Afrikaans

t **Afrikaans** (vake verkeerd an-eduud as *Zuud-Afrikaans*) is n West-Germaanse taal die veurnamelik espreuken wördt in Zuud-Afrika, Namibië en in mindere maote in Botswana en Zimbabwe. t Afrikaans is n dochtertaal van t Nederlaands en hef in Zuud-Afrika en Namibië zo'n 6,49 miljoen moerstaalsprekers. Oek bin der grote groepen volksverhuzers in t Verenigd Koninkriek (veural in Londen), Niej-Zeelaand, Verenigden Staoten, Australië, Kanada en Nederlaand, mer oek in de umliggende laanden van Zuud-Afrika, zo as Lesotho, Swazilaand, Malawi en Zambia. t Afrikaans is één van de elf offisiële talen van Zuud-Afrika. Allewel t Afrikaans in Namibië de grootste taal is, is t Engels daor de enigste offisiële taal.

## Onderverdeling
* Indo-Europees
** Germaans
*** West-Germaans
**** Nederduuts
***** Nederfrankies
****** Niejnederlaands
******* Moedern Nederlaands en Afrikaans

Disse onderverdeling is t zelfde as van t Nederlaands, mer t Afrikaans wörden deur sommige taalkundigen ezien as n kreooltaal of n halfkreoolse taal, aanderen zien t niet as n amparte taal, mer as n dialekt van t Nederlaands.

## Geschiedenisse
t Afrikaans is tot ontwikkeling ekeumen uut de taal van de Nederlaandse kolonisten uut de zeuventiende en achttiende eeuw, toe heetten t nog *Kaaps-Nederlaands*, mit wat invleujen van aandere talen zo as t Maleisies, Portugees, Duuts, Frans en natuurlik t Engels en de Bantoetalen. Deur n bulte Hollaandse en Amsterdamse klanken denken ze dat veural de Hollaandse spreektaal an de baosis van t Afrikaans lag. Der bin oek heel wat overeenkomsten tussen t Afrikaans, t Nedersaksies en t West-Vlaams (kiek hieronder veur n vergelieking).

Tot 1925 vuil t Afrikaans veur de Zuud-Afrikaanse overheid onder t Nederlaands; in dit jaor kwam in Zuud-Afrika ambtelike erkenning as amparte taal. t Afrikaans is daormee één van de in de 20e eeuw ambtelik erkende Germaanse talen (Faeröers wörden grondwettelik erkend in 1948; Luxemburgs in 1984; Nedersaksies en Limburgs deur de Nederlaandse overheid in 1996 respektievelik 1997).

## Variëteiten
* Kaaps Afrikaans
* Oorlams
* Oostgrens-Afrikaans 
* Oranjerivier-Afrikaans
* Patagonisch Afrikaans

## Invleud van en op aandere talen
t Afrikaans is in de loop der tied deur verschillende talen beïnvleud, buten t Nederlaandse umme. t Maleisies, verschillende Bantoetalen, t Portugees, t Frans, t Duuts en t Engels hebben allemaole in meerdere of mindere maote n spoor achtereleuten in t Afrikaans.

### Maleisies
* Lexikale ontleningen an t Maleisies bin der zat. n Paor veurbeelden bin:
** *baie* (arg, iezelig)
** *piering* (schutteltjen)
** *boetie* (breurtjen)
* n Opvallende eigenschap van t Afrikaans is de reduplikasie van biewoorden, warkwoorden en zelfstaandige naamwoorden. Ponelis zeegt dat dat systeem uut Maleisies over is koemen weien, waor t heel gebrukelik is. n Paor veurbeelden:
** *Plek-plek* ('weg-en-were')
** *raas-raas* ('schimpend')
** *klap-klap* ('herhaoldelik klappen')
* Valkhoff neump oek t verdwienen van de -t in medeklinkergroepen, zo as in *lug*, *herfs* en *naak*, as meugelike Maleisiese invleud, hoewel veule Nederlaandse dialekten en streektalen oek dit kenmark hebben.

### Xhosa en Zoeloe
* Lexikale invleud van t Xhosa is te zien in leenwoorden as
** tokkelos (n kwaoie geest uut de folklore)
** aikona (nee, niet, gien)

### Khoikhoi of Hottentots
* Den Besten (1986) neump t Khoikhoi as de meest waorschienlike bron veur de dubbele ontkenning in t Afrikaans. n Aandere meugelike bron is o.a. t West-Vlaams.

### Portugees
* Portugese leenwoorden bin bieveurbeeld:
** *bredie* (vleisgerecht) van *bredo*
** *brinjal* (aubergine) van *brinjela*
** *mielie* (mais) van *milho*
** *tronk* (gevangenisse) van *tronco*
** *kombers* (deken) van *cobertas*
** *kraal* (hokke, kouwe) van *curral*
* Ponelis (1997) neump t gebruuk van *vir* veuraofgaond an t liejend veurwarp as n konstruksie die analoog an de Portugese konstruksie mit *a* evormp is.

