open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Beantem

**Beantem** (in t Graofschopper plat van de stad: *Bempen*, uutsproake Bempm; Duuts: *Bad Bentheim*) is ne stad in t distrikt de Groafschop Beantem (ok kortweg *de Groafschop*) in de Duutse deelstaat Nedersaksn. Ut lig noa an de Nederlaandse greanze, biej Oldnzel. Op ne öppervlakte van 100,16 km² wont um en noabiej 15.500 leu. Beantem is bekeand um t Beantemer zaandsteen en t kasteel Beantem.

Beantem greanst an de Duutse gemeantn Schüttrupp, Nordhoorn, Ochtrop en Gronauwe. Ok greanst t an Tweante. Nöast Beantem zölf valt ok de plaatsn Achterbearg, Bardel, Gilhoes, Hagelshook, Holt und Haar, Sieringhook, Waldseite en Westenbearg biej de gemeante. Disse gemeante ontstunn op 1 meert 1974 oet de gemeantn Beantem, Gilhoes, Bardel en Sieringhook. In 1979 wördn vuur de Duutse naam t weurdken *Bad* der teagn an-doan.

## Geschiedenis
Beantem is de vroggere heufdstad van de Groafschop Beantem en hef ne lange historie. In 1945 bepaaldn de Engelsn dat Nordhoorn de heufstad van t distrikt mos wördn, umdat dee stad meer industrieel was en mildn in t distrikt lag.

Mildn in de stad steet t kasteel Beantem, dat al in 1116 wördn neumd. In de 17e eeuw wördn healzame zweavelweln veundn, woarduur de plaatse vandaag-an-n-dag n anerkannt *heilbad* is. In 1865 kreag de stad stadsrechtn.

De stad is vuural bekeand duur t *Bentheimer Gold*, t Beantemer zaandsteen. Dit wördn tusken de 15e en de 18e eeuw met zoompn verskeept en verhaandeld noar het Meunsterlaand, Oost-Freeslaand en Nederlaand. In New York hef t Vriejdomsbeeld nen voot van Beantemer zaandsteen kreagn.

## Bezeensweerdigheedn
*Kasteel Beantem met t kasteelmuseum 
*Openlochttheater 
*De Oostmölle in Gilhoes; in 1749/1750 bouwd oet Beantemer steenn
*Hoes Westerhof, wonhoes oet 1656, renoveerd roond 1990, rechtervoorts ne ruumte vuur artiestieke ambachtsleu
*Kattelieke kearke (wiejd an Jans de Deuper) oet 1670
*Kearke van de grifformeerde evangelistn oet 1696
*Kearke van de oald-grifformeerde evangelistn oet 1896
*Martin-Luther-kearke oet 1912
*Museum vuur radio en radioverkeer (in t *Haus des Gastes*)
*Graandsteenmuseum
*Geologies Openlochtmuseum
*Braziliënmuseum
*Postzeagelmuseum
*Otto Pankok-museum (Gilhoes)
*Openlochttheater 

## Oetgoande verbeendingn
*Webstie van de gemeante
*Kasteel Beantem
*Graandsteenmuseum
*Otto Pankok-museum in Gilhoes

## Neersassies
* Grunnegs: *Bentum*
Gronauwe

**Gronauwe** of **de Gronau** (Duuts: *Gronau*) is ne stad en gemeante in t distrikt Borken in de Duutse deelstaat Noord-Rienlaand-Westfoaln. Ut lig noa an de Nederlaandse greanze, biej Eanske. Op ne öppervlakte van 78,63 km² wonn op 20 augustus 2006 46.806 leu. De hudige gemeante Gronau ontstunn in 1975 oet de vroggere gemeanten Gronau en Eep. Gronau is partnerstad van t Nederlaandse Epe.

## Ligging
Gronau lig in t dal van de riviere de Deenkel, dee de stad van noord noar zuud mildnduur döt. Roond um ligt de gemeanten Ochtrop, Heek, Oahoes, Eanske en Loster en de stad Beantem. Van vrogger oet hef Gronau greansovergaanks met De Glaan, De Glanerbrug en Oaverdeenkel.

## Oetgoande verbeendingn
*Webstie van de gemeante
Alstea

**Alstea** (Duuts: *Alstätte*) is n doarp in de gemeante Oahoes in de Duutse deelstaat Noordrien-Westfoaln. Ut lig eankelde kilometers oaver de Nederlaandse greanze, dichtbiej Buurse, ongeveer 10 kilometer noordwestelik van Oahoes. 

Ut doarp lig an de Alsteaske Aa, wat as Oahoeser Aa begint en noa Alstea oavergeet in de Buurser Bek. Alstea lig an de Nederlaandse greanze en greanst an Hoksebarge en Eanske. Noast t doarp zölf umvat t ok de boerschopn Besslinghook, Brinkerhook, Alsteask Brook, Gerwinghook, Schmäinghook en Schwiepinghook.

Op ne öppervlakte van 34,65 km² wonn in 2005 5040 leu.

## Ekonomie
Duur de eeuwn hen was laandbouw t gewichtigste melkbeestken vuur t doarp. Vanof ongeveer 1890 wördn duur de komst van oonder aandern twee tichelwearks, ne melkfabrieke en de baan Eanske - Oahoes nieje arbeidsplaatsn schaapn. In de joarn '60 warn völle vrouwleu oet Alstea te gaank in de tekstielindustrie, as wa in de fabriekn in Tweante as ok in de fabriekn in Gronauwe en Oahoes. Rechtervoorts bint roondum t doarp verscheidn industriegebeedn te veendn. 

## Geschiedenis
Ut doarp Alstea wördn al in 1151 officiëel neumd. Vanof 1297 hef t zien eign parochie. Ok de watermölle *Haarmühle* biej de greanze met Nederlaand wördn al in 1331 officiëel neumd. Ut gebouw van vandaag-an-n-dag is n monumeant en stamt oet 1619. Biej n bombardemeant op 22 meert 1945 wördn völle historiese gebouwn platpleerd. Eankelde doarvan, zooas de kearke en t spoorhoes, wördn niejs wier opbouwd.
Galgen

**Galgen** bestond uit elastische banden die over de schoer lopen en met klemmetjes aan een broek of een rok vast-gemaakt worden. Ze kunnen ook met knoopsgatten aan knopen op de broekband vast-gemaakt worden. Dit is een are meugelijkheid in de plaots van een riem. In 't vlejen han veural waarkluui galgen um, diede galgen waren zwaor en saai uut-evoerd. Tegesworig he-j medernere galgen veur mannen as frullie.

Deurdat een frommes vaak brejere heupen het as een man het ze eigenlijks gien galgen neudig veur 't ophouwen van der rok of broek.

## Wis je dat
*Loshangende galgen in racistische groeperingen een bekende uting van vreemdelingenhaot is?
*Hulpzelen in de meeste Veluwse dialecten *galgen* (bretels) bin, waor je een kruuiwagen an vastmaken?

## [[Nedersaksisch]]
*Grunnegs: *hupzelen*, *lingen*
*Sallaands: *ulpzeels* (Zwols)
*Stellingwarfs: *galgens*
*Tweants:
***lichten*
***zelen*
*Veluws: *galgen*
Wezep

**Wezep** is een darp an de noordelijke rand van de Veluwe, in de Nederlanse previnsie Gelderland.

't Darp hef meer as 12.000 inwoners en is daormee ien van de grotere darpen in de umgeving. 't Beheurt tot de Gelderse gemiente Oldebroek, allewel dit darp zelf met 5.700 inwoners een stuk kleiner is.

