open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
West-Europa

**West-Europa** is een regio binnen Europa. De regio onderskeidt zich van Centraol-Europa en Oost-Europa deur de geograofie en deur de verskillen in geskiedenis en cultuur. 

Veur de Kolde Oorlog werd "West-Europa" gebruukt as begrip um Fraankriek, Ierlaand, 't Verenigd Keuninkriek, Nederlaand, België en Luxemburg an te duden.

Duutslaand en Zwitserlaand wörden gangs ok tut West-Europa erekend, hoewel ziej meestal erekend wörden tut Centraol Europa. Fraankriek wördt deur heur ligging en cultuur ok wel tut Zuud-Europa erekend. 

Tiedens de Kolde Oorlog werd de term gebruukt veur de laanden onder Amerikaonse invloedsferen, die deilnammen an de NAVO, as tegenhanger van Oost-Europa, onder Sovjetinvloed. De grèènzen tussen Oost- en West-Europese laanden werden ok wel 't Iezeren Gordien enuumd.

Tut 2003 kun West-Europa zonder prebleem gebruukt wörden veur de laanden van de Europese Unie plus Ieslaand, Zwitserlaand, Liechtenstein, Andorra, Noorwegen, San Marino en Monaco. Mar vanof mei 2004 maken Centraol- en Oost-Europese laanden deil uut van de Unie, wat de definitie van West-Europa weer veraanderd hef.
Luxembörg (land)

**Luxembörg**, officieel et **Grouthartogdom Luxembörg**, is een westeuropääsk land en is een lidståt van de Europääske Uny en de Benelux. Luxembörg is et büürland van Belgie, Düütskland en Frankryk. De höyvdstad van Luxembörg is de gelyknamige stad Luxembörg. De officiele landstalen van Luxembörg bint düütsk, fransk en luxembörgsk (in de taal sülv *Lëtzebuergesch* nöömd).

Et gråvskap Luxemburg wör uprichted in 963, in 1354 een hartogdom en in 1815 een grouthartogdom under Willem I. Mid et Verdrag van Londen wör Luxembörg upsplitsd en  verlöyr et meyr as de hälvde van syn grundgebeed - et vöärnamelik fransktalige deyl - an Belgie. Dit westelike deyl wör de belgiske pervincy Luxembörg. Et oaverblyvende, düütsktalige oustelike deyl kreag een groutere sülvbeskikking. In 1890 wör et vulleadig unafhankelik. Döär Düütskland oaverrompeld in beide wearldoorloagen, gav et landtyn syn neutraliteit up in 1948 do et totrad tot de Benelux en et jår dårup tot de NAVO. In 1957 wör Luxembörg eyn van de ses uprichters van de Europääske Ekonomiske Gemeynskap (later de Europääske Uny) en in 1999 trad et to tot de eurozone.

## Geografy
Et noorden van et land is deyl van de Ardennen, in et luxembörgsk *[[Ösling|Éislek]]* nöömd. Dit is een gebeed mid bülten en laege bargen. Et hougste punt is mid 559 meater de Burgplatz.

Et südelike deyl is vöäl minder bargachtig en vöäl geskikter vöär landbow. Dårüm wördt dit deyl döär de luxembörger ouk wel *Gutland* nöömd.

De südelike en oustelike gruppen van Luxembörg wörden förmd döär rivyren, wårunder de Mosel.

### Städen

De höyvdstad Luxembörg is de groutste stad van et land. Andere belangryke plaatsen bint Esch-sur-Alzette in et süden van de höyvdstad en Echternach, an de düütske grens in et ousten.

Een köppel plaatsen bint:
* Clervaux
* Consthum
* Diekirch
* Echternach
* Esch-sur-Alzette
* Hollenfels
* Hosingen
* Marnach
* Ospern
* Schengen
* Troisvierges
* Vianden

## Bestüürlike indeyling

Luxembörg is updeyld in twaalv kantons:
* Capellen
* Clervaux
* Diekirch
* Echternach
* Esch-sur-Alzette
* Grevenmacher
* Luxembörg
* Mersch
* Redange
* Remich
* Vianden
* Wiltz

## Zie ok
* Luxembörg (pervincie)

## Uutgånde verwysings
Zwitserlaand

**Zwitserlaand** is ien van de Europese lanen die niet tot de Europese Unie beheurt. De laanstälen van Zwitserlaand bint Duuts, Frans, Italiaans en Retoromaans. De buurlanen van Zwitserlaand bint Duutslaand, Italië, Frankriek, Liechtenstein en Oostenriek. 't Laand stiet ok bekend onder zien Latiense naam **Confoederatio Helvetica** (CH).

41% van de Zwitsers is rooms-katteliek, 40% griffermeerd, 2,5% is lid van een Freikirche (protestanse karke zonder biezondere baand mit de overheid), 5,5% beheurt tot een aandere kärkgenootskop of aandere godsdienst en 11% is niet an-esleuten bi'j een religie. Van de butenlaanders in Zwitserlaand is 44% rooms-katteliek, 5% Grifformeerd, 17% Orthodox, 18% islamitisch en 2% is niet an-esleuten bi'j een religie.

## Geografie
### Steden
Bern is allinnig *de facto* heufdstad, want officieel hef Zwitserlaand gien heufdstad. De stad wördt *Bundesstadt* of *la ville fédérale* eneumd. De discussie of Zwitserlaand een heufdstad möt hebben is al zo old as 't laand zelf.

Buten Bern bint aandere belangrieke stejen onder aandere:
* Zürich (de grootste stad)
* Genève
* Bazel 
* Lausanne
* Lugano
* Luzern

### Meren/revieren
De grootste meren in Zwitserlaand bint: 't Bojenmeer en 't Meer van Genève, mar disse beiden meren wörden edield mit aandere lanen. 't Grootste gehiel in Zwitserlaand liggende meer is 't Meer van Neuchâtel. 

De veurnaamste revieren bint de Rien mit zien ziedrevier de Aare, en veerder de Rhône en de Inn, die alle in Zwitserlaand ontspringen. 

De meren hebt een belangrieke toeristische weerde. Jaorlijks bezuken honderdduzenden luui de meren. Behalven de grote meren, bestaon der ok nog kleinere meren, ok al bint ze väke nog groot. De bekendste bint 't Meer van Zurich, Vierwoldstejenmeer, Meer van Thun, Meer van Brienz, Meer van Maggiore en 't Meer van Lugano. De leste twee enuumde wäteren wörden geografisch edield mit Italië. 't Vierwoldstejenmeer is mit heur 3 miljoen toeristen per jaor zelfs 't drokst bezochte meer van Europa. 

In Zwitserlaand bin der de wäterscheiding tussen de Noordzee, de Zwarte Zee, de Adriatische Zee en de Middellaanse Zee.

## Taolen

## Bestuurlijke indieling
't Laansbestuur is iezig decentraal eregeld, mit een grote maote van autenomie veur de gemientes en de kantons. 't Laand hef officieel 26 kantons, waorvan 6 op historische gronden bestaon as halfkanton (d.w.z. mit een ehalveerde stemme in de Kantonsraod).

Van disse kantons bint de meeste Duutstälig. Genève, Vaud, Neuchâtel en Jura bint Franstälig, Wallis, Fribourg en Bern zowel Frans- as Duutstalig, Ticino Italiaanstälig en Graubünden Duuts-, Italiaans- en Retoromaanstälig.

