open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Kreuze

**** kan wiezen op:

**kreuze*, *kroze* of *kreus* (Drèents) - de veenbes (Vaccinium oxycoccus)
**kreuze*, *groeze*, *kroeze*, *kruze* (Stellingwarfs) - de rooie bosbes (Vaccinium vitis-idaea), de vrucht van de sleedoorn, of entekroos (Lemna), de plaante die op 't water drif
**kreuze* (Tweants) - ofval, ingewanden, een klokhuus, een zaodhuus, of tebaksresten in een gerookte piepe
**kreuze* (Drèents, Stellingwarfs) - wat zoers, iets wat wrangig smak; ok in de uutdrokking 'zo zoer as kreuze'
**[[Kreuze (tiedschrift)|Kreuze]]* - een digitaal Grunnegstalig tiedschrift
Jan Siebo Uffen

**Jan Siebo Uffen** (Noordloaren, 1942) is een schriever en dichter in 't Grunnings. Zien gedichten vaalt op deur klaankexperimenten die as niet vake veurkoomt in 't Nedersaksisch.

## Soortement wark
Uffen kwaamp in 1966 veur 't voetlocht in tiedschrift *[[Twijspaalk]]*. Sindsdien schref e gestaag verhalen, gedichten en liedteksten in 't Oldambtsters (zien volk kwaamp uut 't Oldambt). Aandere tiedschriften daor as e an mitwarkte waren onder meer *[[Groningen (tiedschrift)|Groningen]]* en *[[Krödde (tiedschrift)|Krödde]]*. Zien teksten bint vake bedoeld um veur te lezen, in toniel te gebruken of te zingen. Diels is det zo, umdet in 't onderwies mar hiel now en dan elezen wördt in 't Grunnings.

In zien körte schetsen veur de radio leut de Grunninger zanger Ede Stoal hum inspireren deur 't wark van Uffen.

## Wark veur muziek
Riegelmaotig schref Uffen teksten veur Grunninger muzikaanten. Een best antal Grunninger artiesten, waoronder Wia Buze, Henk Drenth, de Famondiosingers en de Fiebeldekwinten, hebt wark van hum openeumen in 't repertoire. Hij hef bewarkings emeuken van Schubert (*Winterraaize*), Schumann (*Dichterlaifde*) en Grieg (*Geert Guut/Per Gynt*). Onder meer warkt'e samen mit pianiste Ellen Dijkhuizen, bariton Henk Smit en pianist Stanley Hoogland.

In 1991 kreeg e de Literaire Pries van Stichting t Grunneger Bouk veur zien volledige wark.

## Veurbield

:*Huibui streekstoe bloumkes koal,*
:*Berre oet d'bek en laaideg.*
:*Schoedeldest t loof van d'stoal.*
:*Steertind hoog en taaiberg.*
:*Bladdern was gain schaande toch?*
:*Doe bist dood, en Nixon leeft nog.*

(Uut: 'Zuzoi veur Ho-Tsi, n katte', in: *Dè*)

## Publicaties
*1989 *Dè* (verhalen en gedichten, Profiel, Beem)
*1991 *Oere, Oere* (Profiel, Beem)
*1995 *Roege Paiter/Piet de Smeerpoers* (eigen beheer)
*1997 *Groot en klaain laid* (eigen beheer)
*1999 *Ales oet laifde* (mit Peter Visser; PBC Grunning en OB Grunning)
*2008 *Zoveul joar* (Grunneger kwatrijnen, eigen beheer)
*2010 *Blui* (Stichting t Grunneger Bouk)
*2013 *Lutje laidjes* (eigen beheer, mit illustraties deur Joke Boersma)

### Toniel en theater
*2005 *Gele Bloumen* (tonielgroep WAARK)
*2015 *Onder de weg en over de locht* (gedichten naor anleiding van de Chassidische legenden van Martin Buber, mit droksels van Hendrik Nicolaas Werkman)

### Aoverzettings
*2000 *Dichterlaifde* / Schumann (eigen beheer)
*2010 *Winterraaize* / Schubert (cd, Henk Smit-bariton, Stanley Hoogland-piano)

## Bronnen
*Webloug aover Jan Siebo Uffen
*Jurjen van der Kooi (red.) (1990), *Dialectliteratuur: Perspectief en balans van de moderne streektaalletterkunde in Oostnederland en Nederduitsland*, Grunning: Sasland
Klaus-Groth-Pries

De **Klaus-Groth-Pries** is een Nedersaksische literatuurpries veur dichtwark, vernuumd naor de beroemde Platduutse dichter en schriever Klaus Groth. An de pries zit een bedrag van 3000 euro vaste.

Een eerste pries mit dizze name wördden inericht in 1939, een paar maond veur 't begun van de Tweede Wereldoorlog, deur de Vereinigung Niederdeutsches Hamburg en de Westfälischen Heimatbund. De pries mus alle twee jaoren mit een bedrag van duzend rieksmark uuteloofd wörden. De eerste uutreiking vund plaats in 't kader van de 120ste geboortedag van Klaus Groth en gunk naor de Zoerlaandse streektaaldichteres Christine Koch.

Van 1956 töt 1984 wördden de pries uutereikt deur de Alfred Toepfer Stiftung F. V. S.; later wördden det alle twee of drei jaor edaone deur de stad De Heid in Sleeswiek-Holstien. In 1984 wördden de zes Platduutse priezen van de stichting, waoronder de Richard-Ohnsorg-Pries, de Fritz-Stavenhagen-Pries en de Hans-Böttcher-Pries, samenevoegd as de Fritz-Reuter-Pries.

In 2004 stelde de Platduutse schriever Karl-Heinz Groth de pries opnei in as de Klaus-Groth-Pries van de stad De Heid.

## Winnaars
* 1939: Christine Koch
* 1952: Berend de Vries en Heinrich Wienke
* 1956: Hermann Claudius
* 1958: Otto Tenne
* 1960: Carl Budich
* 1963: Norbert Johannimloh
* 1966: Johann Diedrich Bellmann
* 1968: Hans Ehrke
* 1971: Oswald Andrae
* 1975: Siegfried Kessemeier
* 1978: Peter Kuhweide
* 1981: Greta Schoon
* 1984: Aloys Terbille en Jürgen Kropp (anfieterpries, ienmaolig uuteloofd)
* 2004: Willi Gerbode
* 2007: Jürgen Kropp veur de gedichtencyclus *Afdanz*
* 2009: Jürgen Heitmann veur de gedichten *sotoseggen*, *tegenaan*, *tiedenwessel* en *koppheister*
* 2011: Birgit Lemmermann
* 2013: Jürgen Kropp veur de gedichtencyclus *Ganz alleen. En Dodendanz*
* 2015: Rainer Prüß
* 2019: Martha-Luise Lessing

## Uutgaonde verwiezings
* Informatie op plattnet.de
* Klaus-Groth-Pries 2009 veur Jürgen Heitmann
Borsla-Pries

De **Borsla-Pries** is een Nedersaksische literatuurpries die sinds 1997 ienmaol in 't jaor uutereikt wördt. In anmerking koomt anoniem mitdingende, niet eplubliceerde körte verhalen, novellen, gedichten, heurspeulen, ienakters en jeugdspeulen. An de pries, uuteloofd deur de Borsla Vereinigung für niederdeutsche Sprache und Literatur e.V. in Bösel (Nedersaksen), zit een bedrag van 3000 euro vaste.

In 2014 wördden de pries uuteloofd an de Grunninger dichter Willem Tjebbe Oostenbrink.