Wezep is een jonk darp dat veurnamelijk nao de Tweede Wereldoorlog ontstaon is. De darpskärke, ien van de oldste gebouwen, is van 1862 en is een paor keer herbouwd.

Wezep hef ook een eigen stesjon. de treinen rieden tussen Zwolle via Amesfoort naor Utrech en stoppen op alle tussen-elegen stesjons.

Wezep wordt ok wel *Wèzep* of *Wezepe* eneumd deur de oldere meesen uut 't darp.
Onnen

**Onnen** is n dörpie in de vrougere gemainte Hoaren, legen in de pervinzie Grunnen in Nederlaand. In t dörp stoan verschaaidene zainsweerdege stees en n poldermeulen.

Onnen is n esdörp mit as aigenoardeghaid dat de Onner es n huil ìnde boeten t aggelkse dörp ligt, in tieds dat dizzent maistied vlakbie t dörp liggen.

Aan de spoorboan Grunnen–Azzen ligt vlak bie Onnen bie t rangeerterraain n grode waarkploats van NedTrain.
Oostzee

De **Oostzee** of **Baltische Zee** is de zee, die grof meten tussen Zweden en de Baltische staoten inleit. De Oostzee is brakker as de Noordzee en et het een kleiner getieverschil. De zee bestaot pas sund et 6e millennium veur Kristus. Wat de vorm angaot doet de Oostzee wel wat daenken an een heufdrevier mit ziedrevieren (Finse Golf en Botnische Golf). Uut geologisch onderzuuk is inderdaod bleken dat in et pleistoceen hier een revier legen moet hebben: de Eridanos

## Begreenzing
Mit de wiezers van de klokke mitgaond greenzen de volgende lanen an disse 'binnenzee':
* Zweden
* Finlaand
* Ruslaand (Sint-Petersburg en omkrieten)
* Estlaand
* Letlaand
* Litouwen
* opni'j Rusland (oblast Kaliningrad)
* Polen
* Duutslaand
* Denemarken

Tot de Oostzee in rume zin beheuren ok de Botnische Golf, de Finse Golf, de Golf van Riga en kleinere baaien ('bochten') en haffen langes de kust van Duutslaand, Polen, Ruslaand en Litouwen.

## Ofwaetering en revieren
Estlaand, Letlaand, Litouwen en Polen waeteren veur 100% of op de Oostzee, de aandere lanen gedieltelik. Ok Tsjechië, Slowakije, Oekraïne en Wit-Ruslaand lozen diels heur oppervlaktewaeter in de Oostzee.

De belangriekste revieren die op de Oostzee ofwaeteren binnen de Weichsel in Polen, de Oder vlakbi'j de Pools-Duutse greens, de Daugava (of Westelike Dwina) in Letlaand en de Neva in Ruslaand.

## Haevens an de Oostzee

Grote haevenplakken drekt of indrekt an de Oostzee bin:
* Luleå (niet op de kaorte mar leit in Noord-Zweden)
* Stockholm (Zweden)
* Turku (Finlaand)
* Helsinki (Finlaand, an de Finse Golf)
* Sint-Petersburg
* Tallinn (Estlaand,ok an de Finse Golf)
* Riga (Letlaand, bi'j de Golf van Riga)
* Kaliningrad
* Gdansk
* Gdynia (Polen)
* Szczecin (Polen)
* Rostock (Duutslaand)
* Lübeck (Duutslaand)
* Kiel (Duutslaand)

## Eilanen in de Oostzee
De grootste eilanen in de Oostzee bin:
* Gotland
* Öland
* Saaremaa
* Hiiumaa
* Rügen
* Bornholm en de
* Ålandeilanengroep
Warfstermeul

**Warfstermeul** (Hoogelaandsters: *Waarfstermeulen*) is n  streekdörp ien de gemeente Kölmerland en Nijkruusland, provìnzie Friesland (Nederland), mit ruum 200 ienwoners, dat aan de 1315 aanlègde olle zeediek ontstoan is, middelekerwies noadat ien 1529 de nije diek om t Nijkruusland aanlegd was. t Elemint 'warf' ien de noam duudt op n huus op de diek woar de diekvergoaderens holden werren en de 'meul' ien de noam komt al ien 1574 veur ien de bornen. Warfstermeul is laank n buurtschap bie Boerum wèst moar wordt nou as zulfstandeg aanmaarkt.

t Dörp bestoat uut n toamelek sloten lintbebaauwen aan veurnoamelek de zuudziede van de olle diek en n beschaiden noa-oorloogse dörpsuutdijen aan de zuudziede, De Warf en omgeven, woaromhen de deurgoande weeg legd is. Ook aan de Gruytsweeg is noa de Twijde Wereldoorlog nog volkshuusvesten kommen woardeur de nederzetten aan de diek n goeie soamenhong vertoont. De lèste jaren is de noordeleke baarm van dizze diek bie zummerdag n blommenweelde.
Citroen

**Citroen** kan verwiezen naor:

*Sitroen - n sitrusvrucht
*Citroën - n Frans automark
*Sitroenvlinder - n vlindersoorte
*Sitroenbraandewien - n maotig alkoholiese drank 
*Sitroenmelisse - n tuunkruud
Muntjeziel

**Muntjeziel** (Nederlaands: *Munnekezijl*) is t mainst oostelk legen dörp van de gemainte Kölmerland en Nijkruusland, pervinzie Vraisland (Nederland), en het 490 inwoners (2023). De ploatsnoam verwiest noar de munneken dij der in loate middelaiwen n sluus (ziel) baauwd hebben. 

t Dörp ligt aan t Muntjezielsterried, tegen de grens mit de pervinzie Grunnen. In Muntjeziel wordt din ook nog aal Westerketiers Grunnegs proat. Wottersporters kinnen terecht in passantenhoaven 't Eiland. Sikkom 4 kilometer in t noorden van t dörp achter diek is de pruifstee 'Kölmerweerd' te vinden. Doar wordt onderzuik doan noar akkerbaauw- en vollegronds-gruintegewazzen. Ook het t dörp n dörpshuus (de Schaanze), n kristelke boasisschool * 't Oegh* en de Muntjezielstermeulen dij ook wel 'Rust Roest' nuimd wordt. t Is as pelmeulen baauwd worden, mor nou as korenmeulen in gebruuk. In t zuden van t dörp leit n old boogbroggetje uut 1802, mit de noam *t [[Piepke]]*. In vrouger joaren woonden der meer lu, mor omreden gezinnen binnen veul klaainer worden,
Lieren

**Lieren** is n darp in de Nederlandse provinsie Gelderland. t Ligt kort bie Beekbargen en valt onder de gemeente Apeldoorne. Lieren hef ongeveer 1.243 inwoners.
Waopenvelde

**Waopenvelde** (Nederlands: *Wapenveld*) is n darp in Gelderland op zo'n tien kilometer van Zwolle vandaon. t Darp völt onder de gemeente Heerde. t Darp had in 2004 6.080 inwoners.

t Darp ligt tussen de rivier de Iessel en bossen van de Veluwe die t darp n wisselend karakter gaeven. In t oosten he'j de weilanden en de akkers, en an de westzied de bossen waor ie kuieren en fietsen kunt. t Darp hef n groot antal winkels, terwiel der n antal nieje uutbreidingen op de stapel liggen. De bienäme van de Waopenvelders is al tieden lange *De Padden*. t Darp Waopenvelde bestiet uut n kern van huzen en winkels veur t grootste gedeelte ebouwd zo rond de jaoren 1960-1980. In t darp stiet ok n meule mit de näme De Vliet.

