open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Waoterplaante (algemeen)

Een **waoterplaante** hef zien eigen an-epas an een tiedelijk of veurgoed bestaon onderwaoter. Waoterplaanten greuien in een vochtige umgeving dee zo nat is dat de aandere plaanten der neet kunnen overleven. 

Net as de plaanten dee bovenwaoter greuien bin ze ofhankelijk van loch, koolstof, mineralen, spoorelementen en vitemines. Deur disse behoeftes speulen ze een belangrieke rolle in 't evenwich van netuurlijke waoters. Ze nemen koolstof (uut-esteuten deur vissen en bacteriën) op veur der fotosynthese en vervangen disse koolstof deur zuurstof. Ze haolen nitraoten, fosfaoten en aandere elementen uut 't waoter en gebruken dit veur der greuipreces.

Veerder bin waoterplaanten belangriek veur bepaolde diersoorten um in leven te kunnen blieven. De waoterplaanten zörgen derveur dat disse waoterdieren te eten hemmen, mar oek schuul- en breudplaosen hemmen.
Romeinen

**Romeinen** kan verwiezen naor:

*Rome - luui uut de stad Rome 
*Romeinse Riek - burgers van 't Romeinse Riek
*Romein (lettertype) - een rechtopstaande (niet-cursieve) letter
*Brief van Paulus an de Romeinen - een Biebelboek
*Romeinse leger - 't leger van de Romeinen
*Romeinse kelender - de Romeinse data
Geozentrisme

t **Geozentrisme** is t leuven dat de eerde in t zentrum van t zunnesysteem/hailal staait. De ander planeten, woarbie ook de zunne, draaien om de eerde hin. De grondlegger veur dizze theorie was de Griek Aristoteles. Veuraal in de middelaiwen haar dizze theorie veul aanhong, deurdat minsken almoal hail reums waren en leufden dat God heur in t midden van alles zet haren. 

n Groot tegenstoander van dizze theorie was Galileo Galilei, dij mit waitenschoppelk onderzuik aantoond haar dat alle objekten van t zunnesysteem om de zunne hin swinden (heliozentrisme) en dat de zunne môr ain van de miljaarden steerns was in t heelal en nait in t zentrum ston. De Reums-Katolieke kèrke was hier eernseg tegen, omdat dit de macht van God verlutken zol. Galileo wuir den ook ten dood veroordaild.
23 meie

De volgende gebeurtenissen vunnen of vienen plak op **23 meie**

## Gebeurtenissen
* 1430 - Jeanne d'Arc wodt vongen neumen deur de Bourgondiërs. 
* 1788 - Zuud-Carolina wodt de achste staot van de Verienigde Staoten van Amerika. 
* 1969 - De Lauwerszee wodt ofsleuten en hiet vanof now et Lauwersmeer. 

## Geboren
* 1707 - Carolus Linnaeus, Zweedse bioloog 
* 1907 - Hergé, Belgische striptekener († 3 meert 1983)
* 1963 - Jochem van Gelder, Nederlaanse tillevisieprissentaoter 
* 1972 - Guus Meeuwis, Nederlaanse zanger

## Uut de tied
* 1851 - Lucas Pieters Roodbaard, tuunarchitekt (geboren 1782).
10 meie

De volgende gebeurtenissen vunnen of vienen plak op **10 meie**

## Gebeurtenissen
* 1932 - Et Wilhelmus wodt et Nederlaanse volkslied
* 1940 - Et Duutse leger vaalt Nederlaand an
* 1994 - Nelson Mandela wodt beëdigd as de eerste zwarte prissedent van Zuud-Afrika

## Geboren
* 1900 - Karl Naber, skoolmeaister en platskriewer oet Veldhausen in Duutslaand
* 1960 - Bono, zanger van de Ierse band U2
* 1969 - Dennis Bergkamp, Nederlaanse voetballer

## Uut de tied
* 1774 - Keuning Lodewiek XV van Fraankriek (64) 

## Viering/herdaenking
* Europese Dag van de Beruurte
Romeinse Riek

Et **Romeinse Riek** (Latien: *Imperium Romanum*) was een staot die ontston rond et beginne van de jaortelling en uutaenlik in 395 weer uutmekeervul. Et riek strekte him uut rond de Middellaanse Zee en omvatte ok West-Europa behalven Ierlaand en Skandinavië. Et was de opvolger van de Romeinse Rippebliek en had as zetel van de macht Rome.

Et aende van et Romeinse Riek was lichtkaans op 4 september 476 doe et West-Romeinse Riek in Germaanse hanen vul. Dit staandpunt negeert liekewel et vortbestaon van et Oost-Romeinse Riek, dat now ok wel bekend staot as et Byzantiense Riek, et behul Romeinse juridische en kulturele tredisies binnen een dudelik Grieks-orthodoxe vorm veur een periode van zoe'n duzend jaor totdat et in hanen vul van et Ottomaanse Riek op 29 meie 1453.

## Veroveringskaorte Romeinse Riek
Op de kaorte rechts is dudelik te zien hoe et Romeinse Riek uutgruuide tot et grootste riek in de ooldhied. De eerste grote uutbreiding vun plak in 133 v. Kr. mit de inlieving van Pergamon as de *provincia* Asia in et *Imperium Romanum*, tegere mit de tiedens de Punische Oorlogen veroverde *provinciae* Sicilia, Sardinia en Hispania (rood). Tegen 44 v. Kr maekte hiel Gallia tegere mit grote dielen van Klein-Azië en Noord-Afrika diel uut van et gruuiende *Imperium Romanum* (oranje). Doe Augustus in 14 n. Kr. zien laeste aosem uutblaost, het et riek zowel in et noorden (Germania en Pannonia) as in et zuden (Alexandria en Aegyptus) en et oosten (Galatia) (geel). In 117 kwam d'r onder Traianus een laeste uutbreiding naor et oosten mit Armenia en Mesopotamia as tiedelijke bezittings, ok inkelde kleinere uutbreidings in et noorden (greun). Staorigan zal dit reusachtige riek ofbrokkelen, totdat allienig et Byzantiense Riek overbleef as laeste arfgenaem van et ins zo machtige Romeinse Riek. Ok dit riek zol uutaenlik doemd wezen onder te gaon.
Ziepe

**Ziepe** kan verwiezen naor:

* Ziepe (chemie) - zoolt van een vetzoer
* Ziepe (gemeente) - een veurmaolige gemiente in Noord-Hollaand
* Ziepe (reiniging) - spul veur schone te maeken
** Ofwasmiddel - spul daj' bruken om de ofwas mit te doen
** Allesreiniger - een vloeiber huushooldelik schoonmaekmiddel
** Douchegel - spul om de huud en et haor mit schone te maeken
** Grune ziepe - een bepaold soort ziepe
** Shampoo - spul om et haor mit te wassen
** Wasmiddel - spul om de kleren mit te wassen
1998

De volgende gebeurtenissen vunnen plaose in **1998**

## Gebeurtenissen
* 't Bedrief Google wonnen op-erich deur Larry Page en Sergey Brin.
* Nederlaand - Jeltje van Nieuwenhoven wonnen de eerste vrouwelijke veurzitter van de Tweede Kamer. 
* 12 jannewaori - Dartien Europese lanen gaon akkoord um 't klonen van meensen te verbiejen.
* 14 jannewaori - Antarctica wonnen officieel bescharmd netuurgebied. De eersvolgende 50 jaor bin allinnig wetenschappelijke en vreedzame activiteiten nog toe-estaon.
* Paus Jehannes Paulus II brengt een bezeuk an Cuba. 
* 16 febrewaori - Libië neudig Paus Jehannes Paulus II uut veur een bezeuk. 
* 2 juli - Koneginne Beatrix en prins Claus koemen an in Warschau veur een staotsbezeuk van dree dagen.
* 17 juli - Een vleuigolve, veroorzaak deur een onderzeese eerdbeving, verrineweerd 10 darpen en 1.500 meensen koemen umme in Papoea-Niej-Guinea.