## Winnaars
*1997 Carl Scholz, Bremen/ Heinrich Kahl, Hambörg/ Christa Heise-Batt, Noordersteed
*1998 Edmund Wilkens, Varel
*1999 Günter Kühn, Oldenbörg
*2000 Reinhard Wulff, Flensbörg/ Dr. Hans-Hermann Briese, Nörden
*2001 Helga Hürkamp, Lohne-Ehrendörp
*2002 Jürgen Kropp, Blickstedt
*2003 Erhart Brüchert, Erwech
*2004 Albert Rüschenschmidt, Saorbiek
*2005 Gitta und Udo Franken, Südbrookmerland
*2006 Carl Groth, Hambörg
*2007 Dr. Jutta Engbers, Aithe / Thomas Stelljes, Harsfeld
*2008 Helga Hürkamp, Lohne-Ehrendörp
*2009 Albert Rüschenschmidt, Saorbiek
*2010 Sandra Abbenseth, Varel
*2011 Gitta Franken, Südbrookmerland
*2012 Jürgen Kropp, Blickstedt / Dr. Andreas Wojak, Oldenbörg
*2013 Christina Sufka, Ilsede
*2014 Willem Tjebbe Oostenbrink, Zuudhörn
*2015 Carl-Heinz Dirks, Emden
*2016 Bolko Bullerdiek
*2017: Carl Groth för *Ehr lessde Stünn* un Diedrich H. Schmidt för *Dat Wicht mit de Katte*
*2018: Jutta Oltmanns för *Wat Neeis wagen*
*2019: Wilko Lücht
*2020: Jan Henning Kruse
*2021: Willem Tjebbe Oostenbrink
*2022: Arne Waldemar Lentföhr

## Uutgaonde verwiezings
* Aover de Borsla-Pries
Waddenhoeke

**Waddenhoeke** (officiele naeme: *Waadhoeke*; Fries: *De Waadhoeke*; Bildts/Nederlaands: *Waddenhoek*)  is een gemiente in de Nederlaandse perveensie Frieslaand. De gemiente ligt in et noordwesten van de perveensie bi'j de Waddenzee.

De gemiente is op 1 jannewaori 2018 ontstaon uut de vroggere gemienten Franekerediel, Et Bildt, Menaldumediel en uut vier dörpen van de veurmaolige gemiente Littenserediel.

Op 1 jannewaori 2020had de gemiente 46.079 inwoners.

## Naeme
De naeme verwiest naor de Waddenzee, omdat de gemiente in een *hoeke* bi'j de Waddenzee leit.

Eerder bruukten de ambtelike organisaosies de warknaeme *Westergo*, mar nao de twiede stemronde wordde de naeme *Waadhoeke* verkeuzen boven *Franeker* en *Ni'j-Westergo*.

De naeme *Waadhoeke* zels is een kombinaosie/kompromis van et Nederlaands en et Fries. In et Fries is de aenlike naeme *De Waadhoeke* en in et Bildts en et Nederlaands *Waddenhoek*.

## Geografie
De gemiente Waddenhoeke bestaot uut 41 officiële kernen, mit Franeker as heufdplak. In niet elke veurmaolige gemiente weren de Friese plaknaemen de officiële, zo weren de officiële plaknaemen in Et Bildt en Franekerediel de Nederlaandse en in Littenserediel en Menaldumediel de Friese.

### Stad en dörpen

Antal inwoners per woonkern per 2019.

Bron: Gemiente Waddenhoeke/CBS.

Et dörp Ritzumeziel *(Ritsumasyl)* is (nog) gien officiële kern (verdield onder Marssum en Deinum) en een klein dieltien van et dörp Oolde Leije ligt binnen de gemientegreenzen (verdield onder Ooldebildtziel en Vrouwenparochie).

### Buurtskappen
Naost de officiële plakken het de gemiente de volgende buurtskappen:

### Angreenzende gemienten
Waddenhoeke greenst an de volgende gemienten:

## Rifferensies


## Uutgaonde verwiezingen
* Officiële webstee
Willem Tjebbe Oostenbrink

**Willem Tjebbe Oostenbrink** (Gruupskerk, 1963) is n Grunneger dichter en schriever ien t Grunnegs en Nederlaands.

Oostenbrink is geboren op n boerderij ien t grinslaand tussen Visvliet en Gruupskerk. Hij woont ien Zuudhörn en warkt as projectleider veur gebiedsontwikkeleng. Ien 2007, bie weeromkomst ien t Westerkertier, begon er ien t Grunnegs te schrieven. Leven op t plattelaand vormt een inspiroatiebron, mit thema's as grond en grinslaand, laandschap en minselk streven, watst mit die mitdragst en watst achterloatst.

Zien gedichten hebben stoan ien tiedschriften as *[[Krödde (tiedschrift)|Krödde]]*, *[[Toal en Taiken]]*, *[[Roet (tiedschrift)|Roet]]*, *[[Diesel (tiedschrift)|Diesel]]*, *[[Oeze Volk/Maandewark]]*, *[[Noachs kat]]* en *[[Ensafh]]*, asok ien verzoamelbundels en bloemlezengen. Met zien gedichten won hij Nedersaksische priezen as de Freudenthal Aanmoedegengspries veur nije Nedersaksische literatuur (2010), de Klaus-Groth-Pries (tweede ploats, 2011), de Borsla-Pries (2014) en de Johann-Friedrich-Dirks-Pries (2017). Zien dichtbundel *Opdreugde troanen* wer nomineerd veur de Dagblad van het Noorden Streektaalpries (2013).

Regelmoatig is Oostenbrink op noordelijke literaire podia te vinden. Ook organiseert er workshops over creativiteit en conceptueel denken. Gedichten van hum bennen ien t laandschap verschenen: op t monumint 'de Fochtel' (Fochteloërveen, omtoald ien t Stellingwarfs) en op n plakette 'Over laand en licht' (Grodegast).

Waark van Oostenbrink het stoan ien *Wat mörn komt: Neie Grunneger gedichten en verhoalen* (2011), *Moest lezen: t Westerkertier verbeeld* (2011), *Dichters in de Prinsentuin* (2011), *Oetzicht* (2012) en *Gemeente Grijpskerk: n omzien verbreed* (2012).

## Zulfstandige publikoaties
* *Opdreugde troanen* (gedichten, Philip Elchers Grunnengen, 2013)
* *Zolt en Stof* (gedichten, Vliedorp, 2017)
* *Uutkomst* (gedichten, Stichting Het Drentse Boek, 2024)

## Wellen
*Webloug over Willem Tjebbe Oostenbrink
*Nijkeuter, Henk (2016), *Waor roet en blommen wortel schiet in 't veld: Geschiedenis van de Drentse literatuur 1945-2015*, Beilen: Het Drentse Boek (blz. 243-4)
*Vroaggesprek mit Willem Tjebbe Oostenbrink op Oader
Noordoost-Frieslaand

**Noordoost-Frieslaand** (officieel Fries: *Noardeast-Fryslân*) is een gemiente mit 45.251 (1 jannewaori 2020) binnen de gelieknaemige regio in Frieslaand, die op 1 jannewaori 2019 ontstaon is uut de gemienten Dongerediel, Ferwerderediel en Kollumerlaand en Nijkruuslaand.