## Uutgaonde verwiezingen
Grolsch

**Grolsch** is een Nederlaands biermark dat volgens 't bedrief van oorsprong al sinds 1615 in Grolle emaakt wordt, als eersten deur Willem Neerfeldt. Grolsch is 't bi'jvoegleke naamwoord van Grolle. De 'Grolsche Bierbrouwerijen' bunt ontstoan na de fusie tussen de Achterhoekse Bierbrouwerije *De Klok* (Grolle) en de Twentse *Enschedesche Stoombierbrouwerij* (Eanske).

Op 13 mei 2000 wodden de brouweri-j van Grolsch in Eanske zwoar beschadigd deur de vuurwerkramp. De produktie wodden oaver'enommen deur andere brouweri-jen totdat de schade weer hersteld was. In 2004 wodden de ni-je moderne brouweri-j in Bokel in gebroek enommen en vanaf t veurjoar van 2005 bunt de brouweri-jen in Grolle en Eanske eslotten, en is de productie helemoal geconcentreerd in Bokel. 't Schient oaverigens dat t water dat ze broekt, wal oet Grolle kump.

Sinds 12 februari 2008 is Grolsch een zelfstandige dochterondernemming van SABMiller plc. oet Zuud-Afrika. In 2007 is Grolsch een ni'je weg in'eslagen met ut flessenbier. Eerst wodden de piepkes greun met een inhold van 33 cl in plaatse van broen met 30 cl. In 2008 wodden ok de beugelflessen gruun in plaatse van broen. De verandering van de kleur van de flessen hef niks te doon met de oavername deur SABMiller, moar was al langer de bedoeling. Grolsch hef al sinds de joaren '80 greun as bedriefskleur.
Spanje

**Spanje** is een laand in Zuud-Europa, en is lid van de Europese Unie. De eufstad is Medrid. Spanje ef meer as 44 miljoen inwoners. Spanje is net as Nederlaand een constitusionele monarchie en is 506.013 km² groot (zwat 13 keer zo groot as Nederlaand). 't Laand beslaot grofweg 80% van 't Iberisch schiereilaand. Butendät euren ok de eilanengroep Balearen in de Middellaanse Zee, de Kenarische Eilanen in de Atlantische Oceaan en de Spaanse exclaves in Noord-Afrika bi'j 't laand. 

In 't noordoosten grenst Spanje an Frankriek en Andorra, over d' iele lengte van de Pyreneeën, in 't westen an Portugal en in 't zuden an de Britse kelonie Gibraltar. De eufstad van Spanje is Medrid, een stad mit meer as 3 miljoen inwoners en lig in 't midden van 't laand.

Spanje is een divers laand mit iezig uutmekäärlopende culturen, tälen, èètgewoontes en klimaoten. 't Laand verskilt van de règenachtige vissersdörpen in Galicië tot 't nachlèven van Medrid, de toeristische kusten an de Middellaanse Zee, 't flemencodänsen en bollenvechen van Andalusië en 't mederne Barcelona in Kattelonië. 

De Spaanse grondwet stamt uut 1978. Juan Carlos I is noe de Spaanse keuning. D' udige premier is Mariano Rajoy. Spanje wönnen lid van de NAVO in 1981 en is lid van de Europese Unie sinds 1986. De euro wönnen de Spaanse muntieneid op 1 jannewaori 1999, en vervung daormee de peseta.

## Naam
Spanje dankt zien naam an 't knien. Oorspronkelijk was 't knien in zien verspreiding bepärkt tot Zuudwest-Europa. De Feniciërs gaffen dit gebied daorumme de naam *Isjephanim*, knienenkust, waorvan Spanje of-eleid is.

## Bestuurlijke indieling
Spanje is onderverdield in 17 autenome gemienskappen (Spaans: *comunidades autónomas*), 50 previnsies en twie autenome steden.

Alle previnsies bint weer onderverdield in *comarcas* en die bint weer onderverdield in gemientes. Comarcas ebt alleend niet in elke gemeenskap dezelfde formele staotus.

## Nedersaksisch
* Tweants: *Spannie*

## Rifferenties


## Uutgaonde verwiezingen
Italiën

|

|}

**Italiën** (Italiaansk: *Italia*), voloet **Republiek Italiën** (Italiaansk: *Repubblica Italiana*), is n laand in Zuud-Uropa en t is lid van de Uropese Unie. t Laand greanst in t westn an Fraankriek, in t noordn an Zwitserlaand en Oostnriek en in t oostn an Sloveniën. De heufdstad is Room. t Laand hef ne öppervlakte van 301.230 veerkaante kilometer en t tealt 58 miljoen inwonners. Dat gef ne bevolkingsdichtheid van 196 inwonners/km².

## Sproake
De offisjele sproake van Italiën is t Standaard-Italiaans, wat nen ofstammeling is van t Toskaanse dialekt en direktn ofstammeling van t Latiens. Ongevear 75% van de Italiaanse wöarde keump van t Latiens. Toew Italiën in 1861 saamnevoogd wör, warn dr nog verskeidene aandere sproakn, en t Standaard Italiaans was veural ne beukesproake. Deurdet t onderwies vörm kreag, wör de standaard sproake mear bekeand.
Ongevear 300,000 inwonners van Italiën hebt Duuts as modersproake. Wieters wörd dr op t eilaand Sardinië ook nog Sardies eköjerd. Sommige luu zeet t Venetioans en t Zuud-Italioans ok as aparte taaln.

## Neersassies
* Grunnegs: *Itoalie, Itoalje*
* Tweants: *Italiën*
* **Oaverig:** *Italië, Itaolië*

## Zai ook
* Regionen van Itoalje

## Oetgoande verwiezings
Polen

**Polen** (poolsk: *Polska*), vuluut **Republik Polen** (poolsk: *Rzeczpospolita Polska*) is een land in Middeneuropa. Et land grenst in et westen an Düütskland, in et süden an Tsjechie en Slowakye, in et ousten an Litauwen, Witrusland en de Ukraine. In t noorden grenst et an de Oustsey en Rusland (de eksklave Kaliningrad). Et land hevt ne üppervlakde van 312.696 veerkante kilometer en et telt ruum 38,4 miljoon inwonners. De höyvdstad en groutste stad van et land is Warsjau. Andere groute städen bint Krakau (*Kraków*), Lodz (*Łódź*), Breslau (*Wrocław*), Posen (*Poznań*), Danzig (*Gdańsk*) en Stettin (*Szczecin*).

Ståtkündig is Polen een parlementäre republik en een eynheidsståt, underverdeyld in 16 woiwodskappen. Polen is lid van een grout antal internationale organisatys, wårunder de Europeeske Uny, de Vereynigde Natys, de NAVO, de Wearldhandelsorganisaty en de OESU.

Undanks de groute verrinneweringen van de Tweyde Wearldoorlog, is een grout deyl van et poolske kulturele arvgood bewaerd ebleaven. In 2017 waren der 15 poolske arvgoodplaatsen up de UNESCO Wearldarvgoodlyste.

## Referentys


## Uutgånde verwysings
Luxembörg

**Luxembörg** kan verwysen når:

* Luxembörg (land) - een land in Europa 
* Luxembörg (provìnzie) - een belgiske provincy
* Luxembörg (stad) - de höyvdstad van de ståt Luxembörg
* Luxembörg (distrikt) - een distrikt in de ståt Luxembörg
Grunnen

**Grunnen** kin meerdere betaikenissen hebben:

* Grunnen (provìnzie)
* Grunnen (stad)
* Grunnen (gemainte)
* Rieksakademie Grunnen
Achterhooks

t **Achterhooks** is n Nedersaksies dialekt dat epraot wörd in den Achterhook (Gelderlaand, ten oosten van den Iessel). 

