open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Jan Mülstegen

**Jan Hindrik Mülstegen** (Hawenkamp, 4. februar 1940 – Uelsen 8. juni 2021) was een Platduutse skriever bi'j Uelsen weg in de Graofschop Benthem. Zien waark stiet in de Benthemer jaorboeken en in de kraantenbi'jlage *Der Grafschafter*. 

Rond 1960 begunden Mülstegen Platduutse woorden en uutdrokking te verzameln; zo'n dartig jaor daornao begunden hi'j in 't Platduuts gedichten en vertellegies te schrieven. Zien op 't laand deurebrochte kiendertied hef hi'j dale zet in *Een Gânk döar 't aule Uelsen*, det in 't Benthemer jaorboek van 1987 stund. Mit Gerhard Butke, Helga Buss-Saathoff en Simone Jesacher maakten hi'j 't boek *Tröpfchens Reise zur Erde / Drüppkes Reis na de Eer / Dröppkens Räise noa de Eer*, een vertellegien in drei spraoken: Hoogduuts, Oostfries en Graafschopper Platt (Hebus-Verlag, 2005). In jaorboeken en kronieken hef e ok volkskundige artikels staon.

Mülstegen was bestuurslid van de Heimatverein der Grafschaft Bentheim en holdt baanden an mit lu mit vergeliekbere interesses in Twente.

## Anhaling
**Round um mij to bleuiden houndeblomen, botterblomen, zoerblaa en anner gewas. Um mij to zoemden en broemden de iemen en als reuk zoa hearlijk mooi. Up 't water van 'n kolk heurde ik of en to 'n paar einten snadern en in 't leuis [riet] zeuink 'ne reetmusse. Anners was 't heelmoals stil um mij to. Dan heurde ik up 't moal een zacht gerusse in 't grös. 'ne Eweldasse kwam up mij an. Ik bleef heel stil zitten um dat dearken nich to verschrikken. Up 'ne schiere zaundstee höl 't up an, misschien um zik to zunnen. Joa, hier bleef et en reurde zik nich mear. Dat keump mij good topasse. Noew kun ik mij dat kroepdear eem good bekieken. Ziene hoed was greun-broen met witte stippen drup. De bene wassen zoa raa ofknikt en ze schienden mij at of ze wal slim kot wassen, want et lief raakte up de ground. Wal hoast een half uur heb ik et gedullig bij dat dearken oethollen. *

Uut ''Up Swarftocht in de Natur'' (ummezet in de West-Oaveriesselse spelling)

## Bronnen
*''Een Gânk döar't aule Uelsen'' (mit inleiding) en ''Up Swarftocht in de Natur'' op www.Uelsen-und-Umgebung.de
*André Hottenhuis, Henk Krosenbrink, Henk Lettink, Richard Schmieding, Tim Sodmann en Hans Taubken (2002) (red.). *alles plat(t). Bloemlezing uit Achterhoek en Liemers, Grafschaft Bentheim, Twente, Westfalen*. Blz. 441
Gatdarm

De **gatdarm** (Latien: *rectum*) is 't leste deel van dikke darm, krek veurdat de poep deur 't gat naor buten kump. De *ampulla recti*, 't bovenste gedeelte van de gatdarm, maak 't meugelijk um de poep op te slaon, deur de vulling van de *ampulla recti* geef 't een prikkeling an 't afferente zenuwstelsel, zo veul je o-j drieten mutten.

In 't Latien wonnen de gatdarm *rectum* eneumd, dat *rech* betekent, mar vremd genog hef 't bie de meens een S-vorm, bie apen is de gatdarm wel rech.

De gatdarm is de baosis van de volgende medische onderzeuken:
* toucheren: deur de haand (of soms een deel van de narm) in 't gat te doon ku-j verschillende dingen onderzeuken, bieveurbeeld: waorumme ene neet goed kan drieten, waorumme ene zeerte hef an 't gat (zeuken naor tumoren), kieken of der wat is an de haand is mit de prostaot en gao zo mar deur.
* 't opmeten van de temperetuur: zo ku-j kieken o-j koorse hemmen of o-j meschien onderkoeld bin of zokswat. De temperetuur opmeten in 't achterste geef 't beste risseltaot, bie aandere menieren ku-j dat neet goed genog zien.
* rectoscopie is een visueel onderzeuk van de gatdarm mit een gatdarmspegel.

## [[Nedersaksisch]]
* Veluws:
** *endeldarm*, *-därm*
** *gatdarm*, *-därm* (Nunspeet, Une, Putten, Vaossen, Bunsjoten)
Exclave

Ne **exclave** is n gebeed dat geen drekse verbinding oaver laand hef met et moderlaand. 

De beneuming exclave verwis dus noar et laand woar et gebeed too beheurt, in teggenstelling tot de benaming enclave, woarbi-j wödt uut-egoane van et gebeed woardeur et territorium wödt begrensd. Völle exclaves bunt ok enclave, moar neet altied. Andersumme bunt ok neet alle enclaves exclave: Lesotho is alleneg enclave, umdat et unofhankelek is.

Ne grote exclave is et Russiese oblast Kaliningrad an den Oostzee (dee geen enclave is, umdat et gebeed deur twee andere stoaten wödt begrensd en bovvendeen an zee ligt). Andere exclaves bunt de Spaanse staedn Ceuta en Melilla op de kuste van Marokko.

België hef met Baarle-Hertog nen lappendaeken van exclaves dee deur Nederlands groandgebeed wöd umrengt. Dizze exclaves bunt ok enclaves.

80 procent van de exclaves tussen laanden in de waeld bestoat uut de Cooch Beharexclaves.

## Zee ok
*Enclave
*Binnenstoat
Noaberschap

**Noaberschap** of **naoberschap** bunt de gezamenleke noabers in ne kleine sociale, oaverweagend agrarische samenleaving. Binnen den noaberschap besteet de noaberplicht. Dit höldt de verplichting in, dat de *noabers* mekare bi-j mot stoan in road en doad as dat neudig is. Et begrip is veural bekand in den Achterhook, Twente en andere delen van Oaveriessel en Drenthe, moar i-j kunt et eavenens in et westen van Duutslaand vinden (Graofschap Bentheim en umgeaving).

Vanof olde tieden was den noaberschap nen heel rumen en diepgoanden vörm van noaberhulpe, dee onmisboar was veur bewonners van boerderi-jen en in darpen dee neet konden rekkenen op gode oppenboare veurzeningen.

## Noawas
Ploatselek wödt veur *noaberschap* ok et weurd *noawas* ebruukt. Dit weurd kan ok wodden ebruukt um iemands toostaand as noaber an te duuden. Iemand kan dus noawas (neet *nen noawas*) wean.

## Noasten noaber
In et systeem van de noaberschap he-j mangs den *noaste noaber* of *noaste noawas*, ok wal den *eersten noaber*. Dat is deurgoans den meest noabi-jen noaber. Dit is mangsmoal den noaber an de kante van owwe veurdeure. Dizzen noasten noaber hef ne nóg starkere *noaberplicht* as de wiedere noabers. Hi-j of zi-j verzorgt owwe plaanten, post en mangs zelfs owwe huusdieren a-j op vakantie bunt. Ok ondersteunt de noaste noaber ow bi-j zeekte, oaverlieden, brulftes, verjoardagen en dergeleke, woarbi'j hi-j of zi-j uut name van alle *noabers* dingen as nen fruitmand, kranse, stoark, Abraham, Sara, trouwboag of meiboom reagelt.