## Geschiedenis
In eerste instantie was et de bedoeling dat in de regio Noordoost-Frieslaand een nog grotere ni'je gemiente zol ontstaon uut de gemienten Dantumediel, Dongerediel, Ferwerderediel en Kollumerlaand. Vanof 1 jannewaori 2017 bin disse vier gemienten ambtelik fuseerd. Dantumediel doet liekewel niet mit an de bestuurlike fusie en zal nao de vorming van de ni'je gemiente diensten ofnemen zonder dat ze zels een ambtelik apparaot het.

### Naeme
De naeme is op 30 meert 2017 keuzen deur de drie gemienteraoden, nao een volksraodpleging onder de bevolking waorbi'j de naemen *Dokkumerlân*, en *Ie- en Lauwerslân* de andere twie kaanshebbende naemen weren. De gemiente het gien officiële Nederlaandse naeme.

### Waopen
Bi'j de gemienteraodsvergaodering van 2 jannewaori 2019 onthulde waornemend borgemeister Hayo Apotheker et ni'je waopen van de gemiente. Dit waopen het bovenin twie golvende balken in blauw en geel, die angeven dat et een kustgemiente is. Et overige diel is gruun, belaeden mit een goolden steern, die veurkwam in de waopens van de drie oorspronkelike gemienten. Et waopen wordt dekt deur een Friese grieteni'jkrone. Disse krone is overneumen van Kollumerlaand c.a. en Dongerediel.

## Plakken
De gemiente bestaot uut de stad Dokkum en daornaost 52 dörpen. Diels bin de Friese naemen de officiële, diels de Nederlaandse.

### Stad en dörpen
In de gemiente liggen de volgende officiële woonplakken (steden en dörpen):

Naost disse officiële woonplakken bin der nog een antal dörpen die (nog) gien officiële woonplak bin of buurtskappen die ok wel dörp nuumd worden kunnen: Oostmehorn, Ezumeziel, Tiltjeburen en Westerniekark.

### Buurtskappen
Naost de officiële plakken en inkelde andere niet-officiële plakken bin der in de gemiente de volgende buurtskappen:

Daornaost leit een stuk van de streek Wildpad in de gemiente, et grootste diel leit in de gemiente Achtkarspelen, die op 28 meert 2019 besleut dat der eigen plaknaemborden kommen.

## Tael
Op et grondgebied van de gemiente wordt veurnaemelik Fries praotn. De gemiente is de ienigste in de perveensie Frieslaand waor naost et Fries en et Nederlaands ok een Grunnings dialelt spreuken wordt: in de dörpen De Pomp, Muntjeziel, Warfstermeule en Burum wordt Kollumerlaands of Pompsters praot.

## Rifferensies


## Uutgaonde verwiezingen
* Officiële webstee
* NEFnijs.nl - Ni'js uut alle dörpen in Noordoost-Frieslaand
Hindry Schoonhoven

**Hindry Schoonhoven** (1978) is een Grunneger schriever, redacteur en docent Grunnings.

Schoonhoven gruuide op in n Daam. Hij studeerde planologie. Toen e in Frieslaand woonde, inspireerde hum de wieze waorop de Friezen heur taal koesterden. Daorop begund'e hum te verdiepen in zien eigen moedertaal, 't Grunnings, daor as e ok cursussen in volgde.

In 2013 wördden Schoonhoven zölf docent Grunnings bij 't Huis van de Groninger Cultuur. Ok det jaor wun zien verhaal 'Baargen' de darde pries in de Pervinzioale Schriefwedstried, en in meert 2014 wun hij 't Hoogelaandster dictee.

Mit Christopher Bergmann schreef Schoonhoven *Hogelandster waarkwoorden* (2015). Vanof 2015 had hij wark stoan in tiedschrift ''Krödde'', en bij de oprichting in 2016 van *[[Oader (tiedschrift)|Oader]]*, de digitale opvolger van *Krödde*, wörrden hij ien van de drei redacteurs. Ok schrif e columns veur Webloug, de actualiteitensite van 't Centrum Groninger Taal & Cultuur.

## Zölfstandige uutgaven
**Hogelandster waarkwoorden* (2015, mit Christopher Bergmann) (Huis van de Groninger Cultuur)

## Bijdragen an uutgaven
**Kört bestek – columns * (2016, Huis van de Groninger Cultuur)

## Bronnen
*Webloug over Hindry Schoonhoven
Jan Groenbroek

**Jan Groenbroek** (1946) is n Grunneger verainensman, redakteur en schriever dij hom ienspaant veur de Grunneger toal.

Groenbroek, leroar Duuts ien Stad, is sunt 1979 bestuurslid van Stichting t Grunneger Bouk. Hai is beheerder van De Boukenkist, de bouk- en spaigelploatjes-winkel van de stichten. Tuzzen 1980 en 1983 waas hai hoofdredakteur van de kwartoaloetgoave *Out Boukenkist*, en sunt 1983 is hai hoofdredakteur en vörmgever van cultureel tiedschrift *[[Toal en Taiken]]*.

Sunt 1986 is Groenbroek ook bestuurslid van Stichting Grunneger Toal. Wieder is hai veurzitter van de historische verainen ien zien woonploats Scheemde, redakteur en vörmgever van t historisch tiedschrift *Duvekoater*, en soamensteller, vörmgever en/of schriever van n haile rieg publikoaties over t Grunnegs of geschiedenis van pervinzie Grunnen.

## Bronnen
*Tonnis Musschenga en Tonko Ufkes (red.) (2008), *Lezen en schrieven ien Grunneger toal*, Stad: Universiteitsbibliotheek Groningen & Barkhuis, pp. 159-60
Stichting t Grunneger Bouk

**Stichting t Grunneger Bouk** is een stichten dij as doul het t bevördern van de oetgifte van - en t aanpeerdjen van de belangstellen veur - bouken en aander publikoaties, schreven ien t Grunnegs of n aandere oard Nedersaksisch, of (as ze betrekken hebben op Stad en/of pervinsie Grunnen) ien t Nederlands. Stichten is opricht ien 1974 en is vestegd ien t Grunneger Cultuurcentrum ien Scheemde.

Begunstegers en abonnees kriegen vief moal ien t joar t kulturele tiedschrift *[[Toal en Taiken]]* toustuurd, en kriegen aal joar vergees n nij Grunnegs bouk. Bij de stichten heurt bouk- en spaigelploatjeswinkel De Boukenkist.

Sunt 1985 langt t Grunneger Bouk de K. ter Laan-Pries oet aan lu en organizoatsies dij zok verdainstelk moakt hebben veur de Grunneger kultuur.

## Wellen
*Webstee van t Grunneger Bouk
Wilhelmine-Siefkes-Pries

De **Wilhelmine-Siefkes-Pries** is een pries die sinds 1990 alle vier jaoren deur de stad Leer uutelangd wördt veur wark det in de Duutse regio Oostfrieslaand ontstaon is, aover een Oostfries of regionaol thema handelt, of aover onderlinge baanden tussen Oostfrieslaand en aandere regio's giet. Ok levenswark kan bekroond wörden, en de Platduutse taal as uutdrokkingsmiddel of thema wördt van bezunder belang acht.

De pries is vernuumd naor de uut Leer ofkumstige Platduutse schriefster Wilhelmine Siefkes (1890-1984). An de pries zit een bedrag van 2500 euro vaste.

