open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Caspar David Friedrich

**Caspar David Friedrich**  (Greifswald, 5 september 1774 – Dresden, 7 mei 1840) was een düütske künstskilder en teykenaar. 

Hee wördt upedeyld by de romantik, een strouming üüt begün 19. eywe. Ümdat hee in syn skilderyen de natuur as med gevööl en as godachtig afbealdden. Wår vöärhen de natuur alleyne mar as dekor gebrüked wördden van de 'belangrykere' menskelike beasigheiden. Friedrich was een deepgelöyvigen kearl en so bealdden hee syn landskappen ouk af: as dé üting van goddelike groutsheid en de menske dee der mar klein in steyt. Hee was wys med mystik en et rådsel van et leaven. Hy bealdden dan ouk vake dingen af as krüsen up houge bargen, olde karkruines en hünebedden.

Friedrich is, nåst William Turner, de belangrykste landskapskilder van de romantik. Hee skilderden de natuur so as et vöär hüm stünden en kombineerden dat med goddelike beteykenisse, wat hee der in vöölden.

* Een skilder müt neet alleyne skilderen wat hee vöär sik söt, mar jüüste ouk wat hee ín siksülve söt.*

Med üütspråken as disse löät hee seen dat hee al een set vöärlöypen up vöäle moderne künstenaars. Want vöär ear is et innerlik een belangryke leidråd in et maken van ear gekünstel.
Marjolein Rothman

** Marjolein Rothman** (15 mei 1974, Eibargen) is 'n Nederlaanse kunstskild'resse, op-ewassen in 'n Achterhoek. 

In 1992 gung zi-j de kunstopleiding op AKI in Eanske doen. Wat joaren later is 'e der van of-estudeerd. Doarnoa hef 'e heur pad verder uut-ezet in de kunstweerld. Teagenswoordig woont 'e op Amsterdam, en gef noedaags ok wat dagen lesse op AKI en HKU.
Hannekemäier

Een **hannekemäier** was een seisuunswarker uut Düütskland, vöäral uut Westfalen en et Gråvskap Lingen in de 17. töt an de 19. eywe. In et summer kwamen sy med de beynenwagen up Neaderland up an ümme up et land te warken. De term hannekemäier kümt van de name Johannes, vake of-ekörted as Hannes en dat hebbet sy van den dag van traditionele in-deensttreading, Sünt-Johannesdag (24 juni).

De eyrste hannekemäiers kwamen üm grös te mäien. Toon as sy döärkreagen dat neaderlanders wal de düütske koupwaar hebben wolden, begünnen sommige *hollandgängers* ümme wat meyr geld te verdenen disse verkouperyen up de rügge in manden med te sjouwen. In Grönningen wörden disse lüde *kypkearls* (kyp is mande) en *fälings* (Westfalers) enöömd.

Når skatting 140.000 uut et nudaagske Düütskland ofkummende hannekemäiers hebbet sich tüssen 1815 en 1850 blyvend in Neaderland esetteled.

In volksverhalen kumt de figure vöäle in vöär, de hannekemäier wördet vake uutebeyld as een dummig kearltyn. Der binnet vöäle verhalen oaver "Hans Hannekemaaier" uut Münsterland; hee spöält mangs een rolle in de verhalen vergelykbaar med Tijl Uilenspiegel.
Daslouk

**Daslouk** (*Allium ursinum*), ouk wel: **wilde knovlouk**, **boslouk** of **bearlouk**, is een plant uut de loukfamily (*Alliaceae*) en een wilde soortgenoot van under andere de byslouk dee as inheymske soort vöärkümt in Europa en Asie. De name *bearlouk* en de latynske name *Allium ursinum* hebben dermead van doon dat de brune bear de bollen noch wel es wil upgraven üm syn eigen der te good an te doon; se binnen ouk geleevd by wilde varkens. In Europa, wår daslouk regelmåtig in et wild ougsted wördt, kan der noch wel es verwarring untstån mid giftige planten so as et lelytjen-van-dalen of in minddere måte et nakend wyvjen, dit kan noch wel es leiden tot gevallen van vergifting.

## Beskryving
Daslouk is een bolgewas, et is een vaste kruudachtige en eynsådlobbige plante, en plant syn eigen vöäral voord döär et verspreiden van såden.

De ovale blåden binnen 3–5&nbsp;cm breyd, dunkergröön en parallelnarvig. De blomen hebben ses witte bloomdekblåden en binnen egruppeerd in losse bolvormige skarmen. De plante blööyt van april tot juni, somtyds tot juli. Nå juli verdwynt et boavengrundse deyl van de plante heylemåle en blivt allinnig de undergrundse bloombolle oaver. De plante wördt 30–40&nbsp;cm houge. De plante grööyt vake in gruppen. De bloom hevt ses mealdråden en een dreedeylige stamper. Dår ümhinne sitten ses breyde ovale bloomdekblåden. De såden binnen swartbruun.

## Verspreiding
De plante kümt in heyl Europa vöär (behalve in et Middellandske Seygebeed), Klein-Asie, de Kaukasus, en in Siberie tot Kamtsjatka. De plante grööyt et leevst in skåduwryke loofbossen mid een humusryke, vochtige, kalkholdende undergrund.

In Nederland is de plante vanof 1 januåri 2017 neet meyr wettelik bescharmd.

## Eatbårheid
De blåden van de daslouk binnen eatbår; se künnen gebruked wörden in de slåd, as kruud, ekoaked wörden as gröönte, in de sup, of as een ingredient vöär een sauce dat as vervanging kan denen van pesto in plåtse van basilikum. De bollen en blomen binnen ouk eatbår.

De blåden van de daslouk künnen noch wel es verward wörden mid et lelytjen-van-dalen, somtyds ouk mid de gröne neeswurtel, nakend wyvjen en evlekkede aronskelke. Alle veer binnen se giftig. De blåden tüsken de vingers fynknypen en ruken of der een knovloukachtige göär an sit kan helpen üm verwarring te vöärkummen.

## Referentys


## Uutgånde verwysingen
Et angelus

**Et angelus** (Fraans: L'Angélus) is een beroomd skilderye van Jean-François Millet. Et gevt een buur en een burinne up beyld din ear wark near-elegged hebbet up et ende van een dag ümme et angelus te bidden. Et skilderye is üm en nåby 1857 emaked in updracht van Thomas Gold Appleton, een amerikaanske mecenas, dee et neet aksepteerden. Teagenwoordig maakt et deyl uut van de kollekty van et Musée d'Orsay in Parys.

## Herkumst
* 1860: in bezit van Papeleu.
* 1860: in bezit van Alfred Stevens.
* vanof 1860: in bezit van Jules Van Praet, Brussel.
* vanof 1864: Paul Tesse kregt et skilderye in bezit döär et te rülen teagen *[[Herderin met heur kudde|Herderinne med höyr küdde]]* eaveneyns van Millet. 
* vanof 1865: in bezit van Emile Gavet, Paries.
* töt 1889: in bezit van Eugène Secrétan, een vranske industrieel en künstverzamelaar.
* 1 juli 1889: verköcht up een veiling an de *American Art Association*.
* 1890: vöär 750.000 frank eköched döär Alfred Chauchard, eigenaar van de *Grands Magasins du Louvre*, een warenhuus.
* 1909: nå-elåten an et Louvre.
* 1986: oaver-eplaatsed når et Musée d'Orsay.

