Aalten-Breevoort
Maarkel

**Maarkel** (Hollaands: *Markelo*) is n doarp in de gemeante Hof van Tweante. Tot 2001 was Maarkel zelf ne gemeante. In 2012 har et ongevear 7500 inwonners.

n Naamn Markelo keump van *loo* wat "bos" beteeknt, en *marke* wat "greanze" beteeknt.

## Umgewing

Op t Westn lig de Maarkelsenboarg, den at op n top t Oaweriessels Verzetsmunumeant 1940-1945 hef.

Op ongevear 5 kilometer op t Westn van t doarp steet ne 156 meter hoge tellevisietoorn. Hiervan steet n skaalmodel in Madurodam in n Haag. In 2007 is-e in ekortt noa at t analoge tellevisiesignaal oet de loch is ehaald.

## Geskiedenisse
In de middeleewn was Maarkel t heuwd van t karspel Maarkel (koarkgemeante). In 1224 wör Deepn ne gemeante op zikzelf. Vuur n opkomst van t protestantisme, wat in Maarkel duur de adel an t volk wör op edrungn.

Tot t midln van t 17e joarhonderd wördn beevoartn noar Maarkel organiseert, terwiel at det verböadn was duur de regerige. In de parochiekoarke van Maarkel hadn ze n woonderreliek van t Healige Blood. Later stopn de regerige dit duur de kapeln dichte te messeln of of te brekn.

Seend t 15e joarhonderd beheurdn Maarkel tot t richteramt Kedingen. In 1811 wör t Karspel Maarkel, met boerskop Karspel Goor en stad Goor, saamn edoan tot Gemeante Goor. Op 1 juni 1818 wör Maarkel zelfstaandig en in 2001 gung t op in de gemeante Hof van Tweante. Tot Maarkel beheurdn de boerskopn Ealsen, Ealsenebrook, Herike, Stokkum, Maarkelsebrook, Karspel Goor, Pothook en Achterhook.

## Geleuf
De Maarkelsen beent meestieds behooldnd protestaants. in t midln van t doarp steet de Marinuskoarke, ook wal gewoon Neerlaands-Hervörmde Koarke neumd. In de middeleewn was Maarkel Roomsk, en de oolde Roomske koarke har n rellikwie van t Heailige Blood. Vanoet heel Neerlaand wördn beevoartstochten noar Maarkel emaakt.

## Bekeande Maarkelsen
* Wijnand Duijvendak (30 november 1957), geboorn in Maarkel en Neerlaands politicus
* Gert-Jan Oplaat (22 november 1964), is geboorn in Maarkel en Neerlaands politicus
* Johan Nijenhuis (4 maart 1968), geboorn in Maarkel en Neerlaands filmregisseur
* Erik Wevers (24 maart 1970), op egröaid en wont in Maarkel, is Neerlaands Rallycoureur en teameigenaar
* Jeroen Biegstraaten (25 juli 1973), geboorn in Maarkel en Neerlaands akteur
* Bakermat (8 oktober 1991), geboorn in Maarkel en Neerlaands DJ en musikproducent
* Gerard Bakker, Elvis Bode in Van Jonge Leu en Oale Groond

## Rifferenties


## Oetgoande verbeendige
* Kaarte van gemeante Maarkel in 1868 op www.atlas1868.nl
Poortgebouw

Een **poortgebouw** is n bouwwark, dat tot dool hef den in- en uutstreum van leu, goderen en dieren van n bepoald stuk groand te kontroleren. Under meer bi-j middeleeuwse kastelenl kwamen poortgebouwen völle veur, deurgoans binnen de umgrachting van et geheel van bi-j mekaar heurende zaken, mit name gebouwen. Ok kent wi-j poortgebouwen bi-j umwalde en/of umgrachte steadn in den vörm van ne stadspoorte, woar den toogäng van leu om kriegs- of tolredenen wöd beheerst.
Merengue

**Merengue** is nen vlotn, bliejn muziek- en daansstiel oet de Dominikaanse Republiek. Doar is t onmeundig populair, mear ook in de rest van Latiens-Amerika en Spanje.

t Woord *Merengue* is feaitelik Spaans vuur "geklopt eiwit met suker" en doarumme te vergeliekn met t Engelse *[[meringue]]*. t Is neet helemoal dudelik woerumme of ze vuur dissen naamn ekeuzn hebt, mer wellicht hef t te maakn met de daansstiel, den wat weg hef van nen eierklutser.Merengue wör roond 1920 "oet eveundn" duur Ñico Lora, nen Dominikaan met Spaanse vuurooldn. Mer t wör pas echt populair toew at diktator Rafael Trujillo t oetreup töt nasjonale daans- en meziekstiel.

In de VS wör t populair duur Angel Viloria en zinne meziekgroep Conjunto Típico Cibaeño. Ene van de bekeandste hudige merengue-zängers wearldwied is Elvis Crespo, den't in 2003 met zinnen groten hit *Suavemente* köm.

## Muziek
Kenmoark van Merengue is ne 2/4 moatsoorte, en onmeundig hoog tempo.

Van vroger oet wör Merengue espöld met nen tambora, guïra en trekzak. Rechtevoort komt door meestieds ook konga's, bongo's, keyboard, timbales, basgitaar en verskeaidene bloasinstrumeantn bie.

Bekeande merenguemuzikaantn beent oonder mear Juan Luis Guerra, Elvis Crespo, Johnny Ventura, Kinito Mendez, Miriam Cruz, Fernandito Villalona en Las Chicas Del Can.

## Oetgoande verbeendige
*Geschiedenis van merengue met muziek en video (Engels)
Nedap

**Nedap** is nen Nederlands bedrief dat veuroetstrevend technologisch spöl ontwikkelt en maakt, en sinds 1949 beursnoteerd is. 

Nedap steet veur **Ned**erlandse **Ap**paratenfabriek. Et bedrief hef zien hoofdkantoor in Grolle, moar d'r bunt ok vestigingen in België, Duutslaand, Engelaand, Frankriek en Spanje.
Zee maakt onder meer stemmachinen en beveiligingsapparaten veur winkels, en dat doot ze met 600 man volk.

## Rifferenties


## Oetgaonde verwiezings
* Nedap.com
* Nedap-healthcare.com
Kogge

Ne **kogge** is n skip dat in-evoerd wodden deur de Hanze um goderen te verskaepn. Et verscheen as soorte rundumme et joar 1200 en was untwikkeld uut et Wiekingskip, meer bepoald et soort zeegoand vrachtskip hiervan, ok wal knarre eneumd. Et was ebouwd op **rechten** kiel en staevens en had n heel of deels dek.

## Geskiednis

Ne kogge kon anzeenlek meer vracht vervoeren as de knarre, moar had ok meer kracht, dus wind, neudig um te kunnen voaren. Koggen hebt in dee tied van 1200 tot +/- 1450 nen ungekend sukses ekend. Et belangriekste kenmark is dat zi-j de untwekkeling hebt emaakt noar et staevenroer. Doar was éen enkel dwarsgetuugd zeil, an nen midskeeps of in latere tied nen iets meer noar veuren eplaatsten mast.