In disse streektaal (of spraoke) bunt völle varianten. In t noorden en oosten lik t Achterhooks stark op t Twaents of Sallaands. Veur t spellen van t Achterhooks en Liemers wörd vake de WALD-spelling van t Staring instituut gebroekt. 

Zee ok: Achterhooksen taalwiezer

## Kenmarken
t Achterhooks hef net as meer Nedersaksiese spraoken n eenheidsmeervold op -t:

### Teggenswaordige tied
#### Lopen
*enkelvold:*
:ik lope
:i'j loopt (Wenterswiek: dou löpste)
:hee löp

*meervold:*
:wi'j loopt  (W'wiek: lopet)
:i'j loopt   (W'wiek: lopet)
:zee loopt   (W'wiek: lopet)

### Verleden tied

In de verleden tied, hef t Achterhooks in alle personen n oetgang op -en veur zwakke warkwoorden, veur starke warkwoorden wörd veur den eersten en daarden persoon de -en oetgang vort-elaoten: ik warken, ik leep, hi'j leep, zi'j lepen.

### Volteuid deelwoord

t Volteuid deelwoord krig t veurvoegsel e- (bev. elopen, ewest). Veur zwakke warkwoordn is t achtervoegsel -t: ik heb ewarkt, voor starke warkwoorden meesttiedst -en: elopen.

Veur meer aover dit onderwarp zeet: Achterhooksen taalwiezer

### Umluud
Een ander kenmark is den umluud (umlaut) bi'j verkleinwoorden en meervoldsvormen (vergeliekbaor met t Duuts):
:hond - höndjen - hönde (Wenters(wiek): hond - hundeken - hunde)
:hand - händjen - hende (Wenters: hand - händeken - hande)
:moes - muusken - muuze
:man - männeken - mansleu

## Veurbeeld: Unzenvader
*(Wenters/Winterswiek)*

 
Unzen Vader in de hemelen,
laot dienen name eheiligd worden;
laot dien könninkriek kommen;
laot dienen wille gebeuren
op de eerde zo as in den hemel.
Gef uns no uns dageliks brood
en vergef uns unze zunden
zo as ok wi'j vergaevet
wel bi'j uns in de schold steet;
en breng uns neet in verzeuking,
maor maak uns vri'j van t kwaod.
Want van Di'j is t könninkriek
en de krach en de glorie
no en alle dage.
Amen.


## Bronnen
*www.tjallo.nl
Vlagtwedde (gemainte)

**Vlagtwedde** (inwoners vanof 1 jannewoari 2007: 16.589) is n vrougere gemainte en n dörp in de provìnzie Grunnen in de streek Westerwolde. De vrougere gemainte beslagt n oppervlak van 170,30 km² (woarvan 1,24 km² woater). t Gemaintehoes stait in Zèlng.

Op 1 jannewoari 2018 is gemainte Vlagtwedde opgoan in de nije gemainte Westerwoolde.

In de vrougere gemainte bevindt zoch t Vestendörp Boertang, t hoogste stee van Grunnen, de Hassebaarg en t klooster Troapel. De gemainte nuimt zochzulf ook wel *de op ain noa schierste gemainte van Nederlaand*. 

## Belankriekste dörpen
De Moaten, Troapel, Troapelknoal, Ter Wisch, Zèlng, Zelngerbeetse, Harpel, Jipsinghuzen, Jipsingboertang, Boertang, Vlagtwedde

## Openboar vervoer
t Openboar vervoer in de gemainte Vlagtwedde wordt verzörgd deur de volgende buslienen:
* lien 14: Knoal-Aalteveer-Vlagtwedde-Veele-Blijham-Winschoot
* lien 42: Emmen-Emmerkompas-Troapel
* lien 70: Troapel-Zelng-Jipsenhuzen-Vlagwedde
* lien 72: Vlagtwedde-Boertang
* lien 73: Emmen-Nij Weerdene-Troapel-Troapelknoal-Zandbaarg-Muzzelknoal-Knoal-Hoogezaand-Stad
* noaberschopsbus 92: Knoal-Muzzel-Taange-Jipenhuzen-Zelng

## Zetelverduilen gemainteroad
* PvdA 6 zetels
* Gemaintebelangen 4 zetels
* CDA 3 zetels
* VVD 2 zetels
* GroenLinks 1 zetel
* ChristenUnie 1 zetel

## Hìnwieze
* Webstee gemainte
Hergé

**Hergé**, pseudoniem van **Georges Rémi** (geboorn in de Belsn plaats Etterbeek op 22 mei 1907 en hengoan in Brussel op 3 meert 1983) was ne Belsn tekenaar van ne riege stripverhaaln oaver n heufdpersoon Tuufke. De oorspronkelike Fraansn naam van n heufdpersoon is *Tintin*. In t Nederlaands is e bekeand as *Kuifje*. 

t Pseudoniem **Hergé** is ontstoan duurdat *Georges Rémi* (zoas hee in t echt hiet) de vuurletters van zien naam umdreait hef (RG), in t Fraans wordt dit oetsprokn as *erzjee*, dit ku'j in t Fraans dan weer schrievn as *Hergé*.

Hergé is hengoan op 3 meert 1983 op disse leaftied van 75 duur komplikoasies van bloodaarmood, woar hee al n laange tied an leed.
Veluwe

De **Veluwe** is n bosrieke, grotendeels uut stuwwallen bestaonde laondstreek in de Nederlaondse provinsie Gelderlaond en n veurmaolig kwartier van t hartogdom Gelre. t Gebied grenst ongeveer an de plaatsen Hattem - Apeldoorne - Dieren - Arnem - Wageningen - Ede - Barneveld en Harderwiek. In brejer opzicht wörden alle Gelderse gemeenten ten westen van de Iessel tot an de laondstreek de Betuwe ok töt de Veluwe erekend.

## Natuur
De Veluwe stiet bekend um zien bossen en t grootste natuurgebied van Noordwest-Europa, en is zwat 100.000 bunder groot. In de bossen woenen veural harten, knienen en andere wildsoorten. Bie Armelo giet al iewig lange t verhaal van de witte wieven in de ronte (dät overigens ok in Twente veurkömp). Naost de bossen stiet de Veluwe ok bekend um zien zaondverstoevings, zo as bie Kootwiek en Hulshorst. De raove is hier mit sukses opniej uutezet, der komen noe tientallen exemplaren veur.

## Kultuur
In Apeldoorne stiet t Paleis t Loo, waor Wilhelmina n tied lange ewoend hef.

Wat godsdienst angiet is der n tweedeling zichtbaor tussen, an de iene kante, de noordelike en westelike helfte van de Veluwe, die n overwegend griffemeerd karakter hef, en an de aondere kaonte, de oostelike en zujelike helfte van de Veluwe, die meestentieds emaotigd of sekulier is. In t noorden van t oostelike deel van de Veluwe bint ok n paor katholieke gemeenten (of katholiek samen mit protestants kömp ok wel veur) n veurbeeld hiervan is Vaossen (tegenswoordig meer protestants). t Noorden en t westen van de Veluwe maakt deel uut van de Biebelgördel die zich uutstrekt van t noorden van Overiessel tot in Zeelaond.

### Streektaal
Op de Veluwe wördt der naost t Nederlaonds ok n Nedersaksiese variant espreuken: t Veluws. Dit wördt inedeeld in t West-Veluws en t Oost-Veluws. Zwat 48,6% kan t praoten, van ongeveer 37,0% is t de moerstaal, 65,3% kan t lezen en 34,4% les t vake. Veur t Veluws is der de Dialektkringe Salland en OostVeluwe. De kringe is onderdeel van t Verbond van Nedersaksische Dialektkringen, die vier maol in t jaor t tiedschrift *[[De Moespot]]* uutgèèf.
Gelderlaand

**Gelderlaand** (Nederlaands: ) is n provinsie in t midden en t oosten van Nederlaand. t Grenst an zes aandere Nederlaandse provinsies en an Duutslaand: in t noordoosten an Overiessel, in t oosten an de Duutse deelstaot Noordrien-Westfaolen, in t zujen an Limburg en Noord-Braobaant, in t uterste zuudwesten an Zuud-Hollaand, in t westen an de provinsie Utrecht, in t noordwesten an t Veluwemeer, mit an de overkaante Flevolaand. De heufstad van de provinsie Gelderlaand is Arnem. De provinsie had in 2025 zo'n 2,161 miljoen inwoners.

## Geografie
Gelderlaand is in laandoppervlakte de grootste provinsie van Nederlaand, mit waoteroppervlakte derbie is Frieslaand de grootste provinsie. 

Nijmegen is de grootste stad, daornaost bin Arnem, Apeldoorne en Ede belangrieke stejen. De belangriekere kleindere plaotsen bin: Barneveld, Kulenborg, Deutekem, Geldermalsen, Harderwiek, Tiel, Velp, Wageningen, Wiechen, Zaltbommel, Zeuvenaar en Zutfen. 

Gelderlaand kan roewweg onderverdeeld wörden in dree regio's:
* De Betuwe, bekend um zien fruitteelt.
* De Veluwe mit t grootste anenesleuten bosgebied van Nederlaand.
* De Achterhoek of t Graafschap, dat veural boers is.

Aandere Gelderse gebiejen bin t Riek van Nijmegen, de Liemers, t Montferland, de Gelderse Vallei, de Bommelerweerd, de Tielerweerd, t Laand van Maas en Waal en de Iesselvallei.

Deur Gelderlaand löp de rivier de Rien mit zien aoftakkingen de Waal en de Iessel. De Maas vormp de grens mit Noord-Braobaant.

## Geschiedenisse

## Bestuur

### Provinsiale Staoten

### Gedeputeerde Staoten
Gedeputeerde Staoten van Gelderlaand bestaon uut: BBB, VVD, CDA, CU en SGP:

Commissaris:
* Daniël Wigboldus

Gedeputeerden:
* Ans Mol - BBB
* Harold Zoet - BBB
* Helga Witjes - VVD
* Peter Drenth - CDA
* Dirk Vreugdenhil - CU
* Klaas Ruitenberg - SGP

## Grootste stejen
Hieronder vie'j n overzichte van de grootste Gelderse stejen (naor t antal inwoeners):

# Nijmegen
# Arnem
# Apeldoorne
# Ede
# Deutekem

## Gemeenten
Der bint in totaal 51 gemeentes.

## Kontreien
### Heufdkontreien

* Achterhoek
* Betuwe
* Veluwe

### Kleindere kontreien
* Bommelerweerd
* Gelderse Vallei
* Iesselvallei
* Liemers
* Montferland
* Riek van Nijmegen
* Tielerweerd

## Verwiezingen


## Oetgaonde verwiezingen
* Gelderland, Plaatsengids
* Statistieken provincie Gelderland, AlleCijfers
Marie Curie

**Marie Salomea Skłodowska-Curie** (7 november 1867 – 4 juli 1934) was een netuur- en scheikundige van Pools ofkomst. Ze was een pionier op 't gebied van de radioactiviteit.

Marie Curie werd geboren äs *Maria Salomee Skłodowska* in Warschau in Polen. Ze verhuzen naor Paries um scheikunde en netuurkunde te studeren an de Sorbonne. Ze werd daornao de eerste vrouwelijke docent an disse universiteit. An de Sorbonne leren ze een andere docent kennen, Pierre Curie, waor ze laoter mee zol trouwen. 

Heur belangriekste wärk was 't onderzeuken van de ioniserende straoling en 't ontdekken of syntetiseren van de (radioactive) elementen polonium en radium. In 1903 kreeg ze samen mit heur man, de nobelpries veur netuurkunde. Veur de euro in-evoerd werd in Polen stond Marie Curie op of-ebeeld op de 20.000 złotybiljetten.

Marie Curie is estörven bie Sallanches in Frankriek in 1934 an leukemie, dät zo goed äs zeker ontstaon is deurdät ze deur der wärk an een hoge straolingsdosis bloot-esteld is.

## Oetgaonde verwiezingen
Tsjechie

|

|}

**Tsjechie** (Tsjechies: *Českó*), officieel de **Tsjechiese Republiek** (Tsjechies: *Česká republika*), is n laand in Mildn-Uropa en t is lid van de Uropese Unie. Tsjechie lig tusken Duutslaand, Pooln, Slowaaknlaand en Oostnriek in. De heufdstad van Tsjechie is Proag. t Laand hef ne öppervlakte van 78.866 veerkaante kilometer en t tealt 10,25 miljoen inwonners. Dat gef ne bevolkingsdichtheid van 130 inwonners/km².

Van ooldsher besteet Tsjechie oet dree gebieden: Bohemen, Moravië en Tsjechisch Silesië.

De officiële taal is Tsjechies.
N Daam

**n Daam** (of **Appengedaam**, oetsproak *apm-gedaam*, Nederlaands: Appingedam) is n stad en vrougere gemainte in de provìnzie Grunnen. t Is twijde stad van  provìnzie, de eerste is  Stad Grunnen. De gemainte beslagt n oppervlak van 24,62 km² (woarvan 0,79 km² woater).

t Stadje n Daam, legen aan t Damsterdaip, is de heufdstad van t Ommelaand Fivelgo. t Is ain van de vaar steden in de provìnzie.

## Geschiedenis
In 1327 wuiren bie de Opstalboom bie t Oostfraise Aauwerk deur vrije Fraizen stadsrechten aan n Daam verlaind. Verbinden mit Aauwerk bestaait nog aal, want in dizze tied binnen Aaurwerk en n Daam zustersteden. 
n Daam ligt in t Grunnegse gewest Fivelgo dat in  middelaiwen dail oetmuik van t tounmoalege Fraislaand. t Middelaiwse Fraislaand strekde zoch oet over n groot dail van de Noordzeekust, van Noordfraislaand (aan Deense grenze) tot Westfraislaand (in Noordhollaand).

n Daam was in de loate middelaiwen as handelsploats n belangrieke konkurrent van de Stad Grunnen. Dou  Stad t stoapelrecht kreeg, gingt mit n Daam oarig minder. Loater wer ook Delfziel mit zien zeehoaven groder din Daam.

n Daam zigt ter nog altied oet as een stad. In t sèntrum binnen nog veul, van olsk, middelaiwse hoezen te zain. Belangriekste binnen hangende keukens boven t Damsterdaip.