## Geboren
* ...

## Uut de tied
* 24 december - Rita Corita (81), Nederlaanse zangeres
Ziepe (reiniging)

**Ziepe** ontstaot deur de verzieping van een vet mit natronloog. 't Perdukt wodt in kombinaosie mit waeter bruukt as schoonmaekmiddel. Toiletziepe van een normaole, alledaegse kwaliteit wodt meerstal maekt van rundvet, oliefeulie, palmeulie, palmpiteulie of kokoseulie). Veur de exklusievere soorten ziepe wodt soms gebruukmaekt van exotische euliën en vetten as sheabutter. Veur et maeken van ziepe wodt ok wel dolfiene-eulie en varkenvet bruukt.

Behalven ziepe bevatten zieptebletten in de meeste gevallen ok hulpstoffen zoas plaantaorige of synthetische geurstoffen en kleurstoffen. 

## Nedersaksisch
* Drèents: *zaip*, *zeeip*, *zeip*, *zepe*, *ziep*
* Grunnegs: *zaip*, *zaibe*
* Stellingwarfs: *ziepe*
*Urkers: *ziep*
* Veluws: *zeep, zepe*
Bulgarije

**Bulgarije** (Bulgaors: България, Turks: *Bulgaristan*, Romani: *Bulgariya*), officieel de **Rippebliek Bulgarije**, is een laand in Zuudoost-Europa, en leit in de Balkan. 

Et laand het een bevolking van omdebi'j 6.875.040 inwoners en een oppervlakte van omdebi'j 110.994 km². Et greenst in et oosten an de Zwarte Zee, in et noorden an Roemenië, in et westen an Servië en Noordmacedonie en in et zuden an Griekelaand en an Europees Turkije in et zuudoosten. Sofia is de heufdstad en de grootste stad van et land. Aandere belangrieke steden bin Varna en Boergas (de belangriekste haevens an de Zwarte Zee van Bulgarije), Plovdiv en Roese. 

Bulgarije is sund 1 jannewaori 2007 lid van de Europese Unie.

## Bestuurlike indieling
Sund 1999 bestaot Bulgarije uut 28 oblasten, naodat et was onderverdield in 9 grotere oblasten sund 1987. Alle oblasten bin vernuumd naor de regionaole heufdstad. De nationaole heufdstad, Sofia, vormt een eigen distrikt.

## Demografie
### Bevolking
De bevolking bestaot veurnaemelik uut Bulgaoren. D'r is een anzienlike minderhied van Turken en kleinere groepen zigeuners en Macedoniërs. Bulgarije, mit zien historische klaims in Noordmacedonie, weigert de Macedoniërs te erkennen as een appatte bevolkingsgroep, liekemin as et slim an et Bulgaors verwaante Macedonisch. 

* Bevolkingsgroepen: Bulgaoren 83.9%, Turken 9.4%, Roma 4.7%, Russen 0.2%, Armeniërs 0.1%, Macedoniërs 0.05%

### Tael
De tael in Bulgarije is et Bulgaors (officiële tael), Turks, Romani 
* schrift: Cyrillisch alfabet 

### Geleuf
Et grootste diel van de bevolking beheurt tot de Bulgaorse Orthodoxe Karke. In 1953 wodde et Bulgaorse patriarchaot, dat in 1946 ontbunnen was, opni'j insteld. D'r is ok een anzienlike moslimminderhied.
Brussel

**Brussel** kan verwiezen naor:
* Brussels Heufstejelijk Gewes - een Belgisch gewes
** Arrondissement Brussel-Heufstad - 't enigste arrondissement van 't Brussels Heufstejelijk Gewes
** 't Tweetalige taalgebied Brussel
* Brussel (stad) - één van de 19 gemeentes in dat gewes

## Zie oek
* Europese Unie - evestigd in Brussel
Hooltn

**Hooltn** (Nederlaands: *Holten*) is n döarpken in de Sallaandse gemeante Riesn-Hooltn, in de Nederlaandse proveensie Oaveriessel. De gemeante Riesn-Hooltn lig vuur n deel in Sallaand en vuur n deel in Tweante, t deel Hooltn lig in Sallaand. Töt 2001 was Hooltn ne zölfstaandige gemeante.

## Volksoard en sproake
In Hooltn wörd nen vörm van Sallaands eköjerd, mear t gebroek löp stoark terugge. Duurdet Hooltn kort bie de Hoolterboarg lig, beent de hoespriezn onmeundig hoge. Hierduur kömn völle leu oet 't Gooi en aandere deeln van Hollaand de leste tientaln joarn op Hooltn an, dee at de westerse maneern met zik met brachn. Hierduur veraandern de volksoard van Hooltn en t oolde Hooltnse Sallaands wör vervöngn duur hollaands op de Gooise maneere. t Echte Hooltns wörd nog t meest duur euldere leu kuiert en in de boerskopn um Hooltn hen, zoas in Splo en Diekerhook en t gebeed um de Beusebarg en de Borkeld.
t Gebroek van t Sallaands keump nog noar vuurtn in de bienaam van t doarp: *Keunedarp* vuur Hooltn en de Hooltnse *Keunefeestn*.

## Bekeande leu oet Hooltn
*Mark Tuitert (1980) - *beroopsskaatser*
*Danny Jansen (2002) - *betaald darter*

## Partnergemeante
*Weenterboarg (Duutslaand) - seend 14 april 1989.

## Oetgoande verwiezingn
Oldnzel

**Oldnzel** (Nederlaands: *Oldenzaal*, tiends Carnaval: Boeskoolstad) is oorsproonkelik ne stad (Haanzestad) en now ok ne gemeante in Tweante in de proveensie Oaveriessel en lig teagn de greanze met Duutslaand. Op 1 jannewoari 2020 weunn der 31.832 meansken (bron: CBS) op ne öppervlakte van 21,98 km². Binn de gemeantegreanzn li-jt gen aandere plaatsn. De gemeante Oldnzel heurt biej t koaderwetgebeed Regio Tweante an. Oldnzel lig 10 km oostelik van Hengel. Oldnzel is vuur n groot deel n katteliek stedke.

Roondum Oldnzel is n mooi paarkachtig laandschop met heugtn. In t rekreoasiegebeed *Ut Hulsbeek* is ne klootscheetbaan, woar de traditionele sport klootscheetn in eern höaldn wördt. De Tanknbaarg, oonderdeel van nen Oldnzelsken stöwwewal, is met 85 meter de heugste bearg van Oaveriessel.

## Tradisies
Umdat Olnzel slim katteliek is, wörd hier onmeundig kernaval vierd. Dr beent wal 8 karnavalvereniges, en nog völle mear (hof)kapeln:
**Kadolstermennekes*
**Oldnzels Knooi Ensemble (OKE)*
**De Hijskraan*
**Oldnzelse Kopperbloazers*
**Blaanke Bössels*
**Oldnzels Plezeer Orkest*
**De Oel'n Kapel*

## Bekeande leu oet Oldnzel
*Hennie Kuiper, wielrenner
*Jill Roord, voetbalster
*Mieke Telkamp, zangeres
*Jan Vennegoor of Hesselink, vootballer
*Sanne Wevers, tunster
Uissien

Et **uissien** is een ongerdiel van et sanitair bedoeld vor et wegspoelen van pisse in eutwarpsels. Et woord uissien wort allebeie gebrukt vor et sanitair zelf, dat ok wel an-edeud wort as *toilet* of *wc*, as vor de reumte waor et sanitair instat. Et woord uissien wort ok gebrukt vor een reumte die alliendes gebrukt wort vor et toilet. Op t toilet zelf zit zo goed as alteed een wc-brille.

Et woord uissien komt van *huis*. In is een verkleanwoord. Et verkleanwoord van eus (huis) is in et Urkers *ussien*. Een verskil van iene letter (in een angere eutspraak), maar mit een iel angere beteakenis. 

Et uissien sting vroeger ampart van et eus. An de euzen stingen vaak forten ebouwd. Dat wassen stookplekken in net groot genoeg om ze as uissien te goon gebrukken toe eurluiers eerste functie wegvul. Et uissien sting dan tugen et eus an in kon van binneneut berikt worren duur een duur te maken.

## Nedersaksisch

## Uutgaonde verwiezing
Loon

**Loon** kan verwiezen naor:

*Arbeidsloon - betaling veur 't wark
*Loon (Frankriek) - een gemeente in 't Franse Noorderdepartement
***Loon** of Stadloon - een stad in Duutsland
*Loon (Assen) - een dörpien in Drenthe
*Loon (Waalre) - een buurtschap in Noord-Braobant
*Loon op Zaand - een Noord-Braobans darp 
*Graafschap Loon - een veurmaolig graafschap 
*Börgloon - een stad en gemeente in de Vlaomse previnsie Limburg
*Loon (rapper) - een rapper
Loon (Assen)

**Loon** is een dörpien in de gemiente Assen in de Nederlaandse pervincie Drenthe. 't Dörpien lig in 't noordoosten van de stad Assen. Op 1 jannewaori 2004 had 't umdebij 280 inwoners.

Loon is een typisch Drèents esdörp. 't Lig an de raand van 't Nationaol beek- en esdörpenlaandschap Drentsche Aa. De Drentsche Aa, hier Looner Diep hieten, stroomt langs 't dörp. De marke van Loon bestiet naost essen dan ok veurnaomelijk uut gruunlaanden langes de beek. Ok is der een hunebed te vinnen. De marke wördt deurkruust deur de spoorliende Assen-Grunnen.

Loon hef behalven een restaurant gien eigen veurzienings en is volledig anwezen op de stad Assen.
0 (getal)

't Getal **nul** (**0**) is kleiner as één (1), en wonnen meestentieds ezien as een negatief getal. Nul graojen in temperatuur wil zegen dat 't vries. 't Woord *ciefer* kump van 't Arabisch en beteken *nul*. 't Ciefer 0 wonnen vake oek wel eschreven as Ø. 't Getal nul wönnen neet gebruuk deur in 't Romeinse lettersysteem.
2 (getal)

Et getal **twie** (**2**) is kleiner as drie (3) en groter as ien (1). Twie is een even getal en is et atoomnummer van Helium.
Waeterstof

**Waeterstof** is een scheikundig element mit symbool **H** en atoomnommer 1. Et is een kleurloos niet-metaol. Et wodt ok wel **waeterstofgas** nuumd. Dit is een pleonasme, omdat waeterstof bi'j normaole temperetuur en drok altied een gas is.

## Ontdekking
In 1671 beschreef de Britse chemicus Robert Boyle in een publikaosie een braandber gas dat vri'jkwam bi'j een reaktie tussen iezer en verdund zoer. Veul laeter pas ontdekte de Britse wetenschopper Henry Cavendish in 1766 dat et een chemisch element anbelangde doe hi'j experimenten uutvoerde mit kwik. Hoewel hi'j veul eigenschoppen hiel percies wus te beschrieven, vermoedde hi'j dat in plak van et zoer, et metaol de bron van et gas was. Daoromme nuumde hi'j zien ni'j ontdekte element *braandber gas van metaolen*. Inkelde jaoren laeter gaf Antoine Lavoisier waeterstof de hudige naeme. De naeme waeterstof is ofkomstig van de Griekse termen *hudro* en *genes* wat vertaeld kan wodden as *waetermaeker*.
Denmaark (deurverwiespagina)

**Denmaark** kin verwiezen noar:

*Denmaark - t Laand Denmaark
*Denmaark (Grunnen) - t Gehucht Denmaark in Grunnen
Denmaark (Grunnen)

**Denmaark** is n klain gehucht in de Grunneger vrougere gemainte Slochter. t Bestaait uut zeuven boerenstees en wat aarbaidershuusies. t Ligt tuzzen t Slochterdaip en de Slochtermainteweg. 

De noam verwiest nait noar t laand Denmaark, moar komt van de woorden *Deen* dat *roeg* betekent en *maark* dat *laand/veld* betaikent.
1380

De volgende gebeurtenissen vunnen plaose in 't jaor **1380**

## Gebeurtenissen
*...

## Geboren
* 11 febrewaori - Gianfrancesco Poggio Bracciolini, Italiaanse humanist
* rond 1380 - Thomas a Kempis, augustiener kanunnik, schriever, aoverschriever en mysticus

## Uut de tied
*29 april - Catharina van Siëna (33)
*26 juli - Keizer Komyo van Japan (58), tweede van de noordelijke Ashikaga Pretendenten
*Dafydd ap Gwilym, Kymrische dichter
1381

De volgende gebeurtenissen vunnen plaose in 't jaor **1381**

## Gebeurtenissen
* Opstandige boeren onder leijing van Wat Tyler plunderen Londen.

## Geboren
* ...

## Uut de tied
* 2 december - Jan van Ruusbroec (88)
1384

De volgende gebeurtenissen vunnen plaose in 't jaor **1384**

## Gebeurtenissen
*...

## Geboren
* 20 augustus - Geert Grote, diaken, godgeleerde, schriever, kloosterhervörmer en boeteprediker

## Uut de tied
*...
1386

De volgende gebeurtenissen vunnen plaose in 't jaor **1386**

## Gebeurtenissen
* Juli - allewel De Fransen in Sluus een invaosiemach an 't samenstellen bin en der in Engelaand grote ongerus is over een opgangkoemende wraaktoch op eigen bojem, vertrek Jan van Gent mit een expedisieboek naor Kastilië um daor de krone op te eisen.

## Geboren
* ...

## Uut de tied
* ...
1387

De volgende gebeurtenissen vunnen plaose in 't jaor **1387**

## Gebeurtenissen
* ...

## Geboren
* 29 augustus - Koning Hendrik V van Engeland von 1413-1422 

## Uut de tied
* ...
Veenhuzen

**Veenhuzen** kan verwiezen naor:

* Veenhuzen (Finsterwolde) - gehucht in Grunningen.
* Veenhuzen (Slochteren) - buurtschop in Grunningen.
* Veenhuzen (Stadsknoal) - buurtschop in Grunningen.
* Veenhuzen (Tietjerksterediel) - buurtschop in Frieslaand.
* Veenhuzen (Coevern) - buurtschop in Drenthe.
* Veenhuzen (Westerveld) - buurtschop in Drenthe.
* Veenhuzen (Heerhugowaard) - dörp in Noord-Hollaand.
* Veenhoezen (Noordenveld) - dörp in Drenthe.