Et is as vrachtskip verdrongen deur den hulk.

## De Kamper Hanze Kogge

Ne grote en vri-j good bewoarde kogge wierd in 2000 in de buurte van Doel vonden, bi-j groafwarken an et Deurganckdok. De zogeneumde Doelse kogge ku'j noa konservatiewark in et skeepvoartmuseum van Baasrode bekieken.

Noa et dreugevallen van den Flevopolder bunt verskillende koggen op-egroaven en beholden. In Nederlaand is in Kampen ne kogge noa-ebouwd. Dizze veert sinds 1998 under den name Kamper Hanze Kogge. De kogge dee zie as veurbeeld veur et noa-bouwen hebt ebruukt is ebouwd met holt uut 1336.

In de middeleeuwn wodden ne kogge in veer moanden ebouwd. In Kampen is veer joar an et noa-bouwen van et skip ewarkt. De Kamper Hanze Kogge was as Tall Ships' Races gast op Sail 2000 en Sail 2005. De Kamper Hanze Kogge hef nen deepgang van 2.50m, lengte maste 22 m, lengte overall 20 m. gewicht 85 ton, woarvan 45 ton ballast. 
Dizzen kogge wödt evoaren met 12 bemanningsleu en veert nog zunder motor.

In 2004 hef de Kamper Kogge ne Ommelandvoart emaakt. Dizzen tocht duurden 7 waeken en vuur längs staedn in Duutslaand, Denemarken en Zweden. Der bunt in Duutslaand en Zweden ok 4 koggen noa-ebouwd.

## Uutgoande verwiezingen
*De Kamper Kogge
Hulk (skip)

Nen **hulk** is n histories soort vrachtskip dat in de Middeleeuwn wierd ebruukt veur vervoer oaver zee. 

Et weurd hulk is woarschienlek arg old en kump uut et Grieks, et betekkent *eslöpt vrachtskip*. In zienen eersten verschieningsvörm in de Laege Laanden in de achtste eeuwe had et nen staevenlozen romp van zwoare planken en nen in den lengte stark eboagen vorm: den zogenaamden **zeeg**. In 1930 wodden der in Utrecht n wrak evonden wat dizze kenmarken hef en et is doar te zeen in et centroal museum. Nen staevenlozen romp zunder kiel wodden pas völle later in de 17de eeuwe as aak beneumd.
 
In de elfde eeuwe wodden in Engelaand den hulk geliek-esteld met den **keel** veur de heugte van et haavngeld. Dit betekkenden dat zi-j aeven groot was as den kog dee doar keel geneumd wöd, umdat dee wal nen kiel of keel had. Et is annemmelek dat den hulk nog lange et zi-jroer hef ebruukt toon de grotere, op staevens ebouwde skaepe al oaveregoane waarn op et staevenroer.

Toon in de 13de eeuwe ok den hulk van nen staevenroer veurzeen was, vast emaakt an nen lozen of lossen achterstaeven, was den weg vri-j veur ne schoalvergroting dee der too leidden dat in de 14de eeuwe den hulk wier groter was den kog. Et is wieter an te nemmen, moar neet afdoonde bewaezen, dat kenmarken van den hulk oaver-egoane bunt in et kofskip en den lateren tjalk.

In de 19de eeuwe wodden under nen *hulk* verstoan: n onttakeld skip, met enkel nen romp zunder masten en aandere veurzeningen dee neudig bunt um te voaren. Dit wodden ebruukt veur opslag van goderen of as gevangenisse.
Grauwe liester

De **grauwe liester** (*Turdus philomelos*) is een zangvoegel uut de femilie van de liesters (Turdidae). De voegel liekt naor op de schokliester, mar is kleiner, mit een brune rug en minder evlekte borst.

Zien zang is ofwisselend, mit strofen die een paor keer herhaold worren. De eiers bin lichtblauw (turkooisachtig) mit een paor zwarte vlekken.

De grauwe liester wordden veur 't eerst beschreven in 1831 deur de Duutse ornitholoog en pestoor Christian Ludwig Brehm.

## Veurkommen
De grauwe liester komt veur in Europa, Azië, Noord-Afrika. Hie is in-evoerd in Niej-Zeeland en Vanuatu (de *Nieje Hebriden*). In Nederland komt hie 't hele jaor veur.

## Uterlijk
De grauwe liester is ongeveer 23 centimeter groot en het een vleugelwiedte van zo'n 35 centimeter. Hie weegt zo'n 65 tot 90 gram. An de bovenkant is de grauwe liester bruun en op zien lief het ie donkere vlekken.

## Ondersoorten
Der bestaon meerdere soorten grauwe liesters:
* *Turdus philomelos philomelos* (Brehm, 1831): op 't Europese vastelaand.
* *Turdus philomelos clarkei* (Hartert, 1909): van de Britse eilanden tot an de Hebriden, westelijke en centrale delen van Nederland en België en westelijk en noordwestelijk Frankriek
* *Turdus philomelos hebridensis* (Clarke, 1913): op de Hebriden
* *Turdus philomelos nataliae* (Buturlin, 1929): in Sibirië en Iran

## Uutgaonde verwiezingen
* SoortenBank.nl - beschrieving, ofbeeldingen en geluud
Sprenge

**Sprenge** kan verwiezen naor:

*Sprenge (bronwaoter) - een plekke waor 't grondwaoter op een netuurlijke meniere umhoge kump.
*Sprenge (beke) - een beke dee ummeleg is.
Sprenge (bronwaoter)

Een **sprenge** is een plekke waor 't waoter op een netuurlijke meniere uut de grond kump.

Der kan 't hele jaor deur waoter uut een sprenge koemen mar 't kan oek zo ween dat der of en toe waoter uutkump. Dit hangt of van de regen- en sneeval, vuilt der bieveurbeeld de heeltied regen of mar een bepaolde periodes (zoas smeltende snee).

Een sprenge zörg der vake veur dat der waoter ummeneer geet naor 't laand toe. Zo beginnen revieren vake. Uut sommigen sprengen kump waoter dee goed blik te ween veur de gezondheid. Soms greuien stejen of darpen umdat der veule volk op ofkump, disse plaosen wonnen kuuroorden eneumd.

## Nedersaksisch
* Grunnegs: *kwelle*, *welle*, *kelle*
* Tweants:
***wel(le)*
***born(e)*
***bron(ne)*
Jaap Meijer

**Jaap Meijer** kan wezen:

* Jaap Meijer (schriever) (1912-1993)
* Jaap Meijer (hadfietser) (1905-1943)
Literaire Pries

**Literaire Pries** is een pries dij Stichting 't Grunneger Bouk sunt 1981 oetlangt veur beste Grunnegstoalege literaire waark van de veurgoande drij joaren. Véur 1997 langden ze pries alle joaren oet; doarnoa aal drij joaren, omreden der nait altied genog kwaliteit is om t joarlieks te doun. In 2011 was Nina Werkman de leste winnoar.