## Aktiviteiten

Elk joar word in n Daam feesten holln. Ien septìmber altied  Damsterdag (mit proalwoagens) en end juni  Daamster nacht. Ook  *Custom Chopper Day*, en veur -en noajoarsmaarkten, *Coopluydenmarkt* en  Gondelvoart wait elkenain

## Gemainte
Bie de vrougere gemainte heurn volgende ploatsen: Garreweer, Jukkerd, Laskerd, Marsum, Oleng, Opwier, Solwerd en Tjamsweer.

In 2006 hem ze docht om gemaintes Delfziel en n Daam bie nkander te doun. Dit is nait deurgoan omdat gemainteroaden en börgers t nait mit ains waarn. In 2021 is Delfziel, n Daam en Loppersum bie nkander doun in de gemainte Emsdelta.
Köllumerland en Nijkruusland

**Köllumerland en Nijkruusland** is een vroggere gemeente van de Nederlandse provìnzie Friesland. t Is de enege Friese gemeente woar at Grunnings sproken wordt. t Haar op 1 mei 2014 12.905 ienwoners en het as heufdplak Köllum. 

## Dialekt
Dizze gemeente is de enege Friese gemeente woar Grunnings proat wordt. t Köllumerlands wordt bie t Westerkertiers rekend, in tieds dat t Pompsters n apart dialekt is. Deurdat t noordoosteleke part van de gemeente ienpolderd is vanuut t oosten, het t dialekt doar meer mit t Grunnings as mit t Fries. 

## Kernen
De gemeente Köllumerland en Nijkruusland telt twolf offisjele kernen. De Nederlandse noamen binnen de offisjelent. De plaknoambreds ien t oosteliek Leegsaksische toalgebied bennen eentoaleg Nederlands, de Friese noamen worden hier niet broekt. Behalve in De Pomp, woar de Friese noam *De Pomp* mit de Leegsaksische overeen komt.

### Loegen
Ien de tabel hieronder stoan de offisjele kernen aangeven, mit doarbie de Grunningse noam, de Friese noam, en de Nederlaandse noam. De Grunningse noamen mit n sterntsje worden offisjeel bruukt. Bie t aantel inwoners per woonkern, gijt t om 1 jannewoari 2014:
Steernskunde

**Steernskunde**, (ook: *astronomie*), is de leer van steerns, planeten, moanen en andere astronomische objekten en gebeurtenissen. De noamen *steernskunde* en *astronomie* worden voak deur de war hoalen mit de benoaming *[[astrologie]]*. Astrologie is noamelk t veurspellen van de toukomst deur middel van standen van planeten of steerns. 

t Woord astronomie is t maist bruukte en kommt van t Griekse *astron* (steern) en *nomos* (wet). t Wuir al doan in 3000 veur Kristus deur de Egyptenoarn en de Chinezen. De piramides van Giza binnen baauwt in de zulfde liene as de steerns *Alnitak*, *Alnilam* en *Mintaka* van t konstelloatsie Orion. Elke god har zien of heur aigense konstelloatsies aan de noordeleke steernshemel. 
Ook de Arabiern en de Grieken waren al druk bezeg mit t kieken noar steerns, planeten en heur bewegens.

## Zunnesysteem

In ons zunnesysteem hebben wie 8 planeten:
* Merkurius
* Venus
* Eerde
* Mars
* Jupiter
* Saturnes
* Uranes
* Neptunes

Aal dizze planeten draaien in n ovoalen boane om de zunne hìn. Tuzzen Mars en Jupiter zit t astroidengördel. In dizze boan zweven miljaarden astroiden, ook wel planetoiden of mini-planeetken nuimt. De planeten boeten de astroidengördel, op Pluto noa, binnen gasplaneten. De planeten binnen de astroidengördel binnen soamen mit Pluto vaste planeten en bestoan uut gestainte of ies. Of Pluto aiglieks wel n planeet is, is veul diskussie. Deurdat Pluto dicht bie de kuypergördel, gebied mit veul kommeten, wordt ook beweerd dat Pluto aiglieks n kommeet is.

## Heelal

Ons zunnesysteem is dail van t Heelal, ook wel Kosmos nuimt. t Heelal is alles wat der is. De grootte van t heelal is nait bekìnd, môr t is zeker dat wie as minsken noeit in stoat wezen zellen om t hailemoal te verkennen. 

Over t ontstoan van t heelal bestoan veul theorien. t Maist logische is dat der n enörme knal wèst het, dij alle duiltjes in t Heelal om zet het in materie. Dit gebeurde in minder dan ain sekonde. Dit het zoveul hitte opwekt, dat de nije materie smolt en biemekoar kwam in bollen. Dizze bollen dreugden van boeten op, en planeten waren vörmt. Man denkt dat t heelal nog aal uutdijt. Dizze theorie wordt ook de *[[Oerknal|Oerknal-theorie]]* of *Bigbang-theorie* nuimt.

t Heelal is verduild in verschillende grootheden. Hieronder stoan dij grootheden van groot noar klain. 
* Heelal
* Superkluster
* Lokoale groep melkwegstelsels
* Melkwegstelsel 
* Zunnestelsel
* Planeet (mit moan)

Deurdat t Heelal zo groot is, wordt der op eerde *[[Lechtjår|lichtjoar]]* en *[[Astronomiske Eynheid|AE]]* bruukt as moaten van ôfstand.

## Hìnwiezen
* zunsverdustern
Wikimedia Foundation

De **Wikipedia Fountdation** (*Wikimedia-stichting*) is de overkoepelende organisaotie van Wikipedie, WikiWoordenboek, WikiCitaoten, WikiBoeken, WikiBron, WikiCommons, WikiNeis, WikiSpecies en Nupedie. De Wikimedia Foundation is een organisaotie zunder winstoogmark, en is vestigd in de Verienigde Staoten van Amerika (Florida). De organisaotie wör op 20 juni 2003 officieel ankondigd deur Jimmy Wales, de directeur van Bomis Inc. en medeoprichter van Wikipedie.
Piramides van Giza

De **piramides van Giza** binnen drij grote piramides in Egypte. Zai stoan bie t vrougere Giza, n loug bie t historische heufdstad Memphis, dat nou n dail is van Kairo. De piramides stoan op n plato van zaandstain, woar de piramides zulf ook uut môkt binnen. De piramides van Giza binnen baauwt tuzzen 2551 en 2472 joaren veur Kristus. Der ston toun n hail komplex van gangen en muren om de mìnsken noar de piramides te leiden en om t grafrover stoer te môken. 

Der stoan in totoal 3 grote piramides:
* Piramide van Kheops *(Grootste piramide van Egypte)*
* Piramide van Khefren *(Twaide grootste piramide van Egypte)*
* Piramide Mycerinus

Doarnoast stoan der nog 6 klaine piramides. De 9 piramides worden in heur gehail *beschaarmd* deur de Sfinx van Giza. Over de oorsprong van de piramides is nait veul bekend. De maist aannomen theorie is dat de piramides baauwd binnen as graftombes veur faraos, vandoar de noamen "piramide van ...". Zai zollen den baauwd wezen deur miljoenen sloaven dij stainen droagen zollen. Volgens de inschrievens binnen de piramides baauwd ien n periode van 20 joar. Doarom hebben summege luu ook wel twiefels bie t feit dat t deur sloaven baauwd is, den dat zol betaikenen dat elke stain oethakt en op zien stee lègd worden zol, elke 9 sekonde.