## Leavendegheid van de tradisie
Deur ni-jerwetse untwekkelingen zoas de ofname van et antal boeren, de toonemmende bedriefsmechanisasie, de meugelekheid van bedriefshulpe, de meugelekheid um zich teggen de kosten van ne begroavenisse te verzekeren enzowieters nömp de praktische beteakenis van den noaberschap en van de noaberplicht of. De reagels mit betrekking tot de rechten en verplichtingen van den noaberschap raakt doardeur in vergeatelheid. Moar et opzeggen van den noaberschap zonder gode reden of et neet noakommen van noaberplichten, veurzowiet dee nog bestoat, wödt echter binnen den noaberschap nog altied as ne biezunder ernstege zake op-evat.
Borkense Bane

De **Borkense Bane** is den name van de veurmoalige spoorliene tussen Wenterswiek en Borken (Duutslaand). De spoorliene wodden in 1880 deur Jan Willink an-elegd as onderdeel van de verbinding Zutfent – Wenterswiek – Dorsten – Bismarck. De Nederlandsch-Westfaalsche Spoorweg Maatschappij had de liene in eigendom en in bedrief.

## Veurgeskiednis
Den Achterhook, joarenlang ne vergetten streake, wodden deur et ‘iezeren peerd’ letterlek ontslotten. De eerste gode verbinding met de rest van et land was tot stand ekommen. 

Moar wee-t dech dat de Wentersen in de riege stoanden um nen tocht te maken met 't spoor hef et mis. Lange blevven zie et spoor wantrouwen. Dat völt al op te maken uut kraantenartikelen dee in dee tied verschenen. 

Ieverige krantenverslaggevvers dee den trein veurbi-j hadden zeen kommen getuugden van n monster dat niks anders dee as met zien schrille gefluut en aambörstig gepuf de peerde opschrikken en olde leu de stupen op et lief jagen. 

Veur de leu was ‘dat ni-jmoodse gedoote’ in dee tied t gesprek van den dag. ‘Wee had zien laeven edacht da’k op mienen olden dag nog zo’n dink zol zien?’, zei den enen. ‘A’k ‘s margens in et bedde ligge en dat dink kump der langs dan schuddet mien ‘t bedde’. Wier nen ander zei: ‘Zo’n lokomotief snorkt net as ‘n old varken dat de keune zeugt.'

## Wat doatems
* 21 juni 1880: Opening
* 4 maart 1940: Sluting veur reizigers 
* 1979: Sluting veur goederenvervoer
* 1989: De NS dut in et kader van heuren 150sten verjoardag de liene ovver an Natuurmonumenten en de stichting Het Geldersch Landschap, hiermet is et lot van de liene bezeageld. Dee organisasies kriegt elk de helfte van de liene, dee in n natuurgebeed ligt. 

De liene is veur et grootste deel op-ebrokken, woarunder et deel van Wenterswiek tot net veur de grenze (deel van Natuurmonumenten) en verskeiden stukken in Duutslaand. De rest ligt der nog, al is et begreujd mit plaanten.

De Borkense Bana is onderdeel van de spoorliene Zutfent - Gelsenkirchen-Bismarck


Ofbeelding:Borkense Baan1.JPG|Borkense Bane an den Haverkampstegge in Kotten
Ofbeelding:Borkense Baan2.JPG|Borkense Bane van Nederlaand noar Duutslaand
Ofbeelding:Borkense Baan3.JPG|Borkense Bane van Duutslaand noar Nederlaand


## Uutgaonde verwiezingen
* Ofbeeldingen van de Borkense Bane uut 2006

## Bronnen
Sjuderaans

**Sjuderaans** (ôflaaiden van t Franse *jus d'orange*) of **appelsienensap** is sap van n appelsien. t Sap zit ien t vruchtvlais en wordt der deur persen oethoalen. Vrizze sjuderaans smôkt over t aalgemain zoer en n tipke zuiteg. De grootste oetvouerende landen wat sjuderaans aangaait, binnen Brazielje, vôlgd deur de Verainde Stoaten en Spanje. Veur vervouer wordt maisttieds n dail van t woater oet t sap verdaampt zodat n konsìntroat ontstaait, dat op stee woar of t noar tou mout weer aandund wordt. Sjuderaans is populèr bie t mörnseten en staait bekend om zien grote houveulhaid vitamine C.

## Leegsaksisch
*Achterhooks: *sjuderans*
*Grunnegs: *sjuderaans*, *appelsienensap*
*Veluws: *sjuderans*, *sinesappelsap*
Borken

**Borken** (Westfaols: *Buorken*) is ne stad in den Duutsen deelstaot Noordrien-Westfalen, elaegen vlakbi'j Bokelt, in t distrikt Borken. De stad hef 41.100 inwonners (NRW Stat).

t Sentrum van Borken is in den Tweeden Waeldoorlog veur t grootse dele verwoost. In t stadsdele Gemen steet nen waterburcht met good bewaord eblaeven bi'jbeheurende kasteelvri'jheid.

## Geskiedenis

Al vanof rondumme 800 n.Chr. wierd de veurmalige hofverzameling "Burg" of "Burk" van Karel den Groten as kamp veur ziene tochten gebruukt. Den name kump ok uut dizze tied en is ne ontwikkeling van, Burken naor Borken. In t jaor 1226 kreg de stad stadsrechten van biskop Diederik III. van Isenbarg (ok Diederik III. van Mönster). Maor kreg pas in 1391 stadsmuren en stadsgrachten. Vanof 1803 tot 1810 beheurden Borken bi'j Vorstendom Salm, vanof 1810 bi'j t Fraanse Keizerriek. In 1815 wördden Borken Prusies en veel onder Noordrien-Westfalen. Tussen 1880-1905 volgt ansluting bi'j de spoorliene. Tussen 1975 en 1978 wördden der groten ni'jbouw deurevoerd rondumme de zudelike historiese stad. In dee tied wördden de leste historiese huze of-ebrokken, dee den Tweeden Waeldkrieg nog aoverlaefd hadden. In 2001 vierden Borken zien 775 jaorige bestaon.

## Zee ok
* Rieksheerlikheid Gemen
Het Geldersch Landschap

Stichting **Geldersch Landschap** is ne organisatie dee in de previnsie Gelderlaand natuurlaanden hef en onderhöld. 

Geldersch Landschap is op-ericht op 16 april 1929 deur den toonmoaligen Kommissoaris van de Könningin en de veurzitter van Veraeniging Natuurmonumenten. Met de ni-je stichting wollen zi-j slagvoardiger waen veur et behold van natuur en laandschap in Gelderlaand. 
Samen met **[[Geldersche Kasteelen]]** bescharmt en beheert zi-j meer as 11.000 bunder natuur en laandschap en nen groten trop kastelen, historiese landhuze, ruïnes en boerderi-jen in Gelderlaand. 7 kastelen en meer as 90 % van de laandgoderen bunt te bekieken. 

## Uutgoande verwiezing
*Webstae Geldersch Landschap
Meiboom

Et planten van nen **meiboom** is sinds olde tieden n gebruuk dat veurkwam in grote delen van Europa (Germoans en Sloavisch). Et is ne vruchtboarheidsrite um bi-j et begin van den zommer de natuur te huldigen. Zie geleufden dat et planten van den boom vruchtboarheid veur vee, akkers en leu guf. Et planten van den meiboom is in völle gemeenten nog altied in ebruuk, dat samengeet met feesten.

## Nederlaand
In Zuud Limburg wödt in völle darpen joarleks ne denne eplant. Dit wödt mangs deur de plaatseleken schutteri-je edoan dee de denne mangsmoal plant bi-j den schutterskönning, óf deur de jonkheid (ne vereaniging vri-jgezelle kearls). In Valkenburg an den Geul wödt de denne mangsmoal stoalen ('klauwd') uut et woold deur de jonkheid 'Buuten den Poorte'. Hi-j wödt good bewaakt um neet deur andere jonkheden estollen te kunnen wodden en op 30 april wödt de mei-denne oaver-end ezat op et Grendelplein, under den Kaubarg. Op den dag wödt ok de Meikönninginne en et Meikoppel uut-eroopen.

Doarnoast is et in sommige delen van Nederlaand (den Achterhook en Limburg) den gewoonte um, as n ni-j ebouwd huus et hoogste punt van den bouw ehaald hef, nen **meiboom** teggen et huus an te ploatsen. Den meiboom steet ok hier as tekken veur vruchtboarheid en veurspood. Den boom wödt deur de noabers uut et noaberbos ehaald en noa et ploatsen wödt der n glaesken edronken (zee ok pannbeer.

## Germaanse meifeesten
De Germanen en West-Slavische volker kent ok ne in mei eholden vrüchtboarheidskultuur. Grote feesten wierden vierd rundumme vri-je plekken mit rechtstoande beume of boomstemme, dee-t ze later Meibeume bunt goan neumen. Zoas de Romeinen vierden ok de Germanen in mei den opni-j eboarn greujkracht van de natuur en de oaverwinning van den zommer op den winter. Meifeesten rundumme Meibeum met Meidansen, Meikönninginnen en Meigraven bleaven ok noa de karstening van Europa veurtbestoan. 

In de vrogge Middeleeuwn wodden volkse lofbetuugingen op de heidense eerd-, moder- en vruchtboarheidsgödinnen steeds meer of-ebeeld op Maria, dee al vanof et joar 431 officieel as de *[[Moder Gods]]* wöd vereerd. In de 13de eeuwe ontstoand vanuut Italië de gedachte um den meimoand helemoal in et tekken te stellen van de verering van de Heilige Maagd Maria. Tiedens de Contrareformoatie waren et veural de jezuïeten en kapucienen dee vanuut Rome dit gebruuk ovver de ganse Karke verspreidden.

## Trivia
* In et stripbook "De lieve Lilleham" van Suske en Wiske dut Suske met in nen dans rundumme den meiboom.
* Den dans rundumme den meiboom wödt in verband ebracht mit et lopen van et pad van et labyrint in nen Trojaburg.

## Nedersaksisch
* Achterhooks: *meiboom*
* Grunnegs: *maaiboom, -boum*
* Sallaans: *meiboom*
** Vechtdals: *meeiboom*
* Stellingwarfs: *meiboom*
* Tweants: *meiboom*
* Veluws: *meiboom*
Streektaal-Organisatie in het Nedersaksisch Taalgebied

**Streektaal-Organisatie in het Nedersaksisch Taalgebied** (**SONT**) is een Nederlaanse streektäälorgenisasie die ontstaon is uut de stichting *Streektaalorganisaties in het Nedersaksisch Taalgebied*, op-ericht in Dwingel in 1984. De stichting iet now 'Stichting SONT' of kortweg SONT. SONT ef in 2000 eprebeerd ien officieel spellingsysteem veur 't Nedersaksisch deur te voeren, määr kreeg veural weerstaand uut Twente, en de onderandelingen wörren stop-ezet. De SONT-spelling lik ok aorig op de Iesselakkedemiespelling.

SONT is now veural bezig mit 't erkend kriegen van 't Nedersaksisch onder diel III van 't Europees Andvest veur regionale tälen of tälen van mindereden. In september 2007 ebben ze een petitie overandigd an de Vaste Kämercommissie veur Binnenlaandse Zaken en Koninkriekszaken.

## Uutgaonde verwiezingen
*SONT.nl
*Drs. J.B. Schildkamp, ''Stried vuur de Twentse sproak''
SONT (deurverwiespagina)

**SONT** kan verwiezen naor:

*Streektaal-Organisatie in het Nedersaksisch Taalgebied
*Stichting Onderhandelingen Nationale Thuiskopievergoeding
*Systemische Opstellingen Nederlands Taalgebied
Zoer (smaak)

**Zoer** is ene van de vief smaken, noast zeut, zolt, bitter en umami. De tonge hef receptoren (ontvangers) veur elk van dizze smaken; alle andere smaakgewoarwöddingen bunt in warkelekheid reukgewoarwöddingen. Der bunt receptoren dee uut verskillende ondersoorten en warkingsmechanismen bestoat, zodat den smaakzin toch fiener is as da'j mangs gewoar wodt.

Völle leu holdt van nen zoeren smaak en zölt doarumme geerne sloat mit wat azien anmaken. Ok augurken op zoer bunt mangs geleefd, al wöd der mangs wat suker bi-j edoane um zeutzoer te kriegen. Ne greunte as verzoerden wittekool (zoerkool) wöd in Nederlaand en Duutslaand  völle egeaten. Et zoer maken van leavensmiddelen is doarnoast ok nen gode bewoarwieze.

## Nedersaksisch
*Achterhooks: *zoer*
*Stellingwarfs: *zoer*
*Sallaands: *zoer*, *soer*
*Veluws: *zuur*, *zoer*
Zoer

**Zoer** kan wean:

*zoer (scheikunde), nen scheikundigen eigenschop, teggenhanger van base
*zoer (smaak), ene van de vief groandsmaken
*tafelzuur, verzoamelname van allerlei in-elegden greunten, zoas zoere bommen
*nen conserveringsmiddel, mangsmoal azien
*nen oprisping van maagzoer 
*iets unangenoams (bieveurbeeld: Iemand et leaven zoer maken)
Westerveld

**Westerveld** is een Nederlaanse gemiente in 't zuudwesten van de pervincie Drenthe. De gemiente ligt kortbi'j Möppelt en de Drèentse Heufdvaort. Westerveld is nao een gemientelijke herindieling in 1998 ontstaon uut de gemientes Haovelte, Dever, Dwingel en Vledder. Op 1 januari 2020 had de gemiente 19.460 inwoners. Westerveld hef een oppervlakte van 283 km2.

## Kernen
De gemiente Westerveld hef 26 officiële kernen. Hiervan bint de veurmaolige gemientes Dever, Dwingel, Haovelte en Vledder de heufdplaetsen. 't Gemientehuus staot in Dever. 

***** Gien officiële kern

## Uutgaonde verwiezings
* Gemiente Westerveld
* VVV Westerveld
Arfgoodroute

Den **Arfgoodroute** is ne fietsroute met wegwiezers deur et oosten van den Achterhook en een stuksken van Duutsland. Den tocht geet bi'jnoa hemoal deur de gemeente Oost Gelre en duurt zo'n betjen 41 kilometer, moar ie könt em ok langer of körter maken. De route kump langes negen belangrieke kultuur-historiese plaetse in de regio.

## Verlöp van de route
Den anvang is offisjeel bi'j Arve Kots in Leeuweld, woar ie ok de keesboerderi'je könt bezeuken en een pötjen boerengolf könt spöllen. Op de fietse geet et op Grolle opan, langes et Stadsmuseum, de Stadsboerderi'je, de Holtzageri'je Nahoes en de Grolse vestingwarken. Van doaroet geet et deur netuurpark De Leemputten noar Zwilbrook en ziene St. Franziskuskarke. De route geet wieter deur et Zwillbrocker Venn hen en dan noar Meddo. Doar ku'j ne hele olde boerderi'je bekieken, met ne grachte der nog umhen. Vroagender kump as volgende an de beurte, woar ie de nog warkende korenmölle De Veer Winden könt bezeuken. Et Vroagendervene ku'j alene mit ne ekskursie binnen kommen. Binnendeur langes den Engelsen Schans geet et dan wier noar Arve Kots, woar de route op zien ende löp.
Tweantisme

n **Tweantisme** is n sproakfout den at duur Tukkers emaakt wördt, duur recht Tweantse oetdrukkings en zinsnees direkt oawer te zetn in t Hollaands, in plaatse van de gooe Hollaandse oawerzetting te gebroekn.

t Tweants steet bekeand um de völle oetdrukkings dee at völle ofwiekt van öare Hollaandse teegnhangers. Hierduur keump t regelmoatig vuur det ene of meardere van disse oetdrukkings direkt noar t Hollaands wordt oawer ezat, zodet t vuur Hollaanders nog neet begriepelik, of mangs zelfs komies is, terwiel at n Tweantsn sprekker zik dan van ginnen fout gewoar is en meant at hee good Hollaands dut.

Eankele bekeande vuurbeeldn beent:
**Doe de deur los!* (Zet de deur open!) - Tweants: *Doot dee dure lös!* t Tweantse woard vuur *open* is *lös*. De leste joarn komt hier n verbasterd *oopn* vuur in stea.

**Ik ga me andersom aantrekken* (Ik ga me omkleden) - Tweants: *Ik doo mie aandersum antrekn*.

**Ik doe Nederlands* (Ik spreek Nederlands) - Tweants: *Ik doo Hollaands (köjern)*

**Hij igt op het ziekenhuis* (Hij ligt in het ziekenhuis)
Tweantismes beent te oontdekn met de hulpe van de zegswiezn in t Tweants wöardebook op disse Wiki.

## Aandere sproakn
Vanzelf keump dit soart fouten, 'riffereantiefouten', neet allene in Tweante vuur. Sprekkers loatt vake öare eegne sproake duurskemmern in ne aandere sproake. Det doot bevuurbeeld Hollaanders ook in t Engels. De Engelsen neumt det dan *Dutchisms* (hollandismes).

Aandersumme, as dus n Engelse oetdrukking wörd umme zat noar t Hollaands, wördt det n anglicisme neumd. n Vuurbeeld hiervan is "Hij was de eerste om op de maan te landen" (van *He was the first person to land on the moon*), in plaatse van "Hij was de eerste die op de maan landde".
Lieste van kastelen in den Achterhook

## Kastelen in den Achterhook
In den Achterhook stoat vandage nog völle kastelen en havezathen, moar der bunt der nog völle meer vort egaon de lesten eeuwn. Hier ne lieste mit zowal bestaonde as vort egaone kastelen en havezathen. 

(Dizze lieste is nog neet kloar)

## Galleri-je

Ofbeelding:Ruurlo kasteel.jpg|Reurle
Ofbeelding:Marhulsen.jpg|Marhulsen
Ofbeelding:Slangenburg2.jpg|Slangenburg
Ofbeelding:Bergh.jpg|Bargh
Ofbeelding:Kasteel_bredenvoorde.gif|Breevoort
Ofbeelding:Kasteel_keppel_2007.jpg|Keppel
Ofbeelding:Kasteel_wisch_terborg.jpg|Wisch
Ofbeelding:Marreveld.jpg|Marreveld


## Uutgoande verwiezing

*Kastelen in Gelderland
De Leemputten

In den Achterhook, in 't buurtskop Zwolle (Oost Gelre) ligt de **De Leemputten**: een natuurgebeed 1 km westelek van 't Duutse Zwilbrook en 3 km oostelek van Grolle, met ne oppervlakte van 30 bunder. 't Gebeed is deur de ofgroavingen veur leem untwekkeld tot 'n uniek gebeed, dat vanof 1978 opengesteld wodden veur kiekleu en bezeukers as "natuurpark de Leemputten". Veur toeristen is t nen belangrieken trekker in den Achterhook.

## Geskiednis

In 1892 wodden in Grolle nen steenfabreek op-ericht. Dizzen fabreek bruukten et leem uut de Leemputten veur et maken van dakpannen en steen. Anvankelek bruukten zi-j schuppe veur de groafwarkzaomheden. Doarnoa wodden de leem of evoerd mit kiepkoaren dee mit peerde uut de putte ehaald wodden. Vanof 1931 wodden et zwoare handwark oaver-enommen deur nen baggermasjien en de leem wodden deur nen "leemtram", veurzeen van 16 kiepkoaren, noar den fabreek in Grolle ebrach. 

In januari 1975 kwam n ende an et "stenen tiedperk", umdat den steenfabreek in Grolle deur ne laandeleke bezuneging in de baksteenindustrie stopten mit bedrievegheid. De Leemputten bleaven oaver en lepen vol met water.

## Vandage

Der bunt tal van vri-jetiedsveurzeeningen, waterfietsen, ne kinderboerderi-je, horeka en vismeugelekheden. Den ni-jen eigenaar, "Dienst Landelijk Gebied", hef 't beheer ovver-edragen an "Staatsbosbeheer". Wal is der straks genög ruumte veur 'stil' vri-jetiedsgebruuk, zoas kuieren en (water)fietsen. Ok ku-j doar gröslaanden vinden en hef 't gebeed deels ne agrariese bestemming. As 't herinrichtingsplan kloar is, vörmt t park ne knuppe tussen et Kollenbargerveen, et Zwillbrookerveen en de Grolsen Slinge.

## Bronnen
* fietsenindeachterhoek.nl: Leemputten
* groenportaal.nl: Natuurpark De Leemputten wordt ecologische zone
Fört (De Wolden)

**Fört** is een buurtskop in de Drèentse gemiente De Wolden. De buurtskop lig daor waor een paar straoten bi'j menare koomt maank 't Riestdal en Zuudwolde.

## Ontstaon
Fört is ontstaon in de 19e eeuw bi'j de ontginning van de venen rondum Zuudwolde. De name kump oaveriene mit die van de verveningsboerderi'je 'Het Fört', die aj op topografische kaorten van rond 1850 viendt. In de lope van de negentiende eeuw hebt ze 't systeem van wieken (sloten um törf of te voeren) steeds varder ontwikkeld; de bebouwing naamp staorigan toe. Op een kaorte van rond 1900 is Het Fört intied verkört töt Fört.

Partie skrievers mient det de name slat op 'voorde', een plaatse daoras 't water (van de Riest) leeg genog was um deur de revier te kunnen waden.

Op 't brinkien stiet een bieldtien uut 1997 deur Marijke Ravenswaay-Deege van een man en een jonggien mit elk een krulekaore, det de samenwarking uutbieldt die aj neudig waren um in 't veen te oaverlèven.

De umgeving van Fört was 't toniel in de schrieverije van Roelof Sieben (1919-2006).

## Bronnen
* W.R. Foorthuis en P. Brood (2002), *Drenthe. Gids voor cultuur en landschap*, Bedum: De Ploeg. ISBN 9052942420
* Informatiebrödtien bi'j 't bieldtien
Titanic

**Titanic** kan wean:

*RMS Titanic, nen wealdberoomd skip dat tiedens heur eersten toch in 1912 verging noa nen anvoaring mit nen iesbarg
*Starship Titanic, nen computerspelleken uut 1998 van den Britsen skriever Douglas Adams
*Titanic (band), nen instrumentoalen Fraansen popgröppe

## Films
**[[Titanic (1943)]]*, nen Duutse film van Werner Klingler en Herbert Selpin
**[[Titanic (1953)]]*, geregisseerd deur Jean Negulesco
**[[A Night To Remember (1958)]]*, geregisseerd dur Roy Baker
**[[Titanic (1997)]]*, blockbuster uut 1997 van James Cameron
***[[Titanic (muziek)]]*, den muziek van den film
**[[S.O.S. Titanic]]*, nen TV film uut 1979
**[[Titanic (TVserie)]]*, nen TV riege uut 1996

## Musical
* *[[Titanic (musical)]]*, nen musical oaver den *RMS Titanic* dee vanof 1997 in verskillende laanden wödt op-evoerd
Kiepkoare

Ne **kiepkoare** wöd gebruukt veur et verslöppen van los grei. Et grei wöd in de kaore estort, dee wier wöd eleagd deur dizze an de veurkante umhoge te viezelen.

Kiepkoaren künt zelfriedend wean of etrokken deur nen lokomotief of trekker. Dizzen letsten wöd völle as Kiepper in den laandbouw gebruukt.

Grote zelfriedende kiepkoaren wodt bieveurbeeld in den dagbouw van delfstoffen gebruukt. Hiertoo beheurt den Liebherr T282B, den 14,5 m lange, 6,9 m hoge en 8,5 m breed is en den 360 ton kan slöppen. Et totaal gewicht is neet meer as 592 ton. Dizze kiepkoare wöd an-edreaven deur nen dieselmotor van 2720 kW (3650 PS).

Bekende makers van grote kiepkoaren bunt:
* Caterpillar
* Euclid
* Faun
* Ginaf
* Liebherr
* Kaelble
* Komatsu
* Moxy
* Terex
* Volvo
RMS Titanic

Den **RMS Titanic** was et tweede skip van n dreetal uutbuundege superlieners uut de Olympic-klasse, dee n groot deel van et trans-Atlantiese verkeer mössen verwarken. Moar den *Titanic* zunk op heuren eersten tocht. Den *Titanic* was eigendom van de rederi-je White Star Line, en wodden ebouwd in Belfast. Ten tiede van et tewaterloaten was den *Titanic* et grootste ebouwde veurwarp dat ooit deur den mens emaakt was. Doarveur was et zusjen, den *[[RMS Olympic|Olympic]]* dat. Noa den undergäng van den *Titanic* was et andere zusterskip, den *[[Brittanic]]* den grootsten, den wat langer en breder was. Tiedens den eersten tocht van den *Titanic* in april 1912 kwam et skip in anvoaring mit nen iesbarg; n deel van de stuurboordkante wodden op meer plaetse deurboord, en binnen dree uur was et skip under water. 1.522 opvoarenden kwamen um et leaven, woarmet dit neet alleneg éne van de argste skeepsrampen in vreadestied in de geskiedenisse is, moar ok éne van de, zo neet *den* bekandsten. Dit kwam under andere umdat et skip as "unzinkboar" bekand stoand, moar ok deur et ontdekken van et vrak in 1985 under leiding van Robert Ballard, woardeur zie meer oaver et skip en den noodlottegen tocht hebt ontdekt.

## Rifferenties
Balkenbri-j

**Balkenbri-j** is n Nederlaands gerecht dat veural in et noajoar en in den winter wödt egaeten, eursprönkelek in et oosteleke en zuudeleke deel van Nederlaand. Et hef as inhold tradisioneel et slachtofval van de pogge (under meer kop of ribbekes, spek en laever), en boekweitmael of tarwebloom, en aparte kruuden, dee nen zeuten smaak ofgeft.

## Etymologie
Et weurd *balkenbri-j* is woarschienlek of-eleid van *bri-j van gebalgte*. Gebalgte bunt de reste, zoas darmen en pens, van n geslacht beest.

## Recept
### Beneudigheden
* 1 kg maegere platte ribbekes
* rommelkruud of balkenbri-jkruud
* laureerblad
* Siepel
* grof emalen pepper
* knoflook
* rundumme 1 kg boekweitmael

### Kloarmaken
De ribbekes in ne grote panne met water flink lang loaten kokken en kruden mit laureerblad, siepel, grof emalen pepper en knoflook. As zie mals bunt alles deur nen deurslag oavergeten in ne andere grote panne. Et vleis van de bötte halen, weerumme doon in de bri-j en opni-j heite maken. Doarnoa rommelkruud of balkenbri-jkruud toovoegen. Dan zoveul boekweitmael zo rap meugelek in éne keer toovoogen tot der deur rappe reuren nen arg dikken bri-j ontstoan is. Den bri-j oavergeeten in ne nat emaakte schale. De schale in de keulkaste bewoaren.
Kroamschudden

Et **kroamschudden** is ne olde tradisie woarbi-j ne krentenstoete, krentewegge of pillewegge ebrach wöd noar et ni-j geboarn kind binnen ne noaberschap. Dat wöd veurof egoan deur et 'ansprekken' deur de vrouwen uut de noaberschap. 

## Ansprekken en krommen arm
Al kort noa de geboarte kompt disse vrouwleu de moder ansprekken (bezeuken) en et kind bekieken. Mangs wodt doarnoa alle noabers derbi-j ehaald en goat ze 'kroamschudden' (op kroamvesite). Dan komt ze met nen 'krommen arm', woarmet wöd bedoold dat de noabers ne krentenstoete metnemt. De stoete kan wal 2 meter lange waen en wal dartig centimeter breed. De stoete, dee at arg zwaor is, wöd deur alle noabers edragen, en wöd op ne planke legd. Mangs is et ne kunstige pronkstoete en den bakker mag veural neet te 'krenterig' waen met de krenten.

Ok den roombotter wöd met-enommen, want dat heurt doar bi-j. In de olde tradisie mag den noasten noaber de stoete ansnieden. Doarnoa wöd veur iederene nen plak of-esneden en doar kump ne dikke loage echte botter op. Woarbi-j et kind de riege langs geet, en iederen noaber et efkens mag vasteholden.
Zeut

**Zeut** is ene van de vief smaken, noast zolt, zuur, bitter en umami.

Doar bunt verskillende stoffen dee nen zeuten smaak oproopt, woarvan suukers wal de bekendsten bunt.

