open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
München

**München** is ne metropoolstad in Düütskland un höyvdstad van bundsland Beiern. Med souwat 1,5 miljoon inwoaners is et de up twey nå grötste stad van et land, nå Berlyn un Hamborg. Med de vöärstäden der by medereakend kümt et totale inwoanertal up sou'n 6 miljoon, wårmed et de up twey nå grötste metropoolstreake van de EU is. 

De stad wördt et eyrste nöömd in 1158. Et katolike München vöcht slim teagen de Reformaty un was en vöärnaam kantelpunt in den Dartigjöärigen Oorlog. Undanks at de protestantske sweyden de streake innöämen, bleav München oaverende. In 1806 untstünd et Köäningryk Beieren, wårmed München as höyvdstad ne vöärname trekpleister wör vöär kunsten un weatenskappen. By den Düütsken Upstand van 1918 must Huus Wittelsbach ofstand doon van de troune. Dårup wör de Beierske Sovjetrepublik uuteröpen, mär dat hölde neet lange stand. In de jåren '20 van de 20. eywe kreag de Nazipartye voordan meyr voot an de grund, un München wör uuteröpen as de *Höyvdstad van de Beweaging*. In den Tweyden Wearldoorlog kreag de stad slim wat bummen üm den kop, mär et meyste van de olde stad is weader upebouwd. Ouk ståt der noch souwat 30.000 gebouwen van vöär den oorlog oaverende. Nå de nåoorlogse besetting van de amerikanen in 1949 kümmen der heyl wat lüde up den stad an. Der was wark sat un et wör et *[[Wirtschaftswunder]]* enöömd (ekonomisk wunder). In 1972 was München gastgeaverstad vöär de Olympiske Soamerspöälen.

Rechtevoord steyt München wearldwyd bekend as vöärname steade vöär weatenskap, technology, geldsaken, uutvindingen, handel un turisme. De stad steyt wearldwyd in de top van houge leavensstandaarden. In 2018 küm et as 'meyst leavbåre stad van de wearld' uut et *Leavenskwaliteitsundersöök* van Monocle. Wat hüsepryse angeyt is München eyne van Düütsklands düürste städen.

In 2021 was 28,8% van de inwoaners van butenlandske kumaf. Noch es 17,7% hadden düütsk ståtsbörgerskap med migratyachtergrund. Wat geld angeyt müt München et hebben van houghwaerdige technik, automakerye, de deenstensektor un IT, biotechnology, ingeniöörskap un elektronika. Et hevt eyne van de starkste ekonomyen van alle düütske städen un et getal van lüde wat by de döäre löpt is et laegste van alle düütske städen med meyr as 1 miljoon inwoaners. Vöäle internationale bedryve hebbet der en kantoor, sou as BMW, Siemens, Allianz SE un Munich RE. Der ståt ouk twey undersööksuniversiteiten un nen heylen koppel weatenskappelike instellingen.

Der is nen houp to seen un beleaven up et gebeed van bouwkunst, kulturele uutstallingen un sport un spel. Et jårlikse Oktoberfest, et grötste volksfeest van de wearld, trekt flink wat internationaal turisme an.
Guyana

**Guyana**, officieel de **Samenwaarkende Republiek Guyana**, is een land an de noordkuste van Zuud-Amerika. Et heurt vanolds biej Brits West-Indië. Guyana is een inheems woord wat 'Land van völle water' beduudt. De heuwdstad is Georgetown en ook metene de grötste stad van et land. Op et noorden van et land ligt 'n Atlantischen Oceaan. Op et zuden en zuudwesten Brazilië, op et westen Venezuela en Suriname op et oosten. Met ne landvlakte van 214.969&nbsp;km² is Guyana et op twee noa kleinste land van et Zuud-Amerikaanse vasteland (enkel Uruguay en Suriname hebt minder meters). Op Suriname noa wont der et minste antal leu van et wearlddeel en et is ene van de dunstbevolkte landen van de wearld. Der is ne grote natuurlike riekdom. Völle verskeidene planten en deers köant der best gediejen. Deel van et land lig in et reagenwold van de Amazone.

Der wont negen inheemse volker in Guyana: de Wai Wai, Makoesji, Patamona, Lokono, Kalina, Wapisjana, Pemon, Akawaio en de Warao. Vuur at de Hollanders de zaak kömmen koloniseren en de Britten et achterin de 18e eeuwe oavernömmen warren de Lokono en de Kalina de grötste volker. Töt an de joaren '50 dreeiden et land vuural op plantages, as deel van *Brits Guyana*. In 1966 wör et nen onofhankeliken republiek binnen et Britse Gemenebest van 1970. Et is nog good te vernemmen at et Brits hef ewest, an de wieze woerop et ambtelik eregeld is en wovölle volker as der tehope kommen zint. Der zitt leu met Indiase, Afrikaanse, Inheemse, Chinese, Portugese en andere Europese wörtel.

Guyana is et ennigste land van Zuud-Amerika woeras Engels de officiële sproake is. Mer de meeste leu kuiert der Guyaans Kreool, ne op Engels baseerde kreoolsproake. Doarmet is Guyana deel van de engelstalige Kariben, woermet as ze ook staarke bände onderholdt. In et land zitt zelfs et heuvdkantoor van de Karibische Gemeenskop (CARICOM). In 2008 hulp et land de Verenigde Zuud-Amerikaanse Naties in de bene.

In 2017 leavden 41% van de Guyanezen onder de oarmodegrenze. In 2015 wör der öllie vunden, wat ne ekonomische hervörming op gank ebracht hef. Et boren begun in 2019, woermet de ekonomie met 49% gröaiden in 2020. Doarmet was et land te beskouwen as de snelstgröaiende ekonomie van de wearld. Met ne öllievuurroad van noar skatting 11 miljard vate was et land onderweg um tegen 2025 ene van de grötste öllieleaveranten van de wearld te worden. 'n öllievuurroad wat der zit is et grötste wat seed de joaren '70 van de 20e eeuwe vunden is. Guyana hef noe et op dree-noa-heugste BBP per inwonner van de Amerika's, noa de Verenigde Stoaten, Kanada en de Bahamas. Doarmet is ene van de meest verbetterde landen op de ontwikkelingsindex seed 2015. Toch bestund volgens de Wearldbanke in 2023 nog steeds slimmen oarmood in et land, en mag et zik nog wal dreemoal achter de oren krabben wo as ze de gröai fatsoonlik goat biejbenen.
Nös

Et woord **nös** kan meyrere saken bedüden. 

* Neuze - Underdeyl van et lyf
* Nöst - Underkummen van en paar ården sougdeers, kruupdeers un vöägel
Gerhard Werkman

**Gerhard Werkman** (Heldern, 3 febrewaori 1912 - Dèventer, 7 april 1981) was een Sallaandse journalist en schriever. Hij warkte bij verscheiden dag- en weekbladen, sinds 1936 in Amsterdam en nao 1951 in Dèventer en Rotterdam.