## Uutgaonde verwiezingen
* Webstae van t blad ''Wapenveld''
* Webstae aover t darp Waopenvelde
Terwolde

**Terwolde** is een darp in de gemeente Voorst. 't Darp lig langes de linkerzied van de Iessel, ongeveer 4 kilemeter stroomofweerts van Dèventer. Terwolde hef ongeveer 1.900 inwoners. 

In 't centrum van 't darp steet de uut de 16e eeuw stammende darpskarke, die veurzien is van muurschilderingen.

An de rand van 't darp steet de meule "de Ooievaar" waor onder aandere meel veir de broodbakmesine ehaold kan worden.

## Uutgaonde verwiezingen
*Vereniging Dorpsbelangen Terwolde
Loenen

**Loenen** kan verwiezen naor:

* Loenen (Apeldoorne) *(Loenen op de Veluwe)* - n darp in de Gelderse gemeente Apeldoorne
* Loenen (vroggere gemeente) - veurmaolige gemeente in de provinsie Utrecht
* Loenen (Overbetuwe) - buurtschap in de Gelderse gemeente Overbetuwe
* Loenen an de Vecht (of gewoon *Loenen*) - de heufdplaotse van de veurmaolige gemeente Loenen, in de provinsie Utrecht
Kakouboom

n **Kakouboom** (*Theobroma cacao*) is n lutje (4 tot 8 meter grote) gruinblievende boom in de familie van de Sterculiaceae (of Malvaceae), t komt oorspronkelk veur in daip tropische gebieden van Zuud-Amerika, t het zok woarschienlek uutbraaid vanoet t oeterste zuden van Mexico, dwarsdeur t noorden van Zuud-Amerika en deur de Amazone hìn. t Wordt tegenswoordeg kultiveerd in aal de tropen. De zoaden worden gebroekt om kakou en sokkeloa van de moaken. n Kakouboom wordt meer as 50 joar old, tot 6 meter hoog en het n moateg dikke stam. De stam vertakt zok op 1 meter van de grond in maximoal 5 wied oetstoande heufdtakken. Dizze heufdtakken vertakken zok wieder. De boom het n dichte bloaderkroon. De bloader binnen leeraachteg.
Kakou

**Kakou** kin verwiezen noar:

*n Kakouboom
*De bonen van n kakouboom
*t pouder van de kakoubonen
*Kakoubutter
Heerde

**Heerde** (NL ) is n plaatse en gemeente in de Nederlandse provinsie Gelderland. De gemeente had op 1 mei 2013 18.486 inwoners (bron: CBS) en hef n oppervlakte van 80,42 km² (waorvan 1,67&nbsp;km² water). Heerde beheurt töt de zogenaamde *[[Biebelgordel]]*.

## Geschiedenis
Töt 125.000 jaor eleden lag hier n gletsjer uut de iestied waordeur de stuwwallen, zo as de Renderklippen, ontstunnen. Opgravingen laoten zien dat de streek al in 4500 v. Chr. bewoond was. In de middeleeuwen ontstunnen der twee woonkernen in t gebied van wat noe de gemeente Heerde is. De kapel van Heerde wordden in t jaor 1176 onofhankelik van Epe.

In 1407 wordden t Fraterhuus Hulsbargen esticht. Behalve handschriften kopiëren, hadden de broeders ok wark an t in kultuur brengen van de grond. As gevolg van de Beeldenstörmen de daoropvolgende Tachtigjaorige Oorlog en Karkhervörming wordden t klooster in 1578 esleuten. Heerde gong aoverigens niet van harte met de Karkhervörming met, dat kwam ok deurdat de streek in t begin van de oorlog deur soldaoten van beide kanten vake eplunderd wordden.

In de 17e eeuw woonden de rieke Heerdenaren in landhuzen zo as Zwanebörg (esloopt in de 19e eeuw), Bonenbörg (1633; nog te vinnen an de gelieknamige laan) en Börggraaf (in de 19e eeuw esloopt, maar in 1862 herbouwd). An de rand van de gemeente ligt de Historiese Butenplaatse Kasteel Vosbargen, n rieksmonument met n dubbele 17e eeuwse trapgevel en umgeven deur n binnen- en butengrachte. Op t veurplein van t kasteel he'j n bouwhuus met woning en stallen. t Wordt umgeven deur n landgoed van 80 bunder waorop meerdere boerderiejen en in de 19e eeuw twee papiermeules 

Op 13 april 1945 wollen verzetsleden veurkommen dat de Duutsers de strategiese Klementbrugge op zollen blaozen. Ze verwachtten Kanadezen, maar wordden verrast deur n Duutse patrouille. Der ontstun n vuurgevecht en der veulen doden onder de verzetsleden, en uut vraak vermoordden de Duutsers ok enkele onschuldige börgers, totaal 12 doden. n Mure met kogelgaten en n inskripsie herinneren an t drama. In de tuin van t huus stiet n zwaord of kruus as gedenkteken, waorop stiet: *Hier velde 't Duitse zwaard 13 april a.d. 1945 12 Nederlanders*.

## Aoverige kernen
Darpen: Veessen, Vorchten en Waopenvelde. Buurtschappen: Bakhuusbos, Barghuzen, Hoorn, Hoornervaene, Horsthoek, Markluden, Waopenvelde-Noord, Warven, Wolbert.

## Stedenband
De gemeente Heerde is een zustergemeente van Balve in Sauerland (Duutsland) en n zusterstad van Bolków in Polen.

## Angrenzende gemeenten

## Gallerieje

Bestaand:2013-Heerde.jpg|Topografiese gemeentekaarte van Heerde, juli 2013
Bestaand:Johanneskerk - Heerde.jpg|Johanneskarke Heerde
Bestaand:Grift bij Bonenburg.jpg|Huze Bonenbörg (1633) met de Grift, ten zuden van Heerde
Bestaand:Heerde3.jpg|Gemeentehuus van Heerde
Bestaand:Heerde woonhuis1.jpg|n Heerder woonhuus
Bestaand:Heerde_woonhuis_2.jpg|n Heerder woonhuus
Bestaand:Vd Vossenberg Heerde.jpg|Huze Vosbargen


## Referensie
Onomatopee

**Onomatopeejn** of *klaanknoabootsingn* hebt n naamn van t geluud dat t ze maakt. Alle haandelinge dee geluud maakt köant oonder onomatopeejn valn. Zo he-j bevuurbeeld *slurpn*, *slikn*, *klopn*, enzovoort.

Oonder andere biej veugelnaamns keump dit vaake vuur. Vuurbeelde zeent n koekoek, n grutto en n tjiftjaf.
Kakouboon

De **kakouboon** is dé smoakbepoalende stof veur sokkeloa. De boon is de vrucht van de kakouboom. Herman Cortez bracht de eerste kakoubonen mit noar Spanje vanoet Mexico. t Recept veur sokkeloatmelk is doar meer as 100 joar geheim holden. De kakoubonen wuiren eerst roosterd, tot n dikke massa vermoalen en aanlengd mit woater. Veur de smoak wuir hunneg en sokker touvougd.

In 1825 ontdekte de Nederlaander Coenraad Johannes van Houten de boasis veur de beraaiden van kakoupouder, kakoubutter en sokkeloa. Hai ontdekte hou kakoubutter oet de bonen perst kon worden. Ook ontdekte Van Houten t alkaliseern: n methode om de aanwezege zoeren in de kakou te neutraliseern. Dit kwam de smoak ten goede.
Kakoupouder

**Kakoupouder** is ôfkomsteg van de kakouboon. Om kakoupouder te moaken wordt gebroekmoakt van de kakoumassa van de boon. Onder hoge druk wordt de massa der oetperst zodat der kakoupouder en -butter ontstait. t Pouder is in veule verschillende kleuren en smoaken te verkriegen. Dij smoak en kleur wordt bepoald deur de kwaliteit van de kakouboon en de temperatuur van t roosteren, moar ook deur de zoergroad van de boon.