## AH,B-systeem
Zeut smakende stoffen hebt mit mekare gemeen dat der n as zoer warkend H-atoom möt wean op 3Å ofstaand van n elektronegatief punte zoas n zoerstof- of stikstofatoom. Bi-j sukers wöd letstgeneumde punt evonden in de keton- of aldehydgröppe (C=O resp. HC=O).

## Uutgaonde verwiezing
* A molecular theory of sweet taste
464

## Gebeurtenissen
*Syagrius volgt zien vader Aegidius op as *magister militum* in Noord Gallië
*Rundumme dizze tied probiert de Saksen under Adovaerius zich ok an de kuste van Gallië te vestigen en valt Angers an. Mit hulp van de Franken under Childeric kump der een ende an den Saskiesen stried um doar een Saksies riek te stichten an dizze kante van et Kanaal. In Britannia slagen de Saksen doar wal in. 

## Geboaren
*...

## Oaverleaden
*Aegidius, Gallo-Romeiensen heerser.
Brouweri-je

Ne **brouweri-je** is n bedrief dat bier of sake brouwt. Brouweri-jen wödden vrögger mangsmaol evestigd in de buurte van nen bron van geskikt water, woarmet et bier of sake ebrouwen wodden, moar noo wödt veulal behandeld leidingwater gebruukt. Doarnoast bunt goode vervoerslienen neudig um de dreuge tooveugingen noar de brouweri-je te brengen (mout, hop en riest) en et gebrouwde bier of sake te vervoeren noar de plaatse van bestemming.

Bi-j Jizake möt der gebruuk wödden emaakt van zowal plaatselek verbouwde riest as ok lokoal water.

In Nederlaand waren brouweri-jen eurspronkelek vestigd in staedn en darpen. Zo was de Amstel-brouweri-j vestigd in Amsterdam-Oost, en de Heineken-brouweri-je in Old-Zuud. Umdat dee brouweri-jen in de staedn völ aoverlast vereurzoakten in de vörm van stank, en geluudshinder deur et vervoer, wödden zie in völle gevallen verhuusd noar plaatsen woar zie neet zo völle oaverlast vereurzaakten. Zo is de Amstel-brouweri-je, noa et soamengoan met Heineken, verhuusd noar Zeuterwolde. Ok de Heineken-brouweri-je uut Old-Zuud hebt ze later verplaatst.

In Vloanderen was brouwen anvankelek eerder ne ambachteleke warkzoamheid, dee noast n laandbouwbedrief wodden uut-evoerd. Elk darp had zowat ziene eigen brouweri-je(n). Bi-j de industrialisasie konden sommigen zich handhaven en deur uutbreiding uutgreujen tot ne groten brouweri-je, zoas "*Grimbergen*" of Hoegaarden. De meesten gingen wier vort, of wödden opgekoch deur fabrieksbrouweri-jen. Enkelen blaeven in bedrief, moar eerder as folklore of vri-jetiedsbestaeding, zoas de brouweri-je van Kerkom. Ok et bierbrouwen deur kloosters kent doar ne lange tradisie.

As oldste brouweri-je ter waeld geldt de Bayerische Staatsbrauerei Weihenstephan (Freising-Weihenstephan) dee vanof 1040 besteet. De oldste kloosterbrouweri-je (vanof 1050) is evestigd in et klooster Weltenburg. Beiden bunt in Duutslaand.

In België mössen noa den Eersten Waeldoorlog völle brouweri-jen de deuren sluuten umdat al et Kopper van de brouwkettels wödden in-enommen. 

In 1907 waren der nog 3.387 brouweri-jen in België, in 2001 waren dit nog moar nen gooden 100, woarvan rundumme 20 in Wallonië.

## Zee ok
* Biersoorten 
* Biermarken 
* Biotechnologie 
* Sake
* Thuusbrouwer
Oosterwiek

**Oosterwiek** kan wean: 
* Oosterwiek (België), nen darp in den Belgischen gemeente Westerlo;
* Oosterwiek (Noord-Braobant), nen gemeente in Noord-Braobant.
* Oosterwiek (Zuud-Hollaand), nen darp in den Nederlaandsen gemeente Leerdam;
* Oosterwiek (Gelderlaand), nen gehucht in den Nederlaandsen gemeente Bronckhorst;
Chamoaven

De **Chamoaven** waren n Germaans volk, dat later tot et stamverband van de Franken wöd erekkend. Et gebeed dat zi-j bewonden lag an den rechteroover van den Rien, westelek van de Friezen, wat vandage den Achterhook en et deel Groafschap Bentheim in Nedersaksen is. Euren name laeft nog wieter in den streke van Hamaland, tussen den Neder-Rijn en den Iessel.

De Romeinse laandkaarte dee bekand steet as de Peutinger-kaarte hef rechts van den Rijn n opskrift wat mangsmoal begreppen wödt as: *Hamavi qui et Franci*, wat betekkent: 'de Chamoaven dee ok Franken [bunt/wödt eneumd]'.

De Chamoaven bevonden zich volgens Tacitus zien Germania westelek van de Friezen. De Bructeren dee-t doar eerder wonden bunt deur de Chamoaven vermeudelek noar et zuuden verdraeven.

De Chamoaven stoat beskraeven in den Notitia Dignitatum as nen Romeinsen laegereenheid.

## Rifferenties
Boom (deurverwiespagina)

**Boom** kan wean:

*boom (plant), nen holten plante
*Boom (gemeente), nen gemeente in België
*Boom (motorfietse), nen Duutsen soort van trikes
*boom (rondholt), nen rondholt op nen skip
*Boom (uutgeaveri-je), Amsterdamsen beuke uutgeaveri-je
*bomen (veurtbeweagen), et veurtbeweagen van nen boot met nen voarboom
*boomheed

**BOOM** kan ok verwiezen noar:
*Bureau Ontnemingswetgeving Openbaar Ministerie

## Leu met den achtername Boom
*Corrie ten Boom, nen Nederlaandsen verzetsstriedster in den Tweeden Wealdkrieg, en later evangeliste
*Irma Boom, nen Nederlaandsen groafischen untwarper
*Lars Boom (skriever), nen Nederlaandsen skriever, toneelspöller en umrooper
*Lars Boom (weelrenner), nen Nederlaandsen veldrieder en weelrenner
Klooster

Een **klooster** (van et Latiense *claustrum* = of-eslotten ruumte) is et gemeenschoppeleke verblief van monniken of monioalen.

## Christendom
In de westerse kultuur bunt veural de kloosters van de kattelieken en de oosters orthodoxe karken bekend. In et christendom was et kloosterleaven eurspronkelek bedoold veur leu dee-t zich wolln trögtrekken uut de zundege weald um zich an God te wieden.

In de Middeleeuwn waren kloosters, en dan veural de zelfstaandege abdi-jen, mangs wetenschoppeleke en economiese middelpunten.

Mangs had n klooster et beheer of bestuur ovver n gebeed; dat wodden dan wal n sticht eneumd.

Der bestoat verskillenden soorten kloosters. Een klooster woar nen abt (of abdis) an et heufd steet is ne abdi-je. Een klooster woar nen prior (of priorinne) an et heufd steet is ne priori-je.

## Boeddhisme
In et Theravada boeddhisme in Thailaand is der nen tradisie van woldkloosters, geneumd de Thaise Woldtradisie.

## Uutgoande verwiezingen
* Geskiedenis Kloosters
* Kloosterleaven
London

**Londen** of **London** kan wean:
* Londen, den heufdstad van Groot-Brittannië
** City of London, et centrum van dee stad
** Groot-Londen, et geheel van dee stad
* London (Ontario), nen stad in den Canadesen proveensie Ontario
* ploatsnamen in den Vereanigden Stoaten:
** London (Arizona)
** London (Arkansas) 
** London (Californië)
** London (Indiana)
** London (Kentucky) 
** London (Michigan)
** London (Missouri) 
** London (Oregon) 
** London (Pennsylvania)
** London (Tennessee)
** London (Texas) 
** London (West Virginia)
** London (Wisconsin)
* Oost-Londen, een stad in Zuud-Afrika
* London (Kiribati), een stadje in Kiribati
* London (motorfiets), een Brits historisch motorfietsmark

## Leu met den achtername London
* Fritz London, een Duutse natuurkundige
* Heinz London, een Duutse natuurkundige
* Jack London, een Amerikaanse schriever
* Paul London, een Amerikaanse worstelaar
Arve Kots

**Arve Kots** is n vri'je-lochmuseum  in Leeuweld, in de Nederlaandse gemeente Oost Gelre, met onder meer ne kleine brouweri-je, ne olliemölle en ne kezemakeri'je. Vrogger was t nen harbarg en later ne boerderi'je. De boerderi'je is tot 1936 bewond ewes deur de familie Hendrik Kots. 

De brouweri'je, ok wal et *Brouwhoes* eneumd, is an-evangen in 1998 en elk brouwsel wörd 10 hectoliter ebrouwen. Bi'j Arve Kots wörd t Achterhookse laandbier Boksebier ebrouwen en daornaost ok t pils *Frederik Hendrik*, dat verneumd is naor prins Frederik Hendrik, den op de plaatse waor Erve Kots noo steet is zien heufdkwarteer inrichen tiedens de belaegering van de vestingstad Grolle.

## Uutgaonde verwiezing
Erve Kots
Heilige Roomse Riek

Et **Heilige Roomse Riek** was nen politieken trop van laanden in West- en Centroal-Europa tiedens de Middeleeuwn. Et ontstoand uut et oosteleke deel van et Frankiese Riek bi-j et Verdrag van Verdun (843). Et Riek bestoand bi-jnoa n millennium (tied van doezend joar), tot et vort ging in 1806.

In de 15de eeuwe wodden de name uutgebreid tot **Heilige Roomse Riek der Duutse Noatie** (*Sacrum Romanum Imperium Nationis Germanicae* in et Latien). Et Riek wodden 'Rooms' eneumd, umdat et in-esteld wodden as veurtzetting van et Romeinse Riek. Dit wierd deur de toonmoalige Westerse weald ezeen as heel belangriek, want christeleke veurspellingen (zee et Biebelbook Daniël) hadden veurspeld dat de weald noa et veerde riek (et Romeinse Riek) zol vergoan. De Byzantienen vonden dit moar kwats, umdat zi-j zich as de veurtzetting van et eurspronkeleke Romeinse Riek zagen. Volgens dee leu was der geen gevoar zolange et 'Romeins'-Byzantiense Riek blef bestoan. De anduding 'Heilig' wodden gebruukt um den nauwen band met de Rooms-kattelieke Karke an te geaven. In de 15den eeuwe wodden doarnoast ok de benaming *Duuts* derbi-j edoan umdat vanof toon de meeste inwonners Duuts as modersproake hadden en de Duutse Habsburgers et veur et zeggen kreggen en den keizer leaverden. Ne bekende uutsproake van Voltaire was dat et Riek neet Romeins, neet heilig en eavenmin n riek was.
843

## Gebeurtenissen
* Wiekingen plundert Dorestad en Quentovic. Ok Witla en Antwarpen mot et lieden.
* Lodewiek den Vrommen guf Aquitanië an zien zönne Pepijn. 
* Et *[[Osebargskip]]* wöd bi-j ne begroafenisse gebruukt. (dendrochronologiese datering).
* Unuist wöd op-evolgd deur Drest IV as könning van de Picten.
* Binsdorf, et oldste deel van Geislingen (Duutslaand) wöd veur et eerst eneumd.
* Rembert volgt Gunthar von Hildesheim op as tweeden bisskop van Hildesheim. (meugelek 835).
* Kalief Al-Mu'tasim slagen der endelek in den opstaand van de Zott, n an de zigeuners verwant volk, te underdrökken.
* Den Chinesen generoal en previnsiegouverneur Zhang Yichao (Tang dynastie) veroavert et Dunhuang gebeed van et Tibetaanse riek
*Et unstoan van et Heilige Roomse Riek deur et Verdrag van Verdun.

## Geboaren
* Ethelbald van Wessex (woarschienleken daotum).
## Oaverleaden

* Óengus II könning van de Picten
* Ibn Hisham
* Alpin van Kintyre, Könning van Skotlaand
* Jayavarman II, Groandlegger van et könninkriek Kambuja in Angkor.

## Rifferenties
Plektrum

Een **Plektrum** (mearvoold *plektrums* of *plektra*) is een stukken kunststof of been van tusken de 2 of 3 cm groot, um snaarinstrumenten met te bespöllen. Spöllers holdt een plektrum tusken doem en wiesvinger en striekt der met oaver de snaren van bievuurbeeld nen gitaar of banjo, zodat de snaren trilt en der geluud ontsteet. In de Byzantiense Encyclopedie *[[Suda]]* oet et 10de joarhonderd steet dat et plektrum in et 6de joarhonderd vúúr Kristus is oet evunden duur lierdichteresse Sappho.

Plektrums he'j in alle denkboare kluren, vörme en diktes. Wo dikker et plektrum, wo dikker en härder et geluud. 'n Spöller kan noar egenen smaak zelf kiezen wat vuur ne dikte bie um past. Rechtevoort maakt ze plektrums meesttieeds van kunststof, mear in et verleden wörden ze ook wal es van onder mear skildpeddeskild maakt.

Vuur verskillende spölstielen kan een doemplektrum handiger wean. Disse kunststof plektrums zittet an nen rink, wa'j um 'n doem könt skoeven. Dan he'j de andere vingers vriej um de snaren ene vuur ene an te raken.

Met de komst van de smartphone warren plektrums ook een tiedje populair um met op et skoarm te tikken. De leu slateren nog wal es met de pennekes dee't der mangs bie zatten met hen en et plektrum was met een töwken an 'n telefoon te maken. 

## Bekeande moarkn
* Jim-Dunlop
* Fender
Stedendreehook

Den **Steadendreehook** is de regio rundumme de Nederlandse steadn Apeldoorne, Deventer en Zutfent. Zi-j is zo eneumd umdat dizze plaetse geogroafies ezene in nen vri-jwal geliekziedegen dreehook ligt. Den steadndreehook besteet uut de Gelderse gemeenten Apeldoorn, Brum, Epe, Lochem, Voorst en Zutfent en de Oaveriesselse gemeente Deventer. Dizze 7 gemeenten en de previnsies Gelderlaand en Oaveriessel hebt in 2001 et veurnemmen uut-esproaken gezamenlek beleid te untwekkelen op weazenlek bestaond (ruumteleke ordening, wonnen, verkeer enz.), economies en socioal gebeed. 