Werkman was ien van de lu die betrökken waren bij de Nedersaksische Beweging van de jaoren vieftig. Hij zat in 't bestuur van de Sallandse Schrieverskring en schreef in Nedersaksisch tiedschrift *[['t Swieniegeltje]]*. Aandere schrievers en dichter reup e op um de ogen en oren lös te hebben en heur te laoten inspireren deur de eigen tied. Een veurbield van 't experiment bij Werkman is 't gedicht 'Kiekikoean' in* 't Swieniegeltje* jk. 2 nr. 1, det begunt mit:


kiekikoean
kiekimian
kiekewienömeka


en eindigt mit:


staoikoean
staoimian
trouwewimetmeka


As heufdredacteur van 't *Deventer Dagblad* en de *Zutphense Courant* schreef Werkman aover 'De derde taal van Nederland'. In Aoveriessels blad *[[De Mars]]* pleitte e veur de neudzake van 't ontwikkeln van een neie, baovengewestelijke Sassische schrieftaal. Ok pleitte e in *De Mars* veur Dèventer as vestigingsplaatse van een Nedersaksische Volksacademie, een instituut daor as binnen de Nedersaksische Beweging spraoke van was, mar det der nooit ekomen is.

Gerhard Werkman zien breur was Evert Werkman (1915-1988), ok journalist en schriever, en scenarist van de stripfuletons *Kapitein Rob* en *Frank, de Vliegende Hollander*.

## Schrieverije
**Het Urkerland valt droog* (1942, aover de ontginning van de Noordoostpolder)
**Amsterdam, stad te water* (1943)
**Kent gij het land der zee ontrukt; enige hoofdstukken uit de waterstaatkundige geschiedenis van ons woongebied* (1948)

## Bronnen
*Jannie Bakker-Rietman en Frank Löwik (2008), 'Streektaalliteraturen in Overijssel', in Henk Bloemhoff, Jurjen van der Kooi, Hermann Niebaum en Siemon Reker (red.), *Handboek Nedersaksische Taal- en Letterkunde*, Assen: Van Gorcum, p. 393
*Digitaal Trésor der Hollandsche Waterbouw aover Werkman
*Adriaan Buter, *Twente in beweging: pleidooi voor culturele samenwerking*
Dancehall

**Dancehall** is nen musikstyl uut Jamaika den as untstån is achterin de jåren 1970. Dat begün as ne wat uutekleydere versy van 'gewoane' roots reggae, dee dårvöär sou'n beaten de heyle twentig jår dervöär populäär eweasd had. Der wör ouk minder up esüngen mär meyr up 'etoasted'; ne ård ritmisk küeren, to vergelyken med räppen uut de hiphop. Vöäral Yellowman wör dår nen grouten in. 

Vanaf de tachtiger jåren verdrüngen digitale instrumenten de klassike reggaebesetting voordan meyr, wårmed as dancehall behöyrlik anders begün to klingen as reggae. De riddims, de begeleidende musik der under, wörden voordan belangryker, un der untstünden verskillende klassikers wåras meyrere artisten hits med hadden. En ölder vöärbeald is et *Sleng Teng Riddim*. En nyer vöärbeald is et *Buzz Riddim*.

Vanaf de jåren '90 löät de dancehall et reggaegevööl voordan meyr lös. Gin nåpikken meyr of rechtuut rechtan rockbeats der under, mär en typisk dreeslagsritme: dree achtsten wårvan de eyrste beide punteerd un swår benådrükked. De teksten van de artisten wördden ouk voordan ruwer un meyr in jamaikaansk patois, in steade van jamaikaansk standaardengelsk.

In de westerse wearld sint Sean Paul un Shaggy wellicht de bekendste dancehall-artisten. Anderen med sukces in de europääske hitlysten sint Buju Banton, Lady Saw, Beenie Man, Shabba Ranks un Bounty Killer.
Geert Hendrik Kocks

**Geert Hendrik Kocks** (Barger Oosterveld, 1936 - Zuudlaoren, 2003) was een Drèentse taalkundige en lexicograaf. Töt 1998 was e mitwarker an 't Nedersaksisch Instituut van de Rieksuniversiteit Grunning en leider van de ofdieling lexicografie. Hij leidde 't onstaon en verschienen van 't *Woordenboek van de Drentse dialecten* (1996), 't miest uutgebreide woordenboek det der bestiet van 't Drèents.

## Bronnen
*Geheugen van Drenthe: Geert Hendrik Kocks
Shaggy (artist)

**Orville Richard Burrell** CD (22. oktober 1968), better bekend under synen artistenname **Shaggy**, is nen jamaikaansken musikant den as groute wearldhits had med de nummers "It Wasn't Me", "Boombastic", "In the Summertime", "Oh Carolina" un "Angel". Hee is söäven mål vöäredraegen vöär nen Grammy Award un wün ne twey mål, in 1996 med *Boombastic* vöär *Best Reggae Album* un in 2019 med *44/876*, wat ne samenwarking was med Sting. Ouk hevt hee nen *Brit Award* up name vöär Besten Internationalen Manneliken Soloartist in 2002.

In 2007 wör he ridderd as *Commander* in de Jamaikaanske *Orde van Underskeiding* (CD). In 2022 kreag he by Brown University syn eyrvulle diploma as *Dokter in de Kunsten*.

## Vroge leaven
Burrell wör geboaren up 22. oktober 1968 in Kingston, Jamaika. Do as he 18 was, verhüüsden he med syn moder når Stad Nyjork in de Vereynigde Ståten.

In 1988 güng he by et amerikaanske leager, in et Korps Marineers. Hee was by de veldartillery, by et 10. Marineersregiment in den Persisken Gulvoorlog. Up den 4. mei 1992 kreag he et untslag. Nå twey degradatys güng he der uut as lanskorporaal, ümdat he voordan afweasig was ümdat he argens must uptreaden. In syne deensttyd skarpeden hee ouk syne bekende 'toasting'-stemme an.

## Persöönlik
In 2014 trouwden Burrell med syn leavensgeselle Rebecca Packer, wåras hee al heyl wat jåren med samen is. Med mekander hebbet se dree dochters. Burrel hevt ouk noch twey söäns uut ne eyrere verbindtenis. Syn söäne Richard O'Neil Burrell is nen amerikaansken rapper den as uptredt as Robb Banks.

In 2022 studeerden hee af an de Brown University, as Dokter in de Kunsten.

Shaggy steyt bekend üm syne vrygeavigheid. Hee gevt gül an gode dolen, med name en kindersekenhuus in Kingston hevt vöäle an em to danken.
Uruguay

**Uruguay**, officiääl de **Orientaalske Republik Uruguay** (spaansk: *República Oriental del Uruguay*), is en land in Süüdamerika. Et ligt ineklemd tüsken Brasilie in et noorden un noordousten un Argentinie in et süden un süüdwesten. Up et süden ströymt der ouk de Goldrivyr (*Rio de la Plata*) un et ligt an den Atlantisken Oceaan in et süüdousten. Up ne uppervlakde van ungeväär 176.215 veerkante kilometer woanet rund de 3,4 miljoon lüde. Dårvan woanet der souwat 2 miljoon in et verstädelikte gebeed van de höyvdstad Montevideo.

Wat nu Uruguay is woanden sou'n 13.000 jår torügge grupen jager-gadderaars. De vöärnaamste stamme do as de europeanen der kümmen warren de Charrúa. Andere stammen warren de Guaraní un de Chaná. De portugesen stichteden der de *Colónia do Sacramento* in 1680; Uruguay wör later koloniseerd as de nåberlanden.

Vöärin de 18. eywe bouwden de spanjaarden Montevideo as militäär kamp üm starker to stån in dunderye oaver wee as de streake tohöyrden. Uruguay wör tüsken 1811 un 1828 unafhangelik, nå ne veervoldige stryd eyrst teagen Portugal un Spanje un later Argentinie un Brasilie. In de eyrste hälvde van de 19. eywe wör et noch regelmåtig lastigevöllen döär butenlandske inmengers.