## Ofbeyldings

Bestaand:Jean-François Millet - Gleaners - Google Art Project.jpg|*[[Arenleessters]]* (1857)
Bestaand:Jean-François Millet Pastora.jpg|*[[Herderin met heur kudde]]* (1863)
Angelus (gebed)

Et **Angelus** (vuluut: *Angelus Domini*; neadersassisk: *de Engel van den Heer*) is een katolik gebed dee van vrogger uut dreemål de dag up-esegd wördt: üm sesse uur des morgens, twaalv uur up den middag en sesse uur up de åvend. Eyr wördden et wark up dee tyden near-elegged ümme et up te seggen, mar dat is nudaags neet meyr gebrükelik.

Et gebed wördt an-ekondigd döär et lüden van een kleine klokke, et angelusklokkyn. Hyrby wördet dree slagen up de klokke egeaven wårnå een anroop med Godendag Marie ebeaden wördt. Noch tweymål volgen dree slagen up de klokke med een nye anroop en Godendag Marie. Endigt med de dat de klokke twey minuten elüüd wördt en wördt der een lätste gebed ebeaden.

De benaming 'angelus' is of-eleided van de latynske begünwoorden 'Angelus Domini nuntiavit Mariae' ('De Engel van den Heer hevt an Maria een bosskop egeaven'). In syn hüdige förm besteyt et angelus sünds 1571, de tyd van paus Pius V. In de påsktyd wördt et angelus vervangen döär et regina coeli; dit wördden in 1742 beslöäten döär paus Benedictus XIV.

Sünds paus Johannes XXIII besteyt et gebrüük dat de paus elken sündag, ümme 12 uur des morgens, vöärgeyt in et angelusgebed. Dat düt he vanuut et rame van zsyn appartement in et Apostolisk Paleis. Summers düt he dat vanuut et rame van syn studeerkamer in Castel Gandolfo. Nå et angelus sprekt de paus een kört stichtelik woord en begroot de pelgrims.

De Vranske skilder Jean-François Millet hevt up dit gebed een beroomd skilderye emaked, din ouk de name *[[Et angelus]]* ekreygen hevt.

## Latynske tekst

**Angelus Domini nuntiavit Mariae <br /> Et concepit de [[Heilige Geest|Spiritu Sancto]]**.
Ave Maria, Gratia plena,Dominus tecum.Benedicta tu in mulieribuset benedictus Fructus ventris tui, Iesus.

Sancta Maria, Mater Dei,Ora pro nobis peccatoribusNunc et in hora mortis nostrae. Amen.
**Ecce, Ancilla Domini. <br /> Fiat mihi secundum verbum Tuum.**
Ave Maria...
**Et Verbum caro factum est <br /> Et habitavit in nobis.**
Ave Maria...
**Ora pro nobis, Sancta Dei Genetrix,**
**ut digni efficiamur promissionibus Christi.**
Oremus. Gratiam Tuam, quaesumus, Domine, mentibus nostris infunde,
ut, qui angelo nuntiante, Christi, Filii Tui, incarnationem cognovimus,
per passionem eius et crucem ad resurrectionis gloriam perducamur.
Per eundem Christum, Dominum nostrum.
**Amen.**
Hulk

**Hulk** kan verwysen når:

*Hulk (Marvel) - een stripfiguur en stripboekenreeks
*Hulk (skip) - een schip
*Hulk Hogan - een Amerikaanse worstelaar
*De Hulk (plaotse) - een buurtschap in de gemeenten Koggenland en Hoorn in provinsie Noord-Hollaand
*De Hulk (natuurgebied) - een natuurgebied in de gemeenten Hoorn en Koggenlaand
Tulbaghia

***Tulbaghia*** (beater bekend as **kaapske knovlouk** of **wilde knovlouk**) is een geslacht van eynsådlobbige krüüdachtige oaverblyvende bolgewassen dee van oorsprung in Afrika vöärkummen en dee tot de tydlousachtigen (*Amaryllidaceae*) behöyren. Tulbaghia wördt eklassificeerd as undersoort van de loukfamily, en is vernöömd når Ryk Tulbagh (1699–1771), een vroggere guvernöör van de Kaap de Gode Houp.

De meyste soorten binnen inheymsk in de Oustkaap van Süüdafrika. Lykas by andere soorten üüt de loukfamily, göären de bladen van de planten üüt dit geslacht når knovlouk as se eknöäsd wörden, vandår de name. De blomen wörden edröägen in een skarm. Elke blome hevt ses smalle bloomdekbladen. Kenmarkend vöär et geslacht is dat der een soort "kroune" in et midden van de blome sit. Dit kan klein en up skåle weasen of et kan wat grouter weasen, ungeväär so as de trompette van een kleine tydlouse.

## Soorten

Party soorten kreagen vrogger de name *Tulbaghia*, mär binnen teagenswoordig inedeyld by et geslacht van de afrikaanske lelys (*Agapanthus*). 
* *Tulbaghia africana – [[Agapanthus africanus]]* 
* *Tulbaghia heisteri – [[Agapanthus africanus]]* 
* *Tulbaghia minor – [[Agapanthus africanus]]* 
* *Tulbaghia praecox – [[Agapanthus praecox]]*
Wilde knovlouk

**Wilde knovlouk** kan verwysen når:

*Daslouk (*Allium ursinum*) - een plantesoort inheymsk in Europa
*Kaapske knovlouk (*Tulbaghia*) - een plantegeslacht inheymsk in Afrika
Walpurgisnacht

**Walpurgisnacht** is een europääsk feest, wat vandage an den dag eholden wördt, mar noch kümt üüt vöärchristelike tyden. Et wördt eholden up de nacht van 30 april når 1 mei. Et feest is enöömd når de heilige Walburga. Walpurgisnacht hevt betekkenisse vöär heidenen en wikka-lude. In de olde volksverhalen wördt an disse nacht hekserye to-eweasen. De heksen sollen by mekare kummen ümme de düvel to anbidden, en bouse geysten sollen vry spel hebben. Volgens de volksverhalen is de skeidingslyne tüsken heamel en aerde up disse nacht mar dünne. Vyrings rund walpurgisnacht kummet in vöär in Düütskland, Estland, Sweden en Finland.

Med walpurgisnacht wördet de lätste düüstere krachten üüt et winter vord ejaagd en de vrüchtbaarheid wördt dan evyrd en to-ejöächen. Walpurgisnacht is vöäral döär Goethes *[[Faust (Goethe)|Faust II]]* (1832) stark emytologiseyred. Vanweage disse üüteynloupende traditys hevt et feest ouk verskillende betekkenissen en funktys. 

Et feest wördt manks ouk wel *vanadisnacht* enöömd.
Angelus

**Angelus** kan verwysen når:

*Angelus (gebed) - een rooms-katolik gebed
*Et angelus - een skilderye van Jean-François Millet
Düünkarke

**Düünkarke** (in et fransk selv: *Dunkerque*, neaderlandsk: *Duinkerke(n)*, hougdüütsk: *Dünkirchen*) is een industriele- en havenstad in Noordfrankryk an de südelike Noordseyküst, in de vöärmålige provincy Fransk-Vlaanderen, so'n twintig kilometer vanaf de belgiske grens by De Panne. Et is ouk een gemeynde in et gewest Upperfrankryk en et is de höyvdstad van et gelyknamige arrondissement, dat groutendeyls overeynekümt mid de franske Westhook.