## Wat kinst moaken mit kakoupouder?
Wat t maist moakt van kakoupouder is sokkeloatmelk. Wieder wordt t ook veul gebroekt as ôfwaarken op waarme en kolde draanken of noagerechten mit sokkeloa.
Kakoubutter

**Kakoubutter** is t vet dat van nature veurkomt in de kakouboon. Kakoubutter wordt moakt tiedens de verwaarken van braande kakoubonen. Dizze bonen worden moalen tot een soort vettege massa, de kakoumassa. De kakoumassa wordt doarnoa deur persen schaaiden in roewe kakoubutter en kakoupouder. Soms vindt der aanslutend n raffinoage en ontgeuren van de kakoubutter ploats.

## Aaigenschoppen
Kakoubutter is bie koamertemperatuur vrai week en smeerboar, vandoar dat ze t ook butter nuimen. t Het n kenmaarkende geur en is wit tot lichtgeel van kleur. Kakoubutter smelt bie sikkom 36 groaden Celsius.

## Gebroek
Kakoubutter wordt gebroekt bie t moaken van sokkeloa. Vrouger was t wettelek verplicht dat sokkeloa mit alleneg kakoubutter as vetbestaanddail moakt wuir, tegenswoordeg maggen ook aandere vetten gebroekt worden. Deur t lege smeltpunt van kakoubutter dat in de buurt van de lichoamstemperatuur ligt smelt sokkeloa in de mond.

Doarnoast wordt kakoubutter veul gebroekt in kosmetika, mit noam in dingen as lippenpommoade en aandere beschaarmende zalven. Ook hier is t lege smeltpunt belangriek: dat zurgt veur n makkelk oetsmeern van t produkt over t lichoam. Joe kinnen t gebroek in kosmetika herkennen aan de INCI-aanduden: *[[Kakouboom|Theobroma cacao]]*, de Latainse noam veur de kakouboom.
Noordfrais

**Noordfrais** (ploatselk: *Frasch* of *Friisk*) is de benoamen veur de Fraise toal zo as t in Noordfraislaand in t zuden van de Deens-Duutse grìns proat wordt. t Noordfrais het "ffr" as ISO 639-3-toalkode. t Noordfrais bestaait oet n aantel hail oetainlopende dialekten, mit as heufdindailen:

# Aailaand-Noordfrais, proat op de aailaanden Föhr (*Feur*, t *[[Fering]]*), Amrum (*Ammer*, t *[[Öömrang]]*), Sylt (*Sult*, t *[[Söl'ring]]*) en Helgolaand (*Hellegolaand*, t *[[Helgolaands|Halunderfreesk]]*)
# Vaastelaands-Noordfrais, proat op de Halligen (*Hallens*, t *[[Halligers|Halifreesk]]*) en in de Goesharden (t *[[Goesharders|Gooshiirderfreesch]]*), de Bökingharde (t *[[Mooring]]*), de Karrharde (t *[[Karrharders|Karrhiirderfreesch]]*) en de Wiedingharde (t *[[Wiedingharders|Wiringhiirderfreesk]]*)

## Veurbeeldzin in Noordfraise dialekten
Oet t onderstoande zinnetje bliekt dudelk houveul de verschillende heufddialekten van t Noordfrais oetailopen, en dat de dialekten van Föhr en Amrum praktisch aan mekoar geliek binnen. De vertoalen luudt: "'Schien, olle moan, schien', ruip Hoavelman, môr de moan was naargens meer te zain en de steerns ook nait; zai waren aalmoal al noar bèrre gongen."

### Aailaand-Noordfrais
Söl'ring:

:*„Ljucht, ual Muun, ljucht!” skriilt Häwelmann, man di Muun wiar narigen tö sen en uk di Stiaren ek; ja wiar al altermaal tö Ber gingen.*

Feering:

:*„Locht, ual muun, locht!” rep Heewelmaan, man a muun wiar nochhuaren tu sen an a stäären uk ei; jo wiar al altermaal tu baad gingen.*

Helgolaands:

:*„Lochte, ool Muun, lochte!” rüp Heäwelman, oawers de Muun wear naarni tu sin’n en uk de Steern ni; dja wear al allemoal tu Baad gingen.*

Öömrang:

:*„Locht, dü ual muun, locht!” rep Heewelmaan, man a muun wiar nochhuaren tu sen an a stäären uk ei; jo wiar al altumaal tu baad gingen.*

### Vaastelaands-Noordfrais
Goeshards:

:*„Jocht, uule moune, jocht!” biilked Hääwelmoon, ors e moune waas närngs to schüns än da steere ok ai; ja weern al aal to beede gingen.*

Wiedinghards:

:*„Ljocht, uuile moone, ljocht!” biilked Hääwelmuon, män e moone was näärgen to schüns än uk e steere ai; jä würn al altomoale to beerd gingen.*

Halligfries:

:*„Jaacht, uale mööne, jaacht!” bölked Hääwelmoon, man de mööne woas näärngs to siinen än de steere uk ee; jä weern al altomaole to beed giangen.*

Bökinghards:

:*„Jucht, üülje moune, jucht!” biiljked Hääwelmoon, ouers e moune wus nargne tu schüns än e stääre uk ai; ja wjarn ål åltumååle tu beed lim.*

## Boetende hìnwiezen
* Nordfriisk Instituut (Duutstoaleg)
* Et friisk portaal
* Grammoatiek van t Bökingharder Frais (in t Westlaauwers Frais)
Boksempiep

De **boksempiep** (*Silene latifolia *subsp.* alba*, syn. *Melandrium album*) is n tot 1 meter hoge, ainjoarege tot overblievende, algemaine plaant, ze daankt heur noam aan heur bloumen, dij soavends open stoan. Ze wordt soms zain as n hybride tussen de dagkoekoeksbloum en de naachtkoekoeksbloum. 
 
Heur bloumen hem 5 witte, daip insneden kroonbloader. De bloumen verspraaiden soavends n zwakke geur. De bluiperiode is van maai tot oktober. De vrucht is n mit taanden openspringende deusvrucht.
 
## Verspraaiden
De plaant stait op beschoaduwde, gressige ploatsen, en op voedselrieke ruugten. Ze goan strikt nuimen al eerder open as in de oavend, noamelk in de loop van de middag.
 
De behoarde stengels binnen maisttieds recht opricht en vertakt. De bloader stoan poarsgewies aan de stengel. 
 
t Verspraaidensgebied gait tot aan de noordgrins van Europa in Skandinoavie, de zuudgrens lopt in Noord-Afrika, noar t oosten tou komt ze veur tot t Baikalmeer.

## Boetende hìnwiezen
* SoortenBank.nl - beschrieven en ôfbeeldens
Alexia van Nederlaand

**Preensesse Alexia** (geboren op 26 juni 2005, Den Haag), voluut *Alexia Juliana Marcela Laurentien van Oranje-Nassau*, is de tweede dochter van Könning Willem-Alexander en Könneginne Máxima.

## Geboorte
Preensesse Alexia is geboren op zundag 26 juni 2005 om 14.41 ure in et Ziekehuus Bronovo in Den Haag. Deensdag 28 juni, in et oolde stadhuus van Den Haag, gaf heur heit heur geboorte an bi'j de burgerlike staand, in de persoon van borgemeister Wim Deetman.

## Naemen
Preensesse Alexia het as volgt heur naemen kregen:
* *Alexia* nao heur heit *Alex*, op verzuuk van heur mem;
* *Juliana* nao de overbeppe van Willem-Alexander; keuninginne Juliana;
* *Marcela* nao de lievelingsmuike van heur mem Máxima;
* *Laurentien* nao heur muike Preensesse Laurentien vrouw van heur ome Preens Constantijn.

## Titel
Heur persoonlike titel is Preensesse. Nao heur heit Willem-Alexander en heur ooldste zus Preensesse Amalia is Preensesse Alexia de dadde in de order van troonopvolging, mar omdat ze gien naokommeling is van de tweede, heur zus, het ze niet de titel van kroonpreensesse.
Soop

**Soop** is vleuibaor eten dät emaak wordt deur ingrediënten te koken, zoas greunten en/of vleis. Soop is één van de oldste gerechen; al in de prehistorie wörden soop egeten.

Der bestaon heel wat verschillende soorten soop, en 't wordt over de hele wereld egeten.

Vake wordt veur 't maken van soop eut-egaon van bouillon: een oftreksel van vleis (vake kepe of rund) mit bot dät iewig lange (een paor uren) mit krujen ekook worden. Bie dit perces gaon sommigen eiwitten dee anwezig bin in 't bot (kollegeen) gedeeltelijk in oplossing. De bouillon kan zo egeten worden (soms mit toevoeging van een ei), mar dient ok as baosis veur sopen waor aandere ingrediënten bie-edaon worden zoas temaoten en greunten. Nao enige tied koken mit de ingrediënten kunnen disse zeer fien mit de vleuistof vermaolen worden zodät een homogene *velouté* verkregen worden, de soop kan ok zo egeten worden. Sommigen ingrediënten zullen deur 't lange koken zelf eut mekare vallen (bieveurbeeld arvensoop). As leste toevoeging worden soms kleine loch ekrujen gehakballeties der bie-edaon. An tafel worden sommigen sopen of-emaak mit wat room (vet) derdeur.

## Nedersaksisch
* Grunnegs: *soep(e)*
* Stellingwarfs: *sop*
* Urkers: *soep*
* Veluws: *soep* (Doornspiek: *soop*)
Schem

**Schem**, **sjem** of **jam** is een voedingsmiddel dat bestaot uut een pasta van vruchten, dat op verschillende menieren gebruukt wort, waoroender as broodbeleg en in gebak. 

Schem wort tredisioneel emaakt deur een massa vruchten in te koken mit een grote hoeveulheid suker. Behalve dat de suker 't predukt extra zeut maakt, het 't oek een conserverende waarking. Oek wort der een biendmiddel bie-edaon, zodat de schem beter smeerbaor is. Een biologisch biendmiddel is pectine.

Tegensworig worren de vruchten mit kant en klaore geleisuker mit meschien wat extra toe-evoegde geleipoeier veur pectine-arme vruchten 4 menuten ekookt en daornao in potjes edaon. De geleisuker bevat naost suker oek pectine en citroenzuur. Veur minder zeute schem is der geleisuker mit meer pectine.

Naost koken is 't geheel oender grote druk brengen oek een menier um schem te maken. Dit is ekenomisch alleen niet haolbaor.

## Soorten schem
Bekende soorten schem bin:
*Eerdbezeschem
*Kaarseschem
*Abrikozeschem
*Bosvruchteschem

## Nedersaksisch
*Grunnegs: *marmeloa(t)*, *sjem*
*Stellingwarfs: *sjem*
*Urkers: *jam*
*Veluws: *sjem/jam, schem, slei*
Saksen (vôlk)

De **Saksen** binnen n Germoans vôlk oet t noorden van Europa, ien t noudoagse Noordwest-Duutslaand en t oostelk paart van t noudoagse Nedderlaand. Vanôf de 5. aiw stekt n dail van de Saksen t Knoal over en vaalt t tegenswoordege Groot-Brittanie binnen, soamen mit de Angeln, Fraizen en de Jytten. De aachterbleven Saksen ien Duutslaand huilen nog laank vast aan heur Germoanse godsdainst môr wuiren deur de Fraanken onder laaiding van Koarel de Grode mit gewèld kirstend en binnen hoald bie t Fraankische Riek. n Belaangriek laaider van de Saksen was doudestieds Widukind. Ien de middelaiven was Saksen n belaangriek paart van t Hillege Reumse Riek.

Ien Grunnen, t Drint, de Stellenwaarven, Overiesel, Aachterhouk, Veluwe en Noord-Duutslaand binnen de mit de toal van de Saksen verbonden Leegsaksische dialekten nog angoal de belaangriekste streektaal en verwiezen noar de Saksen. t Kin nait veronderstèld worden dat de ienwoner van aal dizze streken tot t Saksische vôlk heuren. Zo worden bv. de Grunnegers ook wel as *Friso-Saksen* of sums zulfs as Fraizen zain.

## Ontstoan van de Saksen
Um en bie det johr 150 forienigt de Angelen, Oost-Chauken, Aviones, en Reudingen zik tut det Stamforboond van de Saksen loater komp ok de rest van de Chauken, mohr ok de Warnen en Angrivarii bie de boond. In 440 gronden zee even England. 

## t Peerd

In völle van ooldsher Sassiese gebeden wörd vake nen ofbeelding van n wit peard in offisjele woapens en skeelder terugge veunden, Bievuurbeeld in de vlagge van Tweante, mer ook in de vlagge van de Duutse deelstoaten Niedersachsen en Nordrhein-Westfalen, en zelfs töt in de groafskop Kent, in Engelaand an too.

Der goan verschaaidene verhoalen over de oorsprong van dit peerd. Man maint dat t verwis noar t witte peerd van de Saksische heer Widukind, aander luu mainen dat t verwiezen zol noar t achtbaindege peerd van de Germoanse god Woden, Sleipnir, woar dat loater zulfs t peerd *Amerigo* van Sunterkloas van ôflaaid wezen zol.

## Rood en wit
Ook de kleuren rood en wit wörden voak mit de Saksen in verbaand brocht. Dat is ook goud te zain in de vlaag van t Drìnt, Twìnte en Leegsaksen in Duutslaand.
Snert

**Snert** is n dikke soep, môkt van aarften. Aander landen, zo as Englaand en Duutslaand, kennen ook snert, môr t traditsjonele Nederlaands gerecht dat ien de winter geten wordt is gounend slim bonden. De soep smôkt t beste as dizzent ien n grode houveulhaid môkt wordt en doarnoa veur t eten nog n dagke stoan blift. Kollen blift de soep n aantel doagen goud, môr hai kin ook goud invrozen worden ien n vraizer. De houveulheden van de verschaaidene ingredienten varieern. Ien totoal mout der zoveul gruinte aan de soep touvougd worden dat de masse biezunder dik wordt, eerder liekend op brij as dat t op soep likt.

Per streek kin de snert ook nog weer verschillen.

De soep wordt traditsjoneel geten mit brood, lègd bieveurbeeld mit koatenspek of kees of allend butter. Tegenswoordeg wordt der ook voak rookswôrst deurhin doan. 

Ien Grunnen en Twìnte is t n traditsie dat der stukskes swienevlais deurhin kommen, in tegenstellen tot de maiste aandere gebieden. Ien Twìnte kinnen der ook stukskes hìnnevlais deurhìn doan worden. 

## Leegsaksisch
*Achterhook: ***arwtensoep* (snert wörd haost nooit ebroekt)
*Drèents:
***arftensnert*
***arftensoep*
***snart* (ZWZ)
***snert*
***snirt* (ZWZ)
*Grunnegs: *snert*
*Sallaans:
***snart * (vaakst gebruukt)
***artensoep(e)*
*Stellingwarfs:
***atesnert*
***atesoep*
***sne(r)t*
*Tweants:
***arfe-*, *ärfe-* *earfe-*, *aarfe-*, *oarfesoep*
***snert/snèrt*
Vlödde

**Vlödde**, ook **flödde**, **vlodde** of **room**, is n houveulhaid vetrieke mèlk, wat ontstoat deurdat t noa laank stoan blieven boven drieven komt. t Bestaait den ook veur n belaangriek paart oet mèlkvet.