## Overig
* Veenhuzen (gevangenis) - een strafinrichting in Veenhuzen (Noordenveld)
Gasselt

**Gasselt** is een dörp in de gemeeinte Aa en Hunze in de Nederlaandse pervincie Drenthe. Der waren (volgens informaotie van de gemiente Aa en Hunze) op 1 jannewaori 2007 1.614 inwoners, waorvan 806 manslu en 808 vrouwlu.

## Geschiedenis
Gasselt beheurde mit Börger, Geeiten, Anloo en Zuudlaoren tot 't dingspel Oostermoer. Anvankelijk was de perochie onderdeeil van de perochie van Börger. Eerst in de 13e of 14e eeuw is der spraoke van een zölfstaandige perochie.

Under de bezienswaordigheden hes de Mariakarke (13e of 14e eeuw), die in de 19e eeuw witpleisterd is. De eerste - indirecte - vermelding van de karke stamt uut 1360.
De Drie Podagristen

**De Drie Podagristen** was het pseudoniem waoronder A.L. Lesturgeon (1815-1878), predikaant te Hesseln en Sweel, Dubbeld Hemsing van der Scheer (1791-1859), uutgever en schriever te Koevern en Harm Boom (1810-1885), Drèentstalige schriever te Assen heur reisverhalen aover Drenthe publiceerden. Ze schreven aover de zeden, gebruken en taal van de lu in Drenthe. Een 'podagrist' is iene die lid an voetjicht (*podagra*).

*Drenthe in vlugtige en losse omtrekken geschetst door Drie Podagristen* kwaamp in 1842-47 in verscheiden dielen in Koevern uut. In dit verslag schrieft ze aover Zuud-Oost- en Oost-Drenthe. Heur boek was *"een stimulans tot het verhogen van het literaire niveau in Drenthe"*. Veural Lesturgeon zol 't boek eschreven hebben, en de "Drie Podagristen" zolden zölfs "niet of nauwelijks" de gezamelijke reis emeuken hebben die as 't boek beschrif.  Een facsimile van 't wark kwaamp uut in 1974 bij uutgeverij M.A. Van Seijen in Leeuwarden.

In 1943 höld de studiekring D.H. Van der Scheer - de veurloper van Het Drentsch Genootschap - een Podagristenherdenking (onder de dekmaantel van een jaorvergadering van 't Provinciaal Museum; ze dachten det heur activiteiten wel verboden zolden weden). Hiermit begunde 't onderzuuk naor de Podagristen.

Rouke Broersma schrif in *Scheupers van de taol: Bloemlezing van de Drèentse Schrieverij 1837-2003* aover de Drie Podagristen:

* *"Zij waren bepaald geen enghartige regionalisten, maar eerder ruimdenkende kosmopolieten, die, in overeenstemming met de toenmalige tijdgeest, de Romantiek, en vanuit een brede internationale oriëntatie, erkenning zochten voor het streekeigene [...] Ze onderzochten, studeerden, schreven, zetten anderen aan tot onderzoek, studie en schrijven, ze ontwikkelden publicatiekanalen (uitgeverij, krant, almanak). De Drentse literatuur is begonnen."*

## Verwiezings
1382

De volgende gebeurtenissen vunnen plaose in 't jaor **1382**

## Gebeurtenissen
* De Dom van Utrecht is voltooid.
* 3 meie - Slag op 't Beverhoutsveld, Gentenaren onder Filips van Artevelde verslaon Lodewiek II van Male en hem al gauw 't graafschap in hanen.
* 27 november - Slag bie Westrozebeke, een Frans leger overweldig de Vlaamse piekeniers, dee as honden of-eslach wonnen. Oek de *ruwaert* Filip van Artevelde kump uut de tied. Lodewiek II van Male is weer de baos in Vlaanderen.
* Jacobus I volg Peter II op as koning van Cyprus.

## Geboren
* ...

## Uut de tied
* 28 november - Filips van Artevelde (42)
Nederlaands Leegsaksisch

**Nederlaands Leegsaksisch** is n groep nait-standerdiseerde West-Germoanse Nederduutse variëteiten. Dizzent worden veurnoamelk proat in t noordoostelk dail van Nederlaand (de provìnzies Grunnen, t Drìnt, Overiessel, de Gelderse gebieden de Veluwe en de Aachterhouk, en de Stellingwaarven in 't zuden van Fraislaand). De Leegsaksische dialekten in Nederlaand vörmen gain toalkundege ainhaid; zie beheuren zölfs tot twai verschillende heufd-onderverdailens van de Leegsaksische toal (t Grunnegs is Noord-Leegsaksisch, de aandere dialekten valen onder t West-Leegsaksisch). De belangriekste overainkomsten zitten in de woordenschat: de verspraaiden van nije woorden holdt tegenswoordig gewoonlek bie de laandsgrenzen op deur de invloud dij de media en de overhaid hebben op de introduktie van dizze woorden. Aparte gevalen binnen ploatsen dij dail uutmoaken van n internationoale agglomeroatsie: zo het de Nederlaandse woordenschat dudelk n invloud op t dialekt van Gronau, in de Duutse dailstoat Noordrhain-Westfele.

Nederlaand erkent t Leegsaksisch officieel as streektoal en zegt der bepaarkte steun aan tou, zo as formuleerd in heufdstuk 2 van t Europees Haandvest veur regionoale toalen of toalen van minderheden. De toalkode (ISO 639-2) van t Leegsaksisch is **nds**. Op 24 meert 2006 is de Wikipedie in t Nederlaands Leegsaksisch opricht, en het nou  artikels in onder aandere de dialekten dij hieronder aangeven worden.

## Dialektenoverzicht
* Westerkertaaiers
** Pompsters
** Kölmerlaands
** Middaglaands
** Midden-Westerkertaaiers
** Zuud-Westerkertaaiers
* Grunnings en Noord-Drìnts
** Hoogelaandsters
** Stadsgrunnegs
** Westerwoolds
** Veenkelonioals
** Oldambtsters
* Stellingwaarfs
* Midden-Drìnts 
* Zuud-Drìnts
** Zuudoost-Veen-Drìnts
** Zuudoost-Zaand-Drìnts
** Zuudwest-Noord-Drìnts
** Zuudwest-Zuud-Drìnts
* Twìnts 
* Twìnts-Groafschops 
* Gelders-Overiessels
** Aachterhouks
** Zallaands
** Urkers
* Veluws
** West-Veluws 
** Oost-Veluws

## Zai ook
* Heufdartikel Leegsaksisch
* Platduuts
Lierderholthuus

**Lierderholthuus** (Nederlaans: *Lierderholthuis*) is een gehuch in de Overiesselse gemiente Raolte, in Sallaand. 't Had in 2007 ongeveer 416 inwoners.

Lierderholthuus lig in noordwestelijke richting ongeveer tien kilemeter van Raolte. Noe lig 't in-eklemd tussen de Iessel an de linkerzied en de spoorliende Zwolle-Raolte an de rechterzied. An de overzied van de spoorweg lig Heino.

Lierderholthuus is egruuid vanuut een schuurkärke op 't ärf Lierderholthuus. Dit ärf hef 't dörp zien naam egeven. De naam Lierderholthuis is te begriepen deur 't in stukken te hakken: *holt* betekent laandbezit dät iene in een polder hef. *Holthuis* betekent dät iene een huus op 't holt hef, dus op eigen laand. Volgens Van der Linde komt de naam Lierderholthuus van de polder waorop de schuurkärke ebouwd is, namelijk de polder Lierder (dät letterlijk *leeg* betekent). *Lierderholthuis* betekent dus: een huus op eigen laand, op de polder Lierderbroek.
Tsjechies

Ut **Tsjechies** (*čeština*, *český jazyk*) is ne West-Sloaviese sproake met ongeveer 12 miljoen sprekkerds. Tsjechies wördt vuural sprökn in Tsjechie (10,2 miljoen inwonners), mer wördt ook wal sprökn duur leu oet de landn dee an Tsjechie greanst (met name Slowaaknlaand en Oostnriek) en landn met völ Tsjechiese immigraantn, zooas de Verenigde Stoatn van Amerika en Kanada. Seend 1 mei 2004 is t Tsjechies een van de officiële wearksproakn van de Uropese Unie.

Ut Tsjechies lig oonder de West-Sloaviese sproakn t körtst biej t Slowaaks, voalgd duur t Öppersorbies en t Pools. Ut Tsjechies en t Slowaaks bint töt op grote heugte oonderling verstoanber. Wal hebt Tsjechen en Slowaakn van de jungste generoasie meer meuite um mekaar te verstoan. Dit kömp duurdat ze noa t oet mekaar valn van Tsjechoslowaaknlaand in 1993 nich meer dageliks met mekaars sproak van doon hebt.
1360

De volgende gebeurtenissen vunnen plaose in 't jaor **1360**

## Gebeurtenissen
*Bie 't verdrag van Brétigny krieg Engelaand as gevolg van de nederlagen dee 't Frankriek toe-ebröch hef Aquitaine, dat 't merendeel van Frankriek umvat.

## Geboren
*...

## Uut de tied
*...
1361

De volgende gebeurtenissen vunnen plaose in 't jaor **1361**

## Gebeurtenissen
* Godfried van Dalembroek eis as pretendent zien rechen op 't graafschap Loon op, mar veur prinsbisschop Engelbert van der Marck is 't genog ewes.
* Denemarken wonnen deur de Hanze verslagen.

## Geboren
*...

## Uut de tied
* 2 juni - Philippe de Vitry (69), komponis
1362

De volgende gebeurtenissen vunnen plaose in 't jaor **1362**

## Gebeurtenissen
* Arnold van Rummen koop de rechen as prentendent van 't graafschap Loon of van Godfried van Dalembroek.
* Paus Innocentius VI wonnen op-evolgd deur Paus Urbanus V
* Op Ieslaand kump den vulkaan Hvannadalshnjúkur tot uutbarsting.
* 't Padapatha manuskrip wonnen ekopieerd. Dit is werschienlijk 't oudste nog over-ebleven manuskrip van de Rigveda.

## Geboren
*...

## Uut de tied
* 12 september - Paus Innocentius VI (80), (paus van 1252 tot 1262)
1363

De volgende gebeurtenissen vunnen plaose in 't jaor **1363**

## Gebeurtenissen
* Hertogin Johanna van Braobant weiger heur steune te verlenen an heer Arnold van Rummen, graaf van Chiny, en gravin Elisabeth van Vlaonderen.
* Hertogin Johanna van Braobant val in ongenaode bie heur tweede man, hertog Wenceslas I van Luxemburg.
* Levon de Usurpator volg Gosdantin III op as koning van Armenië.

## Geboren
*...

## Uut de tied
*...
1364

De volgende gebeurtenissen vunnen plaose in 't jaor **1364**

## Gebeurtenissen
* 't Machtige prinsbisschoppelijke leger vuilt mit 50.000 tot 55.000 manschappen 't graafschap Loon binnen.
* Karel V van Valois volg zien vaor op as koning van Frankriek.
*De Jagielloonse Universiteit van Krakau wonnen estich.

## Geboren
*...

## Uut de tied
* 8 april - Jan II van Frankriek (44), as gevangene in Londen.
1365

De volgende gebeurtenissen vunnen plaose in 't jaor **1365**

## Gebeurtenissen
* Nao negen maonden striejen volg de negen weken durende belegering van Rummen (9 augustus 1365).
*Stichting van de universiteit van Wenen

## Geboren
* Reinoud IV, hertog van Gelre (1402-1423)

## Uut de tied
*...
1368

De volgende gebeurtenissen vunnen plaose in 't jaor **1368**

## Gebeurtenissen
*Go-Murakami wonnen op-evolgd deur Chokei as keizer van Japan
*Hongwu wonnen de eerste keizer van de Ming-dynastie.

## Geboren
*...

## Uut de tied
* Gravin Elisabeth van Vlaonderen, Rummen.
* Koneginne Nang Kaeva Lot Fa Kaeng Nya.
*29 meert - Go-Murakami (40), keizer van Japan (r. 1339-1368)
1369

De volgende gebeurtenissen vunnen plaose in 't jaor **1369**

## Gebeurtenissen
* De paus weet zien 'Babylonische ballingschap' in Avignon te beëindigen en geet weerumme naor Rome. Dit is een ondergraving van de posisie van de Franse koning. 
* Peter II volg Peter I op as koning van Cyprus
* 19 juni - Filips de Stoute, hertog van Bourgondië, trouw mit Margareta van Male, de enigste arfgename van de graaf van Vlaonderen, Lodewiek van Male.

## Geboren
* ...

## Uut de tied
* Philippa van Henegouwen (55), koneginne van Engelaand
1366

De volgende gebeurtenissen vunnen plaose in 't jaor **1366**

## Gebeurtenissen
* Arnold van Rummen döt ofstand van zien rechen op 't graafschap Loon.
* 't Prinsbisdom Luuk wonnen deur keizer Karel IV verplich um **Arnold** en zien neve **Hamal** jaorlijks 3000 gullen te betalen.
*Polen sluut mit Litouwen een akkoord over de verdeling van Roethenië: Litouwen krieg 't noordelijke deel en 't zujelijke wonnen toeg-wezen an Polen.

## Geboren
*...

## Uut de tied
* Ulrich IV van Württemberg (ongeveer 50)
1367

De volgende gebeurtenissen vunnen plaose in 't jaor **1367**

## Gebeurtenissen
* Paus Urbanus V huil zien plechtige intoch in Rome. Dree jaor laoter zol e, deur onrus in Italië, naor Avignon weerummekeren.

## Geboren
* 6 jannewaori - Richard II van Engelaand
* Gerard Zerbolt van Zutfent - ien van de eerste Breurs van 't Gemiene Lèven

## Uut de tied
* Lodewiek van Brunswiek, jonge van Magnus I van Brunswiek
1370

De volgende gebeurtenissen vunnen plaose in 't jaor **1370**

## Gebeurtenissen
* De trone van Polen wonnen deur 't huus Capet-Anjou over-eneumen.
* 24 mei - 't Verdrag van Stralsund maak een einde an de oorlog tussen Denemarken en de Hanze.
* In Avignon wonnen Paus Urbanus V deur Paus Gregorius XI op-evolgd.
* De mach in Afghanistan wonnen over-eneumen deur Timoer Lenk.

## Geboren
* Laurens Janszoon Coster, één van de uutvienders van de boekdrokkuns

## Uut de tied
* 19 december - Paus Urbanus V (60), paus van 1362 tot 1370.
1371

De volgende gebeurtenissen vunnen plaose in 't jaor **1371**

## Gebeurtenissen
*Deur 't uutstarven van de Bruggraven van Voorne, kump disse heerlijkheid rond Brielle bie 't graafschap Hollaand.
* Phaya Samsenthai volg Fa Ngum op as koninig van Lan Xang.

## Geboren
* 28 mei - Jan zonder Vrees, hertog van Bourgondië.
* 21 september - Frederik I van Brandenburg, Keurvors van Brandenburg.

## Uut de tied
* 22 febrewaori - David II (46), koning van Schotlaand
1375

De volgende gebeurtenissen vunnen plaose in 't jaor **1375**

## Gebeurtenissen
*Borklo krig stadsrechten.
* Noen de zaken der veur de Engelsen alsmar minner uut beginnen te zien koemen de striejende partiejen in de Honderdjaorige Oorlog overene een vredeskonferentie te houwen in Brugge.
* Op een eilaand in 't Texcocomeer wonnen de stad Tenochtitlán estich.
*Acamapichtili wonnen hueyi tlahtoani van de Azteken.

## Geboren
*...

## Uut de tied
* 21 december - Giovanni Boccaccio (62), humanistisch geleerde uut de Italiaanse renaissance.
1376

De volgende gebeurtenissen vunnen plaose in 't jaor **1376**

## Gebeurtenissen
* Bie een volkstelling in Lan Xang blieken der 300.000 volwassen mannen te woenen.
* De Catharina van Siëna wonnen van as bescharmheilige Rome verklaord.

## Geboren
* ...

## Uut de tied
* 8 juni - Edward de Zwarte Prins (45), oudste jonge van Koning Edward III van Engelaand.
1377

De volgende gebeurtenissen vunnen plaose in 't jaor **1377**

## Gebeurtenissen
* De vredesconferentie van Brugge kump tot een einde.
* 21 juni - Nao de dood van Edward III van Engelaand wonnen zien kleinzeune Richard II zien opvolger. Karel V van Frankriek reup de hele aodel biemekaar veur een plechtig Requiem en hervat de oorlog.

## Geboren
* ...

## Uut de tied
* 13 april- Guillaume de Machault
* 21 juni - Edward III van Engelaand (64)
1378

De volgende gebeurtenissen vunnen plaose in 't jaor **1378**

## Gebeurtenissen
* De Hollaanse gullen van hertog Willem V wonnen gebruuk.
* Enguerrand VII stich de Orde van de Krone.
* In Rome wonnen een nieje paus ekeuzen, dit wönnen Paus Urbanus VI.

## Geboren
* 16 augustus, Hongxi, keizer van China

## Uut de tied
* Jan I van Polanen
* 27 meert - Paus Gregorius XI, paus van 1370 tot 1378.
1379

De volgende gebeurtenissen vunnen plaose in 't jaor **1379**

## Gebeurtenissen
* Lodewiek II van Male, de schoonvaor van hertog Filips van Boergondië geet de stried an mit de wevers van Gent.
* 's-Heerenbarg noen in de gemeente Montferland, krieg op 8 september stadsrechen.

## Geboren
* ...

## Uut de tied
* ...
1388

## Gebeurtenissen
* In Engelaand begunt de vervolging van den Lollards.
* Den Venetiaonen nemt den stad Nauplion oaver van zien Frankiesen vörsten.
* Breevoort in Gelderlaand kreg (veur den tweeden keer) stadsrechten.
* 26 februari - Wenceslaus verpandt et hartogdom Luxemburg an Jobst van Moravië.
* 3 november - Den regenten van Karel VI van Frankriek (den hartogen Lodewiek I van Anjou, Jan van Berry en Filips den Stolten, hartog van Bourgondië) doot nen mislukten anval op Gelre. Den könning besluut nen ende te maken an et bewind van den zelfzüchtige regenten en zelf te goan regieren.
1373

De volgende gebeurtenissen vunnen plaose in 't jaor **1373**

## Gebeurtenissen
* Zoemer - Jan van Gent lei een *chevauchée* vanuut Calais deur Picardië, Champagne, Boergondië Bourbonnais, Auvergne en Limousin. Overal zeien zien mannen dood en verdarf, mar nargens krig e een viejaand te zien en hij nimp gien enkele stad.
* Harres - zwat heel Aquitaine is noen weer in Franse hanen. 
* Manuel II van Byzantium wonnen medekeizer naos zien vaor Jehannes V.
* Verbanning van koning Fa Ngum van Lan Xang. Hij wonnen op-evolg deur zien jonge: Phaya Samsenthai.

## Geboren
* ...

## Uut de tied
* Arnold van Rummen wonnen in de femiliekelder bie zien volk eleeg in de abdieje **Oriënten** in Klein-Rummen.
1374

De volgende gebeurtenissen vunnen plaose in 't jaor **1374**

## Gebeurtenissen
* Jannewaori - zowel in Engelaand as in Frankriek heers oorlogsmeuiheid. Noen alle Engelse anwinsen in Aquitanië verleuren egaan bin, mar Karel V van Frankriek zien gezondheid in gevaor ziet en du Guesclin gien kans ziet um oek Guyenne te veroveren besluten, beiden ziejen tot een waopenstilstand. 

## Geboren
* ...

## Uut de tied
* ...
Noord Leegsaksisch

**Noord Leegsaksisch** of **Noordsaksisch** is ain van de dialektgroepen van t Leegsaksisch. t Noord Leegsaksisch wordt ien Nedersaksen en aandere dailstoaten van Duutslaand proat en is ain van de bekìndste Nederduutse dialektgroupen. t Wordt dan ook zain as *Standerd Leegsaksisch* ien Duutslaand, omdat t ien n groot en zìntroal dail van Noord-Duutslaand sproken wordt en t makkelkst oet tou spreken is veur de rest van Duutslaand. Mit de oetbraaiden van de Leegsaksische toal op de radio en wiedkieker het t Noord Leegsaksisch n staark standerdiseerde funksie veur t Platduuts overnomen.

Bie oetbraaiden kin man t noordelkste Leegsaksisch ien Nederlaand (Grunnegs, Westerkertaaiers en Noordenvelds) ook zain as Noord Leegsaksisch, mor de Grunnegs-Oostfraise dialekten worden voak ook as apaarte groep zain, los van t Noord Leegsaksisch.

## Dialekten
Tot de grootste Noord Leegsaksische dialekten beheuren onder aandere:
* t Sleeswieks 
* t Holstains
** t Hambörgs
* t Noord-Hannovers
** t Onderelvisch
** t Heidjers
* t Oldenbörgs
** t Bremers
* t Oostfrais Leegsaksisch
* t Ditmaarsers
* t Eemslenner Plat

## Uutgaonde verwiezingen
* Noord Leegsaksisch woordenbook bie Plattmakers
West Leegsaksisch

**West Leegsaksisch** kan verwiezen noar:

*De dialekten in t westen van de Duutse dailstoat Nedersaksen » (zai: West Leegsaksisch (algemain)). 
*n Nait dudelk ôfbôkende group dialekten van t Leegsaksisch. In de Leegsaksische dialektologie van vandoag de dag wordt t begrip *West Leegsaksisch* nait zo voak meer broekt. In de loop van de onderzuiksgeschiedenis binnen der verschillende verdudelkens veur geven. Veurbeelden binnen:
** t Leegsaksisch
** t Nederlaands Leegsaksisch
** n In t westen van Nedersaksen sproken dialektgroup dat vandoag de dag Noord Leegsaksisch nuimd wordt
** n Group westelke dialekten van t Leegsaksisch, dij gain Leegfrankische en gain of waineg Westfeelse kenmaarken hebben.
Oost Leegduuts

**Oost Leegduuts** of **Oost Leegsaksisch** is n groep nait-standoardiseerde West-Germoanse Leegduutse varieteiten, dij veurnoamelk proat worden in t oostelk dail van Duutslaand. Oost Leegduuts heurt bie de Platduutse toal. Bie t Oost Leegduuts heurt, noast de heufddialekten Mekkelnbörgs (Mecklenborgsch) en Braandenbörgs (Branneborgsch), ook t Plautdietsch, dat in Duutslaand in de omgeving van Bielefeld, en in Paraguay en de VS proat wordt. 

Duutslaand erkent t Oost-Nederduuts officieel as streektoal en zegt der steun aan tou, zoas dat formuleerd is in t Europees Haandvest veur regionoale toalen of toalen van minderheden. Der gaait bepaarkte steun onder dail II van t Haandvest in de dailstoat Braandenbörg; roemere steun onder dail III het de toal in Meckelnbörg-Veurpommern. In baaide stoaten proaten ze t Oost Leegduuts.

De toalcode (ISO 639-2) van t Leegduuts is **nds**. Plautdietsch het n aigen code: **pdt**. Der binnen artikels in t Oost-Nederduuts te vinden in de Platduutse Wikipedie.
Heerd

**Heerd** kan verwiezen naor:

*Heerd (ruumte) - hier kan de *woonkeuken* of de *mooie kamer* mee bedoeld wonnen.
*De open haard - de mederne uutvoernig van de heerd.
*De woenkamer - de kamer waor al 't leven zich ofspeulen
*Een boerderieje - veural in Grunningen zo eneumd
Gelders-Oaveriessels

**Gelders-Oaveriessels** is een Nedersaksische dialectgroep die espreuken wördt rond de revier de Iessel. De groep kan in 3 subgroepen verdeeld wörden: Sallaans, Achterhoeks en Urkers. Mangs wordt 't Oost-Veluws hier ok biej erekend.

In 't noordoosten van Deutekem begint 't Gelders-Oaveriessels, dät zich vortzet oaver de Iessel, zoas de name al zegt, in de Nederlaandse pervinsie Oaveriessel. Nog meer naor 't oosten vienen we 't Twents-Graofskops. De grens mit 't Gelders-Oaveriessels wördt evormd deur de uutspraok van 't woord *vuur*: in 't Gelders-Oaveriessels *vuur*, in 't Twents-Graofskops *veur*. In beide gebieden, Gelders-Oaveriessels en Twents-Graafskops, loopt 't dialectgebied deur oaver de pervinsiegrens mit Oaveriessel. Der loopt dus wel een dialectgrens deur de Achterhoek, mar niet tussen Achterhoek en Twente.
Noven

Een **noven** is een apperaot waormee eten of (groend)stoffen tot een hoge temperetuur verhetst kunnen worren, mit as doel een chemisch preces op gang te brengen.

## Huushouwelijke novens
De noven as huushouwelijke apperetuur is emaakt um in te bakken en staot meestentieds in de keuken. In een noven kunnen novenschottels emaakt worren en kunnen vleis, vis, greunte en eerpels zoender veul vet klaor-emaakt worren. Vaak kan der oek in de noven egrild worren. 't Verschil tussen bakken en grillen is dat bie 't bakken de locht binnen de noven ronddreit en bie 't grillen locht van butenof rechtstreeks in de noven in kan kommen.

Novens kunnen op de volgende menieren verhetst worren:
* elektrisch
* mit gas (eerdgas, vrogger stadsgas, soms op butaangas)
* mit hout
* mit houtskool
* mit de zon

De temperetuur van een deursnee (elektrische) noven veur huushouwelijk gebruuk kan in-esteld worren tot oengeveer 260 graojen Celsius.

## De novenstanden
De instelling van de noven kan per medel verschillen, mar in veul novens kommen disse standen overeen mit disse tempereturen:

## Nedersaksisch
* Achterhooks: *oaven*, *oven*
* Grönnegs: *ovent* (as t veurôfgoan wordt deur n lidwoord, wordt dij der aanvast plakt, dus *novent* of *dovent*)
*Sallaands: *oven*
* Stellingwarfs: *ovend*
* Tweants: *oaven(d)*, *oawn(d)*
* Urkers: *noven*
* Veluws: 
** *oven*
** *ove*
** *aoven* (veural Oost-Veluws)
** *aovend* (Une, Vaossen, Epe)
** *aomen* (Attem)
** *aomp* (Wezep, Attem)
** *noven* (Putten)
** *naoven* (Vaossen, Wenum Wiesel)
** *novend* (Nunspeet)

## Uutgande verwiezingen
Looprekke

Een **looprekke** of een **box** is een kombinaosie van een speulruumte en een berre veur kleine kienders. Een looprekke hef meestentieds holten spielen, waordeur 't kiend niet vort kan krupen of lopen. 't Looprekke is der dan veural ok veur bedoeld dät 't kiend niet in de kamer giet rondlopen en alderhaande van gevaorlijke dingen giet doen. Butendät kan 't kiend in 't looprekke speulen en slaopen, al is 't eigenlijks bedoeld um in te speulen. Soms wordt een looprekke ok wel gebruukt bie huusdieren zoas honden en katten.

## Nedersaksisch
* Drèents: *loophek, looprek*
* Grunnegs: *loophek*
* Stellingwarfs: *box*
* Urkers: *loopekke*
* Veluws: 
***looprek(re)*
***loophekke* (Doornspiek, Nunspeet)
***box*
***boxe* (Epe, Vaossen, Wenum Wiesel)
Vaossen

t Darp **Vaossen** (Nederlands: *Vaassen*) is een van de grotere plaatsen van de Nederlandse gemeente Epe, mit in jannewaori 2013 zo'n 12.507 inwoners. Vaossen is n katholieke enklave an de oostrand van de Veluwe in de provinsie Gelderland, nao de oorlog bint der ok meer protestanten bie ekomen. Vaossen was töt 1818 n zelfstandige gemeente, daornao is t bie Epe gaon heuren.

Tussen 2 september 1887 en 8 oktober 1950 had Vaossen zien eigen stasion, mit n spoor van Apeldoorne naor Zwolle.

## Geschiedenisse
De vrogste tekenen van bewoners in dit gebied bint de grafheuvels en 'Keltiese velden' (prehistoriese akkers) in t noordwesten van Vaossen op de Veluwe, tussen de Elburgerweg en Gortelseweg. t Waren Germaanse boeren en leefde daor nog veur de Romeinse tied. Ze woonden in holten hutten en leefden van de landbouw, veeholderieje, krujen en de jacht op harten en zwienen.

t Darp wordt veur t eerst enuumd in n akte uut de *Codex Laureshamnensis* van t klooster Lorsch uut 891 of 892 as n Brunhilde n hoeve en de kärke an Lorsch schenkt. De name  *Fasna*, die t darp toen had, kwam al in de 9e eeuw veur en zol op n gressoorte dujen.

In Vaossen steet t kasteel De Cannenburgh, ooit bewoond deur veldheer Maarten van Rossum. t Kasteel stamt uut de 16e eeuw. In t darp steet n kärktoorne van umstreeks 1500 waor ok t grafsteen van Maarten van Rossum te vinnen is.

## Buurten en wieken in Vaossen
Berkenoord, Berkenoord II, Kärkeland, De Oosterhof, Heggerenk, Oranjebuurte, Transvaalbuurte, Vogelbuurte, Industriewiek en Vulkanusbuurte.

## Kernen bie Vaossen
De Hegge, De Jonas, Geerstraote, Kortenbroek, t Laor, Niersen, Vaossense broek en De Ulebärg.

## Uutgaonde verwiezingen
*Gemeente Epe
*Historiese vereniging Ampt Epe
*Museum Vaossen Historie
Voet

**Voet** kan verwiezen naor:

*voet - deel van 't lief.
*voet (lengtemaote) - Engelse en Oldnederlaanse lengtemaote.
*voet (oppervlaktemaote) - Oldnederlaanse oppervlaktemaote.

## Zie ok
*voetenbänksien
Tweants-Groafschops

Et **Tweants-Groafschops** (ook wal es *West-Tweants* eneumd) is ne Nedersaksische dialektgroep wat esprökken wördt in et zuden en westen van Tweante, in et oosten van Sallaand en in et noorden en oosten van den Achterhook. Van een vast dialekt is gin sproake, alle döarpkes sprekt dinge net eaven aanders oet.

Et meest opvallende onderskeid tusken Oost-Tweants en Tweants-Groafschops is dat in den eersten dinge ontkend wordt met et woord *nich,* terwiel as Tweants-Groafschops *neet*, *nit*, of *nie* gebrok. Et Tweants-Groafschops hef neet met edoane an de e-apokope. Doarduur hebt de Tweants-Groafschopper dialekten nen end-e an vrouwelike wöörde as *katte*, *henne*, *komme* en *kraante*, mer ook in mearvolden as *wöörde*, *beuke*, *sköape* en *huze*.  

Ook hef et Tweants-Groafschops wat mear lange klaanken in oapen lettergrepen, dee in Oost-Tweants kort ewörden zint: *voagel* en *tegenoawer* klinkt in et Oost-Twents as *voggel* en *teggenowwer*. Een ander vuurnaam kenmaark is dat Tweants-Groafschops een vuurplaksel e- hef in voltooide deelwöörde: "ik bin goan" tegenoawer "ik bin egoan."

In wat Tweants-Groafschopper dialekte, zo as Enters, Riessens en Vjens, zit de westfaalske breking nog in. Oost-Tweants *wetten* en *lopen* klinkt doar as *wiëten* en *loëpen.* Broekhuysen hef dit ook anetoont veur de Achterhook. 

## Vuur/veur
Et Tweants-Groafschops zet zik of van et Oost-Tweants met *vuur-/veur-liene*. In t Gelders-Oaveriessels blif t weurd *vuur* zooas in t Nederlaands *vuur* en in t Tweants-Groafschops wördt dit oetsprökn as *veur*.

In beide gebeden, Gelders-Oaveriessels en Tweants-Groafschops, löp et dialektgebeed duur oawer de proveensiegreanze met Oaveriessel hen. Der löp dus wal ne dialektgreanze duur 'n Achterhook, mer nich tusken 'n Achterhook en Tweante. Eankelde döarpe en steden woar Tweants-Groafschops wördt kuierd bint Riessen, Maarkel, Geesteren, Eibargen en Weenterswiek (de letste dree bint in 'n Achterhook). Zeet ok de kaarten van 'n Achterhook en Tweante vuur et percieze Tweants-Groafschopse taalgebeed.

## Zee ok
*Dialektgebeed van t Tweants-Groafschops
Oostfrais

**Oostfrais** kin verwiezen noar:

* n dialekt van t Leegsaksisch, zai Oostfreisk Nederduutsk
* n peerdenras, zai Oostfrais (peerd)

## Nait te verwarren mit
* n dialekt van t Frais, zai Oostlaauwers Frais, woarvan t Selterfrais n overbliefsel is
Koffiemesine

Een **koffiemesine** of **koffiezetter** is een huushouwelijke apperaot waormee koffie emaakt kan worren.

## Hoe 't warkt
De koffiemesine, die in de meeste huushouwens gebruukt wort, maakt gebruuk van een koffiefilter in een houwer. In de filter gaot de gemaolen koffie, veerder is der een opslagplekje veur 't waoter en een koffiekan um de warme koffie in op te vangen. Naodat 't waoter in 't opslagplekje begint te koken zal 't waoter in de filter mit de koffie druppelen. De filter zorgt derveur dat alleen 't waoter mit de koffiesmaak in de koffiekan terechtkomt en niet de koffieprut.

## Soorten koffiemesines
* koffiemesine - mit pepieren filter 
* koffiemesine - mit 'pads' zoas de Senseo 
* espressomesine - metaolen filter en kokend waoter oender hoge druk
* cappuccinomesine
* percolator 
* cafetière
* koffiemesines veur grootverbruuk - gebruken soms een vleuibaor koffie-extract.

## Nedersaksisch
* Grunnegs:
** *Kovviezetter*
** *Kovviepot*
* Stellingwarfs: *koffieapperaot*
* Urkers: *koffiezetapperaat*
* Veluws: 
** koffiezetapperaat, koffiezetapperaot
** koffieapperaat, koffieapperaot
** koffiezetter
** koffiemesine (Garder, Vaossen)
Voetenbänksien

Een **voetenbänksien** is een bänksien waor ene zien voeten op leggen kan. Een voetenbänksien stiet vake naost de banke en wördt gebruukt a-j bieveurbeeld meuie of zere voeten hebt of a-j ontspannen naor een tillevisieuutzending kieken willen. Der bint vake ok voetenbänksies in-ebouwd in ligstoelen en messagestoelen.

Een voetenbänksien kan ok onder 't buro of bie een piano ezet wörden. Dit voetenbänksien is meestentieds in een wat an-epassen vorm: hierbie liggen de voeten niet languut op een bänksien mar eerder op een steuntien, waorbie de voeten wat hoger van de vloere ofstaon.

## [[Nedersaksisch]]
*Stellingwarfs: *voetebaankien*
*Urkers: *voetebinkien*
*Veluws:
***voetenbank*
***voetenbankje*
***voetenbankie*
***voetenbänkie* (Wezep)
***voetenbanksie* (Epe, Vaossen, Emst, Apeldoorne)
***voetenbänksie* (Vaossen)
***voetenstoof* (Putten)
***votenbankeen* (Doospiek)
***votenbankjen* (Elburg, Nunspeet)
Halsteren

**Halsteren** (Braobants: *Altere*) is een dörp in de gemeente Bergen op Zoom in de Nederlaanse pervinsie Noord-Braobaant en hef 20.000 inwoners (1 jannewaori 2007). 't Dörp ligt an de N259 tussen Bergen op Zoom en Steenbergen, die tot de opening van de A4 in 't oosten van 't dörp een belangrieke noord-zuudroute is. Halsteren is verdield in de wieken de Beek, de Schans, de Julianawiek, 't centrum en de Knienenberg.
Deuventille

Een **deuventille** is een hokke um deuven in te kweken.

Olde (stenen) deuventillen bint nog op een paor plaatsen te vienen, zoas bie de Menkemaborg in Uuthuzen. De deuven wönnen der veurnamelijk eholden um te eten.

De mederne (holten) deuventillen wörden vake op een paole eplaats.

## Zie ok
* Duve (voegel)
Neptunus (planeet)

**Neptunus** is vanôf de zunne zain de achtste planeet van ons zunnesysteem. Neptunus staait t wiedst van de zunne ôf van de 8 hudege planeten. De planeet is vernuimd noar de Romeinse god van de zee.

De atmosfeer van Neptunus bestaait heufdzoakelk oet woaterstof en helium. De blaauwe gloed om Neptunus hìn wordt veroorzoakt deur metoangas, t is nait bekind woarom de kleur van Neptunus helderder blaauw is as de kleur van Uranus, dat ook n soortgelieke houveulhaid metoangas het. Neptunus is de winderegste planeet in t zunnesysteem mit windsnelheden van 2.500&nbsp;km/u. 

Alhouwel Neptunus wel ringen het, is t veul minder dudelk aanwezeg as de ringen van Saturnus.

Neptunus is ontdekt op 23 september 1846, en is ontdekt baseerd op wiskundege berekenens volgens t effekt wat Neptunus op Uranus het. *Voyager 2* is t ainegste ruumtetuug dat op Neptunus west is.