De stad selv hevt üm en nåby de neagentigdüsend inwoaners. Samen mid sestyn büürgemeynden formt et de Städelik gemeynskap van Düünkarke en dårmid kümt de plaatse üüt up rüüm tweyhunderddüsend inwoaners. De Groute seyhaven van Düünkarke, dicht by et engelske kanål, is et darde groutste seyhavengebeed van Frankryk nå dee van Marseille en Le Havre, mid so ungeväär tüsken de veertig en vyvtig miljoon ton wat jårliks elösd of eladen wördt.

De stad steyt bekend vanweagen et *[[karnevaal|Karneval]] van Düünkarke*.

## Üütgånde verwysingen
* Officiele websteade van de gemeynde (fransk / engelsk)
* Officiele websteade vöär turisme (fransk / neaderlandsk / engelsk)
* Officiele websteade van de Städelik gemeynskap van Düünkarke (fransk)
* Officiele websteade van de Groute seyhaven van Düünkarke (fransk / engelsk / manderyn)

## Referentys
Dennis Schouten

**Dennis Schouten** (Eanske, 20 juli 1995) is een twentske verslaggeaver din sünds 2016 in warken is by de publike ümroop PowNed.

Schouten is up-ewassen in Glanerbrug en haalden syn mbo-diploma filiaalmanager op het ROC van Twente in Hengel. In mei 2014 begünnen hy filmpys te maken up syn eigen YouTube-kanaal GeenCommentaar. Begün 2016 kapten Schouten med syn hbo-upleiding media, informaty en kommunikaty an Saxion Hogescholen in Enske ümme in warken te gån vöär PowNed. Vöär disse ümroop is he te sene as verslaggeaver.
Weperbult

De **Weperbult** is een veurmaolig vuilstortpalk in et buurschop Weper in de gemiente Ooststellingwarf. Huisvuil uut de perveensie Frieslaand wodde hier stort. De vuilstort is tussen 1970 en 1994 in gebruuk west. Daornao is hi'j op natuurlike wieze in et laandschop inpast. Boven op de bult staot een keunstwark van Ids Willemsma.

Naost de bult staot een waeterzuvering, die et waeter uut de bult zuvert. De gassen die daorbi'j vri'jkommen wodden verbraand en tiedens dat proses wodt elektrisiteit wunnen. De waarmte wodt bruukt om gebouwen mit te verwaarmen.

## Uutzicht
Mit een hoogte van zo'n 25 meter hej' bi'j helder weer een wied uutzicht op de Weperbult. In et noordoosten is et Fochtelervene te zien mit daorachter Assen. In et oosten is de televisietoren van Smilde te zien. In et noordwesten et Gasuniegebouw in Grunnen en in et zuden de bebouwing van De Fochtel en Oosterwoolde.
Werlddag van de oceanen

De **werlddag van de oceanen** ligt up den 8. junimånd un höyrt de internationalen dage van de Voreynigden Nationen to. Boaren is de idee vöär den dag al in tosamenhang med den klimavordrag van Rio de Janeiro 1992 un officiel inkludeerd in den VN-kalender het de VN-generaalvorsammeling dissen aktioonsdag 2008.  De werlddag van de oceanen is boavento direktement vorknütted med meyrdere van de 17 målen vöär duurbåre uutwikkeling van de Agenda 2030, vöäral med dat mål 14 (*bewaren van de seyn un oceanen*), man ouk med de målen 11–13 (*duurbåre städer un selskapen*, *duurbår produktioon un konsumptioon* un *de klimavorändering un ear uutwarkings angån*).

## Referencen
IJ

**IJ** kan verwysen når: 

*IJ (rivier) - een riveer by Amsterdam
*IJ (digraav) - de neaderlandske digraav *ij*
Piotrowice

**Piotrowice** is de darp en mit 352 inwoners (september 2013). De darp ligt in t historiese landsdeel Mazovië an de Wiesel (*Wisła*).
## Gallerieje

## Uutgaonde verwiezingen
Bloodmåne

Een **bloodmåne** is een verskyningsförm van de måne, namelik een vulleadige månsverdüüstering. Et kümt årdig reagelmåtig vöär, in vergelyking med een sünsverdüüstering.

Een bloodmåne kryg y as de aerde tüsken de sünne en de måne in kümt, in een rechte lyne. So kümt de skade van de aerde up de måne terechte. Ofwal, y hebt een månsverdüüstering. 

De sünne is jå wal ytsys grouter as de aerde, düs der kümt langes de randen van de aerde noch wal wat licht langes hen. Dat geyt döär de dampkringe en wördt dår of-ebröäken. Dår kümt een roudskynsel van en as dat geböärt, klöört de måne bloodroud.

Een månsverdüüstering kan alleyne med vulle måne. Et is ouk up meyrdere steades tegelyke te seen en et duurt wat uur.

## Soorten
De måne kan up dree wyses verdüüsterd wörden: vulleadig- (bloodroud), gedeyltelik- (lekt et as of der een hap üüt enöämen is) en een *penumbrale* verdüüstering (hyr süt he der dunkerder üüt as normaal).

## Bygelöyv
Der wördt edacht dat tydens de bloodmåne der douden van kumt. Dat et blood vrögt. 

Et sol wark weasen van düvelske krachten. 

As y tydens de bloodmåne brummers güngen kyken, kryg y neagen månd later een döär düvels beseaten kind.

Tydens de bloodmåne sol de lyne tüsken unse en de geystenwearld dünne weasen. Dårümme kan der dee tyd paranormale dinge geböären.

In vöäle oldere kulturen dachten sy dat wonneyr de måne (of de sünne) verdüüsterd wördden, dissend an-evretten wördden döär een deer. De vikingen, byvöärbeald, gelöyvden dat de måne altyd achter an esetten wördden döär een unmündige wulv. Wonneyr de måne roud was, had he hüm te pakken had.

So as by sünsverdüüsteringen döden de mayas een bülte kabaal maken, ümme de kwåde krachten van de måne vord te jagen.
Germaanske kearlsbunden

Dit stükky is een rekonstrukty van de olde **germaanske kearlsbunden** wår neet direkts dinge van oavereleaverd bint, mar düdelik in verskillende oaverleaveringen uut de olde tyd uutkümt. Vöäle historici hebbet der oaver eskreaven.

By so betty elke germaanske stam, had y wal een gruppy kearls dee samen een bund förmeden. So een kearlsbund stünden hoche in anseen. Et was de elite under de krygers. Vöäle verhalen en nudaagse traditys vertelled uns noch ait dinge over disse bunden. Et was de vrymetselarye van dee tyd. 

## Inwyding
Al disse kearls swöyren een eyd. 

## Wodan
Sy wydeden sich an de belangryksten god van de germaanske wearld: Wodan (oldsassisk: Woden), den was de god van de kryg, de röäring, de douden en wysheid. 

## Doudenleager
**De wilde jacht**

**De Wilde Heir**

## Deren
Et waren lüde dee unmündig stark waren. En dår hadden sy ouk ear trükys vöär en ear verhalen. Sy kleydden sich med de hüden van gedoude wulven en bearen. En med hülpe van drank, dans en leder makeden sy sich so wild in den kop, dat sy med de wulv of de bear eyne wördden. So waren sy in den kryg neet teagen te holden. Volgens ear güng Wodan ear altyd vöär. 

## Verwantskop
Sy waren verwant an de noordske beserkers.

## Oaverblyvsels
Verhalen over wearwulven -lüde dee sich in de nacht in wilde beesten verandereden- bint noch late herinneringen over disse lüde. Net so as Sünterklås- en Krampus gebrüken.
Basshunter

**Basshunter** is de artistename van **Jonas Erik Altberg** (geboaren up 22 december 1984, Halmstad, Sweden), is een sweedske sanger, musikproducent en DJ. Syn groutste hit binnen Europa was "Boten Anna" dat in Neaderland de summerhit van 2006 was.

## Diskografy
### Albums
* *[[The Bassmachine]]* (2004)
* *[[LOL (^^,)|LOL <(^^,)>]]* (2006)
* *[[Now You're Gone – The Album]]* (2008)
* *[[Bass Generation]]* (2009)
* *[[Calling Time]]* (2013)

### Losse nummers
* "The Big Show" (2004)
* "Welcome to Rainbow" (2006)
* "Boten Anna" (2006)
* "Vi sitter i Ventrilo och spelar DotA" (2006)
* "Jingle Bells" (2006)
* "Vifta med händerna" (2006)
* "Now You're Gone" (2007)
* "Please Don't Go" (2008)
* "All I Ever Wanted" (2008)
* "Angel in the Night" (2008)
* "Russia Privjet (Hardlanger Remix)" (2008)
* "I Miss You" (2008)
* "Walk on Water" (2009)
* "Al final" (2009)
* "Every Morning" (2009)
* "I Promised Myself" (2009)
* "Saturday" (2010)
* "Fest i hela huset" (2011)
* "Northern Light" (2012)
* "Dream on the Dancefloor" (2012)
* "Crash & Burn" (2013)
* "Calling Time" (2013)
* "Elinor" (2013)
* "Masterpiece" (2018)
* "Home" (2019)
* "Angels Ain't Listening" (2020)
* "Life Speaks to Me" (2021)
* "End the Lies" (& Alien Cut) (2022)
* "Ingen kan slå (Boten Anna)" (Victor Leksell) (2023)

## Uutgånde verwysingen

* Officiele websteade Basshunter
Keltisk krüüs

Et **keltisk krüüs** is een belangryk symbool in et keltisk christendom. Et is et latynske krüüs, so as de katoliken gebrüket, mar samen evoged med et olde heidenske sünnekrüüs.

## unstån
In de 4. en 5. eywe bint preadikers drok gangs ewesd med et töt et christendom krygen van de kelten in Yrland en Grout-Brittanny. Sint-Patrick, Sint-Declan en Sint-Columba bint hyr de groutste anstichters. Mar sy döden et anders as wat der by de germaanske nåbüren van ear geböärden. Et gelöyv wördden neet med et swäärd ebrached, mar döär et händig an et christendom in de bestånde kulture en denkwysen te låten glyden. Olde gebrüken wördden händig ümmeförmed med een christelike betekkenisse. Sülvs de druiden wördden neet direkts verbannen, mar kreygen een nye rolle in et christelike geböären; vöäle van ear gebrüken en üüterlik kwamen by de monniken terechte. Hyrdöär wördden et keltisk christendom ouk een årdig andere förme van christendom as dat van ümliggende karken. So ouk wördden et olde heilige symbool, et sünnekrüüs, den vöär de sünne en et eywige leaven stünd. Dissen kreygen een kleine anpassing: de underste pout wördden ystys langer as de rest. So kreyg et de förme van et latynske krüüs. de betekkenisse bleyvden etsülvde. Want Christus is jå ouk de sünne en et eywige leaven? So seaden de preadikers.

In Skandinavy en de oaverige germaanske volker in et westen van Europa dee noch neet bekeyred waren, van dee tyd hadden ouk et sünnekrüüs as een belangryk symbool. Et stünd eaven eyns vöär de sünne en et eywige leaven, mar de god Donar wördden der ouk samen med of ebealded up olde grotteykenings. By ear güngen de karstening wat rucher. Düs dit krüüs is in dee landen neet oaver eleavered.
Metropool

Ne **Metropool** is (Oldgryks μήτηρ mētēr = moder, πόλις pólis = stad) is nen agglomerasy, bestånde ut ne seyr groute stad met de byeleagen steydelike gebyden, wåronder vörsteyden. Ok bevat hy et perifere ümland, dat neyt altyd steydelik is, mår wårvan de inwöäners an de stad bünt verbonden dör wark en winkelgeleagenheyden. Et ümland wörd ok wal forensengebyd enömd. Et antal inwöäners van ne metropool kan dårdör bedüdend grouter wean as dat van de stad sölv. De åvertrevvende trap van ne metropool is ne megalopool. 

Ne dargelyke stad vörmt våk et middelpünt van ne regio op polityk, weatenskaplik, kultürel en sosial nivo. Bekende vörbeylden van metropolen bünt Londen, Parys, Tokio, Sjanghai en Ny Jork. 

De andüdingen "metropool" en "wearldstad" wörd våk synonym an mekare ebrükt. Metropolen bünt åver et algemeyn steydelike gebyden met meyr as 1 miljuun inwöäners. Et wöärd metropool wörd ok wal, in teagenstelling töt et wöärd wearldstad, dat internasionål as absolüt begrip wörd ebrükt, betrekklik ebrükt üm de relasy van ne stad met de ümliggende ümgeaving an te geaven, zo is Groningen "de metropool van et noorden". Et begrip metropool wörd ok ebrükt üm steyden an te geaven wår as ne bepålde aktiviteyt ov bedryvstak völ vörkümt, zo as "künstmetropool" ov "finansjele metropool".

Vör de steiging in de konsentrasy van weatenskap, polityk ov kultür binnen ne gebyd ov stad wörd et wöärd *metropolisering* ebrükt. Met dit begrip wörd skonwal soms ok versteydliking anedüd.
Stellingwarver schrieveri'je

**Stellingwarver literetuur** is literetuur schreven in et Stellingwarfs. Om et begrip breder te trekken en diskussies over literetuur te veurkomen, gebruken Stellingwarver schrievers en de Stellingwarver Schrieversronte vaeke et begrip **Stellingwarver schrieveri'je**. 

Veur 1970 wodt et Stellingwarfs nog niet vule schreven. D'r verschienen in de tied van ruugweg 1790-1970 wel es wat riempies en kotte verhaelegies, mar et is nog niet zo gebrukelik om in et Stellingwarfs te schrieven. 

## 1790-1900
Tussen 1790 en 1795 wodde vermoedelik deur Meinard Tydeman, o.e. griffier van de Overiesselse staoten, een stokmennig gedichten uut verschillende Overiesselse dörpen verzaemeld. Iene van die gedichten is opschreven in de tael van Ooldemaark. De tael van et gedicht is Stellingwarfs mit de kenmarkende 'ae' en woorden as 'maegies'. 

In 1837 wodde in de *Friesche Volksalmanak* een Stellingwarver gedicht opneumen. Van dat gedichien wodde hiel laange docht dat et ooldste Stellingwarver tekst was.  

## 1900-1970
De Stellingwarver schrievers perbeerden heur in et vleden niet mit 'echte litetuur' te meten. Gedichten wodden "riempies" neumd. Martinus Bakker (1926-1996) uut Noordwoolde begon al in de jaoren veertig mit zien riempies in de Friese Koerier. 