Man zel de mèlk doarnoa ôfvlödjen en de verkregen vlödde wordt veul broekt bie t môken van dessèrs en toarten.

n Spezjefieke vörm van vlödde is *[[slagroom]]*, ook wel ais sloagvlödde nuimd. Ien Groot-Brittannie kent man de variaant *[[double cream]]*, dij nait te vervangen of verwarren is deur sloagvlödde.

Crème fraîche en sour cream binnen Fraansozische, respektievelk Engelse soorten zoervlödde.

Kokosvlödde is n variaant dij nait môkt wordt mèlk, môr van kokosnoten.

## Vetgehaalte
t Vetgehalte ien vlödde is n deursloagsgevende faktor ien t broeken, zo bestaait der:
* Dubbelvlödde: 45% vetgehaalte 
* Volvlödde: 35% vetgehalte (onder aander sloagvlödde) 
* Kovvievlödde of vlödschoem: 15% vetgehalte 
* Vlödde: 10% vetgehalte (onder aander zoervlödde)

## Zai ook
* Kouvlodde

## Leegssaksisch
* Grunnegs: *vlödde, flödde* of *room*
* Veluws: *room, (melk)vet* (in Une ok wel: **t beste van de melk'' eneumd)</small>
* **Overig:*' *room''
Catharina-Amalia van Nederlaand

**Preensesse Amalia** (geboren 7 december 2003, Den Haag), voluut *Catharina-Amalia Beatrix Carmen Victoria van Oranje-Nassau, Arfpreensesse van Oranje, Preensesse van Nederlaand, Preensesse van Oranje-Nassau*, is de ooldste dochter van Preens Willem-Alexander en Preensesse Máxima.

## Geboorte
Preensesse Amalia is geboren op zundag 7 december 2003 om 17.01 ure in et Ziekehuus Bronovo in Den Haag. In de steden Den Haag, Den Helder, Willemstad (Nederlaanse Antillen) en Oranjestad (Aruba) is heur geboorte mit 101 saluutschotten ankondigd. Deensdag 9 december, in et oolde stadhuus van Den Haag, gaf heur heit heur geboorte an bi'j de borgerlike staand, die vertegenwoordigd wodden deur borgemeister Wim Deetman.

Drekt nao angifte en et bekendwodden van de naemen van de kroonpreensesse veraanderde de gemiente Almelo et *Balkanplein* in de stad naor et *Catharina-Amaliaplein*. Op Bonaire is et vliegveld *Flamingo Airport* hernuumd naor *Preensesse Amalia Airport*.

## Naemen
De preensesse wodt *Amalia* nuumd, of bi'j officiële gelegenheden *Catharina-Amalia*. Zol ze etzelde doan as heur heit, dan wodt heur naeme as keuninginne *Keuninginne Catharina*.

Preensesse Amalia het as volgt heur naemen kregen:
* *Catherina* kwam bi'j de Oranjes eerder veur bi'j Henriëtte Catharina;
* *Amalia* kwam bi'j de Oranjes eerder veur bi'j Amalia van Solms;
* *Beatrix* nao heur beppe Keuninginne Beatrix;
* *Carmen* nao heur beppe Maria del Carmen Cerruti de Zorreguieta;
* *Victoria* is ofleided van *vincere* (overwinnen) en verwiest naor heur peetmuike, kroonpreensesse Victoria van Zweden.

## Titel
Nao heur heit Willem-Alexander is Preensesse Amalia de tweede in de order van troonopvolging. Omdat ze de naokommeling is van de eerste, heur heit, het ze de titel van Arfpreensesse. Wodt Willem-Alexander keuning, dan wodt zi'j *Preensesse van Oranje*.
Ariane van Nederlaand

**Preensesse Ariane** (geboren 10 april 2007, Den Haag), voluut *Ariane Wilhelmina Máxima Ines van Oranje-Nassau*, is de dadde dochter van Preens Willem-Alexander en Preensesse Máxima.

## Geboorte
Preensesse Ariane is geboren op deensdag 10 april 2007 om 21.56 ure in et Ziekehuus Bronovo in Den Haag. Vri'jdag 13 april, in et oolde stadhuus van Den Haag, gaf heur heit heur geboorte an bi'j de burgerlike staand, in de persoon van lokoborgemiester Jetta Klijnsma.

## Naemen
Preensesse Ariane het as volgt heur naemen kregen:
* *Ariane*, omdat heit en mem weer een naeme mit een *A* wollen;
* *Wilhelmina* nao de overbeppe van Willem-Alexander; keuninginne Wilhelmina;
* *Máxima* nao de overbeppe van heur mem *Máxima* die ok Máxima hiet;
* *Ines* nao heur muike Ines, jongste zus van heur mem Máxima.

## Titel
Heur persoonlike titel is Preensesse. Nao heur heit Willem-Alexander, heur zus Preensesse Amalia en heur zus Preensesse Alexia is Preensesse Ariane de vierde in de order van troonopvolging, mar omdat ze gien naokommeling is van de tweede, heur ooldste zus, het ze niet de titel van kroonpreensesse.
Dealdn

**Dealden** (Nederlaands: *Delden*) is een städken in de gemeente Hof van Tweante in de Nederlaandse proveencie Oaveriessel. De stad heurt vanof 1 januari 2001 bie de gemeente Hof van Tweante bie an en har op 1 januari 2007 7077 inwonners. Dealden is in et noorden noabers met Boorn, in et oosten met Hengel, in et noordwesten met Boornerbrook, in et zuden met Beantel en in et westen met Goor. 

Dealdn lig an et bos van Kasteel Twickel en hef een historisch centrum. Doarumme zee'j der zommerdagens völle toeristen. Vroggerdagens was Dealden veural ne deurvoerhaven veur koopleu.

## Gallerieje

Ofbeelding:Delden_karke.jpg|Karke
Ofbeelding:Delden_markte.jpg|Markte
Ofbeelding:Delden_markte2.jpg|Markte oaverkante
Ofbeelding:Delden_twikkel.jpg|Kasteel Twickel
Bareveld

**Bareveld** kan verwiezen naor:

*De Nederlaandse naam veur t dörp Boareveld in de provìnzie Grunnen en t Drìnt.
*t Daarp Barreveld, oek wel uutespreuken as *Bareveld* (Nederlands: *Barneveld*).
*De gemeente Barreveld, oek wel uutespreuken as *Bareveld* (Nederlands: *Barneveld*).

## Zie ook
*Barreveld - deurverwieszied
Uddelermeer

't **Uddelmeer** is een bekend meer in 't daarp Uddel, van de Nederlanse previnsie Gelderland. 't Uddelermeer leit in 't zuudwesten van Uddel, en is bie 't grote pebliek werschienlijk nog bekender as 't daarp Uddel zelf. Veural deur 't meer is Uddel een toeristisch daarp eworden. An 't Uddelermeer steet oek een resterant hier he-j een mooi uutzicht over 't Uddelermeer.

Mit de iestied is der een kluut ies blieven liggen in 't gat dat onstaon is deur de iestongen. Disse kluut is in de loop der tied esmolten en op disse menier is 't Uddelermeer ontstaon. Zoks wort een pingoruïne eneumd.