## Uutgaonde verwiezingen
* Regio Steadndreehook
* Oetleg op webstea gemeente Apeldoorne
Londen

De name **Londen** (Engels: *London*) hef mangsmoal betrekking op de stad Londen in Groot-Brittannië. Et centrum van dee stad wödt City of London eneumd, et geheel van de stad wödt Groot-Londen eneumd.

In de Verenigde Stoaten bunt n alderbastend antal steedn en darpen eneumd noar de Britse heufdstad.

## Etymologie
De name London is ofkomstig van de Latiense name Londinium, want Londen was sticht deur de Romeinen tiedens eure heerschoppi-je oaver et eilaand. Et was de heufdstad van de Romeinse previnsie Britannia.
Gondelvoart (Breevoort)

De **Gondelvoart in Breevoort** is n joarleks weerummekommende Gondelvoart dee vanof 1928 op de olde stadsgrachte van Breevoort wöd eholden in den Geldersen Achterhook. Et besteet uut nen tocht van deelnemmende voartuugen dee gin gondels bunt moar vlotten met verlechte kunstveurwarpen. 

## Geskiednis
Vanof 1928 wierd an-evangen met de joarlekse voart. Et bestuur van de Veraeniging Volksfeest had in Laeg-Keppel nen gondelvoart ezene en skref doarnoa in de Aaltensen Krante: ‘Doar veel zo'n waterfeest gans in de smaak. Veural bi-j aovond as alles feestelek verlecht wödt, bunt skitterende anzichten te behoalen.’

Der waren dee eerste kere in Breevoort 8 kleine gondels, etrokken deur roeiboten en verlecht met vetpötkes en lenteerns. Tot 1934 hebt zie de gondelvoarte eholden, altied as veurbereiding op et volksfeest en ok in dee tied kwamen de kiekleu al wiet uut de umgaeving…

## Deurstart
Et Comité Volksfeest reep in 1968 de Breevoortse leu op, um op 21 meert noar Zale Goldewiek te kommen met den slagzin: "Dit kan de gewoarwödding van et joar wödden". Den aovond is doar uut-ebreid esproaken oaver de Gondelvoarte en den uutkomst was: Wi'j goat et doon. In fabrieken en schoppen gingen zi-j anvangen. Vakleu wödden derbi-j eroopen. Et 2de waekende van september was et zowiet. Breevoort leep vol kiekleu um de gondelvoart te zeen. Op zoaterdagoavond ging et nog bi'jnoa mis. Deur nen alderbastenden wolkbreuk um 18 uur dreigden dee gondelvoarte in et water te vallen. Moar zeedoar, pastoor Metternich bad tiedens de Heilige Misse um dreugte, de loch kloarden op en Breevoort belaefden nen dollen gondelvoartoavond. Wat völlen in dee tied neet wisten was, dat 40 joar doarveur, woonsdag 15 augustus 1928 veur de allereerste kere in Breevoort ne gondelvoart te zeen was ewes.

Vanof dee tied wöd de voart joarleks op et leste waekende van augustus en et eerste waekende van september. 

## Ni-je tied
Vandage bunt der 14 gröppen bouwers, woarbi-j 350 vri-jwillers ne rolle spölt, en steet vandage los van et volksfeest, en is zelf n volksfeest ewodden, mit ne broaderie, laevende muziek, en nen lechttocht deur de stad, woarbi-j völle inwonners tuunen en straoten hebt verlecht met lämpkes en vetpötkes. De Gondelvoarte is vandage n dag n deel van de Breevoortse kultuur ewodden. 

## Zee ok
* Liest van regionaole feesten

## Galleri-je

Ofbeelding:Gondelvaart_bredevoort_1928.jpg|Gondelvoarte 1928
Ofbeelding:Breevoort_gondelvoart_2008-01140.jpg|Laevende muziek (2008)
Ofbeelding:Breevoort_gondelvoart_2008-01150.jpg|Gondel met lämpkes (2008)
Ofbeelding:Breevoort_gondelvoart_2008-01180.jpg|Gondel met lämpkes (2008)
Ofbeelding:Breevoort_gondelvoart_2008-01332.jpg|Op Riege (2008)
Ofbeelding:Breevoort_gondelvoart_2008-01342.jpg|Ofsluting met vuurwark (2008)
Ofbeelding:Breevoort_gondelvoart_2008-01442.jpg|Nen verlechten tuun (2008)
Ofbeelding:Breevoort_gondelvoart_2008-01445.jpg|Broaderie (2008)


## Uutgoande verwiezing
*Bronne gondelvaart-bredevoort
Effektpedaal

Een **effektpedaal** is een elektronies apparoat dat veulal deur gitaristen gebruukt wöd. Et is derveur emaakt um et geluud te vervormen en op dee wieze verskeidene effekten veurt te brengen.

Nen *foot switch* (Nedersaksisch:*vootschakelaar*) is n pedaal woarmet zie van verstarkerkanaal wesselt.

## Geskiedenis
Pedalen veur gitaren bestoat al vanof de 70'er joaren. Dee pedaaln konden toon nog geen effekten tooveugen, moar bestoanden enkel veur et wesselen van toonheugten. Wat joarn later gingen zie hiermet wat dinge oetpreberen, en zo kon der al raps nen echo an et geluud wödden too-eveugd.
Dee pedaaln bunt pas echt ewild ewodden deur den meister gitarist Eddie Van Halen. Hi-j bruukten völle pedaaln veur verskeidene soorten effekten. Dit is, um n veurbeeld te geaven, good te heuren bi-j et nummer Ain't Talkin' 'Bout Love.

Al raps gingen völle hardrock- en metalbends an de slag mit pedaaln. Pedaaln wodt vri-jwal altied ebruukt bi-j optreadens van baends, veural bi-j rock, hardrock, punkrock en metal.

## Warking
Nen *foot switch* warkt deur nen kabel van den gitaar noar et pedaal, en dan nog nen kabel an de andere kante van et pedaal noar den verstarker in te stekken. Der bunt ok pedaaln dee-j rechstreaks deur middel van nen aparten kabel in nen aparten uutgang van den verstarker könt stekken.
As der gitaar wödt espöld, en zie drükt dan met den voot (vandoar uutereerd den noam *foot switch*) op et pedaal, dan zal der n effekt op et geluud zitten, of wödt et geluud nog dubbel verstarkt.

## Taak
Pedaaln zorgt veur effekten zoas Chorus, Flanger, Phaser, Echo, enz..., moar künt ok nog dubbel distortion, gain, treble, bass, ... an et geluud toovoegen.
Pedaaln bunt ok gans händig um bieveurbeeld van clean noar overdrive oaver te schoakelen.

## Lieste van pedaaln

### Oaversturing (skeurkäsjen)
*Distortion
*Fuzz
*Overdrive

### Sinusoïde vervörming
*Chorus
*Flanger
*Phaser
*Auto wah

### Toonbaand
*Equalizer
*Wah-wah

### Galm
*Delay
*Echo
*Reverb
*Tape echo

### Toonbuging
*Ringmodulator
*Octaver
*Pitchshifter