## Winnaars
*1990: Henry Hes (Grunning), veur zien dichtbundel 'Noadörst'
*1994: Udo Franken, veur 't körte detectiveverhaal 'Springflood', en Karl-Heinz Madauß, veur de roman 'Wer weit, wo dar noch kamen ward'
*1998: Kees Visscher (Grunning), veur zien vertelsters 'De man van de boom', 'Morellen', 'Hanna Fictorie', 'Onderwegens' en 'tPat van de deugd'
*2002: Siegfried Kessemeier, veur de dichtbundel 'inoin'
*2006: Arend Remmers, veur zien wark 'Von Aaltukerei bis Zwischenmooren. Die Siedlungsnamen zwischen Dollart und Jade'
*2010: Theo Schuster, veur zien studies aover de Noordduutse cultuurgeschiedenis en 't Platduuts
*2014: Gerd Brandt, veur zien levenswark
*2018: Annie Heger, veur heur wark as zangeres, entertainer, schriefster en prissentatrice op 't gebied van de Oostfriese cultuur en Platduuts
*2022: Jan Cornelius (Leer), veur 't verlienen van uutdrokkingskracht an 't Platduuts en 't wiederontwikkeln dervan op veulvoldige wieze

## Uutgaonde verwiezings
* De stad Leer aover de Wilhelmine-Siefkes-Pries
Johann-Friedrich-Dirks-Pries

De **Johann-Friedrich-Dirks-Pries** is een Platduutse/Nedersaksische literatuurpries die sinds 2013 alle jaoren uutelangd wördt deur de Duutse stad Emden. De pries is vernuumd naor de Platduutse schriever Johann Friedrich Dirks (1874-1949). An de pries bint een brozen bieldtien en een bedrag van 2500 euro verbunden. Ok bint der een anfieterpries van 500 euro en kiender- en jeugdpriezen (töt an de leeftied van 20 jaor) van 500, 300 en 200 euro.

## Winnaars

## Uutgaonde verwiezing
* Theaterkompass.de aover de Johann-Friedrich-Dirks-Pries
Reinder Willem Hiemstra

**Reinder Willem Hiemstra** (Nijziel, 1943) is een dichter en schriever in 't Grunnings. Hij lat hum in zien gedichten miest inspireren deur wat of der um hum hen gebeurt, in 't laand doar as e grootebracht is en hum stark mit verbunden wet. Uut zien verhalen sprek zien liefde veur de natuur.

Hiemstra was boer bij Steem. Anvankelk schreef e gedichten in 't Nederlaands. In 1986 kwaamp zien eerste Grunningstalige gedicht in tiedschrift *[[Krödde (tiedschrift)|Krödde]]* te staon; later volgden ok verhalen. Hij schrif in 't Westerkertiers en in 't Hoogelaandsters.

Veur zien verhalenbundels *n Geluud van stilte* en *Spreek* kreeg Hiemstra in 2000 de Literaire Pries van Stichting t Grunneger Bouk. De jury kende hum de pries toe:

:*...omreden hai zok de leste joaren ontwikkeld het tot n woarachteg schriever, dij zien indringende en voak roadselachtege verhoalen schrift vanuut eerliekse verwondern over ales om hom tou. Reinder vuilt zok daip verbonden mit de noatuur en zugt de wereld gebeuren in klaaine aaldoagse dingen. Zien toal – dij van t Westerkwartier – is staark beeldend, oorspronkelk en vol dichterlieke zeggenskracht.*

In *Lezen en schrieven ien Grunneger toal* nuumt Henk Smit Hiemstra* 'n fienschriever, dij beeldend en kleurriek zien verhoalen wait te vertellen. Asmis binnen ze mysterieus of sprookjesachteg.' *

## Zölfstandige publicaties
*1991 *Votspoelde sluzen* (Profiel, gedichten)
*1992 *Oabel onderweegs* (eigen beheer, gedichten aover Oabel Tasman)
*1995 *Rondom Sien en toren* (Profiel Bedum, gedichten aover Sien Jensema en personages uut heur wark)
*1999 *n Geluud van stilte* (Stichting t Grunneger Bouk, verhalen, begunstegersgeschenk)
*1999 *Spreek* (Profiel, verhalen)
*2002 *Lichtsteert* (kleine Uil, gedichten)
*2004 *Keel me dan* (kleine Uil, verhalen mit spaigelploatje)
*2005 CD *Lichtsteert* (The Nothern Vocalists, mit Wiebe Postma)
*2005 *As* (Profiel, gedichten)
*2008 *Een zachte steneging* (kleine Uil, gedichten)
*2008 CD *Moest heuren* (Stichting Mien Westerkwartier)
*2018 *Hap te t laand oet* (Stichting t Grunneger Bouk, gedichten)
*2021 *n Mond vol spiekertjes* (Stichting t Grunneger Bouk, verhalen)

## Bronnen
*Webloug aover Reinder Willem Hiemstra
*Tonnis Musschenga en Tonko Ufkes (red.) (2008), *Lezen en schrieven ien Grunneger toal*, Stad: Universiteitsbibliotheek Groningen & Barkhuis, p. 70
Tendensroman

De **tendensroman** is een maotschoppelijk betrökken variaant van de psychologische roman en dreit um 't uutbielden van 't giestesleven van de heufdpersoon. Tegeliekertied wördt der een aovertuging epropageerd of bekritiseerd of een maotschoppelijke misstaand an de kaak esteld.

't Bekendste Nederlaandstalige veurbield is de *[[Max Havelaar (boek)|Max Havelaar]]* van Multatuli. Veurbielden in de Nedersaksische literatuur bint Lukas Koops zien romans *[[Schoeltied]]* (2003) en *Villa Thrianta* (2018), daor as de gek in anesteuken wördt mit roddel, achterklap en intriges in een Drèentse setting, respectievelijk op een basisschoele en bij een regionaole umroep.

## Veurbielden
* Multatuli: *[[Max Havelaar (boek)|Max Havelaar]]*, 1860
* Cécile de Jong van Beek en Donk: *[[Hilda van Suylenburg]]*, 1897
* M.J.J. Exler: *Levensleed*, 1911
* Aldous Huxley: *Brave new world*, 1932
* Theun de Vries: *Sla de wolven, herder*, 1946
* George Orwell: *[[1984 (roman)|1984]]*, 1948
* Leon Uris: *[[Exodus (roman)|Exodus]]*, 1955
* Aldous Huxley: *Island*, 1962
* Dimitri Verhulst: *[[Problemski Hotel]]*, 2003
Nordic noir

**Nordic noir**, oftewal de **Scandinavische misdaodroman**, is een soortement misdaodroman daor as 't verhaal vake vanuut 't oogpunt van de plietsie verteld wördt, en die speult in Scandinavië of iene van de aandere Noordse laanden. Bekende schrievers van Nordic noir bint de Zweed Henning Mankell mit zien boeken aover plietsie-inspecteur Kurt Wallander, de Noorse Karin Fossum (mit inspecteur Sejer) en de Deen Peter Høeg.

## Kenmarken
't Taalgebruuk van de Nordic noir is rechtdeurzee en giet metaforen uut de wege. Vake is 't verhaal in een somber laandschop esteld. De stemming is duuster en moreel ingewikkeld. Dizze soort schrieverije bieldt een spanning uut tussen de schienber kalme, onreurige aord van de Scandinavische maotschoppije, en de utings van moord, vrouwenhaat, verkrachting en racisme die beschreven wördt as verschiensels onder de oppervlakte. 't Genre vörmt een contrast mit de whodunit-stiel, zoas de moordmysteries die esitueerd bint in Engelse laandhuzen.

