open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Rad

n **Rad** of **wiel** is ne roonde platte skiewe den um zin eegne asse kan dreein en doarmet beweaging of verplaatsing meugelik maakt. n Rad met ne asse dr an maakt doarbie de wriewing meender duur te roln. n Rad kan bewöagn wordn duur dr n kracht op te zetn. Dèt kan met zwöartekracht, of op ne aandere meneere met nen zelf op ewektn kracht. De beste vuurbeeldn beent te veendn in t transport. Op n wat breder vlak wördt n term *rad* (of *wiel*) ook wal gebroekt vuur roonde platte dinge dee-t köant dreein.

## Geschiedenis
t Rad keump woarskeainlik oet Mesopotamië en is wellich oet eveundn roond 4000 v. Chr. n Euldstn ofbeelding van wat ne koare met raadn kan wean (ne waage met veer raadn en twee asn) steet op n Bronocice pot. Dèt is nen eardewoarkn pot den is op egreawn in Polen en um en noabiej de 3500 v. Chr. emaakt.

## Neersassies
* Drèents: *rad*
* Grunnegs: *rad*, rad kin ook fietse betaikenen
* Stellingwarfs: *rad*, *viel*, *wiel*
* Tweants: *rad*, *wiel*
* Veluws: *rad*, *wiel*

## Anhaling
:*Ik heb een bochel in 't rad*
:*Want ik had een wichie achterop*

:Van *Grip* (2005) deur Lohues & the Louisiana Blues Club
Jannie Konings-Nijweide

**Jannie Konings-Nijweide** (Wenterswiek, 1926 - 2009) is een Achterhookse schriefster.

Konings-Nijweide is in 1926 gebaoren op ne boerderi-je in et Woold (Wenterswiek). Nao 't behalen van 't Mulo-diploma in 1943 hef ze elf jaor op een kantoor ezaetene. Ton is ze etrouwd. Ze kreeg dree kindere en zes kleinkindere. Ze schreef oet leefhebberi-je, veural veur *[[De Moespot]]*. Publicaties in *De Pöste*, *Mo'j 's kieken wah'n schrievers* en *Den Tillefoon*. De bibliotheek in Wenterswiek hef schrieveri-je van eur ebundeld. Vake hef ze oet eigen wark veur elaezene bi-j bejaordengroepen. 

## Uutgaonde verwiezing
*Dialectkring Achterhook en Liemers ovver Jannie Konings-Nijweide
Exakte wetenschop

**Exakte wetenschoppen** bin alle vormen van wetenschop die op grond van netuurwetten en -theorieën as bewieslevering toepast kunnen wodden. Exakte wetenschoppen wodden bi'jtieden ok wel *bètawetenschoppen* nuumd. Veurbeelden van exakte wetenschoppen bin: wiskunde, en alles wat meetber is en waorop wiskunde toepast kan wodden. Et wodt meerstal uutbreided tot alle wetenschoppen die diels meetber binnen. Ienvooldig zegd: in de exakte wetenschoppen is een bewering antoonber korrekt of inkorrekt.

De exakte wetenschoppen bin as volgt in te dielen:

* Biologie
* Eerdwetenschoppen
* Infermatika
* Netuurkunde
* Scheikunde
* Steernskunde
* Wiskunde
Jo ter Linde-Duenk

**Jo ter Linde-Duenk** (Aalten, 1921) is een Achterhookse schriefster.

Ter Linde-Duenk worden in 1921 in Aalten geboren, maor wont sinds 1960 in Wenterswiek. Ze schrif al meer as vaertig jaor in eure moderspraoke. Vanaf 1965 in *De Graafschapbode*, töt de dialectrubriek stoppen. Vanaf 1970 verschenen eure bi'jdragen in 't dreemaondeleks contactorgaan van het Verbond van Neersasse Dialectkringen, De Moespot, in *ADW* en 't Jaorbook van de Oudheidkundige Vereniging *De Graafschap*.

In 1982 verscheen euren eersten dichtbundel *Um d'n lindeboom* bi'j Uitgeverij W. van Keulen in Zellem. Wark van eur worden eplaatst in verschillende verzamelbundels, zoas *'t Witte Peerd* (1984), *De Pöste* (1991), *Den Tillefoon* (1997) en *Mo’j 's kieken wah'n schrievers* (1999). Wieter nog in *Op de pedalen van het woord* (2002), in de Duutse Anthologie *Deutsche Mundarten an der Wende* (1995) en in *Alles plat(t)* (2002), verhalen en gedichten in dialect an weerskanten van de grenze.

In 2002 verscheen bi'j 't Staring Instituut in Deutekem euren tweeden dichtbundel, *Dichter bi-j huus*. Ook mocht ze in 2003 ne rolle in dialect spöllen in 't radiohoorspel *Het Bureau* naor het book *Het Bureau* van J. J. Voskuil (1996). Ze verzorgt al zowat viefentwintig jaor waekeleks een dialectprogramma veur de Lokale Omroep Radio Slingeland FM in Wenterswiek.

