Oost-Veluws

't **Oost-Veluws** is een Nedersaksische heufddialect dät esproken wordt op 't oostelijke deel van de Veluwe en in een klein angrenzend deel van de Achterhoek. 

De Oost-Veluwse dialecten heb beheurlijk wat Nederfrankische invloeden ehad, mä nog lange niet zo veule äs 't West-Veluws. De dialecten verteunen veural veul verwantschap mit 't Sallans. In de regio Oost-Veluwe wordt der meestal meer dialect gebruukt äs op de West-Veluwe. 't Oost-Veluws verschilt ok wat in grammatica en woordenschat van 't West-Veluws. 

## Verschillen mit andere dialectgroepen
### West-Veluws
De meeste 'Veluwse' plaatsen liggen op de Veluwerand, dät wil zeggen niet in 't midden van alle beboste zandverstoevingen. Op de eigenlijke Veluwe wonen niet zoveule lu en in vroggere tieden zwat onbegaonbaar gebied. Hierdeur is 't niet zo raar dät der twee zeer belangrieke isoglossen over de Veluwe lopen.

De eerste isoglosse is de *old/oudliende*, de grens tussen behold van de clusters *old* en *olt* (in 't oosten) en vocalisasie in *oud* respectievelijk *out*. De *ol* is verder in 't hele Nedersaksische taalgebied beweerd ebleven; de *ou*-vocalisasie is typisch veur 't Nederfrankisch.

De tweede isoglosse is de liende van 't eenheidsmeervold bie wärkwoorden. In de meeste Nedersaksische dialecten kriegen persoonsvormen van wärkwoorden in de tegensworige tied een *-t* achter de stamme in alle personen van 't meervold: *wule wärkt, oele wärkt, zee wärkt* "wij werken, jullie werken, zij werken". In 't West-Veluws is der ok een eenheidsmeervold, mä dan op *-en*, zoas in 't Nederlans. Ie mutten der wè rekening mit hollen dat der in 't Zuudoost-Veluws weer een heel andere situasie besteet: gien eenheidsmeervold mä allenig een *-t* in de tweede en därde persoon meervold. In 't Apeldoorns is 't dus *wiele warken, ule warkt, zie warkt*!

Ok de woordenschat verschilt van mekare. Zo komp 't Nederlanse woord "ladder" in 't Oost-Veluws veur as *ledder*, terwiel de West-Veluwse dialecten *leer* hebben. *Leer* veur "ladder" is een olde Hollanse dialectvorm (die ze ok noe nog hier en daor gebruken), en dit woord is naor alle werschienlijkheid in de zeuventiende eeuw aover de Zuderzee kommen aoverweien. Ze nuump dit de Hollanse expansie. Veur de twee isoglossen die hierbaoven beschreven staon, is dit liekeleens: de plaatsen an de Zuderzeekust nammen de Hollanse kenmärken aover, de plaatsen an de Iessel höllen de Nedersaksische principes an.

### Sallans en Achterhoeks
Mä ok in 't Oost-Veluws hef de Hollanse expansie dudelijk toe-eslagen. Dit wordt veural dudelijk a-j luusteren naor 't verschil in klanken tussen 't Oost-Veluws en 't (oostelijke) Achterhoeks. Een woord äs "goed", *good* in 't Achterhoeks, is äs in 't Nederlans *goed* in 't Oost-Veluws. "Bier" is 'gewoon' *bier*, niet *beer*. De Oergermaanse lange *ô* in een woord äs **grônaz* "groen" wordt een *uu*: *gruun*, tegenaover Achterhoeks *greun*. Al disse klanken deelt 't Oost-Veluws wè mit 't Sallans.

De Nederlanse *ui* komp in de Oost-Veluwse dialecten vake terugge äs *uu*, tegenaover de Achterhoekse *oe*. Der is een aorig brede stroke waor sommige ui-woorden een uu hebben, andere een oe. Hiertoe beheuren 't hele Sallans en delen van 't Oost-Veluws en 't westelijke Achterhoeks (bieveurbeeld 't Zutfens, een dialect dät zich in meer kenmärken bie 't Veluws ansluut). In die gebieden kommen *huus* "huis" en *moes* "muis" naost mekare veur.

## Overeenkomsten tussen 't West- en Oost-Veluws
In de klanken sluten 't West- en Oost-Veluws zich dus steeds bie mekare an. Eertieds was dit nog veul ärger: toen ha-j op de Veluwe de *ee* en de *eu* veur de Nederlanse *ij* en *ui* (zoäs bie 't Urkers). Ok is de *sch-* in-ewisseld veur de *sj-*, zoäs in 't Limburgs. Onder druk van de umringende dialecten bint disse kenmärken inmiddels al zwat verdwenen; de *sj-* heur je veural nog in of-elegen plaatsen äs Kootwiek, en dan zwat allenig nog bie oldere lu.

Ok in de woordenschat bint der soms opmärkelijke overeenkomsten. Een goed veurbeeld daoveur is 't woord *[[uui|look]]*; in 't zujen en 't wessen van 't land gebruken ze Franse vormen (*ajuin, juin, juun, ui, un, ooj*), in 't noorden en osen is de vorm *siepel*, ok al van Romaanse ofkomst, diep deur-edrungen. Allenig op de Veluwe bleef 't Germaanse woord *look* beweerd. Dat geldt oek veur *zeerte*, dat is andere plaatsen väke vervungen deur *pien*. Noe mu-w der wè bie zeggen dät 't woord *look* op verschillende plaatsen vandäge de dag äs olderwets geldt.

## Vergelieking
Hieronder steet een lieste mit woorden die een paor verschillen tussen 't Oost-Veluws en 't West-Veluws dudelijk maken:

;Belangriek
Een groot deel van disse Oost-Veluwse woorden kommen ok (meugelijk in een iets andere vorm) veur op de rand van de West-Veluwe (bieveurbeeld in Nunspeet: 'keze', 'motte', 'kieze' enz.), 't kan ok per darp weer anders wèèn.

## Zie ok
*Attems
*Sallaans
*Veluws
*Veluwse taalwiezer
*West-Veluws