## Naovolging op tillevisie
Deur de populariteit van de Scandinavische misdaodroman is ok 't genre van de Scandinavische krimi opekomen in films en tillevisieseries. Veurbielden daorvan bint de Deense serie *Forbrydelsen*, daor as een Amerikaanse bewarking van kwaamp onder de name *The Killing*, de Britse serie (onder Zweedse regie) *Marcella*, en de Zweeds-Deense serie *The Bridge*.

## Naovolging in aandere talen
Schrievers in aandere talen as de Scandinavische hebt heur ok laoten inspireren deur 't genre van de Scandinavische misdaodroman. Zo beschrif Anne Doornbos in de Drèentstalige thriller *De Paddenvanger* (2018) een grimmig Drenthe, det opeschrökken wördt deur een köppel moorden op jongelu en daor as rechtsradicalisme de kop opstek. In *De man die Russisch preut. Het inspecteur Rossing dossier* (2021) kump, krek as in *De Paddenvanger*, inspecteur Freek Rossing veur. Ditmaol mut e hum bugen aover de moord op een hoge mitwarker van gas- en euliewinningsbedrief de NAM. Dizze tweide scandithriller van Doornbos speult miest in de umgeving van Gies.
Melle Hijlkema

**Melle Hijlkema** (Grunneger uutspraok: **Hielkema**) (Trimunt, 1960 of 1962) is een schriever en dichter in de Westeerkertierder variaant van 't Grunnings. Hij gruide op op een boerderije in Trimunt as jongste van een gezin mit tien kiender. Hij hef in 't boerenbedrief, in de bouw en as milieu-inspecteur ewarkt.

## Begun van de schrieverije en redens derveur
Een cursus Westerkertiers was veur Hijlkema de anleiding um körte verhalen en gedichten te gaon schrieven. Vanof 2001 had e wark staon in Grunnings tiedschrift *[[Krödde (tiedschrift)|Krödde]]*. Op de vraoge waorum as e schrif, hef Hijlkema ezegd:

:* 'Omdat ik et kin. Noadat ik uut et waark roakte ontston de behoefte om dingen te moaken, om een ienspanning òf te meten aan e haand van een blievend resultoat. Dat et schrieven worden is, is gien toeval, dat lag altied al dichtbij*.'

Mit 't verhaal 'Vogeldood' wun e in 2002 de eerste pries in de Westerkertierder schriefwedstried. Hij schreef mit an 't in 2004 verschenen *Swaalfies rond Auwert*, een verzunnen briefwisseling tussen een kloosterlinge, die rond 1442 in Auwert zit, en monikken uut Stad en Ommelaand.

## Aord en inhold van zien wark
Van Hijlkema zien proza vaalt de originele, vake wrange en licht macabere onderwarpen op. In zien gedichten perbeert Hijlmeka 't verleuren laandschop en onbevangen gelok van zien jeugd weerumme te halen. Jan Glas schrif aover zien dichtwark:

:* 'Verlais en verlangen, vrouger en nou, geweld en laifde; ien de teksten van Hijlkema bestaait t ain bie de groatie van t andere. Zunder n staark besef van vrouger is der gain heden, laifde is enkeld meugelk ien de aanwezeghaid van geweld. Verlangen wordt altied vöd deur verlais*.'

Hijlkema is een gedreven en bieldend veurdrager van zien wark.

## Zölfstandige publicaties
*2005 *Vogeldood* (Kleine Uil, verhalen)
*2011 *Liekover* (Kleine Uil, gedichten)

## Uutgaonde verwiezing
*Webloug aover Hijlkema
*Mien Westerkwartier aover Hijlkema

## Bronnen
De Beentjes van Sint-Hildegard

**De Beentjes van Sint-Hildegard** is een Twèentstalige speulfilm (mit Nederlaandstalige titel) die op 13 febrewaori 2020 in première gunk. De heufdrollen wördt vertolkt deur Herman Finkers en Johanna ter Steege; de regie en productie bint van de haand van Johan Nijenhuis. In de eerste weke trök de film meer as 100.000 bezukers, wat een Gouden Film Award opleverde.

De basis van de film is een Tsjechisch script, det ingriepend anepast wördden deur Finkers. 't Verhaal speult in Twente. Gedda (Johanna ter Steege) is wies mit heur kerel, dierenarts Jan (Herman Finkers), mar vertroetelt hum zo naodrokkelijk det hij 't der benauwd van krig. Nao de dood van zien tientallen jaoren op dezölfde meniere aoververzörgde schoonva kump Jan in een bevlieging in verzet. Intussen lek de dementie aover Jan hen te kroepen.

Umdet de film bedoeld is veur een laandsbried publiek, is der Nederlaandse ondertiteling. Op 12 febrewaori 2020 gunk de film in veurpremière in bioscoop Kinepolis in Eanske. De distributie wördt verzörgd deur September Film Distribution.

## Besprekings
De ontvangst van *De Beentjes van Sint-Hildegard* kun minder.

Op Filmtotaal.nl krig de film viere van de vief steerns; de bespreker nuumt 't een film *"die er niet op uit is je te laten schaterlachen, maar net zoals Finkers' cabaret voor een constante glimlach en onophoudelijk gegrinnik zorgt. Het is vooral een vertelling die je zo nu en dan een echte vraag durft te stellen*".

De Volkskrant gef de film dreie van de vief steerns en nuumt 't een *"onderkoelde en nuchtere komedie [...]. Dat ook de verhaallijn vol dwarsigheden zit, nu en dan van toon verandert en zich weigert aan te passen aan de gebruikelijke scenariowetten, maakt De Beentjes hier en daar wel wat stuurloos. [...] Maar uiteindelijk wint de kont-tegen-de-krib-achtige charme."*

Cinemagazine.nl schrif: *"Het is een perfecte mengeling van serieus drama en een luchtige komedie. De cast is prima, en het is verfrissend om een zich in het oosten van het land en in het Twents gesproken (maar Nederlands ondertitelde) film te zien op het witte doek. Herman Finkers casten in de hoofdrol is een gouden greep geweest"*.

NRC Handelsblad gef dreie van de vief steerns en schrif: *"een bedevaart helpt de zestiger vaak om tot zelfinzicht en acceptatie te komen. Dat pelgrimage-motief serveert de film een beetje te nadrukkelijk uit, maar naast alle seniorenfilms die nog één laatste grote transformatie of liefde beloven is de nuchterheid hier een verademing. [...] Regisseur Johan Nijenhuis, koning van de Nederlandse romkom, bewijst onnadrukkelijk zijn vakmanschap"*.

Trouw gef viere van de vief steerns en viendt 't plot vergezöcht, *"maar gek genoeg levert het een amusante film op. Dat heeft veel te maken met Finkers en Ter Steege die goedgemutst kibbelen over appeltaart, warme sjaals en coniferen, en met dialogen waarin Finkers wijsneuzerige woordspelletjes als ‘het heeft geen nut, maar wel zin’ verwerkt."*

## Bronnen
Lammert Voos

**Lammert Voos** (Ainrom, 1962 is een Grunnings dichter en schriever. Hij schref in zowal 't Grunnings as Nederlaands.

Voos verhuusde op vierjaorige leeftied mit zien olders naor Frieslaand en gruide daor in de stad op. Geweld en alcoholmisbruuk speulden een rolle in zien femilie, en op zien veertiende raakte hij an de draank. Pas op latere leeftied wus hij 't zwaore drinken op te geven.

Voos was zanger en gitarist van de Friese garagerockband Umberto di Bosso é Compadres, die in 1984 opericht wördden as gelegenheidformatie um in Sneek in 't veurprogramma van The Cure te speulen. End 1988 wördden de band opeheven. Ok was hij docent poëzie an de Schrieversvakschoele in Grunning.