Een aandere schriever die haalfweg de 20e ieuw aktief is hiet Hendrik Johannes Bergveld (1902-1966). Zien riempies, verhaelegies en aandere stokkies verschenen in de kraanten. Bergveld het niet allieneg vule schreven, hi'j het ok naodocht over een spelling veur et Stellingwarfs paste zien eigen spelling ok konsekwent in zien wark toe.

## Nao 1970
In 1971 wodde een diel van et wark van Bergveld postuum uutbrocht. Van *De Oolde Pook* wodden 1000 exemplaoren drokt in 1971, in 1976 was een twiede oplaoge neudig en wodden nog es 500 boekies drokt. In de jaoren zeuventig gebeurd d'r een protte mit de Stellingwarver schrieveri'je. In 1972 wodde de Stellingwarver Schrieversronte opricht om him veur de schrieveri'je in te zetten, in 1976 wodde de Bergveld-spelling vaastelegd. Om de Schrieversronte henne vormt him een groep schrievers waorvan o.a. Johan Veenstra en Hendrik Vondeling (1901-1992) hiel aktief en suksesvol bin. In 1981 wodde de H.J. Bergveld-pries veur publikaosies van literaire of taelkundige aord.

Henk Bloemhoff, Sietske Bloemhoff, Pieter Jonker en Karst Berkenbosch hebben een verscheidenhied an Stellingwarfer publikaosies schreven. Die verscheidenhied verschilt van taelkundige stokken, literaire warken en vertaeling tot informatieve boekwarken. Roely Bakker en Sjoukje Oosterloo schreven warken die veur een breder publiek toegaangkelik bin.

## Referenties
Kraantje Pappie

**Alex van der Zouwen** (Rozenborg, Zuud-Hollaand, 1 july 1986), bekend under syne artystennåme **Kraantje Pappie**, is nen neaderlandsken hiphopartist en televisypresentator. Hee steyt vöärnåmelik bekend üm syn uniken, vake *off-beat* en oaverdreaven maneer van rappen. Van der Zouwen hevt en kontrakt by et hiphoplabel Noah's Ark en hevt dår töt nu to seaven albüms en verskillende eps en singles uutebracht.

## Biografy
Van der Zouwen groiden op in Rozenburg in de büürde van Rotterdam en volgeden den middelbåre skole in Süüdlåren en Groningen. Vanweagen syn suksesvullen jüdokarriere woanden hee vervölgens nen tyd in Haarlem. In 2016 deade Van der Zouwen med an et realityprogramma *Expeditie Robinson* in et 17en seisoon, dat hee verleet vanweagen heimwee.

### Musik
Den öörsprung van den name *Kraantje Pappie* is undüdelik, mår is wårskynlik afkümstig uut syn jöögd; synen vader was vroger krånmaskinist in den rotterdamsken haven. Van der Zouwen hevt in interviews verskillende verhålen verteld. Hee begunde rund 2007 döär mikstapes en uptreadens up to vallen in den hiphopgemeanskap. In 2007 wün Van der Zouwen den grönningske hiphopkompetity *Before the Fame Awards* wårmed synen karriere as rapper van den grund kwam. Hee bröäk begin 2012 döär by et groute publik med syn debuutalbüm *Crane*. Et albüm kenmarkeden sich döär Van der Zouwens rymtechnik in kombinaty med de dubstep- en grimeproduktys van et grönningske producententrio Noisia (ok bekennt as Nightwatch).

Begin mei 2015 bracht Van der Zouwen ineans dree nye albüms uut, wårvan hee der eyn opstüürden når fans van wee hee et adres had. Et is ne trilogy, enaamd *Guardian van the Real Shit*. Up disse albüms ståt under andere samenwarkingen med Jan Smit, Jiggy Djé en de Gelogeerde Aap. De albüms waren ouk ne weake gratis te downloaden. By mekare telden disse 3 plåten 39 tracks med allerlei verskillende artisten so as Jan Smit en Dope D.O.D.

Van der Zouwen bracht in 2012 en 2014 de eyrste twey deylen van et dreeluuk *Crane* uut. Op 28 oktober 2016 kwam et darde deyl van et dreeluuk uut, dat in september 2017 sölvs med gold beloand is.

Hee untvüng verskeydene goldene plåten vöär under andere de singles 'Waar Is Kraan', 'Feesttent', 'Handen Omhoog' en 'De Manier'.

### Televisy
In 2013 debuteerden Van der Zouwen as televisypresentator en presenteerden hee sammen med Geraldine Kemper et tweyden seisoon van et programma The Next MC. Et jår dårnå ging Kraantje döär med presenteren by et televisynetwark BNN. Hee måkeden deel uut van den groop presentatoren van et Neaderland 3-programma De Social Club. Ouk as presentator gebrükeden hee de name Kraantje Pappie.

## Diskografy

### Albüms

### Singles
Determinisme

**Determinisme** is in de filosofy de andüding vöär et idey dat alles wat der is en wat der geböärt kümt danks oorsake-gevolg. Yts is so as et is, ümdat de geböärtenisse te vöärend dat so bepåled hevt. Alles wörd döär de vöärige geböärtenisse bepåld en niks steyt lös in et geheyl. De geböärtenissen nú skikt wear wat der hyrnå sol kummen. Et eyne ding brengt et andere vöärd. By sommige denkers geyt dat so verre dat mensken heylemåle niks geyn vrye wille hebbet, mar underheavig bint an de gang van alles. Vrye wille besteyt düs neet. 

Een bekenden determinist is Baruch Spinoza. Den, as jöyde, güng God verbindden med (de) natuur. Hy had et dan ouk neet van God as een persone, mar skreav ait: *God/Natuur*.
Midden-Grunnen

**Midden-Grunnen** (Nederlaands: *Midden-Groningen*)  is n gemainte in de provìnzie Grunnen. De gemainte 60.804 inwoner op 1 jannewoari 2020 en beslagt n oppervlak van 280,72 km².

De hoofdploats is Hoogezaand. 

## Ontstoan
De gemainte Midden-Grunnen is op 1 jannewoari 2018 ontstoan noa n gemaintelke herindailen van de gemaintes Hoogezaand-Sapmeer, Menterwolde en Slochter. 

## Hìnwiezen
* Offisjeel webstee van de gemainte Midden-Grunnen
Zierikzee

**Zierikzee** (Zais: *Zurrikzeê*) is n stad in de gemainte Skouwen-Doewenlaand in de provìnzie Zeelaand en n vrougere gemainte.

Zierikzee had in 2015 om en noabie de 11.100 ienwoner.

## Hìnwiezen
* www.zierikzee-monumentenstad.nl
Lyste van städen in Luxembörg

Der binnen officieel twaalv **städen in et Grouthartogdom Luxembörg**. De titel *stad* is in Luxembörg per wet vasteleagd. Undanks de ståtus as stad, binnen et neet allemåle aneyneslöäten verstädelikede gebeden. De städen kummen so good as oavereyne mid de luxembörgske gemeynden (up Clerveaux nå). De städen en gemeynden hebben een aparte ståtus mid weg-en-weare wat techniske verskillen, mär in de praktyk is dit te verwaarlousen.