Achterin de 19. un vöär in de 20. eywe wörden der verskillende ekonomiske un sociale herförmingen döärevöörd, wårdöär et land en stark walvårtsstelsel kreag. Rechtevoord steyt et land bekend as et *Switserland van de Amerika's*. Toch bleav et land neet vry van ekonomiske krisissen. Achterin de jåren '60 un begin '70 had et land to maken med ekstreemlinkse guerillagrupen. In 1973 wör der nen ståtsgreyp epleygd un völ et land under en diktatoriaal leagerleiderskop töt 1985. Vandage is Uruguay ne demokratiske grundwettelike republik, med nen president den as beide ståtshöyvd un regeyringshöyvd is.

Uruguay steyt in de Amerika's up de eyrste steade wat demokraty, vreyde, laege ümkoupbårheid un digitalisering angeyt. Et steyt laegste up de lyste wat wearldwyd Terrorisme angeyt un steyt tweydes up de lyste vöär Süüdamerika wat betreffet ekonomiske vryheid, inkummensgelykheid, inkummen de man un butenlandske investeringen. Wat untwikkeling, ekonomisken groi, innovaty un weagennet anbelangt, steyt et land darde. Uruguay is bekend as eyne van de meyst sociale landen van latynsk amerika. Et hevt ne houge måte van persöönlyke vryheiden, toleranty, demokraty, un inklusiviteitssaken, wårunder akseptaty van de LGBT-gemeynskap. Weed rouken is der vulleydig legaal (et eyrste land wat dat tolöät) un ouk homohuweliken, horerye un abortus. Et is eyne van de uprichters van de Vereynigde Natys, OAS un Mercosur.
Feminisme

**Feminisme** wil at kearls un vrouwlüde in allens lyk sint: politik, ekonomisk, persöönlik un sociaal. Vanuut et feminisme besteyt et idee at hüdige samenleavingen meysttyds patriarchaal sint (dat se et leaven vanuut de kearl bekyket) un vrouwlüde dårdöär uneyrlik behandeld wordet. Dårümme kummet vöärstanders van et feminisme in de beyne üm te warken an verbeatering van kansen vöär vrouwlüde in et underwys, up sakelik gebeed un et neamen van eygene besluten.

Feministiske beweagingen kummet al seyd et ende van de 18. eywe up vöär vrouwenrechten, sou as et recht üm to stemmen, ouk eköäsen to worden in oapenbåre beropen, wark, gelyke betaling, grundbesit, recht up underwys, gelyke rechten in et huwelik un moderskopsverlof. Feministen hebbet sik ouk inesat vöär recht up vöärbehodsmiddelen, abortus un meddoon in de samenleaving. Se kummet in et gewäär teagen seksuääl geweld, lastigvallen un hüselik geweld. Wyders hebbet feministen sik inesat vöär meyr beslisrecht in wat as vrouwlüde antrekket an kleyder un wat se in de vrye tyd doot. 

Volgens geleyrden hebbet feministen al nen houp vöär mekander ekreagen in samenleavingen, vöäral in de westerske wearld: dat vrouwlüde nu stemrecht hebbet, dat der meyr reakening med vrouwlüde hölden wördt in taalgebruuk, dat se selvbeskikking hebbet oaver kinder krygen (med dårby togang töt vöärbehodsmiddelen un abortus) un recht up eygendom un grundbesit.

Feminisme richtet sik vöärnamelik up vrouwenrechten. Toch meynet der wat dat et ouk de kearls angeyt, ümdat dee dårdöär ouk ne andere rulle kryget. See meynet dat de bevryding van vrouwlüde uut klassike upelegde rullen sou as dee vöär vrouwlüde göldden ouk medeyne vöär kearls ne bevryding is van öäre klassike rullen.

Der sint verskillende ströymingen binnen et feminisme untstån, med neet altyd deselvde dolen. Den eyrsten gulv liberale feministen uut de 19. eywe wolden politike un juridiske gelykheid binnen en liberaaldemokratisk stelsel. Dår küm teagenoaver to stån de proletariske vrouwenbeweagingen uut de arbeidersklassen, wåruut uutendelik et socialistiske un Marxistiske feminisme untstünd. Seyd de jåren 1960 ståt disse beide ströymingen teagenoaver et radikale tweyde-gulvsfeminisme, wat ne deepgånde herförming van de patriarchale samenleaving wil.

Teagen et ende van de 20. eywe untstünden noch weader nyere förme van feminisme. Wat kreagen anmarkingen ümdat se sik to stark richteden up blanke, höygerupeleide heteroseksuäle vrouwlüde uut de middenklasse. Dårümme sint der nu ouk meyr multikulturele feministiske förme, sou as swart feminisme. Wat lüde meynet dat et femisme kan leiden töt kearlshaat un dat vrouwlüde koste wat kost vöäretrökken worden müttet. See meynet dat et up den langen duur neet best vöär beide kanten is.
Sigmund Freud

**Sigmund Freud** (geboren as **Sigismund Schlomo Freud**; 6. mei 1856 – 23. september 1939) was nen oustenryksen neuroloog un grundlegger van de psychoanalyse, ne kliniske manere üm kenmarken van geystesproblemen to herkennen un undersöken an de hande van en gesprek tüsken patient un undersöker. Ouk bedachten hee dår ne eygene teory oaver bewüstheid un menskelike anspråkelikheid by.

## Leaven
Freud wör jung as nen söäne van galicisk-jöädske olden in de moraviaanske stad Freiberg in et Oustenrykske Ryk (et nudaagse Tsjechie). Hee haalden syn doktersdiploma in 1881 an de Universiteit van Wenen. Nå et promoveren in 1885 wör hee meister in neuropatology un kreag ne anstelling as professor in 1902. Freud woanden un warkeden in Wenen un had der ouk synen praktyk vanaf 1886. Nå at Nazidüütskland Oustenryk binnenvöl in 1938, vluchteden Freud når et Vereynigd Köäningryk, wåras hee kanker an synen mund kreag un störv döär der selv en ende an to maken in 1939.

## Wark
Vöär syne nye psychoanalyse untwikkelden Freud terapeutiske techniken, sou as vrye associaty. Hee untdekkeden et idee van gevölensoaverdracht un makeden et et vöärnaamste underdeyl van de analyse. As eyne van de eyrsten beskreav hee et idee at seksualiteit eförmd wördt döär ervaringen in de kindertyd. Hee meynden at et Oedipuskompleks (wårby kinder in de untwikkeling van öäre seksualiteit starke gevölens kryget vöär de older van et andere geslacht un afkeyr van de older van etselvde geslacht) et vöärnaamste underdeyl was van psychoanalyse. Dröämen saggen hee as vervüllingen van wünsken. Dårup baseerden hee syne kliniske analyse van symptoomförming un de underliggende underdrükkingsmechanismen.

Up disse ideen bouwden Freud syne teorie van et unbewüste uut un untwikkelden en model van en psychisk stelsel rund "et, ik un super-ik". Van Freud kümt et idee dat libido (seksdrivt) by alle besluten un gedachten medtelt un dat et by de meyst uuteynloupende saken erotiske ideen by kan geaven. Dårnöäst is der, meynden Freud, ouk nen doudsdrivt, wåras kompulsive gedragsherhalingen, haat, gewelddådigheid un neurotisken skuld vandan kummet. In latere warken untwikkelden Freud breyd uutewarkede ideen un kritiken up gelöyv un kultuur.