## Prieswinnoars
Volgende schrievers en instellens hebben de pries wonnen:
* 1981 Simon van Wattum
* 1982 Kemizzie Vertoalen Kerklaiden
* 1983 Derk Sibolt Hovinga
* 1984 Saul van Messel (ps. van Jaap Meijer)
* 1985 Sien Jensema
* 1986 Kees Visscher
* 1987 Redaktie van t literaire tiedschrift Krödde
* 1988 Gré van der Veen
* 1989 Peter Visser
* 1990 *nait toukend*
* 1991 Jan Siebo Uffen
* 1992 Sape Zwama
* 1993 *nait toukend*
* 1994 *nait toukend*
* 1995 Jurrie Bosker (ps. van R.P. Doff)
* 1996 *nait toukend*
* 2000 Reinder Willem Hiemstra (tiedpaark 1997/1998/1999)
* 2003 Gerrit Wassink (tiedpaark 2000/2001/2002)
* 2006 Jan Glas (tiedpaark 2003/2004/2005)
* 2009 Aly Freije (tiedpaark 2006/2007/2008)
* 2011 Nina Werkman (tiedpaark 2009-2010)
Noadat de Literaire Pries van Stichting ‘t Grunneger Bouk in 2011 veur t lest toukend wer aan dichteres Nina Werkman, is tien joar laank gain literaire pries oetlangd.

## Grunneger Schrieverspries
In 2019 stelde Stichting ‘t Grunneger Bouk vast dat weer veul schrieverij van hoge kwaliteit in druk verschenen was. Doarom is besloten vernijs n literaire pries, onder de noam Grunneger Schrieverspries, in t leven te roupen, Vanòf 2021 wordt dij pries oetlangd.
Laandgood

Een **laandgood** is een groot stukke groand van meerdere bunder, mit laanderi-jen en tunen en doarop ne butenplaatse, burcht, kasteel, laandhoes, ne grote boerderi-je, of karke. Volgens de Natuurschoonwet 1928 kan den eigenoar van n landgood under bepoalde veurweerden n belastingveurdael kriegen. Veul laanderi-jen bunt vandage in hende van de Veraeniging Natuurmonumenten en de Provensiale Landschoppen.

Et grootste partikuliere laandgood van Nederlaand is et Laandgood Deelerwold, dat rundumme 675 bunder is. Den heufdingäng van dit, neet toogänkeleke, laandgood bevundt zich in et darp Hoenderloo. Een monumentaal poortgebouw guf toogäng tot et laandgood.
Butenplaatse

Ne **butenplaatse** was, in de 15de tot de 20de eeuwe, n (zommer)verblief veur rieke stadsleu. 

Rieken staken eur geld in under andere landbezit. Um dit winstgaevend te holden wodden der op dee laanderi-jen boerderi-jen ebouwd, dee verpacht wodden. Dee boerderi-jen wodden mangsmoal veurzeen van nen aparten heernkamer, nen oavervleudegen kamer, den deur den laadheer zommers gebruukt wodden veur zien verblief doar. Boerderi-jen mit nen heernkamer wodt mangs höfstede eneumd. As den eigenaar riek genog was, wodden der ok wal n apart verblief, n buutenhuus, noast de boerderi-je op et laandgood ebouwd. Uutendelek untwikkelden dizzen veurtgäng zich vanof de 16de eeuwe in den bouw van oavervloodige butenplaetse met grote siertuunen. In den noabi-je umgaeving stoand dan vake nog ne aparte boerderi-je. Den pachter bewarkten et oaverige laand, en zörgden veur etten veur de zommergäste van de buutenplaatse.  

Buutenplaetse lagen mangsmoal in mooie gebeeden dee tegeliekertied ok good vanuut de stad bereikbaar waren, zoas an den Vecht, den Amstel, in et Kennemerlaand, an den Vleet en an den duunraand bi-j Wassenaar en Den Haag. Ok in polders as de Watergraafsmeer en den Beemster kuj butenplaetse vinden, net as op Walcheren. In de 19de eeuwe kwamen ni-je gebeeden in trek woar butenplaetse wödden sticht, zoas den Utrechtsen Heuvelrugge en et gebeed rundumme Arnem.
Buutenplaetse wodt mangs an-ezene veur kastelen, moar n kasteel is oaver et algemeen n adellek bezit, moar ne buutenplaatse was meesttieds eigendom van börgerleu. Völle kastelen bunt in de 17de eeuwe wal in  butenplaetse veranderd, zoas kasteel Kasteel Marquette te Heemskarke.
Bekande butenplaatsbezitters waren Constantijn Huygens en admiroal Cornelis Tromp.

Den kern van ne butenplaatse was et heernhoes, n stoatig huus woarin den eigenoar en zien gezin zommers verblaeven. Doarumhen lag nen plezeertuun woarin ewandeld kon wödden, met bieveurbeeld fonteinen, en staandbeelden. Mangsmoal ok ne oranjerie met butenlandse plaanten en andere plezeer bringende zaken, zoas n theehuusken, voggelhuus of  schelpengrotte. Bi-j de butenplaetse heurden ok mangs nen boerderi-je of bos.

Halverwaege 19de eeuwe raakten de buutenplaetse uut den trek, en wödden zie mangsmoal ok te duur um alleneg in de zommertied te bewonnen. In sommige gebeeden gingen dee butenplaetse vort, in aandere plaatsen stoat ze der nog wal veul, al wodt de meesten noe et hele joar deur bewond.

In de joaren 90 van de 20de eeuwe nam den overheid den eersten trad um ni-je butenplaetse tot untwikkeling te bringen. Een veurbeeld is Scholtenszathe in Klazienaveen.

## Bekande buutenplaetsen

* Beeckestien in Velsen
* Clingendael in Wassenaar
* Frankendael in de Watergraafsmeer Amsterdam
* Goldestein in Meerssen
* Gröneveld in Baarn
* Hofwieck in Veurburg
* Sparrendaal in Dreebargen
* Trompenburg in 's-Gravelaand

## Canon van Nederlaand
Butenhuze bunt op-enommen in den canon van Nederlaand. De commissie-Van Oostrom hef butenhuze as éne van de vieftig underwarpen op-enommen dee neet in de geskiednislessen op de Nederlaandse skolen meugt untbraeken.
Laandhoes

Ne **villa** of **laandhoes** is de benaming veur n oavervloodeg vri-jstoand huus. In de 18de eeuwe en 19de eeuwe wodden mangsmoal den name *laandhoes* ebruukt veur grote butenverblieve in ne laandschoppeleke umgaeving. An et ende van de 19de eeuwe kwam hierveur ok de benaming *villa* in zwang. Den name kump of van de Romeinse villa.

De grotere 18de- en 19de-eeuwse laandhuze wödden mangs ebouwd in nen neoclassicistiesen stiel of in de veul onraegelmoatiger Engelsen laandhuusstiel, woarbi-j de plattegroanden ne vri-j geschikte plaatsing van de ruumte loat zeen. 

Met de tooname van de welvoart ontstoand an et ende van de 19de eeuwe ne markt veur n ni-j soort laandhoes, mangs kleiner as et veurgoande laandhoes, moar dee helemoal an de ni-je eisen van de tied voldoot van gemak, lecht, loch en ruumte. Dizze villa's wödden mangs untworpen volgens den in dee tied gewilden stiel, bieveurbeeld in den stiel van de Amsterdamse Skole, of den Jugenstil van Vicotr Horta.