In 2008 debuteerde Voos mit de dichtbundel *Klaai*, waor de kritiek best aover te spreken was. In 2010 volgde de dichtbundel *Grensman* en in 2011 kwaamp e mit *De stemmingsvreter*, een bundeling körte verhaalties en notities die eerder op zien weblog hadden estaone.

Ok in 2011 wördden Voos stadsdichter van Dèventer, wat e töt 2013 ewest hef. De dichtbundel *Mien zinloze aanwezeghaid* kwaamp uut in 2012. Zölfs buten streektaalkringen waren critici slim enthousiast aover dizze bundel. De bespreker van *[[Meander Magazine]]* schreef:

:*[De gedichten] laten zich lezen als volkomen vanzelfsprekend, de vanzelfsprekendheid van de kwelders waar hij het over heeft, of van ‘waarkloze dukdaalven’ (uit: ‘op Polderziel’). [...] In deze bundel lijkt het bijna altijd winter. De elementen waaraan je op dat ruige vlakke land bent overgeleverd, worden bijna tastbaar. [...] Aan Bukowski doen de veelvuldige inname van jenever denken, en de soberheid, de beknoptheid. Deze poëzie heeft een ander soort rauwheid: ze is puur. Aan Dylan Thomas lijkt deze poezie meer verwant, want wat een taalmuziek componeerde deze man!*

In 2013 verscheen onder de titel *De terugkeer van het haringorakel* een bundeling blogs, verhalen en notities. 't Aandere jaor kwaamp *Gram* uut, de eerste roman van Voos. De essaybundel *Samsara*, aover vlochtelingen, migratie en verlangst, volgde in 2015. Ok det jaor verscheen de dichtbundel *Rigor*, mit illustraties van bieldend kunstenares Heleen Simons. In 2016 verscheen de non-fictietitel *Abdou en de anderen*, daoras e verslag in deu van zien ervarings as vlochtelingenwarker. In 2018 volgde de novelle *Malterfoske* (verzungrunnings veur 'treiterbossien'), een verhaal ebaseerd op Voos zien stoere jeugd.  Dit boek wördden enomineerd veur de pries Beste Groninger Boek.

Wark van Voos is ok in verzamelbundels verschenen, waoronder *Verrassend Nedersaksisch* (Kleine Uil, 2010).

## Zölfstandige publicaties
*2008 *Klaai. Gedichten* (De Contrabas, Utrecht etc.)
*2011 *De stemmingsvreter. Kort proza* (De Contrabas, Utrecht etc.)
*2012 *Mien zinloze aanwezeghaid* (Kleine Uil, Stad)
*2015 *Rigor* (gedichten; illustraties Heleen Simons) (Stanza, Amsterdam)
*2016 *Abdou en de anderen. Ooggetuigenverslag van een ex-vluchtelingenwerker* (non-fictie) (AFdH Uitgevers, Eanske)
*2018 *Malterfoske. Een novelle* (AFdH Uitgevers, Eanske)

## Bronnen
Oostwold

**Oostwold** is n dörp in de gemainte Oldambt in de Nederlaandse pervinzie Grunnen, en het sikkom doezend inwoners. t Dörp is de noorderoever van de Blaauwe Stad.

Boeten t dörp, aan de weg noar Midwolle en in de Oostwolderpolder stoan kapitoale ploatsen, in t dörp woonden de laandaarbaiders. De tegenstellen tussen boer en aarbaider waren in disse streek van oldsher slim groot. In t noabielegen Finnerwold het dij tegenstellen laaid tot een slim staarke positie van de Kommunistische partij. In Oostwold en in t noabielegen Midwolle waren en bleven de laandaarbaiders streng protestants.

Ten noorden van Oostwòld ligt vlaigveld Oostwòld mit as kode EHOW. t Vlaigveld ontstond op boasis van luchtvoart veur t spruien van laandbouw in omgeven. 

t Dörp grenst aan de dörpen t Hammerk in t noorden, Finnerwold in t westen, Blaauwe Stad in t zuden en Midwolle in t oosten.
Grunneger Schrieverspries

De **Grunneger Schrieverspries** (veurheer: Literaire Pries) is n pries van Stichting ‘t Grunneger Bouk. Dizze pries wordt twij-joarlieks oetlangd aan n schriever van proza of poëzie in t Grunnegs. De pries bestaait oet n geldbedrag van 1000 euro en de touzeggen dat Stichting ’t Grunneger Bouk t eerstvolgende bouk van de winnoar oetgeft.

## Literaire Pries
De Literaire Pries van Stichting ‘t Grunneger Bouk wer in 2011 veur t lest toukend aan dichteres Nina Werkman. Doarnoa is de pries tien joar laank nait oetlangd. 

## Grunneger Schrieverspries
In 2019 stelde Stichting ‘t Grunneger Bouk vast dat weer veul schrieverij van hoge kwaliteit in druk verschenen was. Doarom is besloten vernijs n literaire pries, onder de noam Grunneger Schrieverspries, in t leven te roupen, Vanòf 2021 wordt de pries oetlangd.

## Wèlle

* Literaire Pries van stichting 't Grunneger Bouk weer uitgereikt als Grunneger Schrieverspries www.dvhn.nl 19 december 2019
Albert Metselaar

**Albert Aaldert Metselaar** (Hollaandscheveld, 26 juni 1959) is een Drèentse publicist, historicus, dichter en predikaant.

Onder meer publiceerde hij aover de geschiedenis van dörpen in de gemiente 't Ogeveine, waoronder Elim en Hollaandscheveld.

## Leven en wark
Op zien negentiende begunde Metselaar as verpleegkundige in de psychiatrie. Rond die tied verschenen zien eerste publicaties. Nao zien verhuzing naor 't Ogeveine begund'e veur de *[[Hoogeveensche Courant]]* aover historische, maotschoppelijke en godsdienstige onderwarpen te schrieven. Deur zien tiendielige wark aover Hollaandscheveld in de Tweede Wereldoorlog kregen de naor 't butenlaand evlochte oorlogsmisdadigers Auke Pattist, Dirk Hoogendam en Martinus Johannes van Oort bekendheid in Nederlaand. Ok hölp hij mit uutfiegelieren waor of ze woonden.

Metselaar zien latere onderzuuk is ericht op 't Ogeveine van de 17de ieuw. Hij spant hum ok in veur de Drèentse taal: hij schrif en dicht in 't Drèents van Hollaandscheveld en umstreken, en is taolschulte van 't Huus van de Taol. Hij was initiatiefnemer van de oprichting van dichtersgeneutschop 'De Taalcompagnie' an 't Ogeveine en van open podia veur proza en poëzie in die plaatse. Ok naamp e 't veurtouw veur de invoering van de biebelse bazuun bij godsdienstige bijienkomsten. Hij vertaalt en schref godsdienstige liedern in 't Drèents, en giet veur in Drèentstalige en Nederlaandstalige karkdiensten.

In 1995 kreeg Metselaar de titel 'Ogeveiner van 't jaor 1994'. In 2006 wördden hij benuumd töt ridder in de Örder van Oranje-Nassau.

## Uutgaonde verwiezings
* Huus van de Taol aover Albert Metselaar
Språkråd

Nen **språkråd** is nen kring van lüde dee as sik gangs holdet med rådgeaven oaver et gebruuk van ne bepålde språke. Mangs doot se dit vrywillig, mangs ouk van ståtsweage. Wat språkröäde doot enkel de språke beskryven, andere röäde doot vöärskryven wo as de språke gebruked worden müt. In meyr behöldener språken sint se ouk gangs üm nye wöörde te bedenken üm leynwöörde teagen te gån.