## Freud vandage
Psychoanalyse wördt rechtevoord neet souvöäle meyr bruked, mär der stammet noch heyl wat beginselen binnen de psychology, psychiatry, psychoterapy un andere geystesweatenskoppen van af. Geleyrden hebbet noch heyl wat to disteren oaver wo good et warket, wat der van kloppet un of et nu et wark van feministen helpet of in de weg steyt. Toch hevt Freud syn wark et westelike denken un populäre kultuur slim beinvloded.

Bekendst is Freud wellicht van de *freudiaanske verspreaking*: dat ymand per ungelukke uutsprekt wat he eygenlik dächt, mär döär sociale umstandigheiden neet hardup seggen kan. Freud meynden, dit kunde ouk breyder geböären: dat eyne höyrt of süt wat he wil höyren of seen, sik wat verkeyrd herinnert of vergeat.
Bahai

Et **bahá'i-gelöyv** is en gelöyv wat untstån is in de 19. eywe. Vöärnaamste leyring van de baha'í is dat alle gelöyve der to doot un alle lüde lyk sint. Et untstünd in Iran un andere deylen van et Middenousten en is upericht döär de Bahá'u'lláh. Al van anvang an wörden de anhangers vervolgd. Når skatting sint der wearldwyd sou'n 5 töt 8 miljoon lüde anhangers van et gelöyv.

Bahá'í hevt dree vöärname figuren. Den eyrsten was de Báb (1819–1850), den as ümmebracht wör vöär ketterye. Hee meynden at der rap nen profeet solde kummen den as sou as Jesus un Mohammed solde weasen. Den tweyden was Baháʼu'lláh (1817–1892), den as seade at hee den profeet was. In 1863 wör hee verbannen un vastesat. Syn söäne Abdu'l-Bahá (1844–1921) tröäk döär Europa un de Vereynigde Ståten nå at hee in 1908 vryelåten wör. Nå at 'Abdu'l-Bahá in 1921 uut de tyd küm wör synen kleinsöäne Shoghi Effendi (1897-1957) leider.

Bahá'is keset alle jåren lokale, regionale un nationale *Spirituäle Vergåringen* wårup gelöyvssaken eregeld wordet. Alle vyv jåren sint der verkesingen vöär et *Universäle Gerechtshuus*. Dårin sittet neagen leden wat et spül wearldwyd an et draien an holdet. Se holdet sitting in Haifa in Israel, by de Skryne van de Báb.

Volgens de bahá'í verskynt God in verskillende Gedöäntes dee as de wearldgodsdeenste uperichted hebbet, sou as Buddha, Jesus un Mohammed. Ouk Báb un Bahá'u'lláh sint der vöärbealden van. De weardgelöyve, meynet de bahá'í, sint in öär deepste weasen verbünden ümdat se etselvde dool hebbet, mär wyket se af van mekander in de wysen wårup as et gelöyv uutedraegen wördt. Et bahá'í-gelöyv benådrükket de verbündenheid van alle lüde. Dårümme verwarpet et ideen oaver racisme, seksisme un nationalisme. In deepsten wil et bahá'í-gelöyv ne verbündene wearld maken, wårin alle volker, landen un klassen et good hebbet.

Breve un tekste van Bahá'u'lláh en skryvsels un tospråken van syn söäne 'Abdu'l-Bahá sint ebündeld in de kanonike bahá'í-geskrivten. Ouk wark van de Báb, Bahá'u'lláh synen wegbereider, sittet der by in. Vöärname baha'i-warken sint et *Kitáb-i-Aqdas*, *Kitáb-i-Íqán*, *En Paar Beantwoorde Vrågen*, un *Breakers van den Dageråd*.
Our

En **our** is en orgaan wårmed as organismen gelüüd wårneamen künnet un wat (by sougdeers) sorget dat se oaverende blyvet (in eavenwicht). By sougdeers hevt et our döärgåns dree deylen: den ourskelp (et butenste deyl), et middenour un et binnenour. Et butenste deyl besteyt uut den ourskelp un et höyrkanaal. Ümdat et butenste deyl as eanigste to seen is, wördt in gewoane språke med et our meysttyds enkel et butenste deyl bedoold. Et middenour besteyt uut de sounöömde paukenkamer (tympaniske rüümde) un dree höyrbeyntjes. Et binnenour ligt in den höyrgang un hevt en paar unmisbåre deylen: de halvcirkuläre kanalen, dee helpet by eavenwicht un et volgen med de ougen as eyne in beweaging is, et utrikel un de sakkule, wårmed eyne rechtup stille kan blyven stån. Ouk sit hyr de kochlea, wat höyren möägelik maket. Warvelden hebbet meysttyds de oren lyk verdeyld an weaderskanten an den kop, wat helpet by et richten wår gelüüd vandan kümt.

An et our kan eyne flink wat last krygen, sou as infektys un skade. Ourseekdes künnet uutgroien töt douvheid, oursusen un eavenwichtsstoornissen sou as düseligheid. Al künnet vöäle van disse klachten ouk untstån döär harsenletsel.

Al dusenden jåren wordet in verskillende kulturen rund de wearld de ouren upesmükked med ringe, hangers un andere syrråden. Ouk sint lüde gevölig vöär wo as see meynet at öäre ouren der uutseet. Lüde låtet sik mangs opereren as see meynet dat öäre ouren der anders uutseen of anstån müt.
Bedryvsråd

Nen **bedryvsråd** is en medspråkorgaan binnen en bedryv, med leyden dee demokratisk eköäsen bint döär de warkers. Bedryvsröä doot oaverleggen med warkgeavers oaver bedryvsbeleid un köänet beslüten van de warkgeaver vake teagenholden as dee teagen et belang van de warkers ingåt. In neaderland bint bedryvsröä verplicht vöär bedryven med meyr as 50 medwarkers.
Leptictidium

***Leptictidium*** is en geslacht van uutestörvene sougdeers uut de family Pseudorhyncocyonidae. Et stamt uut et Eoceen, tüsken 33,9 en 48,6 miljoon jår eleaden.
El Salvador

**El Salvador**, officieel de **Republiek** **El Salvador**, is een land in Midden-Amerika. Et is op et noordoosten noabers met Honduras, op et noordwesten met Guatemala en op et zuudwesten lig et an ’n Stillen Oceaan. De heuvdstad van El Salvador is San Salvador, wat ook metene de grötste stad is. In 2023 wonnen der noar skatting zo’n 6,5 miljoen leu.

Van oldsher völ et land eerst onder behear van de Lenca (noa 600 nK), de Maja’s en doarnoa de Kuzkatleken. Oet archeologische vundste blik at der rond doezend joar vuur Kristus ook al invlood van et Olmek-riek was. Vuurin de 16<sup>e</sup> eeuwe nöm et Spaanse Riek et gebeed in en maken et deel van et onderkeuninkriek Niej Spanje, besteurd vanoet Mexiko-Stad. As et der op an köm hadden de Spanjaarden der weinig te vertellen. In 1609 verkloaren Spanje et deel van Kaptein-Generaal Guatemala. Et wör met geweld inenömmen duur et Mexikaanse Riek, woeras et zik vanof splitten um biej de Federale Midden-Amerikaanse Republiek biej te goan in 1823. Dat völ oet mekaar in 1841, woernoa El Salvador noa nen korten tied allene te hebben ewest, zik met Honduras en Nikaragua verenigen in de Gröttere Midden-Amerikaanse Republiek. Dat doeren van 1885 töt 1898.