Et untwarpen van laandhuze of villa's wödden in de eerste helfte van de 20ste eeuwe, veural in de 'duurderen' gebeeden zoas Het Gooi, Knokke, of de umgaeving van et Zoniënwold n specialisme binnen de architektuur. Architekten zoas Karel de Bazel, Wouter Hamdorff, Jan Rebel, Theo Rueter en Johannes Christiaan van Epen untweerpen raegelmoatig laandhuze.

Toon steeds meer leu zich n oavervloodeg huus in ne laandeleke umgaeving konden vereurloven, dwong gebrek an ruumte tot et dichter bi-j mekare bouwen van de villa's. Zo ontstoanden in veul gemeenten, veural in de joaren darteg van de 20ste eeuwe, aparte villawieken, mangs net buten de grenze van den bebouwden kom.

In Nederlaand wodt villa's teggenwoordig mangsmoal bi-j mekare ebouwd, mangs af-ewisseld mit oavervloodege huze in ne iets laegere prieskattegerie. Wi-j proat dan nog altied oaver ne villawiek, hoowal de huze in dit soort wieken neet uutsluutend uut villa's bestoat.

## Zee ok
* Butenplaatse
Heer (feodalisme)

Den **heer**, mangs ok wal **vrouwe**,  was in et Ancien Régime den **heerser** van ne heerlekheid.  Hi-j was deurgoans nen leenman van et landsheerleke gezag boaven um. In de Nederlanden kon dat nen graaf, nen hartog, nen prins-biskop of nen vorst-abt waen.  In et geval dat den keizer dreks boaven den heer stoand en dizzen dus geen hiërarchiese binding had met ne *"tussenliggende heerschoppi-je"*, proat wi-j oaver nen bannerheer of ok wal van ne *"rieksunmiddelleke heerlekheid"*.  Dit waren mangs gans machtige leu dee zich met nen gooden afloop wisten te verzetten teggen den invlood van den hartog of den graaf van et umringenden gebeed en zo eure unafhankelekheid wisten te bewaoren. 

Ene van de weinige helemoal zelfstaandig eblaeven heern was den van heerlekheid Ravenstein.  Ne andere untwikkeling kenden de zelfstandig eblaeven heerlekheid Mechelen, waor uutèndelek deur oaverarving den keizer zelf ok *heer van Mechelen* wierd.  Iets soortgelieks gebeurden naodat den biskop van Utrecht zien waeldleke heerskoppi-je had oaver-edaone an Karel V. Utrecht, Grunnen en Oaveriessel wodden ok heerlekheden met den keizer zelf als heer. Dizze "hoge" heerlekheden gingen bi-j de ofzwering van den Spaansen könning oaver op de Stoaten-Generoal van de Veraenegde Previnsien.

Noa de ofschaffing van et Ancien Régime, dit is bi-j den inname van de Oostenriekse Nederlanden of bi-j de instelling van de Batoafse Republeik in 1795, wodden alle heerleke rechten op-ehaeven. Veur n klein deel wodden dee under könning Willem I wier hersteld, zoas et jachtrecht en et visrecht. Et oaverheidsgezag (et recht um funksionaorissen te beneumen) verloor den heer veur altied in 1830 bi-j de invoering van de Belgiese Groandwet of in 1848 bi-j de invoering van de Nederlandse gemeentewet. Et warkeleke ende van de heerleke rechten in Nederland kwam in 1923 met de ofschaffing van de heerleke wildrechten.
Tweanteraand

**Tweanteraand** is ne gemeente in Tweante en Sallaand, in de Nederlaandse proveensie Oaveriessel. De gemeente Tweanteraand is in 2001 ontstoan oet n fusie tusken n Ham en t Vreeznven. Töt 2001 hetn de gemeente nog gewoon t Vreeznven. 

Op 1 januari 2020 wonden der in de gemeente 33.743 leu(CBS) op ne öppervlakte van 108,17 km². De gemeente Tweanteraand maakt deel oet van t koaderwetgebeed Regio Tweante.

In n Ham doot ze n Sallaands dialekt en in Vroomshoop Dreants. t Vreeznvens wördt vaak biej t Tweants rekkend mer wikt der zoveul vanof det t hoast op zichzölf steet.

## Kerne
In de gemeente Tweanteraand liggen de volgende wonkerne:

Oaverige officiële kerne:
* De Pölle (580, alleen verspreide huuze)
* Westerhoevn (160, alleen verspreide huuze)
* Broenehaar (151, alleen verspreide huuze)
* Weitemanslaanden (80, alleen verspreide huuze)
* Kloosterhaar (gedeeltelik)

Buurtschopn (onofficiële kerne): Linde (420), Moagel (1020), Meer (500, mit Hallerhook en Noord-Meer derbiej).
Liefeigenschop

**Liefeigenschop** is nen vorm van heurigheid dee kort bi-j slaverni-je steet.
Et verskil is veurnoamelek dat liefeigenen n gezin konden stichten (wat met slaven lang neet altied et geval was), n stuksken laand mochten bebouwen um eur gezin te voden en neet zunder eur gezin en eur laand konden wodden verkocht.

De verskillende vörmen van unvri-jheid bunt neet altied dudelek uut mekare te holden.
Pachterschop, share cropping,  peonage, schuldslaverni-je, heurigheid, liefeigenschop en slaverni-je vleujt in mekare oaver. Ok is et neet zo dat grotere unvri-jheid altied grotere ellende metbreg, en meer vri-jheid meer welvoart. Völle slaven wödden in verholding good evood en eklaed, moar völle pachters - as eure akkers klein waren en pachten te heuge - in bittere armeu laefden.

Ok is et zo dat formele rechten mangsmoal neet völle zegt. Den formelen rechtstoostaand van nen boer in ne bepoalde samenlaeving kan in verholding vr-j good waen, moar as zienen landheer tegeliekertied den plaatseleken rechter is, zal den boer in warkelekheid neet völle meugelekheden hebben um ziene rechten te doon gelden.
Tweekamp

Nen **Tweekamp** of *duel* (Latien: *duellum*) is n, mangs vri-jwillig, gewelddoadeg treffen tussen twee leu, vake noa ne uutdaging van éne van beide deelnemmers deur ne hanse veur den anderen ziene veute te smieten. Wee de hanse oppakt, zo wol den reagel, nömp de uutdaging an. In West-Europa vönden tweekampen geregeld plaatse tot an et beginne van de 20ste eeuwe, howal de umstaandigheid van laand tot laand verskilden. Vandage bunt tweekampen in alle West-Europese laanden bi-j wet verboaden.

In de middeleeuwn wodden nen tweekamp mangs ebruukt as n godseurdeal.

De uutdrökking *wee de hanse pakt* is of-eleid van et eertieds gebrukeleke oppeningsritueel.