Ien de lèste joaren is der aal meer opgroaven om en bie de piramides en man het nou n hail komplex van steden en lutje groaven van waarkers en priesters vonden. Oorspronkelk was allend de piramide van Kheops onderbrocht as wereldaarfgoud, môr deur aal nije vondsten het de UNESCO der veur kozen om t haile gebied van groaven, piramides en de sfinx soamen tou erkennen as wereldaarfgoud.
Fransk

Et **fransk** (in de taal selvs: *français*) is een romaanske taal dee vordkummen is üüt et latyn. Et fransk wordt spröäken in Frankryk, Kanada (vöäral in Quebec), Belgie (vöäral Wallonie en Brüssel), Luxembörg, Monaco, Switserland, in vroggere franske kolonys en in de teagenswoordige oaversaeske gebeden van Frankryk. Ungeväär 274 miljoon meansken binnen et fransk machtig, wårvan umdeby 76 miljoon memmetaalspreakers.

Et fransk wykt up een grout antal punten van de andere romaanske talen af. As eyrste hevt et fransk een vearegånde afslyting van morfologiske üütgangen. Ten tweyde hevt et fransk een grout antal breakings en klankveranderings, dee al in et oldfransk vöärkwammen en in et middelfransk döärevolueerd binnen. Ten darde hevt et een licht keltiske substråt (weaderumme te seen in een woord as quatre-vingt, "tachetig", letterlik "veer-twintig"; in de keltiske talen wordt der in twintigtallen teld) en een slim ingrypende germaanske, vöäral frankiske, superstråt, dat him under meyr ütert in de dubbele untkennings *ne ... pas*, *ne ... rien*, *ne ... personne* ens. 

Döärdat et fransk een geleevde taal was by de europääske elite rund de 17. tot de 19. eyw, hevt et ouk düdelike spouren nålaten in et neadersassisk en et neaderlandsk. Een pår vöärbealden dårvan binnen: *duusjen* (doucher), *avveceren* (avancer), *buro* (bureau), *parmetåsy* (parentage), *nivo* (niveau), *toilet* (toilette), *begasy* of *pakkasy* (bagage).

Üüt et fransk binnen verskillende kreooltalen untstån, een vöärbeald dårvan is et haitiaansk kreoolsk.

## See ouk

*Wålsk
*Normandisk
Platduuts

t **Platduuts** is de noam veur n groep dialekten dij ien Nederlaand bekend stoan as Leegsaksisch. t Platduuts is aal dialekten dij boven de Benrather linie liggen, behaalve t Leegfrankisch. Soamen mit t Leegfrankisch vörmt t Platduuts weer t Leegduuts.

t Platduuts kin verdaild worden ien twij heufdgroepen: t West Leegsaksisch en t Oost Leegduuts (of: Oost Leegsaksisch). Doarbie kin t nog meerder verschaaidene varianten verdaild worden.

Voak wordt de term Platduuts verward mit Duuts Leegsaksisch, as tegenhanger van t Nederlaands Leegsaksisch. Op Wikipedia wordt dizze terminologie aanholden om baaident te schaaiden, deurdat ien Nederlaand t woord *Nedersaksisch* meer broekt wordt en ien Duutslaand t woord *Plattdüütsch*.

## Zai ook
*Nedersaksisch
Spaans

**Spaans** (*español*) of **Kastiliaans** (*castellano*) is een Romaanse taol en de tweede taol van de wereld wat 't antal moedertaalpraoters anbelangt. Spaans wördt deur meer as 400 miljoen mèensen praot. De meesten daorvan leven in Latiens-Amerika en Spanje. 't Catalaans, 't Galicisch en 't Baskisch bint aparte taolen die in bepaolde dielen van Spanje "co-officieel" bin.

## Verwaante taolen
* Aragonees (aragonés)
* Asturisch (asturianu)
* Galicisch (galego)
* Leonesisch (llïonés)
* Portugees (português)
* Extremadurisch (estremeñu)
* Catalaans (català)
* Occitaons (aranès)
* Ladino (Djudeo-espanyol, sefardí)

## Laanden waor Spaans praot wördt
Konstelloatsie

n **Konstelloatsie**, **opstèllen** of **steernsbeeld** is n groep van steerns dij, vanôf de Eerde zain, soamen n figuur vörmen. Dit wordt voak doan deur denkbeeldege lienen tuzzen de steerns te trekken. 

De vernuimdste konstelloatsie is de Grode Beer, *Ursa Maior*. Dizzent is simpel te heerkennen aan zien *steelpanvörm*. t Is ook ain van de ainegste konstelloatsies dij in Nederlaand t hail joar deur te zain is. n Aandere is de Leutje Beer, woar de Poolsteern dichtbie staait. 

t Woord *konstelloatsie* is ain van de wainege Latainse woorden dij't in t Grunnegs bestaait. t Woord wordt tegenswoordeg binoa nait meer bruukt, omreden t woord *steernsbeeld* makkelker is en dichter bie t Nederlaands staait.

## Körte historie
Claudius Ptolemaeus, n Griekse waitenschopper, haar in de eerste aiw noa Kristus de eerste liest môkt van konstelloatsies. De maiste van dizze konstelloatsies kent man nog aal. Doch wuiren konstelloatsies al veul eerder heerkend deur mìnsken. De Egyptenoaren zagen in bepoalde konstelloatsies heur goden. Ook de Reumers, de Aroabieren en de Chinezen muiken bruken van de steernshemel. 

## Noamen van konstelloatsies en steerns
Elk steernsbeeld het, noast de noam in de aaigense toal, ook n Latainse (aalgemaine) noam. Bieveurbeeld Leutje beer hait hiernoast ook offisjeel *Ursa Minor*. Ook het elke konstelloatsie zien aaigense internatsjonoale kode, bieveurbeeld *Ursa Minor* het as kode *UMi* 

De noamen van de steerns binnen n konstelloatsie kriegen noast heur aaigense noam, ook nog n Griekse letter om heur helderhaid (dichthaid van t licht) aan de duden. Alfa is de kloarste steern en hou wieder t Griekse alfabet in, de minder kloar de steern wordt. 

Steerns dij soamen n konstelloatsie vörmen stoan in t echt nait zo dicht bie mekoar as dat wie dat zain. Steerns van ain konstelloatsie kinnen in t echt wel doezenden lichtjoar bie mekoar vot stoan. 

## Liest mit vernuimde konstelloatsies

## Leegsaksisch
* Grunnegs: *konstelloatsie*, *steernsbeeld*
Utrecht (provinsie)

**Utrecht** is met n oppervlakte van 1.560&nbsp;km² de kleinste provinsie van Nederlangd en t het ongeveer 1,409 miljoen inwoeners (2025). De provinsie Utrecht, waor de minsen t dichtst op mekaor woenen, en dat sentraol leit wort meestal tot de Rangdstad erekend. De heufdstad is Utrecht. Dee stad was t sentrum van t bisdom of Sticht Utrecht, de veurloper van wat nong de provinsie Utrecht is. De tweede grote stad van de provinsie is Amersfoort, de daarde is t Veen. Utrecht leit an de grens met Gelderlangd, Zuud-Hollangd, Noord-Hollangd en Flevolangd.

In de plaotsen Bunsjoten, Spaokenburg, Leusden en Amersfoort worren oorspronkelik West-Veluwse en Eemlangdse dialekten espreuken.