Der leit ok een schitterende lap grond bie. Dat wort de *De Huneschans* eneumd. Hier lopen vaak schapen rond.
Schallek

**Schallek** (Nederlans: *Schalkwijk*) is een daarp binnen de Nederlanse gemeente Houten dichtbie Utrecht. 't Daarp was een eigen gemeente totdat 't in 1962 mit 't veul jongere Houten samen-evoegd werd. Schallek had in 2005 zwat 1.973 inwoeners.

Schallek is een lientdaarp langest de Schallekse wetering, an de westzied wort 't deursnejen deur de spoorlien Utrecht-'s-Hertogenbosch, 't oostelijke uuteinde leit an de Lek. Op een antal kilemeters ofstand leit de veerpont Tull en 't Waal - Culemborg.
Stevel

n **Stevel** is n bepoald soort schounderij mit n hege schaacht, deurgoands van leer môkt, môr ook röbber en kunststoffen (neopreen) worden toupaast. n Stevel kin dainen as beschaarmen tegen sladder en onhuur of kolle, môr wordt ook wel as modieus schounderij droagen.

De heugte van n normoale stevel kin verschillen van net over de enkel tot boven de knij, ôfhaankelk van de lengte van de schaacht.

Normoalerwies verwiest t Grunnegse woord "stevel" noar n röbberstevel, môr wordt tegenswoordeg ook veur aander soorten stevels bruukt, bieveurbeeld cowboystevels, riederstevels en legerstevels.

## Trivia
* De Italjoanen nuimen heur laand Itoalie ook wel "de stevel", *lo stivale* ien t Italjoans, omdat t Appenains haalfaailaand de vörm het van n stevel. Sisielje, legen aan de vout van dizze stevel, wordt den verleken mit n voutbaal.
* In Duutslaand, Oosterriek en Luxembörg bestaait ook n glas dij de vörm het van n stevel. Hier wordt den bier oet dronken. Dizzent wordt de stiefel nuimd.
* In t Limbörgs gebroekt man ook t woord *s(j)tevel*.

## Leegsaksisch
* Achterhooks: 
** *stiefel*
** *leerze*
* Drèents: *stiefel*
* Grunnegs: *stevel*
* Stellingwarfs: *leerze*
* Veluws: 
** *leers, leerze*
** *läärze* (Wezep, Attem)
** *stiefel* (Lieren, Apeldoorne)
ISO 3166-1

De **ISO 3166-1**-norm is et eerste diel van ISO 3166 en leit alle lanen van de wereld vaaste mit unieke driecieferige laandkodes, drieletterige laandkodes en twieletterige laandkodes.

De dadde kelom (twie (kleine) letters) wodt ok bruukt as internettop-level-domein —&nbsp;mit uutzundering van de kode van et Verienigd Keuninkriek, waor as top-level **UK** bruukt wodt, en de Verienigde Staoten van Amerike, waor veurnaemelik .COM, .NET, .ORG, .GOV, .INT en .MIL bruukt wodden.

## ISO-laandkodes

## Zie ok
* ISO 4217 valutakodes
* ISO 3166, ISO 3166-2, ISO 3166-3

## Uutgaonde verwiezings
* ISO 3166/MA-webstee
UTC

**UTC** staot veur **''U''niversal ''T''ime ''C''oordinated**, waorbi'j UT de eigenlike ofkotting is, mit de toevoeging dat et hier om mit de eerdrotaosie koordineerde tiedweergifte gaot. Et wodt ok "Zulu time" nuumd. Voluut wodt UTC meerstal **Coordinated Universal Time** nuumd. Et is bi'jkaans geliek an wat vrogger GMT (Greenwich Mean Time) nuumd wodde. UTC is liekewel een atoomtied, wielst GMT een astrenomische tied is. Om gien verschil te kriegen moeten d'r schrikkelsekondes bruukt wodden.

Bi'j greensoverschriedende toepassingen (bi'jgelieks et internet) wodden tiedstippen vaeke in UTC en op een universele meniere noteerd, o.a. mit behulpe van een 24-uursnetaosie zunder punten, am/pm enz. De netaosie *1315 UTC* betekent dus kwat over 1 middags neffens de standerdkonventie (op de nulmeridiaan).

Een praktisch veurbeeld van een veulbruukte situatie waorin de verwiezing naor de UTC belangriek is, is et gebruuk bi'j de plezierveert.

In pilotbooks, getiedentebellen en meteo wodt vaeke verwezen naor de "UTC-tied".
Et is an de gebruker van disse hulpmiddels om te weten hoe de tied in de zone waorin hi'j op dat mement is, hum verhoolt tot de "zoeloetied". Zien dat disse tied rond West-Europa tot 2 ure kan verschillen, kan bi'jgelieks bi'j getiedentebellen een grote misinterpretaosie optreden!

In een groot diel van West-Europa, waoronder Nederlaand en België, geldt in de wienter UTC+1 en in de zoemer UTC+2 (respektievelik 1 en 2 ure laeter as de wientertied in Groot-Brittannië).
Groot-Brittannie

**Groot-Brittannie** of körtweegs **Brittannie** (Engels: *Great Britain*, Kornwaals: *Breten Veur*, Kymrisch: *Prydain Fawr*, Skots-Goals: *An Bhreatain*, Skots: *Graet Breetain*) is n aailaand in Europa, in t noordwesten van t vaastelaand en doarvan schaaiden deur t Knoal. 

t Oppervlakt bedrog 229.850 km².

De noam Brittannie wuir veur t eerst bruukt deur de Reumers, dij t aailaand Britannia nuimden. t Veurvougsel 'groot' wordt gebruukt (*Britannia Maior*) om t van Bretagne, ien Fraankriek, te onderschaaiden, dat oorspronkelk dezölfde noam haar (*Britannia Minor*).

## Geogroafie
Groot-Brittannie bestaait oet:
* Engelaand
* Skotlaand 
* Wales

Dij soamen mit Noordaairlaand en n aantel overzeese gebiedsdailen t Veraind Keunenkriek vörmen.

De noam Groot-Brittannie wordt ook verkeerd bruukt as n pars pro toto veur t Verainegd Keunenkriek.

## Bestuurleke indailen
* Engelaand bestaait oet 9 regio's van Engelaand en 81 groafschoppen. 
** Zai ook:Groafschoppen van Engelaand

* Skotlaand, bestaait oet 32 council areas. Van 1975 tot 1996 was t indaild in regio's en veur dij tied in groafschoppen.
** Zai ook: Groafschoppen van Schotlaand

* Weels bestaait oet 8 regio's en 22 groafschoppen. 
** Zai ook: Groafschoppen van Weels

## Zai ook
* Verainegd Keunekriek
Paus

De benaming **paus** betekent letterlik vaor en is de titel van 't heufd van de hiërarchie van de rooms-kattelieke Karke. 't Hef beide 'ne Griekse (*pappas*) en Latiense (*papa*) herkomst.

De Paus, de Bischop van Rome, en Petrus zien Opvolger, onderscheidt de rooms-kattelieke Karke van andere Karken. De Paus wordt ezeen as zichbaore bron en fundaosie van de ienheid van de bischoppen liekegoed as de hiele karke. De veurige paus, Paus Johannes Paulus II, is op 2 april 2005 uut de tied ekommen. Nao 'ne stemming in de conclaaf wordt Duutse kardinaal Joseph Ratzinger op 16 april 2005 ekeuzen tot de nieje Paus, Paus Benedictus XVI.

Paus Gregorius XII uut 1852 stiet bekend veur de invoering van de gregoriaanse kelender.