Een antal städen dragen de titel *stad* al sinds de middeleywen, mär de meyste städen in Luxembörg bestån eyrst sinds eyn of twey eywen. Up 27 februari 1843 wördden de ståtus as *stad* van söäven van de acht luxembörgske städen herbevästigd - Luxembörg-Stad, Diekirch, Grevenmacher, Echternach, Wiltz, Vianden en Remich -, allinnig Clervaux mos et untgelden. In 1906 en in 1907 kreygen vyv nye gemeynden de titel *stad*. Up 7 april 1914 kreyg ouk de gemeynde Hollerich de titel stad, mär nå de gemeyndelike herindeyling van 26 määrt 1920 is et up-egån in Luxembörg-Stad. Up 13 december 1988 volgde per wet een herbevästiging van de twaalv städen.

## Lyste van städen

## See ouk
Dreekeuningen

**Driekeuningen**, **Epifanie** of **Openbaring van n Heer** (*Solemnitas Epiphaniae Domini* in 't Latiens) is 'n kristlik feestdag wat elk joar op 6 jannewoarie evierd wörd. Dissen dag bint luu stille bi-j 't Biebels v'rhaaltie (Matteüs 2:1-18) dat de Wiezn uut't oostn achter 'n sterre angungn, umme bi-j 't wichtergie Jezus te kommen kroamskuddn. Dissn dag is ok dreks de leste dag van 'de twaalf dagen van karst'. Protestaantn wilt met dit roomse feest offesjeel niks te maakn hebbn, mar 't karstfeest is der zo in ebakkn dat de meestn hum der wal op zien eign maniere d'r wat met doet.
Grunny

De **Grunny** is n meziekpries van RTV Noord, dij joarlieks oetlangd wordt aan n artiest of band dij zok verdainstelk moakt het veur de Grunneger meziek. Dizze pries is in 2010 in t leven roupen deur Eric Bats, prezentoator van t pergram Café Martini.

## Winnoars
*2010 Erwin de Vries
*2011 Lianne Abeln
*2012 Jur Eckhardt, tekstschriever, komponist, muzikant, zanger, arrangeur en producer
*2013 Bert Hadders
*2014 Jan Henk de Groot
*2015 Reinout Douma, pianist, komponist, arrangeur, dirigent en orkestlaaider Noordpool Orkest
*2016 De Troebadoers (Jan Henk de Groot, Edwin Jongedijk en Alex Vissering)
*2017 Harry Niehof
*2018 Marlene Bakker
*2019 Wat Aans!
*2020 Inge van Calkar
*2021 Jeroen Russchen
*2022 Alex Vissering
* 2023 Johannes Peetsma (TikTok Tammo)
* 2024 Wia Buze
* 2025 Pé Daalemmer & Rooie Rinus
De Ploog (Gröningen)

**De Ploog** is een künstenaarskollektiv dat up 1918 in de stad Gröningen up-esetted wördden. De leaden bint allemåle künstskilders, mar ouk musikanten en skryvers hebbet lid van De Ploog ewesd.

Et kollektiv is döär Jan Wiegers, George Martens, Jan Altink, Johan Dijkstra up-esetted. Lüde van et eyrste uur, den vöäl ekspressionistisk skilderden. Nådat Jan Wiegers in Düütskland skilderwark van Die Brücke eseen hadde, brachten hee disse skilderstyl med når syn nye skildersgrup. So bint de upsetters van De Ploog as ekspressionisten gån skilderen.

Et hevt et med et dool up-esetted ümme gröninger künstenaars nye möägelikheyden te geaven. So as nye skilderswyses en uutstallings vöär ear wark, mar ouk ümme mensken te leyren oaver künst kyken, architektuur en skryverye.
 
Vandage an de dag besteyt et kollektiv noch. Mar et hevt noit meyr so slim vöäle invlood ehad, de 20. en 30. jåren van vöärige eywe had et syn höygtepunte direkt ehad.

In 2018 had et Gröninger Museum een oaversichtsuutstalling van De Ploog, üm stille te stån by et hunderjårig bestån.
Ekspressionisme

Et **ekspressionisme** (van latyn: expressio, *et uutdrükken*) was een ströyming in de künst. Den had syn höygtepunte rund 1905 töt 1940. In et ekspressionisme probeert de künstenaar syn gevölens uut te drükken med varve, musik of skryven. Sy gaven de echte wearld dan vake een heyl ander vöärkoamen.

Belangryk was dat wanneyr as de künstenaar når een bepåld underwarp of platyn kekt, dat hee dår wat by vöölt en dát dan ofbealden döäd. Vake probeerden sy vanuut et underbewüsten te warken, kyken wat et underbewüsten in hüm hevt. Dit idey kümt van de psycholoog Sigmund Freud, den sea dat y van et groutste deyl van uwen gedachtenisse geyn benül hebt. Dit kün y teagenoaver et impressionisme setten. Wårümme as et impressionisme jüüste når de wearld üm hüm hen kekt en dát ofbeald, so as ho et sünnelicht düt byvöärbeald. Ümdat ekspressionisten alleyne mar in ear koppen keaken, wördden de bealden dee as sy uut de 'echte' wearld skilderden, heyl anders is as de wearld wat y seen künnet. Landskappen kwamen der uut te seen as velle klöörvlekken nöäst mekare, mensken begünden te sweaven, en meyr van dee neet-echte dinge. Vanuut et ekspressionisme hevt dan later ouk et abstrakt skilderen ekoamen.

Achteruut ekeaken bint Vincent van Gogh en den noordsken skilder Edvard Munch de eyrste lüde dee as uut et gevööl skilderden.

Et ekspressionisme in Frankryk wördt vandage an den dag fauvisme enöömd. Wårvan eyne van de bekendsten Henri Matisse is. Ouk in Düütskland bint der twey gruppen ewesd dee belangryk waren vöär de strouming:  Der Blaue Reiter en Die Brücke. Nådat de gröninger skilder Jan Wiegers in Düütskland skilderwark van Die Brücke eseen hadde, brachten hee disse skilderstyl med når syn net nye skildersgruup in Gröningen. So bint de upsetters van De Ploog ouk as ekspressionisten gån skilderen.

Nå de oorlog is der et neo-ekspressionisme untståne. Wårümme as vöäle künstenaars in dee tyd når Amerika evlücht waren, en dår ear künstideyen mednöämen, is et dår döär amerikaanske künstenaars oaverenöämen. Jackson Pollock güngen hüm neet meyr gangs holden med bealden uut de echte wearld, mar güngen alleyne mar varve up et dook droppen låten. Et gevööl wördden so of-ebealded in förms dee neet in de warkelikheid te seen bint. Et neo-ekspressionisme is vake wat düüster en bynå altyd abstrakt. Up disse wyse sol et körter by et gevööl van de künstenaar weasen.
Allerheiligen

**Allerheiligen** is een katolik feestdag up 1 november. Up dissen dag herdenket de katoliken alle christelike heiligen en martelaars. Et kümt den dag vöär Allerselen, wår et krap med verbünden is, en een dag nå Halloween.

Up Allerheiligen en Allerselen bint et de dagen dat de katoliken de doud en et leaven nå de doud oaverdenket.

De bysantynen hadden in de 4. eywe al een gedenkdag up 13 meei vöär alle martelaren. Dit idey wördden wårskynlik in de 7. eywe döär de katoliken oaver-enöämen. So hadden sy ouk direkt yts ümme vöär et heidenske Samhain in de plaatste te doon. In 837 döäd paus Gregorius 1 november uutropen as een katolik gedenkdag.

De åvend vöär disse twey dagen wördet der vake vöärbereidingen edåne, en disse åvend nömet sy ouk wal in et ängelsk "All Hallows' eve(ning)" of Halloween.