## Gemeenten
Overzicht van de Utrechtse gemeenten.

## Uutgaonde verwiezingen
* Utrecht (provincie), Plaatsengids
* Statistieken provincie Utrecht, AlleCijfers
Utrecht

**Utrecht** kan verwiezen naor:

* Utrecht (provinsie) - de provinsie Utrecht
* Utrecht (stad) - de stad Utrecht
* Sticht Utrecht - de vroegere wereldlike gebiejen van de bissjoppen
* Utrecht (aortsbisdom)
Portugees

**Portugees** is een Romaanse wereldtael die praot wodt in Portugal, Brazilië, Angola, Guinee-Bissau, Sao Tomé en Principe, Oost-Timor, Kaapverdië, Mozambique, en aandere gebieden, zoas Goa en Malakka (Cristao). Et wodt ok praot deur een minderhied in Macao (China), waor et een officiële tael is. 

In Galicië, een gebied in Spanje in et noorden van Portugal, wodt *Galego* (Galicisch) praot; officieel een aandere tael, mar et liekt slim op et Portugees. 

Et Braziliaans verschilt veul van et Europese Portugees. De Portugeessprekende lanen warken op taelgebied tegere in de *Gemienschop van Portugeessprekende lanen*.

## Gebieden waor Portugees praot wodt

**As nationaole tael:**
# Brazilië
# Portugal
**As officiële tael:**
# Angola
# Kaapverdië
# Oost-Timor
# Guinee-Bissau
# Macau (Volksrippebliek China)
# Mozambique
# Sao Tomé en Principe

**As erkende minderhiedstael:**
# Zuud-Afrika
**Zunder ienige vorm van erkenning:**
# Goa (India)
# Daman en Diu (India)
# Malakka
# Andorra
# Luxemburg
# Namibië
Piramide

**Piramides** binnen baauwwaarken dij in veule oale beschoavens baauwd wuiren. De grode overainkommst tuzzen de piramides van de oale beschoavens is dat zai n brede boases hebben en den schuun tou lopen. De reden veur de brede boases is dat olde beschoavens gain stevege materioalen as stoal harren dij heur in stoat stelden om hoge baauwwaarken te môken dij richt noar boven goan.

## Landen mit piramides
### Egypte
De vernuimdste piramides binnen dij uut t oale Egypte. Dizze wuiren bruukt as groaven veur de faraos. De oale Egyptenoarn môkten de boetenkaande van de piramides glad mit gold en marmer. De bekendste piramide in Egypte is de Grode Piramide van Giza. Dizzent is ain van de zeuven wereldwonder uut de klassieke oldhaid en de ainige dij tot op heden bewoard bleven is. 

### Nubia
In Nubia, ten zuden van Egypte, wuiren veul meer, môr klainere, piramides baauwd dan in Egypte. De piramides in Nubia goan steiler omhoog en binnen nait zo as in Egypte beduild as groaven, môr monumenten veur dode keunings. De piramides wuirden hier tot noa 300 noa Kristus baauwd.

### China
In China binnen rond de provìnzie Shaanxi allerlaai piramides vonden, woar man nog niks over wait. t Aantal, de baauw en t doul binnen nait bekend. 

### Mesopotoamie
De Mesopotoamier baauwden piramides mit n serie loagen dij ook wel *[[ziggoerat]]s* nuimd worden. Zai wuiren in oale tieden mit felle kleuren beschilderd. Der is enkeld weinig bewoard bleven van dizze piramides, omdat zai van kleistainen môkt waren. Van de Toern van Babel wordt zegd dat t n ziggoerat was.

### Centraal-Amerika
n Aantal Centroal-Amerikoanse kulturen baauwden piramidevörmige baauwwaarken. Dizze leken meer op dij in Mesopotoamie as op dij in Egypte. Zij waren loagd en harren voak n tempel bovenop de piramide. De piramide mit de grootste inhold is dij van Kolula, Mexico.

### Griekenlaand
In Griekenlaand wuiren ook piramides baauwd. Ain van dizze piramides is older as de Piramide van Cheops. Dizze dateerd uut de 21e aiw veur Kristus.

### Nederlaand
Nederlaand het n relatief jonge piramide, de Piramide van Austerlitz. Dizze wuir in septìmber 1804 baauwd. Dizze bevindt zoch in de wolden van de Oetrechtse Heuvelrog ten oosten van Zeist en is van eere gemaakt.
Flevolaand

**Flevolaand** (Nederlaands: *Flevoland*) is een Nederlaandse previnsie in et midden van et laand. Flevolaand is officieel erkind as previnsie op 27 juni 1985. De previnsie et zo'n 456.000 inwoeners (2025).

De eufdstad is Lelystad (vernuumd nor de bedinker van Flevolaand Cornelis Lely). De Flevopolder is varder et grootste kunstmaotige eilaand ter wereld. Flevolaand leit zo'n veef meter onger 't zienivo en et 1.410 km² laand en 1.002 km² waoter en bestot eut zes gemientes in grinst an et IJsselmeer. 

Flevolaand grinst in et euterste noorden an Frieslaand in in et noordoosten an Overijssel. Et grinst in et noorden an et Markermeer in et IJsselmeer. In et zuidoosten grinst de previnsie an Gelderlaand, in et zuien an de previnsie Utrecht in Noord-Ollaand.

Op Urk wort van oorsprong een Nedersaksisch dialect espruken, et Urkers, in op Skokkelaand vroeger ok et Skokkers.

## Gemienten

## Zie ok
*Liest van plaotsen in Flevolaand

## Eutgaonde verwezingen
* Flevoland, Plaatsengids
* Statistieken provincie Flevoland, AlleCijfers
Noord-Braobant

**Noord-Braobant** (Nederlands: *Noord-Brabant*, Braobants: *Noord-Braobant*) is ne provinsie in t zuden van Nederland. t Grenst an de Nederlandse provinsies Limburg, Gelderland, Zuud-Holland en Zeeland en an de Belgiese provinsies Antwarpen en Limburg. Noord-Braobant hef 2,664 miljoon inwoners (2025).

## Gemeenten

## Nedersaksies
* **Algemeen**: 
***(Noord-)Braobaant*, ***(Noord-)Broabaant*
***(Noord-)Braobant*, ***(Noord-)Broabant*

## Oetgaonde verwiezingen
* Noord-Brabant, Plaatsengids
* Statistieken provincie Noord-Brabant, AlleCijfers
Limburg

**Limburg** kan verwiezen naor:

* Limburg (Nederlaand) - Nederlaands-Limburg
* Limbörg (Belgie) - Belgisch-Limburg
* Limburg (Lahn) - Duutse stad Limburg
* hartogdom Limburg
Merkurius

**Merkurius** ken meerdere betaikenissen hebben:
* Klaine planeet dicht bie de zunne: Merkurius (planeet)
* Reumse god: Merkurius (god)
Merkurius (planeet)

Merkurius is n planeet in ons zunnesysteem en stait t dichtste bie de Zunne. Noa Pluto is t de klainste planeet van ons zunnesysteem. De planeet is nuimd noar de Reumse god Merkurius om zien snelle boan om de Zunne. Net zo as t Eerde is Merkurius n vaste planeet. Opmaarkelk is dat Merkurius n staark magnetisch veld het, in verglieken mit zien grootte. Merkurius het as ain van ainege twai planeten van ons zunnesysteem gain moanen.
Zunne

De **zunne** is de steern dij zoch t dichtst bie de eerde bevindt en t helderste objekt aan de hemel is. t Vörmt t middelpunt van ons zunnesysteem. Alle planeten, astroiden en kommeten draaien om dizze steern hìn. De zunne stroalt licht en waarmte uut, woardeur wie minsken leven kennen.