### Frans
t Afrikaans hef niet zoveule leenwoorden rechtstreeks uut t Frans overeneumen. Franse leenwoorden die in t Nedersaksies en t Nederlaands gangbaor bin, bin in t Afrikaans juust verafrikaanst, bieveurbeeld, *chantage* is *afpersing*; *kado* is n *prensentjie* (van t Engelse *present*); *failliet* is *bankrot*; *sjuderans* is *suurlemoensap*; *serie* is *reeks*; enz. n Uutzundering is de namen van bepaolde peren: *pawee*, *sermyn* en *bermotersan*.

### Zuud-Afrikaans Engels
t Afrikaans hef n starke invleud ehad op t Zuud-Afrikaans Engels. t Völt Engelstaligen uut aandere delen van de wereld op dat t Engelse woord *barbecue* zwat nooit gebruukt wördt. In de plaotse daorvan gebruken Engelstaligen t Afrikaanse woord *braai* wat aofeleid is van n gewestelik Nederlaands woord veur "braojen". Oek heur je in t Zuud-Afrikaans-Engels vake *howzit* (huj/hoe geet t?) en *issit?* ("o ja?" of letterlik: *is dit?*, wat "is dat zo?" betekent). t Is beleefd, as der ene *issit?* zeegt, um mit *ja* te antwoorden, umdat t Afrikaanse/Nederlandse/Nedersaksiese woord "ja" t Amerikaans-Engelse *yeah* vervangt. t Afrikaanse woord *gooi* wördt oek vake gebruukt deur jongeluui. Zo koemen der in t Zuud-Afrikaans-Engels zinnen veur waorvan zwat zeker is dat Engelsen uut aandere delen van de wereld t niet begriepen zullen: *That bloke tuned my ma he's gonna *'gooi** a **geelbek** on the **braai**, have a **dop** and eat some **droë wors** afterwards.'' (Die keerl zeeg tegen mien moene dat e n "geelbek" op de barbecue zol doon, n borreltjen drinken en daornao wat dreuge worst eten). In bepaolde gebiejen is t oek gewoon um Afrikaans en Engels deur mekaar te gebruken. Op middelbaore schoelen gebeurt dit oek vake.
== Afrikaans vergeleken mit t Nederlaands en Nedersaksies ==
t Afrikaans lik naor veule op t [[Nederlaands]] en t [[Nedersaksies]] (sommige dialekten meer as aandere). Vergeleken mit sommige streektalen die in Nederlaand espreuken wörden, ligt t Afrikaans nog aordig kortbie t Nederlaands. t [[Grunnegs|Gronings]], t [[West-Vlaams]] en t [[Limburgs]] liggen bieveurbeeld veerder van t Nederlaands aof as t Afrikaans. In t Nedersaksies he'j soms oek woorden die in uutspraak meer op t Afrikaans lieken as t Nederlaands, zo he'j bieveurbeeld: ''rot'', ''vleis'', ''zog'' (Afrikaans: ''sog''), ''paerd'' (Afrikaans: pêrd), ''reegn'' (Afrikaans: reën), ''verrinneweren/verrieneweren'' (Afrikaans: (ver)rinneweer), de uutspraak van bv. ''maandag'' in sommige Afrikaanse tongvallen (maondag), ''ruspe/rupse'' (Afrikaans: rusper), ''(n)aarns'' (Afrikaans: (n)êrens), ''tiejing'' (Afrikaans: tyding), ''neugen'' (Afrikaans: nooi), ''kaerl'' (Afrikaans: kêrel), ''spiend/spiezekaste'' (Afrikaans: spens), ''schouwer'' (Afrikaans: ''skouwer''), ''haorsniejer'' (haarsnyer), en gao zo mer deur.

t Is veur sprekers van t Nederlaands meestentieds n minne meuite um t Afrikaans te lezen en te begriepen. Aandersumme geldt t meestentieds oek wel, mer deurdat t Afrikaans aordig foneties espeld wörden, is t Nederlaandse spellingssysteem wat lastiger um te volgen veur Afrikaanse sprekers. Oek deur de vereenvoudiging van t Afrikaans is t Nederlaands veur Afrikaanse meensen wat lastiger um te volgen vanwegen alle verbugingen bie warkwoorden en zoksoort dingen.

n Koppel Afrikaanse woorden vie'j niet (meer) in t Nederlaands, mer wel in t Nedersaksies. Bieveurbeeld:
* **astrant** (brutaol) - Nedersaksies **astraant** 
* **iewers** (argens) - Achterhoeks **evers**
* **kul, verkul** - Drents **kullen, köllen** (foppen, bedriegen)
* **neul**, **geneul** - Drents **neulen**, Twents en Achterhoeks **nölen**, **genööl**, Veluws **nuilen**, **genuil** (Oldebroek)
* **oond** - Nedersaksies **(n)(a)ovend**
* **party keer** - Veluws/Stellingwarfs **partie keren**, Drents **partie(toeren)**
* **skelms** - Veluws **schelms** (kwajongens)
* **van** (achternaam) - Achterhoeks en Drents **van**
* **wrintigwaar**, **wrintiewaar** - Drèents **warentig**, **verentig** (eerlijk waor)
* **nuut** - Veluws ([[Hoenderloo]]) **niejt** (niej; niet oud); Tweants ([[Almelo]]) **niejt** (idem); Urkers **nijt** (idem, bv. 'een nijt begin')
* **gesels** - Veluws ([[Barreveld (daarp)|Barreveld]]) **gezelsen**
* **dalkies** - Stellingwarfs **doukies**, Drents **daalkies**/**doalkies** (verschil in betekenisse: Afrikaans = ''misschien''; Stellingwarfs: ''dalik'', ''voorttemee'', ''over enige tied''; Drents: ''straks'')