Vanof et ende van de 19e eeuwe töt depe in de 20<sup>e</sup> eeuwe was der in El Salvador voordan politieke en ekonomische donderieje; opstanden, stoatsgrepen en ne hele riege diktatoriale leiders. Dat leiden oetendelik töt ’n Salvadoriaansen Börgeroorlog, den as doeren van 1979 töt 1992. Der wör evöchten tusken regearingstroppen (met stut vanoet de Verenigde Stoaten) en linkse verzetstroppen. Et Vreadesakkoord van Chapultepec maken der nen ende an. Deel van et verdrag was et tehope brengen van een grondwettelike republiek met meardere politieke partiejen. Dat is töt op ’n dag van vandage nog zo. In ’n börgeroorlog treuken heupe Salvaldorianen noar de Verenigde Stoaten. Tusken 1980 en 2008 warren et der zo’n een miljoen, woermet as dat de op vief noa grötste groep migranten in de VS was.

Vanolds mut El Salvador et wat centen angeet hebben van landbouw. Dat begun al met de Spanjaarden, dee in de 16e eeuwe de inheemse kakaobouw oavernömmen. Et meeste wör verbouwd in Izalco. Ook balsem oet de bargen van La Libertad en Ahuachapán dut et good. In de 19e eeuw köm de verbouw van indigoplanten op, um de kluurstof. Doarnoa verskeuf et zwöartepunt noar koffie, wat in de 20e eeuwe 90% van ’n oetvoor opsmeet. Seed dee tied is El Salvador gangs um de ekonomie wat te verbreden, zodat ze neet zo zwoar op koffieoetvoor lönt. Ze stoat open vuur handel en financiële verbonden en wilt de maakindustrie ook wal gearne hebben.

In 2001 deden ze der  öare egene munte, de colón, achterhen, en halen der de Amerikaanse Dollar vuur wier. Op de ontwikkelingsindex steet El Salvador 124e van de 189 landen. Vanof 2019 is et land gangs met hervörmingen, woerduur et land noe de heugste loongeliekheid in de strekke hef. Oet een onderzeuk oet 2021 bleek, El Salvador zol de makkelikste ekonomie hebben van 77 onderzöchte landen.
Entachtigen

De **Anatidae** (auch **entachtigen** of **enten, zwoanen en gaanzn** enüümd) bun nen familie van woatervoegels. Wi-j kent wel 170 soartn. Entachtigen hebt vearn die woaterafstoatend bunt, en hun bekke ist platte.

## Soartn entachtigen

* *[[Aix]]* (2 soartn: mandarijnente en carolina-ente)
* *[[Alopochen]]* (3 soartn, woarunner den nijlganze)
* *[[Amazonetta]]* (1 soart: amazonetaling)
* *[[Anas]]* (32 soartn grondelenten, woarunner wilden ente en wintertaling)
* *[[Anser]]* (12 soartn gaanzn)
* *[[Asarcornis]]* (1 soart: witvleugelwoldente)
* *[[Aythya]]* (12 soartn duukenten, woarunner kuufente en bretente)
* *[[Biziura]]* (1 soart: Australiese muskusente)
* *[[Branta]]* (6 soartn gaanzn)
* *[[Bucephala]]* (3 soartn brildüükers)
* *[[Cairina]]* (1 soart: muskusente)
* *[[Callonetta]]* (1 soart: ringtaling)
* *[[Camptorhynchus]]* (1 uutestoarvn soart: labradorente)
* *[[Cereopsis]]* (1 soart: hoendergaanze)
* *[[Chenonetta]]* (1 soart: manengaanze)
* *[[Chloephaga]]* (5 soartn halfgaanzen)
* *[[Clangula]]* (1 soart: iesente)
* *[[Coscoroba]]* (1 soart: coscorobazwoan)
* *[[Cyanochen]]* (1 soart: blauwvleugelgans)
* *[[Cygnus]]* (6 soartn zwoanen)
* *[[Dendrocygna]]* (8 soartn flüütenten)
* *[[Heteronetta]]* (1 soart: koekoeksente)
* *[[Histrionicus]]* (1 soart: harlekijnente)
* *[[Hymenolaimus]]* (1 soart: blauwe ente)
* *[[Lophodytes]]* (1 soart: kokardezaagbek)
* *[[Lophonetta]]* (1 soart: andesente)
* *[[Malacorhynchus]]* (1 soart: lepelbekente)
* *[[Mareca]]* (6 soartn grondelenten)
* *[[Marmaronetta]]* (1 soart: marmerenten)
* *[[Melanitta]]* (6 soartn zee-enten)
* *[[Merganetta]]* (1 soart: bergbeekente)
* *[[Mergellus]]* (1 soart: nunnetje)
* *[[Mergus]]* (5 soartn zaagbekken)
* *[[Neochen]]* (1 soart: orinocogaanzn)
* *[[Netta]]* (3 soartn kroonenten)
* *[[Nettapus]]* (3 soartn dwergenten)
* *[[Nomonyx]]* (1 soart: maskerstekelstaart)
* *[[Oxyura]]* (6 soartn stekelstaartenten)
* *[[Plectropterus]]* (1 soart: spoorwiekgaanze)
* *[[Polysticta]]* (1 soart: Stellers eider)
* *[[Pteronetta]]* (1 soart: Hartlaubs ente)
* *[[Radjah]]* (1 soart Radjah-ente)
* *[[Rhodonessa]]* (1 soart: rozekopente)
* *[[Salvadorina]]* (1 soart: Salvadori's ente)
* *[[Sarkidiornis]]* (2 soartn knobbelenten)
* *[[Sibirionetta]]* (1 soart: Siberische taling)
* *[[Somateria]]* (3 soartn eiders)
* *[[Spatula]]* (10 soartn grondelenten)
* *[[Speculanas]]* (1 soart: bronsvleugelente)
* *[[Stictonetta]]* (1 soart: stippelente)
* *[[Tachyeres]]* (4 soartn bootenten)
* *[[Tadorna]]* (6 soartn bergenten en casarca's)
* *[[Thalassornis]]* (1 soart: witrugente)

### Annern indelingen mit unnerfemilies
D'r wonn verscheiene unnerfemilies unnerschien, moar bi-j den indelingen bestoat keene oaverenkumst tussen wetenskappers. Vake wonn wel unnerschieden:  Anatinae (enten),  Anserinae (gaanzn),  Merginae (brildüüker, iesente, eiderente, soartn zee-enten) en  Tadorninae (halfgaanzn).

# (en) Gill F, D Donsker & P Rasmussen (EDS). 2023. https://www.worldbirdnames.org/new/ https://dx.doi.org/10.14344%2FIOC.ML.13.1
Warvelden

**Warvelden** of **vertrebraten** (Vertebrata) förmet ne understamme van de chordadeers. Warvelden sint to herkennen an dat se nen rüggengråt hebbet, nen skedel en neutrale lystcellen. Warvelden höyret de prikken, visken, amfibien, kruupdeers, vöägel un sougdeers by an. Der sint ungeväär 70.000 soorten warvelden.