Under meyr Noorweagen hevt ne *Språkrådet*, ne ståtsgrupering dee sik gangs höldt med advys oaver et gebruuk van de noorske dialekte. In Neaderland gevt et et Genootschap Onze Taal, vöär et fransk maket sik de Académie Française druk. Vöär et portugeysk gevt et de Comunidade dos Países da Língua Portuguesa.
Silicon Valley

**Silicon Valley** (engelsk vöär *[[silicium|silikonen]][[dal]]*) is ne name vöär de süüdsyde van den Baai van San Francisko in den amerikaansken ståt Kalifornie.

In disse streake huset vöäle technologiebedryve, wåründer een paar van de gröätste in de wearld. Anvangelik verweys de term når de vöäle bedryve dee gangs warren med siliciumskyve maken en verbeateren, mär rechtevoord verwist et up alle hitechbedryve in et gebeed. "Silicon Valley" geldet rechtevoord selvs as metonym vöär de heyle amerikaanske technologysektor.

Al sint der heyl wat verskillende gebeden vöär hitechindudstry in de VS, toch blivt Silicon Valley et centrum vöär hitech-innovaty. By mekander geyt eyn-darde van investeringen van dorvkapitaal når Silicon Valley. Wat bekende bedryve dee as der sittet sint unde meyr Apple, Hewlett-Packard, Intel, Sun Microsystems, eBay, Google, AMD, Facebook en McAfee.

Een grout antal universiteiten ståt rund Silicon Valley en et is een populär gebeed vöär hougupleide technöten uut de wearld. binnen et gebeed ligget ungevear de völgende städen: San Jose, Santa Clara, Milpitas, Mountain View, Sunnyvale, Los Gatos, Palo Alto, Fremont en Saratoga. San Jose nöömt sikselv de "höyvdstad van Silicon Valley". Binnen et gebeed ligget twey luchthavens: den van San Jose en den van San Francisko. 

"Silicon Valley" is synonym wörden vöär een gebeed wår as vöäruutstreavende technology maked wördt. Andere steades up de wearld med hougtechnologiske industry wordet der når vernöömd, so as Bangalore (et "Indiaske Silicon Valley"), Flanders Language Valley (et "Vlaamske Silicon Valley") en Sophia Antipolis bij Valbonne, et süüdfranske Telecom Valley.

## Bedrijven
Under meyr de volgende bedryve hebbet een höyvdkantoor in Silicon Valley:

## Bökelyste
* Eva de Valk, *Silicon Valley: waar de toekomst wordt gemaakt*, Uitgeverij Lebowski, Amsterdam, 2014, ISBN 9789048818822.
* Peter Hinssen, Steven Van Belleghem & Harry Demey, *The Spirit of the Valley*, Uitgeverij LannooCampus, Tielt, 2015, ISBN 9789401426558.
Panentheïsme

**Panentheïsme** (Greeksk: *pan*=alle, *en*=in en *theos*=god) is een kykwyse dat God eyne is med et heyle heylal, dat et heylal een deyl is van God en dat God den dryvenden kracht in et heylal is. Mar anders as et panteisme is God neet etsülvde as et heylal. Want God is vöäle meyr as het heylal. Hee warkt döär de dinge hen en steyt der ouk büten. So as, as y et van üüt traditionele wyse kykt; de sele in et lichaam sit en döär et lichaam hen warkt en düt, mar de sele ís et lichaam neet.

Vöäle ortodokse christenen vindet dit mar een eng idey en willet et neet annemmen, ümdat et volgens ear neet samen kümt med et beyld dat den Bybel van God gevt.
Amerika (kontinent)

**Amerika** is een landmassa up et westelike halvrund dat ten ousten van de Groute Oceaan en ten westen van de Atlantiske Oceaan ligt. Amerika wördt oaver et algemeyn verdeyld in Noordamerika en Süüdamerika, mär der bestån ouk andere indeylingen.

De name Amerika is afeleided van de italiaanske untdekkingsreisiger Amerigo Vespucci (1454-1512). Een wearldkaartee dee in 1507 döär Martin Waldseemüller epubliceerd wördde was de eyrst bekende publikaty wår de name in gebrüked wördde.

In de meyste språken wördt mid de termen Amerika en amerikanen vake allinnig de Vereynigde Ståten van Amerika en syn inwunners bedoold. Noord- en Süüdamerika hebben samen so'n 1.091.000.000 inwunners.

## Status as wearlddeyl
De klassifikaty van Amerika as eyn enkel wearlddeyl in steade van meyrdere kontinenten wördt neet algemeyn aksepteerd. Traditioneel wörden in de engelskspråkige landen, en ouk in Neaderland, Noord- en Süúdamerika as twey kontinenten eseen dee döär et Panamakanaal eskeiden wörden. In een bült andere landen wördt Amerika al as eyn kontinent eseen. Van de vyv ringen van de olympiske vlagge dee de vyv wearlddeylen verteagenwoordigen, wördt Amerika döär een enkele ringe esymboliseerd.

## Andere namen
In Europa steyt Amerika ouk wel bekend under de name de Nye Wearld. Under indiaanske aktivisten is sinds een pår jår de term *Abya Yala* in gebrüük as alternative name vöär et amerikaanske kontinent. Et westelike halvrund wördt ouk wel as synonym vöär et amerikaanske wearlddeyl gebrüked, alhowel kleine deyl van Afrika en Europa ouk up et westelik halvrund liggen.

## Landen en gebeden

### Suvereine ståten
Der binnen 35 suvereine ståten in de amerikas, 23 in Noordamerika en 12 in Süüdamerika:

### Oaverseyske gebeden
Anglo-freeske språken

De **anglo-freeske** språken formen een subgrup van de westgermaanske språken. Anglo-freesk wördde oorsprungelik an de noordseyküst van et europeeske vasteland espröäken. De grup ümvat et oldengelsk, vasteleagd sinds de 8. eyw, en et oldfreesk, vasteleagd sinds de 12. eyw tot ungevear 1500 inklusiv syn nåkummelingen (engelsk, freesk, etc.).  

De anglo-freeske språken underskeiden sik van de oaverige westgermaanske språken (düütsk, neaderlandsk, ens.) under andere döär de anglo-freeske palatalisaty van velären en de afweasigheid van nasalen vöär frikativen, wårby de klinker oorsprungelik verlängd wördde. 

Een vöärbeald van de anglo-freeske palatalisaty, is de üütspråke /ts/ wår de neadersassiske dialekten /k/ hebben, en de /j/ vöär de sassiske /x~ɣ~g/: 

Vöärbealden van de afweasigheid van nasalen: 

* (neaderlandsk-)sassisk *ganse*, düütsk *Gänse*, neaderlandsk *gans* - freesk *goes*, engelska *goose*;
* sassisk *mund*, düütsk *Mund*, neaderlandsk *mond* - nordfreesk *müs*, *mös*, engelsk *mouth*;
* sassisk, düütsk en neaderlandsk *ander-* - freesk *oare*, engelsk *other*;
* sassisk *uns*, düütsk *uns*, neaderlandsk *ons* - freesk *ús*, engelsk *us*.

Een grammatikaal verskil is et untbreaken van een weaderkeyrend vöärnaamwoord. Vergelyk:

## Tellen van eyne tot tyne in een antal anglo-freeske språken
Margarete Veckinchusen

**Margarete Veckinchusen**, boaren **Witte**, (* üm 1382 in Ryge, letsk *Rīga*, – † nå 1433, möäglik in Lübeek) weer en hanseaatske koupvrouw, dee vöär earen man Hildebrand Veckinchusen dat leid van dat bykontoor in Lübeek had un dår med sükses mang ander den transport van holt, visk, dook un kopper öäver de Oustsey un wyder dat land döär organiseer.

## Leavend

Margarete Veckinchusen weer de dochter van den rygesken koupman Engelbrecht Witte. Nå den doud van Hildebrand Veckinchusen syn eyrste vrouw büdt Engelbrecht Witte em in dat jår 1398 syn 15-jårige dochter Margarete as tweyde vrouw an. Disse vorbinding is höyvdsaaklik as familiäre vorknütting van de koupmansfamilens dacht un skal ünder ander earen man belangryke handelskontakten in Lyvland vorskaffen. 

Tosamen med Hildebrand het see - so bekend - söäven kinder: dree deerns (Gertrud, Margarethe un Anna) un veer söäns (Jost, Johannes, Engelbrecht un Hildebrand). Med ear kinder leavt Margarete in Lübeek, wårneam see dat leid van dat bykontoor het, bydes ear man van Brügge uut den internationalen handel drivt, mang ander med Venedye, un dår vaken risikos by up sik nimt. As Hildebrand sik vorspekuleert, deep in de skulden landt un vöär en dree jårs tyd in den skuldtoorn in Brügge sit, mut Margarete al ear good in pand geaven, med ear kinder ear huus in Lübeek vorlåten un dat later vorköypen, un in armood to hüür woanen. Ear swåger Sivert Veckinchusen givt ear man dat nöydigste, dat see ni beddelen to gån behöövt, ümdat en beddelerske in de vorwandskop ouk syn eygen anseend skaden dån had. Ear man Hildebrand keyrt nümmers torüg nå Lübeek, man nå syn vrykoamend uut den skuldtoorn 1926 blivt hee up de öävervaard doud.

## Representatioon in de media

In den tweyden deyl van den ZDF-dokumentatioonsfilm *Die Deutsche Hanse (2/2): Eine heimliche Supermacht – Die Deutsche Hanse am Wendepunkt* öäver den koupman Hildebrand Veckinchusen spealt Simone-Adrienne Kern de rulle van Margarete. 

## Literatuurvorwysings
Magdalena Zeger

**Magdalena Zeger** (* üm 1491, † 16.01.1568 in Kolding) weer en kalendermakerske un trouwd med den fysikus un matematikus Thomas Zeger. Öäver ear afkumst is niks nauwers bekend, man see het wul dat kalenderhandwark van earen man leyrd, den eyrsten perfesser vöär matematik an de nye universiteet in Marborg, ümdat see as vrouw sülven ni vorlöyv had en universiteet to besöken. 

Waneyr see eksaktement by dat kalenderskryvend med tohöyren prognostiken bygån is, is ni naeger kündig, man wårskynlik het see öäver jåren kalenders vöär Däänmark skreaven. De öäverleaverden eksemplaren van ear kalenders un prognostiken uut de jåren 1561 un 1563 sünt in neddersassisk un drukked in Hamborg. Med ear begun oapenbår ouk almeyn de kalenderdruk dår, ümdat alle anderen bekenden in Hamborg drukkeden kalenders uut later tyd stammet. 

Nå den doud van earen man 1544 in Köypenhaven trok see nå Kolding, wårneam see 1568 doudbleyv. Van besünder weatenskopshistoorsk belang is Magdalena Zeger, ümdat see as eyrste vrouw sülvständige publikationen in de astronomy skreyv un upto de eyrsten vrouwen tohöyrt, dee in de natuurweatenskoppen almeyn publiceren. 

## Literatuurvorwysings
Dook

**Dook** kan verwysen nå:

*Dook - een eweaven tekstilen stof
*Doak - een weadersverskynsel, ouk bekend as *mist*
Koronavirussen

**Koronavirussen** sint ne grup verwante virussen dee sougdeers en vöägel seek maket. By mensken geavet koronavirussen meysttyds milde infektys an de luchtweagen. Vöärbealden sint de gewone verköldheid (dat ouk andere oorsaken hebben kan). Seldsamere förme köänet doudelik weasen, so as de SARS, MERS en et COVID-19. Kenmarken van de seekde sint anders in andere soorten: hennen kryget last van den hals, kö en biggen diarree.

Koronavirussen sint de subfamily ***Orthocoronavirinae*** in de family *[[Coronaviridae]]*, orde *[[Nidovirales]]*, domein *[[Riboviria]]*. Se sint virushülsen med een positiv enkelstrengig RNA-genoom en ne heliske nukleokapside. De genoomgrötde  van koronavirussen ligt tüsken ungeväär 27 en 34 kilobases, de grötste van alle bekende RNA-virussen. 

## Name
De name *koronavirus* kümt van et latynske *corona*, wat "kroune" of "krans" bedüdet en slöt up de kenmarkende krounenförm van proteine-uutsteaksels ründ de virusdeylen.
 
## Untdekking
Koronavirussen wördden in de jåren '60 van de 20. eywe untdekked. De eyrsten warren bronchitis by henne nen twey virussen uut de nöäsen van menskelike patienten med ne gewoane verköldheid. Disse kreagen de namen *Menskelik koronavirus 229E* en *Menskelik koronavirus OC43*. Andere virussen uut disse family sint inmiddels ouk bekend, so as de SARS-CoV in 2003, HCoV NL63 in 2004, HKU1 in 2005, MERS-CoV in 2012 en SARS-CoV-2 (ouk bekend as 2019-nCoV) in 2019. De meyste hyrvan sorget vöär swåre luchtweginfektys.

## Uutbreaken

### Koronavirus 2019 COVID-19
In december 2019 wör der in Wuhan in China een uutbraak van lungunsteakingen emelded. Up den 31. december 2019 wör de uutbraak in verband ebracht med nen nyen förm van koronavirus den as van ne seyvrüchtenmarkt in Huanan afkumstig weasen solde. Et virus kreyg de vöärloupige name 2019-nCoV van de Wearldgesundheidsorganisaty (WHO). Dit wör later veranderd in SARS-CoV-2 döär et Internationale Komittee vöär Virustaksonomy. Når de oaverdraegbåre seekde dee untsteyt döär SARS-CoV-2 wördet verweasen as COVID-19, wat steyt vöär *coronavirus disease 2019*. Een pår undersökers meynet at de seyvodermarkt nit de bronne was vöär den oaverdrachten up lüde.

Up 13 määrt 2020 stünd et doudental up te minsten 4720. Wearldwyd sint der meyr as 128,343 bevästigde besmettingen. Et wuhanvirus is underbracht as een nye streng van et Betakoronavirus uut grup 2B en kümt vöär sowat 70 % genetisk oavereyne med SARS-CoV. Et virus likt vöär 96% up vleadermuuskorona. Der is een breyd vermoden dat et virus van vleadermüse kümt. De seekde verspreidden sik rap oaver de wearld, wårnå verskillende landen et oapenbåre leaven, de ekonomy en reisegeleagenheiden gooddeyls stille legden. Up 19 januari 2021 üm 10:30 waren er al meyr as 2 miljoon douden en 96 miljoon bevästigde besmettingen.

## Verwysingen