## Uutgaonde verwiezing
*Dialectkring Achterhook en Liemers ovver Jo ter Linde-Duenk
Evert Baptist

**Evert Baptist** is n komische type van de Grunneger radiopresintoater Wim Drent (Knoal, 1969), eerst te beluustern op Simone FM en vanôf febrewoari 2008 bie Radio Continu, baaidend stasjons veur Noordoost Nederlaand. Op dit lèste stesjon kin man Evert Baptist heuren ien t programma *Drent Draait Door*.

Evert Baptist komt oet t Westerwôldse Vraiskelo en is traauwd mit *Greta*. Zien noabers haiten *Kloas* en *Gemkje*. Hai is nait hailmoal wies en schoamt zok naarngs veur. Hai belt voak noar bedrieven of mìnzen woar of er n advertinsie van in kraant zain het  en komt mit vrumde vroagen en veurstèllen. 

Baptist proat veuraal Grunnegs, sumtieds Nederlaands mit n swoar aksìnt. Hai verkondegt voak mit noadrok dat er oet Vraiskelo komt. Hai staait veuraal bekend om zien stopzinnen "*Goeiedag eem*" en "*Zeg moar*", wat tegenswoordeg in hail Oost-Grunnen en Oost-Drìnte overnomen wordt.

## Bronnen
*Evert Baptist zien webstee, mit opnoames van zien tellefoontgesprekken en  Evert Baptist beltonen
Kapsiender

De **kapsiender** (*Pisum sativum*) is een plant die beheurt tot de vlinderbloemefemilie (*Fabaceae*, oek wel: *Papilionaceae*). De aarten van de kapsiender worren in 't Putters: *kapsienders*, *kapsienderaarten* of *grauwe aarten* eneumd, de aarten worren vaak egeten.

Kapsienders bleuien mit peersrooie bloemen en de aarten bin blauw ekleurd.

## Rassen
Der bin rassen mit langstrooi (ries- of klimaarten) en mit kortstrooi.
**Langstrooirassen*. Disse rassen moen an gaos of ries eteeld worren. Een ras dat veul deur ammeteurtuunders gebruukt wort is de 'blauwschokker'.
**Kortstrooirassen*. Disse rassen worren in de landbouw gebruukt um vaars op te eten. In 2003 waren der zwat 700 bunders in Nederland. De teelt vient veural plaots in Zeeland. 't Ras 'Solido' wort hierveur gebruukt. 't Ras is zogenaamd halfbladloos en is niet zo vatbaor veur topvergeling. Bie dit ras is een gedeelte van de blaojen um-evormd tot ranken, waordeur 't gewas losser is en der minder ziektes optrejen.

## Teelt
Blauwschokkers worren ezeid in jannewaori en febrewaori oender platglas. Bie 't uutplanten in meert en april wort de heufdwortel in-ekort um de vorming van ziedwortels te bevorderen. 't Planten gebeurt in dubbele riejen of een enkele rie an kiepegaos of ries. Blauwschokkers kunnen 150 tot 200 centimeter hoog worren. Oek is der een kortstrooiras, 'Desirée', dat tot 75 centimeter hoog wort.

## Oogst
Blauwschokkers worren vanof half juni tot augustus eoogst. Ze kunnen rieper eoogst worren as de aarten, umdat ze minder gauw melig en hard worren.

## Inhoudstoffen
De voedingsweerde van 100 gram vaarse kapsienders is:
	

## Ziektes en beschaodigingen
Een belangrieke virusziekte is topvergeling. Disse ziekte wort deur bladluzen over-ebrocht van luzerne op kapsienders, aarten en platte peters. Topvergeling komt 't meest veur in 't zujen, zuudwesten en Flevoland.

## Nedersaksisch
Hieroender vie-j de benaming veur de aarten van de kapsiender:

*Stellingwarfs: *grauwaten*
*Veluws: 
***kapsiende*
***kappesiene*
***kopsiender* (Bunsjoten)
***kapsienderaarten* (Putten)
***kappen* (Elburg)
***raasdonderds* (Epe)
***raosdonders* (Ugchelen)
***raaslanders* (Heerde)
***breune ärten* (Lieren)
***blauwschokkers* (Loen, Nunspeet)
***schokkerties* (Vaossen)
***knappers* (Apeldoorne, Ugchelen)
***grauwe aarten* (Putten)
Augustus Pablo

**Horace Swaby** (21 juni 1954 - 18 mei 1999), better bekeand as **Augustus Pablo**, was nen Jamaikaansen reggae-artiest en pianospöller. Hee begun as pianist in de joarn '70 van t 20ste joarhoonderd. Hee was woarskienlik n eerstn den as ne melodika as n echt en belangriek instrumeant gebreuk in zinne muziek. Hee steund ook bekeand um zin anhangerskop van t rastafarianisme.

## Leawn en woark
Swaby wör geboorn in St. