open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Basisregistratie Adressen en Gebouwen

De **Basisregistratie Adressen en Gebouwen** (BAG) is de nåme vöär ne neaderlandske basisregistratsy. Disse bestund anvankelyk uut twey basisregistratsys, nåmelik de *Basisregistratie adressen* (BRA) en de *Basisgebouwenregistratie* (BGR), mår döär nen wysigingswet van 24 februari 2017 bünt sy samenevoogd töt eyne.

## Wet basisregistraties adressen en gebouwen
Den Eyrsten Kammer hevt up 22 januari 2008 de Wet basisregistraties adressen en gebouwen (Wet BAG) anenömmen. De wet wear up 1 juli 2009 van kracht. De gebruuksplicht van oaverheyden ging up 1 juli 2011 in.

De Wet BAG reagelt dat den gemeynderåd et grundgebeed van de gemeynde indeelt in eyne of meyrdere wöänplaatsen en dat gemeynden en antal basisgegeavens oaver gebowen en adressen byholden in eyn eautomatiseerd systeem. Alle oaverheydsorgånen mottet disse gegeavens verplichted gebruken by de uutufening van höäre publikrechtelike tåken.

## Inhold van de basisregistratsys

De gemeynden mottet gegeavens byholden oaver en antal *objektklassen*:
* wöänplaatse
* oapenbåre ruumte: meystal de stråte of et plein, sums de wyk
* nümmeranduding: meystal gewöän en getal, en in yder geval dan oavereynkommend med et begrip huusnümmer
* pand: bowkündige eynheid
* ligplaatse: plek vöär et permanent afmearen van en vaartuug
* standplaatse
* 'verblyfsobjekt': eynheid van gebruuk binnen pand(en).
Disse begrippen wordet enöömd in artikel 1 van den wet.
En adres is ne kombinatsy van wöänplaatse, 'oapenbåre ruumte' en nümmeranduding. As de 'oapenbåre ruumte' de wyk is, dan bünt der of heylemål ginne stråtnåmen, of der bünt stråtnümmers (neet apart in de BAG) en ne nümmeranduding bestånde uut dat nümmer evolgd döär et volgnümmer binnen de stråte. Under huusnümmer süllen lüde de heyle nümmeranduding of et tweyde deyl dervan verstån können. Dårby süllen lüde ansluten können by wat by de döören steyt anegeaven. See ouk afwykende adresseringen.

Elk verblyfsobjekt, ligplaatse en standplaatse hevt (of krygt) en adres.
Wat der oaver de afsunderlyke 'objekten' as wöänplaatsen en panden mot wörden vastelegd, steyt in den Catalogus BAG.

## Uutvoring
Et Kadaster beheyrt de *Landelijke Voorziening* vöär de BAG (LV BAG). De gemeynden leaveret hyr höäre gegeavens an, soudat de gegeavens van dåruut verstrekked können wörden an gebrukers. Gegeavens wordet in XML-vorm aneleaverd en verstrekked in souwal XML-vorm as GML-vorm. Dårnåst is et vöär ydereyne möägelik um via de *BAG Viewer* de BAG too rådplegen.

## Eksterne links
*BAG viewer
*Wet BAG up Wetten.nl
*Catalogus BAG
Snelweg

Nen **snelweg**, ouk **autosnelweg** of **autobane** is nen meyrbaansweg wår as vake med houge snelheyden ereden mag wörden. Et is untwörpen vöär rap emotoriseerd verkeer - sou as auto's, büssen, motoren en vrachtwagen - en hevt ungelykvloorske krüsingen med andere wegen en nen middenberm tüsken de twey ryrichtingen.

In Neaderland is der en verskil tüsken nen autoweg en nen autosnelweg sinds et RVV van 1966. Nen autoweg hevt neet vöälledig eskeidene rybanen en allenig ungelykvloorske krüsingen, nen snelweg wal. Nen autosnelweg is in Neaderland allenig togangelyk vöär motorvoortugen wårmed med ne snelheid van ten minsten 60 kilometer per uur kan en mag ereyden wörden.

Den eyrsten autosnelweg van de wearld wear in 1921 by Berlyn eoapend under de name *Automobil-Verkehrs- und Übungs-Straße* (AVUS). Anvangelyk wear dissen weg ebruked as racecirkuit. In Neaderland is den eyrsten autosnelweg, ryksweg nr. 12 tüsken Voorburg en Zoetermeer, in 1937 in gebruuk enömmen.

Autosnelwegen wordet in de meyste landen (med as belangryke uutsundering de interstate highways in de Vereynigde Ståten) aneduded med en verkeyrsbord dat en piktogram van nen autosnelweg med viadukt afbealdet. Den achtergrund is dan blauw of gröön.

Belgie hevt med 57,8&nbsp;km per 1000&nbsp;km² et gröytsten antal kilomeaters snelweg per landuppervlakde van de Europääske Uny. Neaderland kümt up de tweyde plaatse med 56,8&nbsp;km per 1000&nbsp;km². In totaal hevt Neaderland 2360&nbsp;km snelweg up 41.543&nbsp;km² en Belgie 1763&nbsp;km up 30.528&nbsp;km² (cyfer 2011).
Baekdaelen

**Beakdaelen** (neaderlandsk: *Beekdaelen*, limbörgsk: *Baekdale*) is ne gemeynde is in et süüden van de neaderlandske provinsy Limbörg. De gemeynde is up 1 januari 2019 untstån uut de vöärmålige gemeyndes Onderbanken, Nuth en Schinnen. De gemeynde ligt in et noorden van et Höövelland en hevt en oaverwegend landelik karakter.

## Kernen
Heuvelland

Et **Höövelland** (in engelsktalige publikatsys: *Dutch Hills*) is ne streake in et süüden van Neaderland, dee ekenmarked wördt döär en höövelachtig landskap. Et Höövelland in de meyst ebrukede beteykenis umvat et neet-verstedelykde süüdelik deyl van Süüdlimbörg.
Et steyt ouk wal bekend as et "Limbörgsk Höövelland".
Valkenburg an de Geul

**Valkenburg** (limbörgsk: plaatse: *Valkeberg* of *Vallekeberg*, gemeynde: *Valkeberg aan de Geul*) is ne neaderlandske stad en gemeynde eleagen in et Süüdlimbörgske Höövelland. Valkenburg is den gröytsten kern en naamgeaver van disse gemeynde. Valkenburg hevt en stark toristisk karakter. Den historisken stadskern med syne vöäle horekageleagenheyden, et umliggende höövelland en en grout antal toristiske attraktsys vörmet de belangrykste publikstrekkers.

De gemeynde ligt an den rivyr de Gööl, dee min of meer van oust når west döär de gemeynde ströymt. De gemeynde telt  inwoners (, brun: CBS) en hevt ne uppervlakde van 3690 hektare.
Voerendaal

**Voerendaal** is ne gemeynde in et süüden van de neaderlandske provinsy Limbörg. Voerendaal maakt deyl uut van et bestüürlyke såmenwarkingsverband Parkstad Limburg. De gemeynde telt  inwoners (, bron: CBS) en hevt ne uppervlakde van 31,42&nbsp;km² (wårvan 0,10&nbsp;km² water).
Emsdelta

**Emsdelta** (neaderlandsk: *Eemsdelta*) is ne neaderlandske gemeynde in de provinsy Grönningen. De gemeynde untstund up 1 januari 2021 nå ne fusy van de gemeynden Appingedam, Delfsyl en Loppersum. De fusygemeynde telt cirka 46.000 inwöäners.
Land van Cuijk

Et **Land van Cuijk** is ne gemeynde in de neaderlandske provinsy Noordbrabant. De gemeynde is untstån uut ne fusy van de vöärmålige gemeynden Boxmeer, Cuijk, Sint Anthonis, Mill en Sint Hubert en Grave up 1 januari 2022.
Hooksen Weard

**Hooksken Weard** (neaderlandsk: *Hoeksche Waard*) is ne gemeynde in de neaderlandske provinsy Süüdholland. De gemeynde untstund nå ne gemeyndelyke herindeling van viyv Süüdhollandske gemeynden (Old-Beijerland , Korendyk, Stryen , Kromstryen en Binnenmås) per 1 januari 2019 en umvat nåst et eiland Hooksken Weard ouk et eiland Tyngemeaten.
Möllenlaanden

**Möllenlanden** (neaderlandsk: *Molenlanden*) is ne gemeynde in de neaderlandske provinsy Süüdholland.
Mauritanie

**Mauritanie** (arabisk: موريتانيا *Mūrītānyā*, fransk: Mauritanie; berber: *Agawej* of *Cengit*; pulaar: 𞤃𞤮𞤪𞤭𞤼𞤢𞤲𞤭 *Moritani;* wolof: *Gànnaar*; soninke: *Murutaane*), officieel de **Islamitiske Republik Mauritanie** الجمهورية الإسلامية الموريتانية) is nen ståt in noordwest Afrika. Up et westen der van ligt den atlantisken oceaan, up et noorden en noordwesten de westelike sahara, Algerye up et noordousten, Mali up et ousten en süüdousten en Senegal up et süüdwesten. Mauritanie is et up teen nå grötste land van Afrika. Neagentig procent van et land ligt in de sahara. De meyste van de 4,4 miljoon unwoaners woanet in et süden, wåras et weader wat angenamer is vöär en menske. Eyndarde dårvan woant in de höyvdstad en grötste stad Nouakchott, an de atlantiske küste.

De name van et land is afleided van et olde berberköäningryk *Mauretanie*, wat nu Marokko en Algerye is. Berbers besatten in de darde eywe nå Kristus et gebeed wat nu Mauritanie is. In de achtste eywe nöämen arabyren et land in en voorden der den islam, arabiske kultuur en arabiske språke döär. Vöär in de 20. eywe nöäm Frankryk et land in en makeden et deyl van Fransk Westafrika. In 1960 wör et unafhangelik, mär hevt seyd dee tyd vake te kampen met ståtsgreype en diktators. Den lätsten ståtsgreyp wör leided döär generaal Mohamed Ould Abdel Aziz, den as in 2009 en 2014 ouk de verkesingen wün. Hee wör upevolged döär Mohamed Ould Ghazouani, nå de verkesingen van 2019. Dit was Mauritanies eyrste vreydsame machtsoaverdracht seyd unafhangelikheid.

Kultureel en polityk eseen is Mauritanie deyl van de arabiske wearld. Et is lid van de Arabiske Liga en arabisk is de eanigste officiäle språke. Et fransk is der de lingua franca, wat wist up et koloniale verleaden. Undanks de arabiske identiteit woanet der in Mauritanie meyrere volker. de *beidane* of sounöömde 'witte moren' maket 30% uut van de bevolking. De *haratin*, de 'swarte moren' sint sou'n 40% van de bevolking. Beide grupen sint ne afspegeling van arabisk-berberske afkumst. De oaverige 30% sint volker van under de Sahara.

Undanks groute natuurlike rykdum sou as yseroor en petröäly is Mauritanie en arm land. De ekonomy drivt höyvdsakelik up landbouw, veyholderye en viskerye. Mauritanie steyt bekend üm de slechte ümmegang med menskerechten. Mauritanie deade der as lätste land van de wearld et slavendryven achterhen in 1981, en et wör pas in 2007 officieel verböäden. Toch kümt et noch vöäle vöär, döär en historisk kastenstelsel wat de witte en swarte moren verskillende sociale ståtussen gevt.
Wolof

**Wolof** is ne språke dee espröken wördt in de Westafrikaanske landen Senegal, Gambia en Mauritanie. De språke wördt ouk wal med *Wollof* of *Ouolof* anedüded. Van öärsprung is et de språke van de Wolof-bevölking. Et is de meyst esprökene språke in Senegal, meyr as 80% van de bevölking (inklusiv mensen dee sölv neet töt et Wolof-volk behöyren) spreaket de språke. De spreakers bünt vöäral to vinden in et gebeed van Dakar töt Saint Louis. Ümsgevear 3,2 miljoon lüde spreaket de språke as moderspråke, terwyl der rund de 3,5 miljoon lüde bünt dee de språke as tweyde språke spreaket.

De språke måkt deyl uut van de family van de Niger-Kongospråken en  is deyl van de gröytste groop van de atlantiske språken.
Pulaar

Et **pulaar** of **fula** is ne språke dee vöärnamelik döär de Fulbe in Westafrika wördt espröäken. Et höyrt by de atlantiske kongospråken van de Niger-Kongospråken. Et is en språkkontinuum wårby spreakers van angrensende regios mekandere makkelik verståt, mår nen spreaker uut Sudan hevt moide üm nen spreaker uut Senegal to verstån.

De name Fula wördt vöäral in engelske literatuur gebruked in nåvölging van den gelearde D.W. Arnott ümdat de term Fula makkeliker uut to spreaken is dan de westelike språknåme Pulaar en de oustelike språknåme Fulfulde. Dee naamgrense ligt in Mali.

Et Fula wördt espröäken in twintig afrikaanske landen, van Senegal, Mauritanie, Gambia en Guinee töt in Kameroon en Sudan, wårskynlik bünt der ouk grupen spreakers in Etiopie. Et is dårmed de wydst verspreide afrikaanske språke van Afrika. De språke wördt souwal in et latynske skrivt as in et arabisk skrivt eskreaven.

10 töt 16 miljoon lüde hebbet et Fula as moderspråke en dårnevven bünt der ouk noch vöäle lüde dee et as tweyde språke hebbet.
Soninke

Et **soninke** (soninke: *Sooninkanxanne*), ouk bekend as **serakhulle** of **azer** is ne Mandespråke espröaken döär de Soninke bevölking in Afrika. De språke hevt ümsgevear 2,1 miljoon spreakers, vöärnåmelik in Mali en ouk (in volgorde van meyste når minste spreakers) in Senegal, Ivoorküst, Gambia, Mauritanie, Guinee-Bissau, Guinee and Ghana. Et is ne nationåle språke in Mali, Senegal, Gambia en Mauritanie.

De språke is relativ homogeneen, med mår kleine fonologiske, leksikale grammatikale variatsys.

Språkkündig is et bozo et meyst verwant , dat et meyst espröäken wördt in de Binnen-Nigerdelta.

Et is möägelik dat de språke van de Imraguen en/of et Nemadidialekt dialekten bünt van, of nauw verwant bünt an, et soninke.
Berberspråken

De **berberspråken**, ouk bekend as et **berbersk** of **tamazight**, is ne språke of nen groop verwante språken dee nen tak van de afroasiatiske språkfamily formet en wördt espröäken in 10 landen in Noordafrika. Et språkgebeed strekket sich uut van Marokko in et westen töt en med et egyptiske Siwa in et ousten en van de middellandske sey in et noorden töt Niger in et süden. De meyste spreakers bevindet sich skounwal in Marokko, Algerye en Libie.

De Noordafrikaanske språke wördt espröäken döär ümsgevear de hälvde van de marokkanen, en darde van de algerynen en en vyvde van de libiers. Et totål antal spreakers van de språken is moilik to bepålen ümdat vöäle landen in de Maghreb ginne gegeavens oaver språken upneamet in höäre volkstellingen. Et antal wördt eschatted tüsken de dartig en veertig miljoon, eksklusiv de kleinere gropen dee under andere woanet in Tunesie, Mali, mår ouk in Spanje, Frankryk, Neaderland, Belgie, Kanada en de VS.
Stromae

**Stromae** (Etterbeek, 12 maart 1985), de artystennåme van **Paul Van Haver**, is nen belgisken singer-songwriter van hiphop en elektroniske musyk. Stromae is van belgisk-rwandeesken avkumst. De nåme *Stromae* is verlan vöär maestro. De teksten van syne leedkens bünt altyd fransktalig.

## Diskografy
### Albums
* *[[Cheese]]* (2010)
* *[[Racine carrée]]* (2013)
* *[[Multitude]]* (2022)

### Lösse nümmers
* "Faut qu't'arrêtes le rap..." (2005)
* "Up saw liz" (2009)
* "Alors on danse" (2009)
* "Bienvenue chez moi" (2010)
* "Te quiero" (2010)
* "House'llelujah" (2010)
* "Rail de musique" (2010)
* "Peace or Violence" (2010)
* "Je cours" (2010)
* "Papaoutai" (2013)
* "Formidable" (2013)
* "Tous les mêmes" (2013)
* "Ta fête" (2014)
* "Ave Cesaria" (2014)
* "Meltdown" (feat. Lorde, Pusha T, Q-Tip & Haim) (2014)
* "Carmen" (2015)
* "Quand c'est?" (2015)
* "Repetto X Mosaert" (2017)
* "Défiler" (2018)
* "Santé" (2021)
* "L'enfer" (2022)
* "Fils de joie" (2022)
* "Mon amour" (2022)
* "Ma meilleure ennemie" (2024)

## Referensies
Man van Cheddar

De **man van Cheddar** is en menskelik fossyl van en man evünden in Engeland (Somerset). De resten bint evünden in de grot van Gough in Cheddar Gorge. De resten van disse man kummet üüt et Europääsk Mesolithicum, sou ungeväär 9100 jår eleaden (9100 yr BP). Et likt der op dat hee döär geweld üüt de tyd is egån. De man hevt moagelik en botinfekty boaven syn rechterouge ehad.

De man is evünden in 1903. Hyrmed is et et oldste komplete skelet van Groot-Brittannie. De resten wördt bewäärd in et Natural History Museum in Londen, in de Human Evolution gallery.

Üüt ondersöök van syn nucleaire DNA blikt dat hee en typisk West-Europääsk persoun was üüt dee tyd. Sou kunde hee geyn laktose verdraegen, had hee wårskynlik en lichte klöör ougen (wårskynlik gröön, mar blauw of hasel kunde ouk), donker bruun of swart hår en en donkere töt swarte hüüd. En *intermediate* hüüdsklöär was ouk moagelik.

## Nucleair DNA
In 2018 is döär et Natural History Museum nucleair DNA üüt syn rotsbeyn (slåpbeyn) ehaald. Et DNA (snp) dat hyrüüt ehaald was, was neet kompleet. Syn resultåten låtet denken dat hee wårskynlik gröne ougen had, donker krüllig/gulvend hår en en donker töt swarte hüüd (*intermediate* was ouk moagelik). Hee was laktose-intolerant. Syn resultåten bint baseerd up de resultåten van moderne lüde wårvan et üüterlik bekend isse. Disse kenmarken bint typisk vöär de lüde üüt Westeuropa üüt dee tyd. De westeuropääske lüde üüt dee tyd wördt ouk wel West-Europääske jager-versamelaars (WHG) enöömd. En ander vöärbeald is de man van Loschbour. Gemiddeld hevt 10% van de inheymske lüde üüt Groot-Brittannie DNA van disse lüde.

## Genetiske veranderings sinds et Mesolithicum
Brune ogen, laktose-toleranty en en lichte hüüd kummet nu vake vöär by moderne lüde in et gebeed. Disse genen kummet van latere migratys. Et meyste van twey groute migratygolven. De eyrste kümt van Neolithiske buren (Vrogge Europääske buren, EEF) üüt et Midden-Ousten, de tweyde van hardersvolk üüt de Bronstyd (Westelike Steppe Harders, WSH), üüt et gebeed van de Pontiske Steppe. See hebbet wårskynlik de Indo-Europese språken med höär med ebracht.

Den man van Cheddar syn Y-DNA haplogrup was en süsterlynde van I2-L38 (I2a2). Disse lynde kümt noch altyd vöär in Groot-Brittannie en andere deylen van Europa. Üüt syn mitochondriaal DNA blikt dat hee haplogrup U5b1 was. En Y-DNA haplogrup wördt van en vader up syn söäne döäregeaven, en mitochondriaal DNA haplogrup van moder up dochter.
Süüdjütlandsk

**Süüdjütlandsk** of **Süüdjütsk** (*synnejysk*) is ne varieteit van et däänsk dee up et skyreiland Jütland wördt espröäken. De noordgrens van et taalgebeed ligt ümsgevear by de rivyr Kongeå, de süüdgrens ligt nen kilomeater of vyvtyn ten süüden van de hüüdige düütsk-däänske ryksgrens. Töt begin 20e eywe wear in de regio Angelen tüsken Flensbörg en Sleeswyk ouk noch süüdjütlandsk espröäken. Der bünt ginne gegeavens oaver et antal spreakers.

In et düütsk wördt et dialekt *südjütisch* of *plattdänisch* enöömd, in et däänsk *sønderjysk* of *platdansk*. Nevven Süüdjütlandsk bünt der dree andere jütlandske dialekten: Noordjütlandsk, Westjütlandsk en Oustjütlandsk.

Der is ne groute varieteit binnen et süüdjütlandsk, sodat et dudelik höyrbår is uut welke plaats nen spreaker kömt. Up et eiland Als wördt et plaatselike süüdjütlandske dialekt *alsisk* genoemd.

## Verskillen tüsken Süüdjütlandsk en Standaarddäänsk
In et süüdjütlandsk wördet de däänske *b* en *g* uutespröäken as *f* en *ch*. Wyder hevt et süüdjütlandsk, net as et yslandsk en et nynorsk, up summige plaatsen ginne breking wår et standaarddäänsk wal breking hevt. "Ik" in et süüdjütsk is *æ*. Der is hyr düs ginnen j- an et woardbegin verskenen ("ik" is in et nynorsk en yslandsk *eg* en *ég*, in et sweedsk, standaarddäänsk en bokmål * jag* en *jeg,* med j). Up andere plaatsen hevt süüdjütlandsk, net as in et standaarddäänsk, wal breking: "thuus" het in et süüdjütlandsk (net as in et standaarddäänsk) *hjem* (düs med breking, nynorsk: *heim*, vorm sunder breking). 

Anders dan in et standaarddäänsk hevt et süüdjütlandsk ginnen uutgang van bepåldheid (souas in alle andere noordgermaanske talen), mår en lidwoard. Sou het *et huus* in et standaarddäänsk *huset*, wårby et achtervoogsel *-et* bepåldheid angevt, mår in et süüdjütlandsk het et *æ hus*, wårby *æ* de bepåldheid angevt.

De oustelike varianten van et süüdjütlandsk wördet sunder stød uutespröäken.

## See ouk
*Jütlandsk

## Eksterne links
*Æ Synnejysk Forening taalvereyniging vöär spreakers van et süüdjütlandsk
Kunsten at græde i kor

**Kunsten at græde i kor** (oavereset beteykent de titel *De künst van et in (en) koor weynen*) is nen däänsken roman uut et jår 2002, den Erling Jepsen eskreaven hevt. Et book is in 2006 under den sölvden titel as film uutekummen. De regissöör Peter Schønau Fog hevt et når en draibook van Bo Hansen emaked. De film is in et süüdjütlandsk edraid en wear dårum ouk in Dänemarken buten Süüdjütland med undertitels etöynd.

De film spöält in de jåren 1970 in Süüdjütland en vertelt vanuut de ougen van nen elv jår olden Allan de tragiske geskedenis van ne family, wårin et *schüürt*. Den vader is nen unvreendeliken man, den et der altyd oaver hevt dat hee sik wat andüt. De moder hevt et upegeaven teagen em in to gån en löt synen anval döärgån. Allan synen broder is der klår med en syne süster kan ouk neet meyr. Allan mot wat doon üm de family by mekandere to holden, want hee holdt arg vöäle van synen vader en syne heyle family. Vöär synen vader is et altyd bysunder salig, wanneyr hee up begravenissen walbespråkede doudenreden holden kan, soudat de tröörders vöäle trånen låtet. Allan düt now alles, soudat synen vader en beatken vröögde in et leaven behöldt.

De film is al in 2006 up meyrdere festivals etöynd en kwam up 27 april 2007 ouk in de bioskopen.
De film hevt ne heyle ryge pryse ewönnen. Under anderen den Nawuss-Prys by et Internationale Filmfestival van San Sebastián, den Filmprys van den noordsken raad in 2007 en den juryprys in 2006 up et AFI-Festival. De film is in 2008 vöär teen Roberts up et Robert-Festival enomineerd.
Kumis

***Kumis*** (ouk eskreaven as ***koumiss*** of ***kymys*** –  kasachsk: қымыз, *qymyz*, mongoolsk: айраг, *ääryg*) is ne efermenteerd suuvelprodukt traditionääl emåked van päärdenmelk od eselmelk. Den drank blyvt belangryk vöär de völker van de Centraalasiatiske steppes, van türksken en mongoolsken avkumst: Kasachen, Basjkiren, Kalmukken, Kirgysen, Mongolen en Jakuten. Kumis wear vrogger ouk ekonsumeerd döär de Kitan, Jurchen, Hungaren en Han Chinesen van Noordchina.

*Kumis* is en suuvelprodukt vergelykbår med *[[kefir]]*, mår wördt eproduceerd van nen vlöibåren startkultuur in teagenstelling töt de vaste *kefir* "granen". Ümdat päärdenmelk meyr suuker bevattet dan köien- of geitenmelk, as et efermenteerd is, *kumis*, hevt en höyger, skounwal noch steads mild, alkoholgehalde vergeleaken med *kefir*.

Dat den drank ne lange geskydenis kent blykt uut en klaagleed dat ne Hanprinses in de tweyde eywe v.Chr. skreev doo sy uutehuweliked wear an nen heerser van de Wusun. De klaagsang is upenömmen in de Shiji. Sy most in vilten tenten woanen, rauw vlees eaten en egistede melk van merrys drinken. Ouk Willem van Rubroeck nöömt den drank ("kosmos") in syn reisverslag.
Tataren in de 13e eywe makeden kumis döär de melk van höär ponys to vermengen med gist. As kumis emaked wördt van koomelk mot suuker toevöögd wörden üm to sörgen dat et gistingsproces neet stoppet.

Oaver et algemeyn bevat kumis ümsgevear 2% alkohol, mår et kan starker emaked wörden döär et to distilleren.

Sölvs in de deylen van de wearld wår as *kumis* vandage den dag populair is, blyvt päärdenmelk en seyr beparked verkrygbår good. Industriele produktsy gebruket dårüm meystal koomelk, dee ryker an vet en eiwitten is, mår minder laktose hevt dan de melk van en päärd. Vöär de fermentatsy, wördt de koomelk versteavigd up eyne van de völgende maneren: sukrose kan toevöögd wörden üm ne vergelykbåre fermentatsy to verkrygen; ne andere technik voogt ewysigd wei to üm de såmenstelling van päärdenmelk beater to benaderen.
Suriname

**Suriname**, officiääl **Republyk Suriname**, is en land in et noorden van Süüdamerika. Up et noorden der van ligt den atlantisken oceaan, up et ousten Fransk Guyana, up et westen Guyana en up et süden Brasilie. Med mär 165.000 kilometer in et veerkant is et et kleinste selvstandige land van et wearlddeyl. In Suriname woanet ungeveyr 575.990 lüde, wårvan de meysten an de noordküste en in en rund de höyvdstad Paramaribo. Dat is ouk tegelyke de grötste stad.

Ümdat Suriname kortby up et noorden van den eavenaar ligt is et en tropisk land med höyvdsakelik reygenwold. Döär et dichte böymedek kan et land klimaatwandel teagengån en CO2-negativ weasen. Suriname blivt en untwikkelingsland med houge menskelike untwikkeling. Geld halet se vöäral uut de ryk anweasige natuurlike brunnen, sou as bauxyt, gold, petröäly en landbouwprodukte.

Al veerdusend jår vöär kristus woanden der inheymske lüde in Suriname, sou as de arawakken, kariben en wayana. In de 16. eywe kümmen der de europeanen achterhen kyken. Teagen et ende van de 17. eywe hadden de neaderlanders groute deylen van et land koloniseerd. De neaderlanders verdeenden dikke an de kweyk en handel in suker. De plantages wörden underhölden döär slaven. En do as dat der achterhen edån wör in 1863, löäten se unvrye kontraktwarkers uut Asie kummen. In 1954 wör Suriname eyne van de landen under et Köäningryk Neaderland. Up den 25. november 1975 wör Suriname selvstandig, mär et hevt noch altyd nauwe ekonomiske, diplomatike en kulturele banden med Neaderland.

Wat kultuur angeyt wördt Suriname seen as en karibisk land. Et is lid van de karibiske gemeynskap (CARICOM). Et is et eanigste land buten Europa wåras neaderlandsk de officiäle en meystebrukede språke in de regeyring, sakenwearld, media en underwys is. Volgens undersöök spreakt sou'n 60% van de surinamers neaderlandsk. De meystbrukede kreoolspråke, Sranan Tongo, wördt et meyste bruked vöär algemeyne dagelikse uutwesseling.
Percy Liza

**Percy Liza** (Chimbote, 10 april 2000) is nen Peruaansen voetbalspöller.

Hee is anvaller en spölt sund 2019 veur t eerste van Club Sporting Cristal. 

## Uutgaonde verwiezingen
* Soccerway
* Transfermarkt
* Club Sporting Cristal
* AS Perú
Binnenstad

**Binnenstad** kan verwyzen når:
* binnenstad (algemain)
* Binnenstad (Eanske)
* Binnenstad (Hoorn)
* Binnenstad (Zwolle)
Diek en Weerd

**Diek en Weerd** (Nederlaands: *Dijk en Waard*) is n gemeente in t noorden van de Nederlaandse provinsie Noord-Hollaand. De gemeente is per 1 jannewaori 2022 ontstaon uut n fusie tussen Heerhugoweerd en Langediek.
Beate Plenter

**Beate Plenter** (Haolen, 1939 - 2013) was een schriefster in 't Drèents en Nederlaands.

Plenter gruide op in heur geboorteplaatse, 't Drèentse Haolen. Nao jaoren in de Raandstad gunk ze weerumme naor Drenthe. Op meerdere schoelen doceerde ze drama en ummegaankskunde. Nao heur pensionering schreef ze begeleidingsboeken veur onderwiezers en artikels in onderwiesvakbladen.

Mit schriefster Miny Hofsteenge en illustrator Jan van Os gaf Plenter 't kienderboek *Marinus Moesie en aandere vertellegies* (2000) uut. Vertellegies en gedichten van heur in 't Drèents en Nederlaands wördden openeumen in de bladen *[[Roet (tiedschrift)|Roet]]* en *[[Oeze Volk / Maandewark|Oeze Volk]]*. Ok schreef ze in de *[[Meppeler Courant]]*. In verscheiden verhalen, en in de roman *Gijsbertha's adel* (2010), speult de Tweede Wereldoorlog een rolle.

Beate Plenter heur breur, Henk Plenter (1936-2010), was directeur van Museums Vledder. Allebeidend waren ze veurvechter van de Drèentse taal.

## Boekerije
**Marinus Moesie en aandere vertellegies* (2000, Raol, mit Miny Hofsteenge; illustreerd deur Jan van Os)
**Hooghalen, dorp van mijn jeugd* (2007, Klencke Pers, Emmen)
**Gijsbertha's adel* (2010, Boekscout.nl, Soest, Nederlaandstalige roman)

## Bronnen
*Huus van de Taol aover Beate Plenter (eraodpleegd op 21 febrewaori 2022)
*Rouke Broersma (red.) (2003), *Scheupers van de taol: Bloemlezing van de Drèentse Schrieverij 1837-2003*, Zuudwolde: Stichting Het Drentse Boek (blz. 212-3)
Guinea-Bissau

**Guinea-Bissau** (portugeesk: *Guiné-Bissau*, Fula: *𞤘𞤭𞤲𞤫 𞤄𞤭𞤧𞤢𞥄𞤱𞤮 Gine-Bisaawo*, Mandinka: ߖߌߣߍ ߺ ߓߌߛߊߥߏ߫ *Gine-Bisawo*), officieel den **Republik Guinea-Bissau** (portugeesk: *República da Guiné-Bissau* [ʁɛˈpuβlikɐ ðɐ ɣiˈnɛ βiˈsaw]), is en land in Westafrika. Up ne uppervlakde van 36.125 kilometer in et veerkant woanet der ungeväär 1.726.000 miljoon lüde. Et grenset an Senegal in et noorden en Guinea up et süüdousten.

Guinea-Bissau was ooit deyl van et köäningryk Kaabu en ouk et Maliryk. Deylen van dit köäningryk hölden stand töt de 18. eywe, terwyl as andere deylen al seyd de 16. eywe under portugeesk bewind völlen. In de 19. eywe wör et koloniseerd as Portugeesk-Guinea. In 1973 verklården et land sikselv unafhangelik, wat in 1974 aksepteerd wör döär Portugal. De höyvdstad, Bissau, wör by de name by anetrökken üm verwarring med et vöärmålige Fransk-Guinea te vöärkummen.

Seyd de unafhangelikheid steyt Guinea-Bissau bekend üm de wankele polityk. Mär eynen verköäsenen president (José Mário Vaz) hevt ne vulle ambtstyd van vyv jår vulemaked. Den hüdigen president, Umaro Sissoco Embaló is verköäsen up 29. december 2019.

De officiele språke is portugeesk, al spreakt mär 2% van de lüde et as eyrste en 33% as tweyde språke. Guinea-bissausk Kreool, baseerd up et portugeesk, is de verbindende språke in et land. Volgens en undersöök uut 2012 spreaket 54% van de bevolking et as eyrste en 40% as tweyde språke. De rest spreaket verskillende andere inheymske afrikaanske språken. En grout deyl van de inwoaners sint islamitisk, dårnå kummet verskeidene natuurgodsdeenste. Et kristendom hevt sou'n 18% anhang. Et BBP van et land is eyne van de laegste van de wearld.

Guinea-Bissau is lid van de Vereynigde Natys, et Afrikaanske Verbund, de Ekonomiske Gemeynskap van Westafrikaanske Ståten, de Islamitiske Samenwarkingsband, et Portugeesk-spreakende Landgemeynskap, De Internationale Frankofone Samenwarking en de Süüdatlantiske Zone van Vreade- en Samenwarking.
Haolen

**Hålen** (neaderlandsk: *Hooghalen*) is en esdörp in de gemeynde Middendrente in de neaderlandske provinsy Drente. Under et gebeed van de plaatse völt ouk de büürtskappen Lääghålen, Lääghålervene en Ousthålen.
Valhalla

**Valhalla** (ouk wal skreaven as **Walhalla**) is in de germaanske mytology de steade wåras heldhaftige krygers hengåt as se ümmekummet up et slagveld. Et bedüdt letterlik de *halle van de völlenen*. 

Valhalla is ne majestuöse, machtige halle den as steyt in Asgaard. Et is et huus van den uppergod Woden. De hälvde van dee wat doudedån wordet in den stryd, gåt når Valhalla. See wordet uuteköären en der hen ebracht döär de *valköären*, mytiske vrouwlüde. De andere hälvde gåt med Freya med når et veld Volkvanger. De doude krygers in Valhalla kummet an tåfel med andere vechters (de *[[Einherjar]]*) en verskillende legendariske germaanske helden en köäningen. See bereidet sik vöär um Woden te helpen vechten up Ragnarök, den grouten endstryd. Vöär de halle steyt nen grouten golden boum, Glasir. Et dak is bedekked med goldene skilden. Rund Valhalla woanet verskillende weasens, sou as de härtenbulle Eikþyrnir en den sik Heiðrún. In de geskrivten steyt dat dee up et dak van Valhalla klimt üm et blad van den boum Læraðr to eaten. 

Valhalla wördt enöömd in den dichtedda, upesteld in den 13. eywe uut eyrdere traditionäle brunnen, en in de verhaaledda (daleskreaven in den 13. eywe döär Snorri Sturluson), in *Heimskringla* (ouk eskreaven in den 13. eywe), un in de versen van  Eiríksmál, en gedicht van nen unbekenden skryver uut den 10. eywe oaver den doud van Erik Bloodakse. 

Der sint untelbåre kunstwarken en uutgaves oaver Valhalla maked. In de popkultuur kümt Valhalla regelmåtig weaderümme en et is en geleevd tema binnen metal-kringe.
Börgeroorlog

Nen **bürgeroorlog** is nen oorlog tüsken bürgers van eyn land, al könnet ander landen derby betrökken råken. Bürgeroorlogen wördet vake uutevuchten üm religiöse, etniske of politike readenen, mår soms is et jüüst nen styd tüsken twey rivaliserende gropen. Den stryd kan in de vorm kommen van slachtingen of sölvs genocide (völkermoord). Ouk döär den vake langdurenden stryd is et antal slachtoffers van de gemiddelde bürgeroorlog houg.
Iwan Spekenbrink

**Iwan Spekenbrink** (15 februari 1976) is nen neaderlandsken wylermanager, den den ploogmanager van Team DSM is sinds de uprichting van de ploog in 2005. Hy was ouk den vöärsitter van de AIGCP t/m 2021 sinds hy dårvöär verköäsen wear in 2015.
Zwiggelt

**Zwiggelt** (neaderlandsk: *Zwiggelte*) is en esdörp in de gemeynde Middendrente in de neaderlandske provinsy Drente.
Guadalajara

**Guadalajara** is ne stad in Meksiko, höyvdstad van den ståt Jalisko. Et is eleagen in et westen van et land, in et geografiske gebeed dat bekend steyt as Valle de Atemajac. De stad wördt beskowd as eyne van de belangrykste politike, ekonomiske, sociale, kulturele en turistiske centra van Meksiko. Guadalajara is ouk bekend as "La Perla Tapatia", "La Perla de Occidente" en "La Ciudad de las Rosas".

De name kömt van et arabisk, wår et "rivyr van steynen", "rivyr dee tüsken steynen loupet" of "vallei van forten" beteykent. De stad kreg öäre name van Nuño Beltrán de Guzmán, ter ere van de spaanske stad waar hy wear geboaren. Guadalajara wear by veer verskillende geleagenheyden esticht en wear definitif upericht döär Beatriz Hernández up 14 februari 1542, an de overs van de rivyr San Juan de Dios.

Ten tyde van et Underköäningryk Ny-Spanje wear Guadalajara officiel de höyvdstad van Ny-Galicie. By de Meksikaanske unafhangelikheyd spölden Guadalajara ne kruciale rol, ümdat Miguel Hidalgo up 6 december 1810 de slaverny in de stad afschafden. Later, in de Hervormingsoorlog, verhuseden Benito Juárez syne regering in 1858 når Guadalajara vanweagen geschillen tüsken liberalen en konservativen. Tydens de Meksikaanske Revolutsy waren de gevolgen in de regio meyr sociaal as militair, wat den kumst van et konstitutionalistiske leager up 8 juli 1914 benadrukkeden. Tydens de tweyde hälfde van de 20e eywe kenden de stad ne periode van sociale stabiliteit en kommerciele en industriele gröi.

Guadalajara grenst in et noorden an Ixtlahuacán del Río, in et ousten an Tonalá en Zapotlanejo, in et süden an Tlaquepaque en in et westen an Zapopan. Et hevt ne bevölking van 1.385.629 inwöäners, terwyl et groutstedelik gebeed hevt ne bevölking van 5.179.874 inwöäners hevt. Et is de achtste stad når bevölking in Latynsk-Amerika, nå Meksiko-Stad, São Paulo, Buenos Aires, Rio de Janeiro, Lima, Bogotá en Santiago, en ouk de vyvde in Noord-Amerika nå Meksiko-Stad, Ny-York, Los Angeles, Chicago en Toronto.

Vanweagen öäre invlood en internationale bereik wear et in 2016 ekatalogiseerd as global city en as eyne van de 90 meyst produktive steden ter wearld, med ne score van 56,3. Up nationaal nivo is et den  van et land, med en BBP van 124.047 miljoon dollar in 2019. De ekonomy van de stad is ebaseerd up handel, deensten en industry. Industry, vöäral de technologiske industry vanweagen et grouten antal internationale bedryven dee öär höyvdkantoor in de stad hebbet en dårum steyt et bekend as de Silicon Valley van Meksiko.

Et wördt beskowd as en belangryk kultureel centrum en referentsypünt vöär Meksiko in et butenland, ümdat Jalisko den båkermat is van mariachi, charrería en tequila. Guadalajara hevt jårlikske evenementen med en grout prestige, sou as et Guadalajara International Film Festival en de Guadalajara International Book Fair, de belangrykste in de spaanskspreakende wearld en de up eyne nå gröytste in de wearld nå Frankfurt, Düütskland.
Poepershoeke

**Poepershoeke** of **Poepershoek** is een buurtschop in de gemiente Steenwiekerlaand, in de Nederlaandse perveensie Overiessel. De buurtschop lig in et zuden van de gemiente, op twee kilometer ten zuudoosten van 't Klooster, et dörp waor de buurtschop onder vaalt. Poepershoeke vie'j rond de gelieknaemige weg en rond de weg Barsbeek. Et telt een stok of twintig huzen.

Et kan wezen dat de naeme verwis naor de jaorlijkse trek van Duutse seizoensarbeiders naor Nederlaand. "Poepen" was een scheldnaeme veur disse Westfaalse "hannekemeiers".

## Uutgaonde verwiezings
*Poepershoeke op Plaatsengids.nl
Bertus van den Bremen

**Lambertus (Bertus) van den Bremen** (Tongeren, 21 juni 1915 - Dèventer, 8 febrewaori 2008) was een dichter in 't Oost-Veluws.

Van den Bremen wördden geboren op 't spil West-Raven körtbij de buurtschop Tongeren, in de Gelderse gemiente Epe. Hij kwaamp te warken bij de plietsie en later bij de kienderbescharming.

Hij trouwde mit Aaltje van Vemde, die onder de name Alve stokkies veur de kraante en verhalen in 't Veluws schreef. Mit heur stelde hij 't *Woordenboek van het dialect van Epe* samen, det in 1982 uutebracht wördden in samenwarking mit Hendrik Entjes van 't Nedersaksisch Instituut.

Op latere leeftied begunde Van den Bremen te dichten. Gedichten van hum stunden in bundels as* 't Witte peerd. Verhalen en gedichten in dialect uut Oostnederland* (Rabeling, 1984).

As 'Um en Umme' trad hij mit de vrouwe op mit een streektaalprogramma veur verienings in de umstreken. Gedichten van hum en verhalen van Alve wördden ebundeld in *Um en umme. Verhalen en Gedichten in het Oostveluws dialekt* (Coöperatie van den Bremen, 1985) en *Over en Weer* (1989, ter gelegenheid van heur vieftigjaorig huwelijk).

## Wat uut zien wark

Onrös

As ik allenig bin dan bink gien ene,
ik mudde mensen um mien heer.
En as ze bie mien bint ekomen,
denk ik umslieks:
"Goat noe mä weer".



Uut:* 't Witte peerd*

## Bronnen
*Henk Bloemhoff, Jurjen van der Kooi, Hermann Niebaum en Siemon Reker (red.) (2008), *Handboek Nedersaksische Taal- en Letterkunde*, Assen: Van Gorcum
*Hans Keuper, Hermen Bomhof, Ton Kolkman en Herman Oltvoort (red.) (1984),* 't Witte peerd. Verhalen en gedichten in dialect uut Oostnederland*, Doesburg: Uitgeverij Rabeling
Um en Umme

**Um en Umme** kan verwiezen naor:

*Um en Umme (streektaalpergramma), een streektaalpergramma van de Veluwstalige schriefster Aaltje van den Bremen-van Vemde en heur man, de Veluwstalige dichter Bertus van den Bremen
*Um en Umme (bundel), een bundeling van verhalen en gedichten van 't zölfde echtpaar
1915

## Gebeurtenissen
 
## Geboren
* 21 juni - Bertus van den Bremen, Veluws dichter

## Uut de tied

## Oetgoande verbeendige
1913

## Gebeurtenissen
 
## Geboren
* 21 jannewaori - Aaltje van den Bremen-van Vemde, Veluws schriefster

## Uut de tied

## Oetgoande verbeendige
Jan Hendriks Popping

**Jan Hendriks Popping** (Oosterwoolde, 9 juli 1852 - 22 meert 1927) was een Stellingwarver boekhandelaar, boekdrokker en publicist, die vanof zo 1900 veural geschiedkundige en oldheidkundige artikels publiceerde.