=== Grammatika ===
* In t Afrikaans wörden [[warkwoord]]en haost niet vervoegd, in tegenstelling tot in t Nedersaksisch en t Nederlaands.
** De onvoltooid vlejen tied ontbreekt veur de meeste warkwoorden.
** Veur warkwoorden die stark bin in t Nedersaksies en t Nederlaands, wörden meestentieds de tegenswoordige vorm gebruukt:
*** ek kies --- ek het gekies, mer:
*** ek verloor --- ek het verloor (toekomstige tied: ek sal verloor)
** Warkwoorden van beweging kriegen 'het', niet 'is': ek het gegaan.
* t Afrikaans gebruukt n dubbele ontkenning: ''hy het dit **nie** gedoen **nie**.''
* Naamwoorden (alle soorten) kennen wat infleksie angeet allenig nog enkelvoud en meervoud
** Der is gien grammatikaal geslachte.
* Bievoeglike naamwoorden hebben net as in t Nedersaksies en t Nederlaands nog n bugings-e: hoog - hoë. 
* Persoonlike voornaamwoorden (nominatief en akkusatief/datief) en bezittelike veurnaamwoorden bin:
** **ek** loop - jy sien **my** - dis **my** huis
** **jy** loop - ek sien **jou** - dis **jou** huis
** **u** loop - ek sien **u** - dis **u** huis
** **hy** loop - ek sien **hom** - dis **sy** huis
** **sy** loop - ek sien **haar** - dis **haar** huis
** **dit** gaan goed - ek doen **dit**
** **ons** loop - hul sien **ons** - dis **ons** huis
** **julle** loop - ek sien **julle** - dis **jul(le)** huis
** **hulle** loop - ek sien **hulle** - dis **hul(le)*' huis
* Personen kunnen n meervoud hebben: Japie -- Japie-hulle (Japie en de rest) (veule Afrika-talen hebben dit oek, bieveurbeeld [[Xhosa]]: uJapi ôJapi)

=== Uutspraak, spelling en morfologie ===
* De Nederlaandse *ij* wörden in t Afrikaans as *y* eschreven, behalven as in t achterplaksel *-lijk*: *waarskynlik - warschienlik*
* De Nederlaandse *ch* wörden in t Afrikaans as *g* eschreven.
* De *g*, *v* en *d* vallen weg tussen twee klinkers: *die hoë boom is hoog*.
* Nedersaksies/Nederlaands *-cht* en *-st* wörden in t Afrikaans *-g* en *-s*: *lugpos* 'luchtpost', *oes* 'oogst'
* Nedersaksies/Nederlaands *sch-* wörden in t Afrikaans *sk-*: *waarskynlik - warschienlik*
* De 'oo' en 'ee' bin tweeklanken
* De 'u' is (zwat) n i-klank vanwegen de ontronding
* De 'eu' is vanwegen lege ontronding eigenliks n iets eronde 'ië' en döt denken an de Afrikaanse tweeklank 'ee': *neut* (nds: [[noete]]) en *meul* (nds: [[meule]]) klinken zwat as Afrikaans *neet* (nds: [[nete]]) en *meel* (nds: [[meel]])
* De korte *i* wörden as n *sjwa* uutespreuken (zo as de 'e' in nds: [[kamer]]): *sit*, *ding*, *vir* kunnen de (niet-Braobanders) as *sut*, *dung* en *vur* in de oren klinken.
* Der is gien verschil tussen *au, ou, auw* en *ouw*; disse letters wörden allemaole eschreven en uutespreuken as *ou* ([[Internasjonaal Klaankenskrift|IPA]]: /ɔʊ/ of /œu/): *outomaties*, *oud*, *blou* en *vertrou*.
* In sommige Afrikaanse dialekten/tongvallen wörden de *aa*-klank uutespreuken as de Nedersaksiese *ao*-klank (bieveurbeeld in *maondag*, t wörden dan wel eschreven as *maandag*).

=== Vergeliekingen ===
Hieronder vie'j n vergelieking van t Afrikaans, Nedersaksies, [[Limburgs]] en t Nederlaands.



Vertalingen van Dylan Thomas zien gedichte *this Side of the Truth'' (eerste strofe):

## Uutgaonde verwiezingen

* Korte introduksie tot t Afrikaans
* n lange Afrikaans-Nederlaandse woordelieste (Die Roepstem)
* Afrikaans-Nederlaands-Afrikaans internetwoordeboek
* Afrikaans.pagina.nl

## Referensies