## Karkelik feest
In de karke doot se up Allerheiligen et tema van et ende van de tyd bespreaken. Uut et bybelbook Oupenbarings wörd der eleasen. Et leaven van de heiligen, dee nu in den heamel bint, wörd oaver nå edacht ümme an ear een vöärbeald te hebben.

De åvend vöär en/of de middag en åvend tydens Allerheiligen bereidet lüde sich vöär op Allerselen, de volgende dag. De begraavplaatsen wördet skoune emaakt en med vanalles versyrt.

In Ängeland is Halloween nå de Reformaty lös ekummen van de karke en een feest van et volk ewörden. En döär yrske kolonisten is dissend når Amerika up an ebrached. Én van dåruut kümt et sütys an wear -net anders uut evoort- wearümme når Europa.

De protestanten doot geyn Allerheiligen of Allerselen, want dee doot neet an heiligenverearing.

## Volksfeest
1 November is töt in de 20. eywe ouk een belangryken dag up de kalender ewesd in et dagelikse leaven, vöäral vöär buren en kouplüde. Vöär de buren begünden toon de wintertyd. De ougst mosd binnen weasen en vey wörded elsachted, ümme et winter döär te kummen. De kachel wördden up-estoaked en de winterklearen wördden van solder eplükked. Up sommige steades heb y noch nåjårsmarkten, vöär et doon van winterinkoupen en as et eaven kan een pilsy te supen med måten.
Allerselen

**Allerselen** is een katolik feestdag up 2 november. Et kümt den dag nå Allerheiligen, wår et krap med verbünden is, en 2 dagen nå Halloween. Wat neet vrümd is, want et stamt van de skotske benediktyner kloustertradity of, wår et in 998 vöär et eyrstens evyred is. Et most vöär et heidense Samhain in de plaatste kummen. In de 13. eywe kreyg et de name Allerselen. Dissen dag herdenket de katoliken alle doude geleevden en biddet vöär ear heil. Lüde gåt up dissen dag når de graven ümme der blomen up te leggen en kaersys an te stekken. In süüd-amerikaanske landen wörd dit feest heyl uutbündig evyrt.
Wees-egroet

Et **Weest-egroet Marie** is een Katholiek gebed. Et kump nich in zien geheel veur in 'n Biebel, mear in et book Lucas is d'r wa twee moal oawer schreven. De annere stukken kump oet de traditie en is in 'n 16e eeuw toovoegd.

### Tweants
:Gooiendag Marie. 
:Völ heil en zeagen 
:Den Heer mag Oe lieden 
:Van alle vrouwleu hef He Oe zeagend 
:En zeagend is Jezus,
:Et Keend wal dreagt 
:Heilige Marie, God zien Moo 
:Bid veur oons zeunders 
:Noe en in 'tied van oons stearven.
:Amen.

### [[Biebel in de Twentse sproake]]

D'r steet gen volledige oawerzetting in disse Biebel.

###### Lucas 1:28
:Gooindag Maria!
:Iej bint bezunder zeagend!
:'n Heer is met ow!

###### Lucas 1:42
:Der is gin ene vrouw dee zo zeagend is as dow
:en zeagend is 't keend das dreags!
Melle Nieling

**Melle Nieling** is een neaderlandske künstener, up-ewasken in Röörle in de Achterhook.

In 2017 is hee gelyk med syb bröör cum laude af-estudeerd van de AKI Artez in Enske. Hee wordden bekend döärdat hee by Villa de Bank in Enske har eksposeerd in samenwerking med *the Museum of Modern Art* in Ny-York.

## Uutgoande verwiezingen
*Webstea van Melle Nieling

## Referensies
Samhain

**Samhain** (uutsprake: /ˈsˠaunʲ/, /ˈsavɯɲ/, saunj, in yrsk lettertype vake *Saṁain*) is et keltiske nyjårsfeest dat up de åvend van 31 oktober begünden. Mar de kelten hadden wal een yts andere kalender as wattet wy nu hebbet, düs et sol manks misskyn yts verskilled hebben. Der wördden et ende van et summer evyred en et winter in elüded. Groute vüren wördden der disse åvend an estöäken.

Vöär de kelten begünden alles vanuut et düüster. Ear dagen begünden as de sünne under güng. So ouk begünden ear nye jår by Samhain, want nu bint de dagen up syn körtenst. Up disse åvend gelöyvden de kelten, asset wy de myten nåleaset, dat de geystenwearld en unse wearld et körtst by mekander was, düs was et heyl makkelik ümme med de douden te pråten en ear te huus een stool te geaven.

Halloween stamt of van disse feestdag. De katolike feesten Allerheiligen en Allerselen bint, onder andere, in estelled ümme een christelike varsy van dit heidenske feest te geaven. Wårümme as Samhain een feest vöär de douden was. Nudaagske Wikka en nye heidenen vyret Samhain ouk wear.
Zwarten Piet

**Zwarten Peet** of **Peet** is in Neaderland en Belgie et hülpyn van Sünterklås. Volgens et verhaal düt hee med et sünterklåsfeest kadogys en snööp an de kinder geaven. Döär de eywen is syn üüterlik en take al verskeidene målen veranderd, van booman en knechte töt spöälske kindervreend. Vandage de dag bint der lüde dee Swarten Peet een racistisk stereotype vindet, ümreaden dat hee kenmarken van olde rasistiske karikatüren hevt.
Bargeyk

**Bargeyk** (bråbantsk: *Bérgààjk*, hollandsk: *Bergeijk*) is ne plaatse en gemeende in de neaderlandske provincy Noord-Bråbant. De kempenske gemeende hevt 18.399 inwoaners (31 mei 2018). Et beslöt 103,22&nbsp;km² (wårvan 0,70&nbsp;km² an water en ruum een verendeyl wold- en natuurgebeed). De gemeende Bargeyk is underdeyl van et kaderwetgebeed SRE. Doo as in 1997 de gemeenden Bergeyk, Luyksgestel, Reethoven en Westerhoven by mekander güngen, unstünd de hüdige gemeende Bergeijk, in et neaderlandsk med 'ij' skreaven. De gemeende müt et vanolds hebben van burenbedryven, mär de lätste jåren wörd turisme en vermaak ouk vöärtan belangryker. In 2007 hebbet se een natuurplan in warking esat. In 2013 wör de gemeende Bargeyk köäsen as eyne van de gröynste dörpe van Europa.

In 1923 köäs de kooperative weaverye De Ploeg Bargeyk as höyvdvestigingssteyde. Dee was bekend üm öäre moderne versameling woaningtekstyl. Et fabryksgebow uut 1957 is untwörpen döär Gerrit Rietveld, den as ouk andere bouwwarke in de gemeende untwörpen so as ne büshalte, ne klokke en verskeidene hüse.

Bargeyk is in Neaderland vöäral bekend wörden döär et humoristiske radioprogramma Radio Bergeijk. Disse versünnene lokale sender wörd döär de VPRO up Radio 1 döär heyl Neaderland uutsünden.