Popping zien olders waren Hendrik Jan Popping en Antje Cornelis Kleisma. Van beroep was hi'j eerst wolhandelaar en wolvarver. Mit zien vrouwe Elisabeth Frankes van der Horst (1849-1924) kreeg e twee kiender: de laetere archeoloog Hendrik Jan (1885) en Hendrikje (1887).

Tussen et begun van de twintigste ieuw en et ende van de Tweede Wereldoorlog runde Popping mit zien zeune een drokkeri'je in Oosterwoolde. Via dizze drokkeri'je gaven zie et weekblad *De Ooststellingwerver* uut. Va Popping was ok aktief in de Vereeniging voor Heimatstudie der Stellingwerven.

Jan Hendriks Popping zien Stellingwarfstaelige openlochtspul *Uut het Leven* wodden in 1918 tweemaol opevoerd in et openlochttheater in de bos van Schottelenburg onder Oosterwoolde. In datzelde jaor verscheen et in drok; et was de eerste wat grotere publikaosie in et Stellingwarfs en wodt enkenmarkt deur een hoge maote van taelverzorging. In 1920 haj in de dunen bi'j Appelsche twee ni'je opvoerings van et stok.

## Schrieveri'je
**Schetsen uit Friesland, in het bijzonder de geschiedenis betreffende Ooststellingwerf, Weststellingwerf, Schoterland, Opsterland en Omstreken van vorige eeuwen. Bijeengebracht door J. H. Popping* (Oosterwoolde, 1892)
**Ooststellingwerf. Verzameling van oudheidkundige aanteekeningen* (Oosterwoolde, 1903)
**Schetsen uit de Geschiedenis van Ooststellingwerf* (Oosterwoolde, 1903)
**Uut het leven: tooneelstok in drie bedrieven in het dialect der Stellingwarvers* (Oosterwoolde, 1918)
**Geschiedkundige aanteekeningen over de Stellingwerven en omstreken* (Oosterwoolde, 1920)

## Bronnen
*Henk Bloemhoff, Jurjen van der Kooi, Hermann Niebaum en Siemon Reker (red.) (2008), *Handboek Nedersaksische Taal- en Letterkunde*, Assen: Van Gorcum, ISBN 978-90-232-4329-8
RONO

De **Regionaole Umroep Noord en Oost** oftewal **RONO** was vanof 1959 de regionaole umroep veur de Nederlaandse pervincies Frieslaand, Grunning, Drenthe en Aoveriessel. Vanof 1965 was 't ok de regionaole umroep veur Gelderlaand. 't Was de opvolger van de Regionaole Umroep Noord, de RON, die in 1946 opericht was deur Jan Posthumus en Gijs Stappershoef en pergrammes maake veur Frieslaand, Grunning en Drenthe. In de maande mit de Limbörger Regionaole Umroep Zuud was de RONO vanof 't begun onderdiel van de Nederlaandse Radio Unie, die vanof 1969 wiedergunk as de Nederlaandse Umroep Stichting, de NOS. Feilijk wördden de beide regionaole umroepen vanuut Hilversum bestuurd.

In 1977 hebt ze de RONO in drei regionaole umroepen uutesplitst: Radio Fryslân veur Frieslaand, Radio Noord veur Grunning en Drenthe en Radio Oost veur Gelderlaand en Aoveriessel. Ok nao de splitsing bleven dizze zenders onder direct bewind van de NOS. Pas in 1989, mit de neie Mediawet, wördden de umroepen lösemeuken van de NOS. Uut Radio Noord volgde in 1989 een ofsplitsing veur pervincie Drenthe naor de zender Radio Drenthe en uut Radio Oost veur pervincie Gelderlaand naor Radio Gelderlaand.

Doe as vanof begun jaoren negentig de lestgenoemde vier organisaoties töt taak kregen de peblieke regionaole tillevisie veur heur pervincies te verzörgen (de viefde, Radio Fryslân, was al in 1988 zölfstaandig wieder egaone as Omrop Fryslân), wördden de namen achterienvolgens: RTV Oost (vanof 1992, veur Radio Oost en TV Oost); RTV Noord (vanof 1995, veur Radio Noord en TV Noord); RTV Drenthe (vanof 1995, veur Radio Drenthe en TV Drenthe); Umroep Gelderlaand (vanof 1997, veur Radio Gelderlaand en TV Gelderlaand).
Bart Veenstra

**Bart Veenstra** (Gasselt, 4 meert 1921 - Gasselternijveen, 15 oktober 2005), schrieversname van **Lambertus Henderikus Hadderingh**, was een Drèentstalige schriever.

Veenstra, geboren as Lambertus Henderikus Hadderingh, gebruukte veur de schrieverije de achtername van zien vrouwe, Martha Hadderingh-Veenstra. Hij was een zeune van tummerman en annemer Hendrik Hadderingh en Jentje Duker. Nao 't vurtraken van zien va gunk hij veureerst wieder mit die zien bedrief. Vanof 1956 begunde hij mit de schrieverije. Hij publiceerde in veule genres, waoronder tenielstokken, romans, detectives en kienderboeken. Samen mit onder aandern Jan Kroezenga schreef e aover de geschiedenis van Gasselte.

Mit zien zeune, drs. Henk Hadderingh, schreef e in 1979 't *Drents Woordenboek*, waorvan in 1988 de vierde drok uutkwaamp. Mit zien vrouwe vörmde hij vanof 1966 de redactie van 't eerste Drèentstalige tiedschrift, *[[Oeze Volk]]*. In 1976 kreeg 't blad de Culturele pries van Drenthe, een pries die Veenstra zölf in 1986 kreeg.

Veenstra had stokkies in de regionaole kraanten staon. In de *[[Drentse en Asser Courant]]* en in 't *[[Nieuwsblad van het Noorden]]* had e de column *Drenthe in dizze daogen*. Hij warkte mit an verscheiden pergrammes veur de regionaole umroep.

In heur huus op Gasselternijveen, de villa Adams, runden Veenstra en de vrouwe 't scheepvaortmuseum van Gasselternijveen.

In 2003 verscheen de dvd "Bart Veenstra: een vrije vogel" in de riege "Schrieverspetret" van de Stichting Drentse Taol. Dit petret wördden deur Albert Haar emeuken.