## Wetteleken toostaand in Nederlaand
In 1881 wodden in et Nederlandse Wetbook van Strafrecht et uutdagen tot en annemmen van nen tweekamp uutslutend strafboar esteld wanneer doarop doadwarkelek nen tweekamp plaatsvond. Doar was allenig sproake van nen tweakamp as doarbi-j getugen anweazig waren. Dizze tooveuging in et Wetbook van Strafrechte deenden um te veurkommen dat de verholdingsgewies laege straffen rundumme nen tweekamp unterecht too-epast zollen wödden wanneer nen verdachten unterecht zol zeggen dat der sproake zol wean van nen tweekamp. Tot 1 februari 2006 wodden den tweekamp nog apart strafboar esteld in et Nederlandse Wetbook van Strafrecht in den artikelen 152 tot en mit 156. Der bestoanden toon nog vri-j gunstige strafrechteleke bepoalingen rundumme den tweekamp. Vandage wöd nen tweekamp berecht under de gewone wetsartikelen rundumme moord, doodslag en mishandeling.

Den wetgeaver zag et verbod op et tweegevecht as ne verolderde wetsbepoaling. Dee betreffende wetsartikelen bunt vri-jwal nooit too-epast. Tussen 1886 en 2004 bunt der in Nederlaand moar 8 tweekampen berecht.

Bi-j de totstaandkomming van et wetbook an et ende van de 19de eeuwe vrogen zi-j zich al of den tweekamp wal apart strafboar esteld mös wödden. Zi-j waren et oaver ens dat et nen untooloatboaren vörm van eigenrecht was, moar zi-j vonden et te wiet goan um de verdachten te vereurdelen volgens de klassieke moordbepoalingen, umdat beiden parti-jen dermet instemden.

Tweekampen tussen officieren van den kriegsmacht kwamen verholdingsgewies vaker veur dan tussen börgerleu. Et Wetbook van Kriegs Strafrecht vermeldden tot de herzening van 1990 tweekampen in n ofzunderlek artikel.

## Uutgoande verwiezingen
* Olde uutvoering van et Wetbook van Strafrecht
* de Volkskrant - Letsten tweekamp um vrouwe wöd mit woapens beslecht
* de Volkskrant - Tweekamp um vrouwe ‘normaal’ bestraft

## Rifferenties
Warkhoven

**Warkhoven** was ne zelfstaandege gemeente in de previnsie Utrecht. De gemeente is op 1 september 1964 op-eheaven en bi-j de gemeente Bunnik edoane. Doar is et noe ne kleine kern mit rundumme 1.630 inwonners (CBS 2003). Warkhoven is ontstoan in de 8ste eeuwe under den name *Wercundia*. In de 12-13de eeuwe wödden de Karke van Warkhoven ebouwd dee nog altied et middelpunt van dee historiese kern van et darp is. Doar is veul boern bedrievegheid (veurnoamelek vee- en fruutteelt) in en um et darp.

Warkhoven hef ne restaureerde koornmölle, den Rien en Weert, dee op zoaterdagen te bekieken is veur de kiekleu. Wieter ligt an den raand van et darp et kasteel Beverweerd (neet toogänkelek veur kiekers). Der bunt verskillende kleinschoalegen boerderi-je-campings in en rundumme et darp.

In 2004 wödden deur de plaatseleke Muzeekvereaneging Constantia nen video/dvd uut-egeaven mit historiese beelden van et darp Warkhoven.

## Galeri-je

Ofbeelding:Warkhoven_molle.jpg|Mölle van Warkhoven
Ofbeelding:Warkhoven_kastele.jpg|Et kasteel Beverweerd
Ofbeelding:Warkhoven_karkjen.jpg|Darpskarkjen
Ofbeelding:Warkhoven_boerderi-je.jpg|Boerderi-je
Veerboot

Nen **veerboot** is n skip dat ne openboar vervoersverbinding underhöld ovver éne van n antal in et biezunder bi-j nen zaak beheurende waterweage, en n vermeugen hef van minstens 12 te vervuurn leu. 

De woorden veerboot en veerpont hebt elk ne wetteleke betekkenis. Volgens et in Nederlaand geldege Binnenvoartbesluut is nen: 
* **Veerboot**: n skip dat is bestemd of wöd ebruukt veur et bedriefsmoateg vervoer van meer as 12 leu buten de bemanningsleu en dat nen openboar vervoersdienst onderhöld tussen plaetse elegen an den Dollard, den Eems, de Waddenzee mit inbegrip van de verbindingen mit de Noordzee, of de Westerschelde en de zeemunding doarvan.
* **Veerpont**: n skip, neet nen veerboot, dat is bestemd of wöd ebruukt veur et bedriefsmoateg vervoer van éne of meer leu buten de bemanningsleu en dat nen openboar vervoersdienst onderhöld.

## Veerbootverbindingen
Nederlandse veerboten voart noar de Waddeneilaanden, ovver et Iesselmeer en in et verleaden ovver de wateren tussen de Zuud-Hollaandse en Zeeuwse eilaanden en noar Zeeuws-Vloanderen. Ok bunt der verskillende veerboten vanuut Nederlaand en België ovver de Noordzee noar et Vereanigd Könninkriek.

### Nasionaal (Nederlaand)
De belangriekste veerbootverbindingen binnen Nederlaand bunt:
* Den Helder – Tessel (TESO)
* Harlingen – Vlielaand (Rederi-je Doeksen)
* Harlingen – Terschelling (Rederi-je Doeksen)
* Vlielaand – Terschelling (Rederi-je Doeksen)
* Holwerd – Amelaand (Wagenborg)
* Lauwersoog – Schiermonnikoge (Wagenborg)
* Esonstad - Schiermonnikoge (Wagenborg)
* Enkhuze – Stavoren (Rederij V & O B.V.)(alleneg fiets- en vootveer)
* Enkhuze – Urk (Rederij Duurstede) (alleneg fiets- en vootveer)
* Amsterdam – Velsen (Connexxion) (OV te water, alleneg fiets- en vootveer)
* Waterbus, verbinding tussen de Drechtsteden

* Wieter bunt der veural veur et fiets- en wandeltoerisme, in Nederlaand, veural in de zommertied, ok veerbootverbindingen veur neet motoriseerd verkeer tussen de Zeeuwse en Zuud-Hollaandse schiereilaanden en tussen de Waddeneilaanden.
* Noa et losgoan van den Westerscheldetunnel op 14 maart 2003, bunt de autoveerdiensten Kruningen – Perkpolder en Vlissingen – Breskens van de Previnsie Stoombootdiensten in Zeelaand op-eheaven. Op den weg Vlissingen – Breskens wöd vanof dee tied alleneg fiets- en vootveer edoane, dat as OV te water uut-evoerd wöd deur de firma Veolia Transport Fast Ferries (veurhen BBA Fast Ferries).