## Dörpe en kerne
Kerne med antal inwoaners up 1 january 2014:

*Bargeyk-dorp (med Hov-by-Bargeyk der by): 8.881 inwoaners
*Loo: 1234 inwoaners
*Lüüksgestel: 2986 inwoaners
*Reethoven: 2371 inwoaners
*Walik
*Weebosch: 710 inwoaners
*Westerhoven: 2073 inwoaners

## Gemeenderåd
De gemeenderåd vöär 2018-2022 wörd anvored döär ne koality van et CDA en de VVD. De koality hevt 9 van 17 seytels. Nöäst börgemeisteres ARinda Callewaert (CDA) hevt et kollege 3 wetholders:

*Mathijs Kuijken (CDA)
*Stef Luijten (CDA)
*Manon Theuws (VVD)

## Bekendere lüde uut Bargeyk
* Arnol Kox (1952-2020), stråtpreydiker in Eindhoven.
* Tommie van der Leegte (1977), vootballer by PSV

## Landkaarte van de gemeende

## Verwysingen
Yr Wyddfa

**Yr Wyddfa** (ingelsk: *Snowdon*) is de höygste barg van Kymrien un is med syn 1085 meter de höygste barg van Grout-Brittannien buten de Skotske Houglanden. De barg ligt in de Eryri nationaalpark in Gwynedd un is en populäär turistenattraktioon. Dat givt wanderwege un sogaar en togvorbinding van Llanberis nå de top.
Ynys Môn

**Ynys Môn** (uutspråke: ; ingelsk: *Anglesey*) is en eiland an de noordwestküste van Kymrien in de yrske sey un ouk dat grötste eiland van Kymrien. Med en lütter eiland Ynys Gybi vormt dat de administrativ graavskap van Ynys Môn. De höyvdstad is Llangefni en de grötste neddersetting is Caergybi (ingelsk: *Holyhead*). Et eiland hevt een uppervlakde van 715 km2 en hevt ungeväär 70.000 inwoaners. 57,9% sint kymriskspreakers (jår 2011).

De kymriske name beteykent et "eiland van Mona" (een yrske princesse), de engelske name van et eiland is afleided van et oldnoorske *Ungoll’s Ey*, et "eiland van Ungoll". De name hevt geen betrekking up de historiske etniske grup van de Angelen.

## Referensen
Utopie

**Utopy** is een term dat vöärkümt in de skryverye en de leavensbeskouwing. Et wörd ümskreaven as een *unmöägelike warkelikheid*, ofwal een wearld dee heylemåle good en mooi is, mar noit in et echt sol bestån künnen. Et teagenoaverestelde van utopy is dystopy.

Et woord kümt üüt et greeksk en hevt twey vöärvoogsels, wat twey beteakenissen geavet, mar wat in disse term samenkümt: *ou-topos* beteakend een *neet-bestånde plaatse*, én eu-topos beteakend een *gode en gelükkige samenleaving*.

In de meyste skryverye -vöäral Sir Thomas More med syn book Utopia üüt 1516, den as de term ouk bedached hevt- is een samenleaving dat in een utopy levt, in de tookumts; wår as de technology et menskvolk gelykwaerdig emaked hevt, alle hüse en stråten bint etsülvde en geyne hevt een eigen eigendom. Vake düs slim socialistisk en kommunistisk. Mar y hebt der ouk wal wat skryvers by dee as so'n wearld beskreaven hebbed dee in et verleaden is. So as Jean-Jacques Rousseau, den hümsülv vöärstelden dat mensken vrogger leaveden as gelyke an andere deren. Dee mensken hadden geyn genöäl med wark, sociale verplichtings of ouk mar möilike gevölens. Töt dat eyne van ear sea dat een stükkyn land -wat hee ümtüünt har- van hüm war, en geyne anders. Toon is et gedunder begünt.

As eyne et oaver utopy hevt, dan düt hee düs eigenlik syn idey van een perfekte samenleaving üüt de döke. Et sol noit precys so in et echt kummen, mar der kan wal up hen ewarkt wörden. Mangs müt y yts grouter maken as wat et weasen kan, ümme et in een kleindere förm in et echt edåne te krygen.
Bargen op Zoom

**Bargen op Zoom** (neaderlandsk: *Bergen op Zoom*) is ne gemeende in de Neaderlandske provincy Noord-Bråbant. Der woanet 66.426 lüde (telled up 31 mei 2018) up ne vlakte van 93,13 km². De höövdstad is de lyknamige stad Bargen op Zoom.

## Kerne
Seet 1 januåry 1997 besteet de gemeente uut de volgende kerne:
*de stad Bargen op Zoom (inwoaners: 52.890 op 1 januari 2008)
* Halsteren (inwoaners: 12.000)
* Leapelstråte (inwoaners: 2300)

Wydters hevt de gemeende een paar nåberskappen:
* Heimölle (inwoaners: -)
* Kladde (inwoaners: 180)
* Klutsdorp (inwoaners: 220)

## Kaarte

*Topografisk oaversicht van de gemeente Bargen op Zoom, in februåry 2018.*
Bernheze

**Bernheze** is ne gemeynde in de neaderlandske provincy Noordbråbant. Deyls ligt et in de Meierye van 's-Hertogenbosch en deyls in de Peelrandstreake. De gemeynde untstund in 1994, do as de olde gemeyndes Heesch, Nistelrode en Heeswyk-Dinter by mekander güngen vöär de domålige gemeyndelike herverdeyling. Bernheze kreyg by anvang de name van de grötste kern, *Heesch*, mär dat wör een jår later in 1995 ümmesatted in Bernheze. Der woanet 30.638 lüde up ne uppervlakde van 90,41 km². 

## Name
De gemeynde is vernöömd når ne hove med den name "Bernhese". Den wör in 1196 an de Abdye van Berne skünken, den as in de middeleywen noch in et dörpke Bern stünd. De gemeynde is düs deyls når dit dörpke nöömd. 'Bernhese' hevt ne tweyleadige bedüding: 'bern' is nen variant up 'born' en 'hese' is een wold. Bernheze is düs water en bos. In 1857 stichtden de lüde ne nye abdye, nu in Heeswyk. 

## Kerne
De gemeynde Bernheze hevt 6 kerne.

Antal inwoaners per woankern up 27 juli 2018:

Bron: CBS

## Gemeyndekaarte
Band'um

**Band'um** is een bandtie wat bestiet uut wat jongs uut Banthum. 't Is in 2012 op-ericht. Zi-j speult en zingt meestentieds covers, van rock töt golden oldies en rock-'n-roll. Mar heel mangs doet ze ok eer eigen liedties skrieven. Vake doet ze optreden in de feesttenten in de strekke of op brulftes. Eer name is een samensmelten van de name van 't dorp van oorsprung en 't feit dat zi-j een muziekband bint.
Kareelsk

**Kareelsk** of **Karelisk** (eygenspråklik *karjalan kieli*) is en finno-ugriske språke, dee in Rusland un Finland sproaken wardt.

## Eksempels (up livvidialekt)

* Moin - *Terveh*
* Goden morgen - *Hyviä huondestu*
* Goden dag - *Hyviä päiviä*
* Goden åvend - *Hyviä ildua*
* Gode nacht - *Hyviä yödy*
* Danke ouk - *Passibo*
* Ik heyte... - *Minuu kučutah...*
* Myn moderspråke is sassisk. - *Minun muamonkieli on alasaksi.*
* Ik snakke neyn russisk/finsk. - *En pagize ven'akse/suomekse.*
* Ik wil meyr kareelsk leyren. - *Tahton opastuo enämbi karjalan kieleh.*
* Ik bin språkaktivist. - *Olen kieliaktivistu.*
* Wårüm hebbet Jy neyn spyskaarte up kareelsk? - *Mindäh teil eule syömislistua karjalakse?*