## Bibliografie (keuze)
*2003 *Drentse streekwoorden* uutg. Van de Berg, Almere, 
*2001 *Saar Frank: de vergeten onderwijzeres* (mit Aafke Huizing)
*1991 *Oet een zulvern bestek: 25 jaor Drenthe in dizze daogen* uutg. Krips Repro, Möppelt,  (eerder verschenen in 't Nieuwsblad van het Noorden van 1966 töt 1991)
*1985 *De man die de moed had: ervaringen van een kankerpatiënt* uutg. Krips Repro, Möppelt, 
*1985 *De Gasselter schoolgeschiedenis* uutg. Grafiplan, Olde Smilde (mit Jan Kroezenga en Wim Hiddingh)
*1984 *De klant is keuning: jeugd-herinneringen* uutg. Krips Repro, Möppelt, 
*1984 *De zwolvies bint er weer : een riegel gedichies veur oonze buitels* uutg. Stichting Het Drentse Boek, Zuudwolde, 
*1984 *Door alle tijden: de geschiedenis van de gemeente Gasselte en 50 jaar volksleven 1935-1985* (mit Jan Kroezenga)
*1981 *Schotballen: Drentse humor, bij 'n kanner rieft van de geinige akker* uutg. Hummelen, Assen, 
*1981 *Lammegie krieg mij de bril is an: een riegel oet zien beste verhalen* uutg. Hummelen, Assen, 
*1979 *Drents woordenboek* uutg. Interbook International, Schiedam (4e drok 1988, mit H. Hadderingh en mit gebruuk van de antiekens van Jan Poortman)
*1976 *De zesde man* uutg. Mulder, Grunning
*1974 *Zondagsboeren* uutg. Westfriesland, Hoorn
*1974 *Oet de kiep: drentse verhalen* uutg. Hummelen, Assen

## Rifferenties
Jan Vredenberg

**Jan Vredenberg** (Terwolde, 11 febrewaori 1903 - Eanske, 1980) was een schriever in 't Veluws en Nederlaands.

Vredenberg is geboren op de Ziele, an de Zeediek in Terwolde. Hij kwaamp as onderwiezer te warken in Hoksebarge en Hengeveelde. Hij was drok op geschiedenis, taal en volkskunde en dreug zien interesses uut via de schrieverije en de radio.

Hij was ien van de initiatiefnemers van de Dialektkringe Salland en OostVeluwe en van 't Verbond van Neersasse Dialectkringen. Hij schreef treditionele verhalen en een enkel lyrisch gedicht. Ok schreef e Veluwstalige romans, mar dizze vunden gien uutgever.

In 2005 gaf de Oudheidkundige Kring Voorst de deur Vredenberg samenestelde *Terwoldse Woordenlijst* uut, een woordenlieste Terwolds-Nederlaands mit veurbieldzinnen. Mit name de veurbieldzinnen geeft een indrok van de mentaliteit en leefwieze van de Terwoldenaoren. De uutgave wördden bewarkt deur Truus de Haan en kreeg een veurwoord deur drs. G.J.H. Krosenbrink. Ter gelegenheid van de uutgave wördden Vredenberg zien ienakter *Isterwat* opevoerd onder regie van Hans Zuijdveld.

## Schrieverije
**1200 jaar Wilp (765-1965) - Grepen uit de geschiedenis van een Oostveluws Kerspel* (1965, 59 blz.)
**Geschiedenis van Terwolde en Nijbroek*

## Bronnen
*Henk Bloemhoff, Jurjen van der Kooi, Hermann Niebaum en Siemon Reker (red.) (2008), *Handboek Nedersaksische Taal- en Letterkunde*, Assen: Van Gorcum
*J. Roosenschoon (2005), "Jan Vredenberg en de Terwoldse Woordenlijst", in *Kroniek. Mededelingen Oudheidkundige Kring Voorst*, jk. 28, nr. 3
Neaderlandske anneksatsy van düütsk grundgebeed nå den Tweyden Wearldoorlog

De **neaderlandske anneksatsy van düütsk grundgebeed nå den Tweyden Wearldoorlog** was ne operatsy van de neaderlandske regering üm düütsk grundgebeed to verkrygen as skadevergoding vöär eleden oorlogsskade in den Tweyden Wearldoorlog. In oktober 1945 vroog de neaderlandske regering van Düütskland ne skadevergoding van 25 miljard gülden, skonwal in februari van dat jår up de Konferentsy van Jalta al bepåld was dat herstelbetålingen enkel in natura wearen egeaven en neet in geld ("likwide middelen"). Neaderland wül vöäl grundgebeed, mår bynå alles wear döär de geallieerden aveweasen, ümdat der weder nen stabilen düütsken ståt mos kommen. Uutendelik kreg Neaderland 70 veerkante kilomeater en sou en 10.000 inwöäners derby. In de jåren 1960 wearen byna alle grenswysigingen terüggedreaid, behalve den Duuvelsbarg by Nimweagen, wårvan de 3 veerkante kilomeater vöärmålig düütsk grundgebeed by Neaderland blev höyren.
## Bevryding
In et eyrsten jår nå de neaderlandske bevryding wearen der teentallen pamfletten en brochures dee vrogen üm gebeedsuutbreiding med territorium van et vöärmalig Düütsk Ryk, by vöärköör sunder autochtone düütske bevölking. Byvöärbeeld minister van Buutenlandske Saken Eelco van Kleffens uuteden dårin  syne eigen ideeen oaver gebeedsuutbreiding. Dårby verskilden de meningen arg töt wo wyd dee gebeedsuutbreiding mos plaatsvinden. De vöärstanders van de anneksatsy verenigden sich in diverse plaatselike komites. Up 19 juni 1945 wear et Haagsch Comité tot onderzoek van het vraagstuk der gebiedsuitbreiding van Nederland uperichted. Up ne vergadering van dit komite up 12 juli 1945 wear beslöten dit komite to splitsen in de Studiegroep Gebiedsuitbreiding, dee sich beasig sül gån holden med et undersook når möygelike gebeedsuutbreiding en et Comité van Actie, dat as belangrykste funktsy had üm et neaderlandsken volk vöär to lichten oaver de plannen. Lätstenöömd komite kreg ses dagen later, up 18 juli, de name Nederlandsch Comité voor Gebiedsuitbreiding. De Studiegroep Gebiedsuitbreiding stund under leiding van Philip Idenburg. Vöärsitter van et Nederlands Comité voor Gebiedsuitbreiding wear vöärmalig minister van Financien Johannes van den Broek. Up 25 augustus 1945 wear döär minister Van Kleffens de Staatscommissie ter Bestudering van het Annexatievraagstuk uperichted, dee under leiding van Koos Vorrink in mei 1946 med en eindrapport oaver et anneksatsyvraagstük kommen most.

De Studiegroep Gebiedsuitbreiding stelden allerlei warkgropen in dee oaver öäre studybevindingen en rapport uutbrachteden. Et eindoordeel van de Staatscommissie ter Bestudering van het Annexatievraagstuk söl gröytendeels ebaseerd wörden up de resultaten van disse studygroop. Et Nederlandsch Comité voor Gebiedsuitbreiding sorgden vöär de publikatsy van de vorderingen van de studygroop döär et uutgeaven van brochures en et holden van leasingen. Et anneksatsyvraagstük leideden töt heavigge diskussys, wårdöär bepaalde groperingen öäre eigen lyn trökkeden en under andere de Annexatiecommissie van de Stichting voor den Landbouw uprichteden.
Deïsme

**Deisme** is et gelöyv dat der nen God is, mär dat den sik neet (meyr) med syne skepping bemoiet. Deisten meynet at God de oaverstygende oorsake van natuurwetten is. Dårmed is God skepper van et heylal, mär löt de natuur de vrye hande (Dårby gebruket kenners vake et beald van 'God as horlögemaker', wårby as hee et spül emaked hevt, et dårnå hevt aneswengeld un der nu gin ümmekyken meyr når hevt). 

Et deisme is en gevolg van et modernistiske rationalisme un en vervolg van et teisme, et gelöyv dat God allens kan (un düs ouk buten de natuurwetten ümme kan warken).