Aandere minder gebruukte benoamens binnen *Helios* en *Sol*, dit binnen de noamen van de Griekse en Romeinse god van de zunne. t Steernkundege symbool is n cirkel mit n timp in t midden: 

Vrouger wuir de zunne ook voak as planeet zain, dit veural in de tied dat t geozentrisme nog as woar beschouwd wuir.

De zunne zindt elektromagnetiese stroalen oet dij wie woarnemen as waarmte en lucht. Ook UV, Infra-Rood en andere Gamma-stroalen wordt van de zunne noar de eerde stuurt, moar dat wordt grotendails tegenholden deur de atmosfeer en t magnetisch veld. 

Bie n zunnewind komt der hail veul stroalen en magnetische dailtjes vanof de zunne. As dij richten de eerde goan, worden dij dailtjes en dij stroalen noar de polen tou trokken. As t den in de atmosfeer komt, krigst t vernuimde Aurora Boralis of Aurora Australis (*Noorder -en zuderlucht*).

## Nedersaksisch
* Drèents:
***zun*
***Evert* (*Daor het e Evert bai zain* - hij hef gien zin an det wark)
***luie Evert* (bv. (luie) Evert op de rogge/nakke/pokkel hebben)
***Geesienmu*, *meui Gees* (*Geesienmu hef het ooriezer aordig oppoetst* - de zunne schient läkker)
***Ate* (*Olde Ate zet nog een schone musse op* - ezegd wanneer tegen de aovend de zunne asnog deurbrek)
***het aol mensk* (*Het aol mensk zet het ooriezer op* - de zunne brek uut)
* Grunnegs: *zunne*
* Sallaands:
***zunne*
***Jennemeuie* (evunden in 't gedicht *Wier'nschen Suntemätten* deur Johanna van Buren)
* Stellingwarfs:
***zunne*
***Evert*, *luie Evert*
* Tweants: *zun(ne)*
* Veluws: *zunne* of *zon*
* Urrekers: *zunne*
Zunnesysteem

n **Zunnesysteem** is n groep objekten dij om n bepoalde steern hìn draaien. 

In ons zunnesysteem draaien der 8 offisjele planeten om de Zunne:
* Merkurius
* Venus
* Eerde
* Mars

* Jupiter
* Saturnes
* Uranes
* Neptunes

Tot 2006 wuir Pluto ook as planeet zain. Noa n internatsjonoale konferensie in Proag wuir Pluto onthegen van zien titel as planeet, omdat er te veul verschilt van de aander planeten en der nog n hail ìnde planeten binnen dij op Pluto lieken. Der was dus n keus of man der n hail ìnde planeten bie deden, of aine minder. Veur de lèstent is kozen.

## Ontstoan
Over t ontstoan van t zunnesysteem bestoan verschillende theorien. De theorie mit de maiste aanhang is de *spiroaltheorie*:

:Dou t heelal net vörmd was en hail wat steerns al kompleet waren, draaide der n grode stofwolk om ozze zunne tou. Dizze platte, ronde spiroal draaide aal moar rond. Deur dizze vrieven ontstond n kracht woarmit de stofdailkes bie mekoar druk wuiren. Hierdeur ontstonden de keernen van de planeten en heur swoartekracht. Dizze swoartekracht trok de omliggende stofdailkes aan en vörmde zo n planeet. 

:De vaste planeten bestonden dou oet glèneg haite stovven as magma en ieder. Deur de kolle van t universum koelden zai of en vörmden n körst/oppervlak.

n Andere theorie is de *botsenstheorie*:

:Deur t hierboven nuimde spiroalproces, wuiren allend leutje planeetkes vörmd, ook wel bekend as asteroiden. Deur de swoartekracht van de zunne draaiden zai om de zunne hin. As dizze mit n andere asteroide botste, kwam der zo veul kracht vraai, dat baaide astroiden smolten en n keern vörmden. Dizze keern trok andere asteroiden aan, dij ook in botsen kwam en smolt, enz.
Zuud-Hollaand

**Zuud-Hollaand** (Nederlaans: *Zuid-Holland*) is een perveensie in West-Nederlaand an de Noordzeekust. Et is ien van de dichtstbevolkte en meest industrialiseerde gebieden in Nederland. De perveensie is zoe'n 3.308 km² groot. De perveensie het 3,863 miljoen inwoners (2025), waormit Zuud-Holland de bevolkingsriekste perveensie van Nederlaand is. De heufdstad van de perveensie is Den Haag en de grootste stad is Rotterdam.

Angreenzende perveensies bin Zeelaand in et zuden, Noord-Braobaant in et zuudoosten en Gelderlaand en Utrecht in et oosten. De noordgreens wodt vormd deur de perveensie Noord-Hollaand, waormee Zuud-Hollaand tot de grondwetswieziging van 1840 ien perveensie Hollaand vormden. In et westen greenst de perveensie an de Noordzee.

## Eilanen van Zuud-Hollaand
Et zudelike gedielte van de perveensie Zuud-Hollaand bestaot uut een antal eilanen die in de Rijn-Maasrivierdelta liggen. Alhoewel de eilanen technisch zien omringd wodden deur rivieren, kenaolen of aandere waeteren, bin de meerste eilanen goed mit de rest van de perveensie verbunnen.

De eilanen die tot Zuud-Hollaands beheuren binnen:
*Dordrecht (nr. 7 op de kaorte)
*Goeree-Overflakkee (nr. 1 op de kaorte)
*Hoekse Weerd (nr. 6 op de kaorte)
*Iesselmonde (nr. 9 op de kaorte)
*Rozenburg (nr. 10 op de kaorte)
*Tiengemeten (nr. 2 op de kaorte)
*Voorne-Putten (nr. 4 en 5 op de kaorte)

## Gemienten
De 50 gemienten van Zuud-Hollaand per 2023:

## Uutgaonde verwiezings
* Zuid-Holland, Plaatsengids
* Statistieken provincie Zuid-Holland, AlleCijfers
Venus

**Venus** ken meerdere betaikenissen hebben:
* Waarmste planeet van ons zunnesysteem: Venus (planeet)
* Reumse godin van de laifde: Venus (godin)
Mars

**Mars** ken meerdere betaikenissen hebben:
* Klaine rode planeet in ons zunnesysteem: Mars (planeet)
* Reumse god van de oorlog: Mars (god)
* Sukkeloadesnack: Mars (chocola)
* Muziekstiel: Marsmuziek
Jupiter

**Jupiter** ken meerdere betaikenissen hebben:
* Grootste (gas)planeet van ons zunnesysteem: Jupiter (planeet)
* Reumse oppergod: Jupiter (god)
Saturnus

**Saturnus** ken meerdere betaikenissen hebben:
* Planeet mit de grootste ringen in ons zunnesysteem: Saturnus (planeet)
* Reumse god: Saturnus (god)
Pluto

**Pluto** ken meerdere betaikenissen hebben:
* n Kuypergördel-objekt (dwaargplaneet) in os zunnesysteem: Pluto (dwargplaneet)
* Reumse god van onderwereld: Pluto (god)
* Walt Disney-stripfiguur: Pluto (stripfiguur)