## Nedersaksisch
* Grunnegs: *paauws*, *paaps(t)*

## Oetgaonde verwiezings
* 't Vaticaan
* https://web.archive.org/web/20180124055546/http://www.dailycatholic.org/history/20ecume3.htm
* https://web.archive.org/web/20061205053000/http://popetribute.com/ 
* Paus Benedict XVI (Duuts)
Kraig

**Kraig** of **oorlog** is n woapend konflikt tuzzen twij of meer vôlker of stoaten. As etnische of religjeuze groepen binnen de zulfde noatsie mit ainander n woapend konflikt hebben sprekt man van n börgerkraig. Man sprekt van n wereldkraig as landen over de haile wereld betrokken binnen in n kraig.

Tegenover kraig staait vree, n toustaand woarin vôlker en noatsies mekoars bestoan respekteern of zulfs weerdern. Tuzzen kraig en vree binnen verschaaidene tuzzenvörms denkboar, zo as de Kolle Kraig of de woapenstilstaand.

Vanôf t begun is kraig vouern aal onderworpen wèst aan wetten en regels, aal binnen dij in de loop van de tied wel veraanderd. Der is mit noam veul noadocht over de rìchtvoardegen van n kraig. Sunt 1945 is nevvens t internaasjonoal rìcht t zunder meer vouern van n kraig gain rìchtvoardegd middel meer veur t oplössen van konflikten. Pas as aal diplomoatieke middelen oetput binnen kin besloten worden tot de inzet van woapende middelen.

Aal internaasjonoale wetgeven tin spiet, worden doagelks nog veul konflikten mit woapens vermind, zunder dat aal diplomatieke middelen oetputtend bruukt binnen. 

## Leegsaksisch
* Achterhooks:
** *oorlog*
** *krieg* 
* Drèents:
** *oorlog*
** *krieg* (ZO, KVD, ZWZ)
* Grunnegs:
** *kraig*
** *oorlog* 
* Platduuts: *krieg* (Platduutse schriefwieze: *Krieg*)
* Stellingwarfs: *oorlog*
* Veluws: *oorlog*

## Zai ook
* Tachtigjaorige Oorlog
* Eerste Wereldoorlog
* Tweede Wereldoorlog
PSV

**PSV** kan meerdere betekenissen hem:

* Philips Sport Vereniging uut Eindhoven; zie:
** PSV (voetbal), de Eredivisie-vootbalverenige 
** PSV Honkbal, de honkbalverenige 
** PSV Korfbal, de korfbalverenige 
** PSV Zwemmen en waterpolo, de zwem- en wapterpolo-verenige 
** PSV Atletiek, de atletiekverenige
** Federatie van Philips Sport Verenigingen, de overkoepelende orgenisasie 
** PSV (personeelsverenige), de moerverenige.

*Progressieve Surinaamse Volkspartij, een Surinaamse poletieke pertie
Tweede Wereldoorlog

De **Tweede Wereldoorlog** was 't duurste en meest umvangrieke ewaopende konflik in de geschiedenisse van de wereld. De Tweede Wereldoorlog duren van 1939 tot 1945 en wordt zo eneump umdät 't de tweede oorlog was waor lanen uut zwat alle continenten betrökken wanen (dit wil zeggen de continent die bewoond wanen). In beide oorlogen, de Eerste en de Tweede Wereldoorlog bin der een kwak mensen estörven in verschillende slagvelden over de hele wereld.

In de Tweede Wereldoorlog vöchen twee groepen tegenover mekare: de Eallieren en de Asmeugendheden. De Eallieren bestongen uut de Britse Staotenbond, de VS, de Sovjet-Unie, China, Frankriek, Polen en aandere Europese lanen. De Asmeugendheden bestongen uut Duutslaand, Italië, Japan en d'r bondgenoten.

Tiedens de Tweede Wereldoorlog vuilen der onder Nazi-bewiend van Adolf Hitler naor schatting tussen de 50 en 70 miljoen doden. De oorlog wordt - naost de militaire campagnes - ok ekenmärkt deur de Holocaust, de volkerenmoord op zwat zesmiljoen joden en 't vervolgen en vermoorden van homoseksuelen, Roma, ehandicapten, verzetsstrieders en verschillende aandere minderheden, zoals vrijmezzelders. De Holocaust, eïnspireerd deur de nasionaalsocialistische ideologie beheurt tot de gruwelijkste episodes die de mensheid tot dan toe ekend hef.

## Zie oek
* Eerste Wealdkrieg

## Nedersaksisch
* Grunnegs: 
** Twijde Wereldkraig
** Twijde Wereldoorlog

## Uutgaonde verwiezingen
Keuninginnedag

**Keuninginnedag** is de nationaole feestdag van et Keuninkriek van Nederlaand en wodt sund 1949 vierd op 30 april, de verjaordag van Keuninginne Juliana (veurhenne op 31 augustus, de verjaordag van Keuninginne Wilhelmina). In jaoren waorin Keuninginnedag op een zundag vaalt (bi'jgelieks in 2006) wodt de dag op zaoterdag 29 april vierd.

## Geschiedenisse
Keuninginnedag is begonnen as viering van et Nederlaanse keuningshuus in 1885 mit de vuufde verjaordag van Wilhelmina. Doe Keuninginne Beatrix Juliana opvolgde as keuninginne op 30 april 1980, besleut ze de feestdag op 30 april an te holen omdat et op heur eigen verjaordag (op 31 jannewaori) meerstal koold winterweer is, en dan zollen d'r gien aktiviteiten veur buten orgeniseerd kunnen wodden. 

## Aktiviteiten
Op Keuninginnedag wodden d'r vaeke rommelmarken holen en bin d'r alderhaande aktiviteiten orgeniseerd in et dörp of in de stad.

De winkelstraoten en huzen wodden vaeke versierd mit oranje en rood-wit-blauwe vlaggeties en belonnen. Mit keuninginnedag gaot de keuninklike femilie d'r meerstal op uut, ze bezeuken dan een peer plakken in et laand.

## Uutgaonde verwiezing
* Keuninginnedag vrogger en now
Kuierstok

Een **kuierstok** of **wandelstok** is van oorsprong een stok dee gebruuk wönnen veur 't lopen. Kuierstokken wönnen inmiddels veur verschillende dingen gebruuk. Ze kunnen emaak wönnen van hout, bamboe, metaal of kunsstof, zoas carbon.

De gewone kuierstok is een houten stok dee gebruuk wönnen um 't lopen makkelijker te maken.
't Wönnen gebruuk as ondersteuning. In de 19e eeuw en eerste de helfte van de 20e eeuw was de kuierstok een soort staotussymbool veur heren uut de betere staand. Vake hannen de dure kuierstokken een ivoren ronde knoppe bovenop. Zowel ouwere as jongere heren leupen dermee op straote, neet umdat ze de stok neudig hannen mar gewoon as versiering (soms oek as verdejiging tegen bieveurbeeld anvallen van honden of personen).

Der bin oek kuierstokken dee veur aandere dingen gebruuk wönnen, zo bin der bieveurbeeld kuierstokken veur bliende meensen; um te veulen ho as ze lopen mutten zonder dat der ongelokken gebeuren, skistokken veur bie 't skiën, kuierstokken veur bie sporten as noords wandelen, en krukken vanzelf veur a-j de botten ebreuken hemmen of a-j de voot bezeerd hemmen, en zo ku-j nog wel effen deurgaon.

De ouwe Twentse uutvoerige van de kuierstok ku-j heet een goastok.

## [[Nedersaksisch]]
*Veluws:
***wandelstok*
***kuierstok* (Nunspeet, Lieren, Oldebroek, Wezep)
***gaostok* (veural Oost-Veluws)
***loopstok* (Waopenvelde)
***darde been* (Armelo)