### Internasionale verbindingen van/noar Nederlaand
* Hook van Hollaand – Harwich (Stena Line)
* Rotterdam/Europoort – Hull (P&O Ferries)
* IJmuuden – Newcastle (DFDS Seaways)
* Eemshoaven – Borkum (AG Ems)
* Hook van Hollaand - Killingholme (Stena Line)

### Internasionale verbindingen van/noar België
* Zeebrugge - Hull (P&O Ferries)
* Zeebrugge - Edinburgh (Rosyth) (SuperFast Ferries)
* Oostende - Ramsgate (Transeuropa Shipping Lines)
* Oostende - Ipswich (Ferryways nv)
* Oostende - Killingholme (Ferryways nv)
Barg en Dal (Nederland)

**Barg en Dal** (Nederlands: *Berg en Dal*) is n darp in de Nederlandse gemeente Barg en Dal, naobi'j Nimwaege in de Nederlandse provinsie Gelderland. In Barg en Dal en t buutengebeed wont 1.949 leu (31-12-2004).

## Bezeensweerdig
*t Afrika Museum
*Park Tivoli

## Gebaoren
* Diana Dobbelman (1939), aktrise

## Foto-uutstalling

BergenDalVilladeWychert.JPG|Villa de Wychert (1907)
BergenDalRKkerk.jpg|R.K. Karke
Barg en Delle afrikamuseem.jpg|Afrika Museum in Barg en Dal
Berg en Dal, oorlogsmonument foto1 2013-03-05 10.21.jpg|Kriegsmonument
Groafschap Buren

Et **groafschap Buren** in de previnsie Gelderlaand van vandage is tot an de Batoafse Republiek n zelfstandig groafschap eblaeven, dat in groandbeginne gin deel was van de Veraenegde Previnsien moar doar eigenlek wal van of hing.

Willem van Oranje trouwden in 1551 met Anna van Buren en vanof dee tied bunt de Oranjes ok graaf of gravinne van Buren. Doarmet kwam toon et groafschap Buren an et Huus Oranje-Nassau. Prinsesse Maria, tweede kind van Willem van Oranje en Anna van Egmond, stichtten in 1612 et waeshuus van Buren, dat 350 joar hef bestoan. In et mooie hoes is vandage et Museum der Könninkleke Marechaussee vestigd. Den veur n deel nog deur nen stadswal en muurn umgaeven stad is tot bescharmd stadsgezichte verkloard. 

Et bestoand uut de vestingstad Buren (stadsrechten in 1395 verkreggen deur ridder Allard, heer van Buren en Beusichem) en de darpen Asch, Zoelmund, Beusichem, Erichem, Buurmalsen en Tricht.
Kwarteer van de Veluwe

Et **Kwarteer van de Veluwe** ok wal **Kwarteer van Arnhem** was et tweede van de veer kwarteren woarin et Hartogdom Gelre was verdaeld, noast et Groafschap Zutfent, et Oaverkwarteer en et Kwarteer van Nimwaege. Et Kwarteer van de Veluwe, met as heufdstad Arnem, met stemhebbende staedn Hattem, Harderwiek, Elburg en Woageningen umvatten et gebeed tussen noordelek de Zuderzee en zuud-oostelek den Iessel, et zuden den Nederrien en in et westen et Eemlaand. Et kwarteer was verdaeld in et **[[Landdrostamt van de Veluwe]]** bestoande uut Harderwiek, Woageningen, Hattem, Elburg, de vlekken Bareveld, Niekark et **[[Richteramt van Veluwe-Zoom]]** met Arnem en omrengende darpen, de **[[Hoge Heerlekheid et Loo]]** met et Vörsteleke Lusthuus et Loo en umrengende darpen, met de hoge Heerlekheden as Doornwaard met kasteel Doornenburg en et Darp Helsum. Rozendaal met n darp en heerlek Lusthuus van dèn name.
Schaarpezeel en Hooveloaken, twee darpen, geliek an 2 laege Heerlijkheden.
Kwarteer van Nimwaege

Et **Kwarteer van Nimwaege** was et eerste van de veer kwarteren woarin et Hartogdom Gelre was verdaeld, noast et Groafschap Zutfent, et Oaverkwarteer en et Kwarteer van de Veluwe. Et Kwarteer van Nimwaege, met as heufdstad de veurmoalege rieksstad Nimwaege, umvatten et gebeed tussen Maas en Rijn met uutzundering van de groafschappen Buren en Culemborg en de Kleefse enclave Huussen. Et kwarteer was verdaeld in Nimwaege, et Riek van Nimwaege, Laand van Maas en Waal, den Bommelerweerd en de Betuwe. De veurnoamste staedn waren toon Nimwaege, Tiel en Zaltbommel.
Opper-Gelre

**Opper-Gelre** was ene van de veer kwarteren en ok et stamgebeed van et hartogdom Gelre. Et gebeed wöd mangsmoal et *Oaverkwarteer van Gelre* of *Gelder* eneumd, noar et Duutse *Oberquartier*. Vandage den dag is de streake verdeald oaver de previnsie Limburg en den Duutsen noordeleken Nederrien (*Niederrhein*), mit name in den Kreis Kleef.  

## Geskiednis

As gevolg van den tachtigjoarigen Oorlog wodden et hartogdom Gelre splitst. De noordeleke kwarteren blievt (komt) in hende van de Republiek der Zeuven Veraenigde Nederlaanden. Et oaverkwarteer, et "heuger eleagen" deel dus, blef as **Opper-Gelre** of **Spaans Gelre** in hende van den Spaansen könning.  Dizzen toostaand wödt bi-j de vrea van Münster 1648 bewoard .

Bi-j de Vrea van Utrecht in 1713 wöd Opper-Gelre wieter esplitst: et kump mit de heufdstad Geldern veur n groot deel in hende van Prusen, mit uutzundering van Venlo, dat an de Republiek tookump, en Roermond mit wat umrengende gemeenten, dee Oostenrieks wödden.

Venlo en umgeaving wödden neet opni-j an de previnsie Gelderlaand too-eveugd moar wödden n generoaliteitslaand, Stoats-Opper-Gelre eneumd. 

Roermond en umgeaving blievt n klein hartogdom in de Oostenriekse Nederlanden, Oostenrieks Gelre eneumd. In 1790 was dit kleinen oaverblievenden stoatjen éne van den stichtende leadn van de Vereanegde Nederlaandsen Stoaten.

Tiedens et Kongres van Wenen in 1814 wödden Stoats-Opper-Gelder en Oostenrieks Gelder veur n groot deel too-ewezzen an et Vereanegd Könninkriek der Nederlaanden woar et op geet in de previnsie Limburg.  

## Taal
Opper-Gelre heurden helemaol tot et taalgebeed van et Nederlaands, al waren der zowal invlooden van den Broabantsen skrieftaal an de ene kante, as van den Hoogduutsen an de andere kante. Dit gebeed lag in et centrum van et grote Maas-Rienlaandse dialektgebeed. Geldern (of Gelder(en) zoas et in et Nederlaands eneumd wierd) was ne Nederlaandstalege stad. 

## Zee ok
*Gelre
*Hartogdom Gelre
*Geldern
*Geskiednis van Gelderen
*Stoats-Opper-Gelre 
*Oostenrieks Gelre
*Prusies Opper-Gelre 
*Maas-Rienlaand
*Lieste van gouverneurs van Opper-Gelre

## Uutgoande verwiezing
*Kaarte (mit de verdealing)
Hartogdom

Een **hartogdom** was n soort van landsheerlekheid van mindere betekkenis dan n groothartogdom, moar meer in anzeen dan n groafschap.  Den heer in n hartogdom wödt hartog eneumd.