Üm en nåby de 5 procent van alle bekende deers sint warvelden. De andere 95% is dat neet, sou as leydpöyte, weykdeers en noch vöäle meyr.

## Beskryving
Woas warvelden der uutseet kan slim uuteynloupen. De grötste soorte med rüggengråt is de blauwe vinviske (*Balaenoptera musculus*) den as wal 33 meter lange kan worden. Den kleinsten warvelden kan good den smalbekkikvors (*Paedophryne amauensis*) weasen. Den wördt neet meyr as 7,7 millimeter.

## Indeyling
Up grund van de hüdige kennis oaver evoluty wördt skatted at dit de verdeyling is van warvelden:

* Craniata (skedeldeers)
** Myxini (slymprikken of blinde prikken, med skedel, mär ginnen rüggengråt)
** Vertebrata ("echte warvelden")
*** Petromyzontiformes (Prikken, deers sunder kiwwe)
*** Gnathostomata (deers med ne kiwwe)
**** Chondrichthyes (Kraakbeynvisken)
**** Osteichthyes (Beynvisken un veervötigen)
***** Actinopterygii (Strålvinnigen)
***** Sarcopterygii (Kwastvinnigen un veervötigen)
****** Coelacanthinimorpha (Kwastvinnigen)
****** Choanata (Lungvisken un veervötigen)
******* Dipnoi (lungvisken)
******* Tetrapoda (veervötigen)
******** Amphibia (Amfibien)
******** Amniota
********* Synapsida (Sougdeers un sougdeerachtige kruupdeers)
********** Mammalia (Sougdeers)
********* Anapsida
********** Testudines (Skildpädde)
********* Diapsida
********** Archosauria (Archosauriers)
*********** Crocodilia (Krokodillen)
*********** Pterosauria (Pterosauriers)
*********** Dinosauria (Dinosauriers)
************ Aves (Vöägel)
********** Lepidosauria (Lepidosauriers, skubde kruupdeers un tuatara)
Oor

Et woord **oor** kan up meyrere dinge slån:

* Oer - Buurskop in Gelderland
* Ooryser - grundstof üm yser med to maken
* Our - Lyfsdeyl üm med to höyren
* Vöärplaksel in vöäle wöörde: *oorlog*, *oorkunde*, *oorknal*, *oorold*
* Ur (Sumerie) - stad in et olde Sumeriske Ryk.
Jan Cremer

**Jan Cremer** (Eanske, 20. april 1940 – 19. juni 2024) was nen neaderlandsken skryver un bealdend künstenaar. Et meyst bekend wör he med syn book *Ik Jan Cremer* uut 1964 un *Ik Jan Cremer Tweede Boek* uut 1966. Cremer wör bekend ümdat hee in syne böker in klörige beskryvingen löät weaten wat he in bedde wal neet torechte wüst to knoien un ümdat he sikselv oaverdreyven upheamelden (vandår ouk de titel van syne böker). Dat was in Neaderland un seaker in Twente neet gebrukelik. Up de vråge wat syne skryvinvloden warren antwoordden hee *Ik lease neet, lüde leaset my*. 

## Wark
Al Cremer syn wark (in skryven un in skilderyen) was en lösmaken van wat döär de eywen hen as kultuur un vöärnaam wör achted. Ne andere uutspråke van em was "Rembrandt? Wee mag dat weasen? Ik hebbe gin verstand van weelrennen." Do as he 18 was vröög he 1 miljoon gülden vöär en skilderye. By et *Boekenbal*, ne årdig deftige angeleagenheid vöär skryvers, küm he wööst tuterend med synen auto vöärby krossen.

Med syn oapenlike seksuäle skryverye in *Ik Jan Cremer* makeden hee sik lös van de moraal uut de jåren '50 un was he nen vöärlöyper van de vrye jåren '60. Et book leidden töt vrågen in den Tweyden Kamer, lüde nöömden et fascistisk un vootbalvandalen wörden beskuldigd van 'Jan Cremerisme'. Dat küm Cremer alleyne mär good uut. Et skandalige der van sorgden at lüde syn wark by höype kochten.

## Leaven
Jan Cremer was nen söäne van Jan Cremer (1877 - 1942) un de hongaarske Rózsa Csordás Szomorkay Wendl (1917–2001). In 1967 trouwden Cremer med Hester le Clercq, wårmed as he twey söäns un ne dochter kreag. Vanaf 1977 was he samen med Babette Sijmons, wårmed as he söäne Ivan Cremer (1984) kreag, ouk nen bealdend künsteraar. In 1998 sea he by de Volkskrant at he messkeen wal söäven of achter kinder hevt. Hee lea et under meyr an med model Loesje Hamel un danseresse Panchita de Peri.

Den 30. november 2000 benöömden se em töt Ridder in de Orde van de Nederlandse Leeuw.

In 2024 köm Cremer uut de tyd. Hee was 84 jår old.

## Skryvlyste

* Ik Jan Cremer (1964)
* Ik Jan Cremer Tweede Boek (1966)
* Made in USA (1969)
* Sneeuw (1976)
* Logboek (1978)
* De Hunnen/Oorlog (1983)
* De Hunnen/Bevrijding (1983)
* De Hunnen/Vrede (1983)
* De liefdes van Jan Cremer (1988)
* Wolf (1993)
* De Venus van Montparnasse (1999)
* I paint I write I paint (2000)
* De wilde horizon (2003)
* Verloren gedichten (2004)
* Brieven 1956-1996 (2005)
* De Cremer Tapes (2006)
* Ik Jan Cremer Derde Boek (2008)
* Fernweh (2016)
* Sirenen (2017)
* Jayne (2018)
* Canaille (2019)
* Barbaar op Ibiza (2020)
* Storm (2020)
* Icoon (2023, med Onno Blom)

## Steades wåras syn wark hangt

* Frans Hals Museum, Haarlem
* Kunstmuseum Den Haag
* Museum Arnhem
* Rijksmuseum Amsterdam
* Rijksmuseum Twenthe, Eanske
* Stedelijk Museum Amsterdam
* Museum de Fundatie, Zwolle
* Museum Boijmans Van Beuningen, Rotterdam
G.A. van der Lugt

**Gerhardus Albertus van der Lugt** (Etten, 1897 - 1966) was een onderwiezer en schriever in 't Achterhoeks. Hij schreef verhalen onder de schoelname 'Oet Gelster', umdet e op Gelster schoelheufd was.

## Onderwieswark
Van der Lugt, wie zien va heufd van de schoele op Etten was, keus krek as zien va veur 't onderwies. Al mit krapan achttien jaor haalde e an de Rieksnormaalschoele in Deutekem de akte leger onderwies. Achterienvolgens was e onderwiezer in Vierakker, Renkum, Eindhoven, Gelster (schoolheufd vanof 1909) en Borklo (heufd van de ulo van 1917 töt zien pensionering in 1936). In Borklo bleef e daorna wonen.

## Schrieverije
Toe as Van der Lugt in Gelster woonde, begunde e verhalen in 't Achterhoeks te schrieven, daor as e 't laand en de lu in töt leven bracht. As jonggien was e vake te vienden ewest in de meule van Gerardus te Boekhorst en die zien zeuns Bennat (Bernard) en Jan. Bename Bennat kun machtig mooie verhalen vertellen; dizze verhalen gebruukte Van der Lugt in zien schrieverije aover Bennat en zien meule.

Zien verhalen wördden ebundeld as *De Mölle I* (1934), *De Mölle II* (1950) en postuum *De Mölle III* (1977) en *De Mölle IV* (1995).

## Wieders
Van 1927 töt zien wegraken zat Van der Lugt in 't bestuur van oldheidkeundige veriening De Graafschap. Veul van zien verhalen stunden in 't verieningsblad *Archief*. In 1963 wördden mit zien financiële hölpe de G.A. van der Lugt Stichting opericht veur de bescharming van kleine netuur- en historische monumenten en 't behold van 't Achterhoeks.

## Bronnen
*Webstee G.A. van der Lugtstichting (Nederlaandstalig)
Nicaragua

**Nikaragua**, officiääl de **Republik Nikaragua** (uutspreaken as 'NikaRAgwa'), is wat uppervlak angeyt et grötste land van Middenamerika, med 130.370 km2. Nå Kosta Rika un Honduras woanet der de meyste lüde van dee streake; in 2021 warren et der 6.850.540. Nikaragua is nåbers med Honduras in et noorden un Kosta Rika in et süden. In et ousten ligt et an de Karibiske Sey. Et hevt ouk seygrensen med El Salvador in et westen un Kolombia in et ousten. De grötste stad van et land is höyvdstad Managua, de up dree nå grötste stad van Middenamerika. In Nikaragua woant mestisen, inheymsken, un lüde med europeaansk un afrikaansk blood döär mekander. De meyste lüde küert der spaansk, mär inheymste stammen an de müggenküste hebbet öäre eygene språke. Ouk engelsk kennet der nen houp un is eyne van de erkende språken van et land, ümdat en deyl van Nikaragua ooit under et Britske Ryk vöäl.

Al van oldsher woanet der verskeidene inheymske amerikanen in Nikaragua. In de 16. eywe wör et inenöämen döär et Spaanske Ryk, wåras et sik twey eywen later in 1821 weader van vrymakeden. De müggenküste hevt ne wat afwykende geskedenisse. Dat wör in de 17. eywe döär de britten koloniseerd un völ under britsk bestüür. In 1860 wör et en autonoom deyl van Nikaragua. Den noordeliken tip wör oaverdraegen an Honduras in 1960. Seyd de unafhangelikheid steyt Nikaragua der politik neet al to steavig vöär, un hevt to maken had med diktators, besetting un geldnoud. Sou ouk in de Nikaraguaanske Revoluty van de sestiger un söaventiger jåren, un den Kontra-oorlog in de jåren tachtig.

Van at der souvöäle kulturen döär mekander woanet is der nen houp verskeidenheid in folklore, koakkünst un skryverye in Nikaragua. Eyne van de bekende skryvers un dichters is Rubén Darío. Et land wördt ouk wal et 'land van mearen un vulkanen' enöömd. In Nikaragua sit et Bosawás biosfeerreservaat, et up eyn nå grötste reagenwold van Amerika. Et unmündige anbud an planten un deers, et warme tropiske klimaat un aktive vulkanen kummet voordan meyr turisten up an. Nikaragua is eyne van de uprichtende landen van de Vereynigde Natys un ouk lid van de Neet-lieerde Beweaging, Bolivaarsk Verbund vöär de Volker van Uns Amerika, un de Gemeynskop van Latynsk Amerikaanske un Karibiske Ståten.
Koosfeld

**Coesfeld** of **Koosveld** (uutspreaken as *Koosfelt*) is ne stad in de düütske deylståt Noordryn-Westfalen, in den Kreis Koosveld. Up 31. december 2020 woanden up de 141,39 km² an uppervlak van de stad 36.182 lüde. De stad is nåbers med under andere Billerbeake, Dülmen un Lüdinghusen. 

De gemeynde besteyt uut de stad Koosveld un up et süden dårvan et dorp Lette. Dårümhen liggen noch wat buurskuppen.
Etten

**Etten** kan wezen:

*Etten (Gelderland), een dörp in de Gelderse gemiente Oude IJsselstreek
*Etten (Noord-Braobaant), een dörp in de Noord-Braobaantse gemiente Etten-Leur
Dick Schoof

**Dick Schoof** (Santpoort, 8 meert 1957) is n Neerloands polletiekman. Van 2 juli 2024 töt an 23 febrewaori 2026 was hei minister-presideant van Neerloand en minister van Algemene Zaken van t kabnet-Schoof. 

## Oetgoande verbeendige
* Drs. H.W.M. (Dick) Schoof, Parlement.com
Tirana

**Tirana** is de heufdstad van Albanië, van de *[[Qarku Tiranë]]* en van de pervincie mit dezölfde name. De stad, ok wal *Tirona*), hef 't grootste oppervlak en de mieste inwoners van alle Albaanse steden, mit officieel 557.422 inwoners in de gemiente en 912.190, det de metropolitaone gebieden van Albanië wil vaststellen, in 2011.

## Rifferenties
*De rifferenties bint Albaanstalig as ter niet aanders bi'j stiet.*
OVpay

**OVpay** is en betalingssysteem binnen et oapenbår vervoor in Neaderland, van de invoring tot 18 september 2023 alleyn vöär reisen teagen et vulle tariv. De operator is Trans Link Systems (TLS).

## Verwysings
Honduras

**Honduras**, officiääl de **Republik Honduras**, is en land in Midden-Amerika. Et hevt grensen med Guatemala in et westen, El Salvador in et süüdwesten un Nicaragua in et süüdousten. Up et süden ligt et an den Stillen Oceaan, den Gulv van Fonseca un up et noorden an den Gulv van Honduras, nen grouten inham van de Karibiske Sey. De höyvdstad is Tegucigalpa, wat ouk direkt de grötste stad is.

Vöär at de spaansken et in de 16. eywe koloniseerden, höyrden Honduras by verskeidene groute mesoamerikaanske kulturen by an. Vöäral de maya's sint dårvan bekend. De spanjaarden voorden et röymske gelöyv in un de spaanske språke. Ouk verskillende gebruken sint händigan med de inheymske kultuur versmöälten. Honduras wör en vry land in 1821 un is seyd den tyd ne republik. Al seed de unafhangelikheid steyt et land der wankel by wat politik angeyt. Et is eyne van de armste landen up et westelik halvrund. In 1960 kreag Honduras et noordelike deyl van de Muskitenküste der by van Nikaragua, nå en besluut van et Internationale Rechtshov.

Et land drait vöäral up landbouw. Dårmed is et slim gevölig vöär natuurrampen, sou as Orkaan Mitch van 1998. De sociale laegere klassen warket up den buur, de lüde med centen woanet in de städen. Up de untwikkelingsindeks skoort Honduras nen 0,625, wat to book steyt as "middelmåtig untwikkeld". In 2016 verdeenden 66% van de lüde under de armoodsgrense. Et land is voortan gangs de reagenwolden wat se hebbet to kappen. Verskeidene rivyren un mearen sint versmeyrd döär afval vanuut de mynbouw.

De meyste lüde wat der woanet sint mestisen. Mär der sint ouk heyl wat inheymsken, swarten un blanken. Et land had et politik eseen årdig up de rit, mär in 2009 was der nen ståtsgreyp un in 2017 vöäle to doon oaver knoien med de cyfers by de presidentsverkesingen. Et land hevt slim to maken med HIV/AIDS.

Honduras is ungeväär 112.492 kilometer in et veerkant, wår as meyr as 10 miljoon lüde woanet. De noordelike deylen höyret by et karibiske gebeed by an, wat ouk an de lüde un kultuur to seen is. Et land hevt heyl wat grundstoffen, sou as mineralen, koffee, tropiske vrüchten un sukerreed. Ouk wördt der voordan meyr uut de weavindustry haald.

## Naam
Letterlik uut et spaansk bedüdt *Honduras* 'deepdes'. Et kan good weasen at dat slöt up den Baai van Trujillo. Ouk kan et uut et leoneeske dialekt van Spanje kummen un ne verbastering weasen van *fondura*. Weader anderen meynet, et solde uut ne uutspråke van Kolumbus stammen, den sea: *"Gracias a Dios que hemos salido de esas honduras"* ("Goddank dat wy uut dee deepdes ekümmen sint.").

Pas vanaf et ende van de 16. eywe wör med *Honduras* et heyle gebeed bedoold. Vöär 1580 was et enkel et oustelike deyl wat sou heyteden. Et westen nöömden de spanjaarden *Higueras*. Noch ne öldere name is *Guaymuras*.

Et woord vöär eyne uut Honduras is nen Honduraan, mär mangs gebruket de lüde selv et spaanske *catracho* of den vröwweliken förm *catracha.*
Guatemala

**Guatemala**, vuluut de **Republyk Guatemala**, is en land in Middenamerika. Der woanet ungeväär 17,6 miljoon lüde. Up et noorden en westen is Guatemala nåbers med Meksiko, up et noordousten med Belise, up et ousten med Honduras un up et süüdousten med El Salvador. Et ligt up et süden noch an den Stillen Oceaan un up et noordousten an den Gulv van Honduras. De höyvdstad Guatemala Stad is ouk medeyne de grötste stad.

Wat nu Guatemala is, was vroger en middenpunt van de Maja's, dee as sik oaver heyl Middenamerika verspreided hadden. In de 16. eywe wör et meyste der van innöämen döär Spanje un deyl emaked van et underköäningskap Ny Spanje. In 1821 küm Guatemala weader up eygene beyne to stån. Van 1823 töt 1841 höyrden et by de Federale Middenamerikaanske Republik by an. De tweyde hälvde van de 19. eywe was Guatemala politik an et köykelen un der warren heyl wat upstanden. Vanaf de 20. eywe kreagen der meyrere diktators et der vöär et seggen med stüt van de Vereynigde Ståten. In 1944 wör den skrikbewindsman Jorge Ubico ewipped by nen prodemokratisken ståtsgreyp. Dat untkeatenden nen teen jår durenden upstand, wåruut de leiders uutendelik verbetteringen invoorden vöär de ekonomy un et volk. In 1954 was der weader nen ståtsgreyp med hülpe van de Vereynigde Ståten, wårnå nen nyen diktator et vöär et seggen kreag. Tüsken 1960 un 1996 was der nen bloderigen börgeroorlog tüsken linkse upstandelingen un de regeyring dee hülpe van de VS kreagen. Underdeyl der van was nen volkermoard up de maja's, döär et guatemalteekske leager. De Vereynigde Natys bedüngen en vreydesakkoord, wårnå der meyrere demokratiske verkesingen volgden un de ekonomy wat anpakkeden. 

Guatemala hef nen grouten rykdom an biologisk vöärname un unike leavgebeden, un der woanet nen heylen koppel inheymske soorten. See draeget by an Middenamerika's ståtus as houg-biodiverse steade. Et land kan heyl wat uutvoren an goderen, mär toch müttet ungeväär en verendeyl van de 4,6 miljoon inwoaners mär afwachten of se genog to eaten hebbet. Andere problemen sint årmode, kriminaliteit, ümköyperye, drugssmokkel un unröste.

## Naamherkumst
De name "Guatemala" kümt van et woord uut et nahuatl *Cuauhtēmallān*, "steade van vöäle böyme".
J.R.R. Tolkien

**John Ronald Reuel Tolkien** (Bloemfontein, Oranje Vryståt, 3 january 1892 – Bournemouth, Vereynigd Köäningryk, 2. september 1973) was en engelske skryver un filoloog. Hee richtede hüm bynåme up de angelsassiske tål. De meyste lüde kennen hüm van syn High Fantasy-boken oaver et fiktyve Midden-aerde; *The Hobbit*, *The Lord of the Rings* un *The Silmarillion*.

Tolkien steit bekend as de vader van et Fantasy-genre sou as wy dat nu kennen. Dit is ümreaden syn wyd üütwarkede universum (wat hee sülv syn 'legendarium' nöömde) un konstrueerde tålen hebben en groute invlood had up en heyle bült fantasyskryvers. Syn boken bennen dan ouk in en körte tyd slim geleevd worden. 

Nåst syn fantasywark is Tolkien ouk slim vernöämd üm syn wark in de angelsassiske filology. So hevt he en heyl ende publiceerd oaver et angelsassiske epos 'Beowulf', mär ouk byvöärbeald oaver de middelengelske 'Heyr Gawein un de gröne ridder' (Sir Gawain and the Green Knight).

## Vernöämde warken üüt Tolkiens Legendarium

* The Hobbit (21 september 1937)
* The Lord of the Rings Bookdeyl 1: The Fellowship of the Ring (29 jüly 1954)
* The Lord of the Rings Bookdeyl 2: The Two Towers (11 november 1954)
* The Lord of the Rings Bookdeyl 3: The Return of the King (20 oktober 1955)
***Alle volgende boken bennen posthüüm üütbracht***
* The Silmarillion (15 september 1977)
* Unfinished Tales of Númenor and Middle-earth (1980)
* The History of Middle-earth (1983–1996)
* The Children of Húrin (2007)
* Beren and Lúthien (2017)
* The Fall of Gondolin (2018)
Bitcoin

**Bitcoin** is een digitale muntienheid (cryptogeld) die op kryptografy baseerd is. Dit geld is in 2009 op de markt bröcht deur een persoon of groep die de naom Satoshi Nakamoto bruukte. Bitcoin besteet aanders as normaal geld, want t komt niet van banken of regerings, maor werkt met een decentraal systeem dat op blockchain-technologie baseerd is. Dizze blockchain is een openbaar register, daor as alle transacties ooit uutevoerd in staot.

Bitcoin is seend september 2021 de officiële muntienhied van El Salvador.

## Referensies


## Uutgaonde verwiezingen
* Offisiële webstee
Lippe (rivyr)

De **Lippe** is nen rivyr van 220 kilometer lange in et düütske bundsland Noordryn-Westfalen. De Lippe beslöt en höygdeverskil van 125 meter un is nen sydtak van den Ryn. Water krigt den rivyr van en toströymgebeed van sou'n 4.890 km² der ümhen. De brunne ligt an den rand van et Teutoburger Wold in Bad Lippspringe kortby de stad Paderborn. Van dåruut geyt he up et westen an döär Paderborn un Lippstadt, un dan langs de noordkante van et Roorgebeed. Dan lykup med den Emsker un den Roor. By Wesel löpt he uut in den Ryn.

De Lippe was nen vöärnamen rivyr vöär et Romeinske Ryk, ümdat se em gebrukeden as bevöärråding van de troppen dee Germania veröäveren musten. Langs de Lippe sint verskeidene resten van romeinske kampen weadervünden. Den by et nudaagse Haltern was wårskynlik et höyvdkamp van den romeinsken prince Tiberius.

In 2018 wör de Lippe köäsen as *Ströymlandskop van et Jår*.