Bi-j de Franken was nen hartog den bestuurder van n bepoald gebeed (et *hartogdom*), en dizzen titel wöd wieter in de tied arfelek. Noa rundumme 1700 wöd den titel *hartog* ok vergaeven an leu dee biezundere taken edoane hadden en was den titel ofzunderlek van n groandgebeed zoas dat veurhen was. 

Veul hartogdommen in de olde betekkenis bunt later verhaeven tot könninkrieken of op-egoan in grotere rieken. Groothartogdom Luxemburg is nog altied n unofhankelek groothartogdomme.

Zee ook Stamhartogdom
Blankenham

**Blankenham** ([blɑŋk̬ŋhɑ̟m]) is een dörp in de gemiente Stienwiekerlaand in de Nederlaanse perveensie Overiessel. Tot 1973 was Blankenham een zölfstaandige gemiente; in dat jaor wodden de plaetse bi'j Iesselham edaon. Sund 2001 heurt Blankenham bi'j de gemiente Stienwiekerlaand.

Et dörp lig op de greens van de Noordoostpoolder en an de raand van Nationaol Park De Weerribben.

## Geskiedenis
Blankenham is ontstaon doe de buurtskop *Iesselham* in tweeën splitste. Oorspronkelik kreeg et de naeme *In den Hamme*. Laeter wodden et vernuumd naor Frederik III van Blankenheim, bisskop van Utrecht. Op 26 juni 1418 gaf disse bisskop de Blankenhammegers (of *bri'jappers* zoas ze spottend ok wel enuumd wodden) et recht een eigen karke te stichten, omdat de inwoners te veer van de karke van Iesselham of woonden.

## Mythe
Bi'j disse plaetse heurt et verhael van de Frunen, wezens die in de kolken langes de diek zollen leven. Lichtkaans is de mythe in de mederne tied uuteprakkezeerd veur promotionele doeleinden.
Paleis Het Loo

**Paleis Et Loo** is n veurmoaleg Könninklek Paleis en vandage Nationaol Museum, eleagen an den raand van de stad Apeldoorne bi-j de geliek-eneumde wiek Et Loo. Et beheurt tot den Top 100 der Nederlaandsen UNESCO-monumenten.

## Geskiednis
Stadholder Willem III, achterkleinzönne van Willem van Oranje, kocht in 1684 et middeleeuwse kasteel et Olde Loo an, um doarnoast n ni-j jächtverblief te bouwen. Et laand is biezunder geskikt veur tuunanleg mit waterwarken vanweage den natuurleken wateranvoer vanuut de bulten.

Et paleis was et zommerverblief van de Nederlandse stadholders en könningen van 1686 tot 1975. Et paleis is untworpen deur de toonangeavende 17e-eeuwse architekt Jacob Roman. Et wierd veur et lest bewond deur Prinsesse Margriet.

## Paleis
Et paleis is noa restaurasie in de joaren '70 vanof 1984 in-ericht as museum. In et museum ku'j nen indrök kriegen hoo de openvolgende Oranjes in dit paleis leafden. 

In de stallen bi-j et paleis steet ne grote verzameling ri-jtugen uut et bezit van de Könninkleke Stalofdealing dee'j bekieken könt. Dee Stallen en Koetshuze bunt dreks bi-j den heufdingäng. 
In nen zi-jvlöggel van et Paleis is de verzameling binnenlaandse en butenlandse ordetekkenen van et Museum van de Kanselari-je van de Nederlandse Orden te bekieken.

Et untwarp veur et binnenwark is veur n groot deel van den hand van Daniël Marot. Verbouwingen hebt ze in de 19de en 20ste eeuwe edoane.

Der wodt ok reagelmoateg wesselende kiekdagen eholden.

Bi-j et paleis heurt ok et Paleispark, dat net as de Könninkleke Holtvesteri-je underdeel is van Kroondomein Et Loo. Et kroondomein stoand bekand as geleefd jächtdomein van de könninkleke femilie.

Vlakbi-j et paleis, in Huus Et Loo, wont vandage Prinses Margriet en prof. mr. Pieter van Vollenhoven. Achter Et Loo steet et Kasteel 't Olde Loo, dat deur de regering ter beschikking is steld an Könningin Beatrix.

In december en januari is Paleis het Loo in karststimming. Der bunt karstbeume en de toafels bunt edekt mit servies.

## Tuun
Paleis het Loo hef nen Hollaands-classicistiesen tuun mit Franse invlooden (ne vakverdealing of-ezat mit buxusheggen). Et is nen formelen tuun in den stiel van de 17de-eeuwse barok in noavolging van de renaissancetuunen van André le Nôtre zoas bi-j et Kasteel van Versailles. Vanof et balkon (op woonsdag toogänkelek) is n uutzicht op den tuun.

## Uutgoande verwiezing
* Webstea van Paleis Et Loo Nationaol Museum
Paleis

Een **paleis** is n ambtshoes dat n oppenbaor of ceremoniël nut hef. Et is mangs ok n (won)hoes veur n stoatsheufd. Ok kardinalen en bisköppe wont normaal ezene in n paleis. 

## Soorten
Et weurd paleis is ofkumstig van den Palatien (Latien: *Palatium*), den name van de bulte in Rome woarop de paleizen van de keizers stoanden. Een hoes mit nen oppenboaren toak is bieveurbeeld n paleis van justisie. De anduding *paleis* wöd ok spottend ebruukt veur minder könninkleke huze as: *gokpaleis* en *sportpaleis*. Italiaanse heernhuze en kastele kriegt mangs den titel "Palazzo", bieveurbeeld: *[[Palazzo Farnese]]*, *[[Palazzo Vecchio]]* of et *[[Palazzo Vendramin-Calergi]]*. Ok in steadn in aandere laanden ku'j paleizen zeen, zoas de stadspaleizen van Paries, of in Spanje de zogeneumde Palau's (bieveurbeeld Palau Güell). Doarnoast bunt der fantasiepaleizen te neumen, ok wal follies geneumd, zoas et bekenden *Palais idéal* van Ferdinand Cheval.

### Nederlaand
In Nederlaand hef de Könninkleke familie de palieze oaver-edroagen an et Riek, dat vervolgens leden van de familie hef too-estoane sommege palieze kosteloos te bruken. Bekende Nederlandse palieze bunt:

* Paleis Huus ten Bosch (stoatseigendom vanof 1795)
* Paleis Noordende (stoatseigendom vanof 1795)
* Paleis op den Dam (stoatseigendom vanof 1936; doarveur gemeente-eigendom)
* Paleis het Loo (stoatseigendom vanof 1795 sinds 1975 n museum)
* Kasteel 't Olde Loo (stoatseigendom vanof 1968; noe buutenverblief stoatsheufd)
* Paleis Soestdiek (stoatseigendom vanof 1971)
* Paleis Lange Veurholt (stoatseigendom vanof 1992) (neet meer as paleis in bruuk).
* Paleis Kneuterdiek (stoatseigendom vanof 1938 ten behoove van deRoad van de Stoate) (neet meer as paleis bruuk).
* Kasteel Drakensteyn (privé-eigendom)
* Villa Eikenhorst (privé-eigendom)

* Vredespaleis (gin könninklek paleis, moar ne plaatse woar de wealdvrea wöd bevorderd deur stoat- en rechtskunde)

## Zee ok
* Könninklek Paleis

## Uutgoande verwiezing
* Webstea mit beskrieving van Palieze
Liest van rieksmusea in Nederlaand

Een **rieksmuseum** is n Nederlands museum woarin de bezeensweerdege verzamelingen van et Riek bunt op-enonmen. Met de *Wet verzelfstandiging rieksmuseale deensten* van 1993 wodden et bestuur van dee instellingen (16 musea, 5 verwante deensten) onder-ebrach bi-j zelfstandige stichtingen; Vanof dee tied bunt de musea formeel gin oaverheidsdeensten meer. De musea kriegt nog wal steungeld van de landeleken oaverheid.

In Nederland bunt der de volgende (veurmoalige) rieksmusea:

## [[Amsterdam]]
*Rieksmuseum Amsterdam (mangsmoal **et** Rieksmuseum eneumd)

*Van Goghmuseum

*Nederlaandsen Skeepvoartmuseum
* Rieksprentenkabinet
* Nederlands Filmmuseum

## [[Apeldoorne (stad)|Apeldoorne]]
* Paleis et Loo Nationaol Museum

## [[Arnhem]]
*Nederlands Openlochmuseum
*Nationaol Histories Museum (wöd los-edoane op woonsdag 30 meert 2011)

## [[Den Haag]]
* Könninklek Kabinet van Skilderi-jen Mauritshuus
* Museum Meermanno Westreeniaum

## [[Dordrecht]]
*Dordrechts Museum

## [[Enkhuze]]
*Rieksmuseum et Zuderzeemuseum

## [[Eanske]]
* Rieksmuseum Twenthe

## [[Leiden]]
* Rieksmuseum et Könninklek Penningkabinet
*Museum Völkenkunde
*Rieksmuseum van Oldheden
*Museum Boerhaave
*Nationaol Natuurhistores Museum Naturalis

## [[Muden]]
* Muderslot

## [[Otterlo]]
* Kröller-Müller Museum

## [[Utrecht (stad)|Utrecht]]
*  Museum Catharijneconvent

## [[Poederoijen]] (gem. [[Zaltbommel]])
* Slot Loevestein

## Bronnen
* Overheid.nl
* Filmmuseum.nl

## Rifferenties
Irnsum

**Irnsum** (Fries: *Jirnsum*) is een dörp in de gemiente Liwwadden in de Nederlaanse perveensie Frieslaand. Et dörp het omdebi'j 1.300 inwoners. Et beheurde tot 2014 tot de vroggere gemiente Boornsterhem.

Tot de gemientelike herindieling in 1984 beheurde Irnsum (veurhenne ok wel *Eernsum* nuumd) bi'j de veurmaolige gemiente Rauwerderhem, vernuumd naor ien van de Friese Hempoolders. Sund 1989 is de officiële naeme et Friestaelige *Jirnsum*.

Et dörp leit an et reviertien de Boorne tussen et Pikmeer en et Sneekermeer. Bi'j Irnsum staot een tillevisietoren. 

Bekende inwoners van Irnsum bin et PvdA-Twiede Kaemerlid Lutz Jacobi en de schaetseriedster Atje Keulen-Deelstra.

## Bevolkingsontwikkeling

## Uutgaonde verwiezings
* De Webstee van Irnsum
* Geschiedenis van Irnsum
Wannepervene

**Wannepervene** (Nederlaans: *Wanneperveen*) is een dörp in et noordwesten van de Nederlaanse perveensie Overiessel, dat omdebi'j zeuven kilemeter ten westen van Meppel lig en vaalt onder de gemiente Stienwiekerlaand. De naeme Wannepervene wodt in 1284 veur et eerst enuumd in officiële dokementen. Et dörp vierden dan ok in 1984 zien 700-jaorige bestaon.

Wannepervene is een typisch veurbeeld van een lintdörp. Dat komt omdat et vrogger op een hoogveengebied lag, dat op een vaaste menier ontgonnen is vanuut et Meppelerdiep. 

De naeme Wannepervene verwiest an de iene kaante naor et vene en an de aandere kaante naor een klein reviertien dat vrogger ter heugte van et dörp leup: *wan* betekent weinig en *epe* of *apa* betekent waeter.

Et dörp lag oorspronkelik veerder naor et westen, mar omdat et laand deur de ontginning te nat wodden, verskeuf et dörp nao de 15e ieuw naor et oosten. D'r wodden doe ok een karke bouwd.

Deur de turfwinning en de turfverkoop an Hollaand gung et mit Wannepervene in de 16e en 17e slim goed. Op een egeven mement was veerdere turfwinning niet meugelik en de bevolking is doe gaon leven van laandbouw en entevaangst, wat leidden tot aarmoede in de 18e eeuw.

Wannepervene was tot 1973 een zelstaandige gemiente. De gemiente gong doe tegere mit Gieteren, Blokziel en Vollenhove op in de gemiente Brederwiede en op 1 jannewaori 2001 is Brederwiede tegere mit de veurmaolige gemienten Stienwiek en Iesselham op-egaon in de ni'je gemiente Stienwiekerlaand.

Een bi'jnaeme veur de inwoners van Wannepervene is *toezebollen*.

## Uutgaonde verwiezing
* Webstee van Wannepervene
Top 100 der Nederlaandse UNESCO-monumenten

Den **"Top 100 van de Nederlaandse UNESCO-monumenten"** is ne riege van Rieksmonumenten in Nederlaand, vast-elegd deur den Rieksdienst veur Archeologie, Kultuurlaandschop en Monumenten(Rieksdienste veur den Monumentenzörg).

Ten unrechte wöd dizze riege mangs den "UNESCO-Top 100 van unreurenden goderen in Nederlaand" eneumd.

Wal is et zo, dat de monumenten op dee lieste allemoale ok beheurt tot de veer à viefdoezend rieksmonumenten, dee de UNESCO uut de rundumme 60.000 rieksmonumenten, dee Nederlaand rieke is, hef verkloard tot UNESCO-monument, moar hierbi-j hef dizze organisasie gene top 100 emaakt.

## Wealdarfgoodlieste
Oaveregens hantiert de UNESCO wal ne Wealdarfgoodlieste, wat volgens heur de meest kostboare monumenten bunt. Veur Nederlaand staot op dizze lieste de volgende monumenten:
* Et veurmoalige eilaand Skokkelaand en umgeaving
* Stelling van Amsterdam
* Kinderdiekse mölles
* Historiese binnenstad van Willemstad op Curaçao
* Ir. D.F. Woudagemoal te Lemmer
* Dreugmakeri-je den Beemster (Beemster Polder)
* Rietveld-Schröderhuus in Utrecht

## Lieste (alfabeties noar plaatse)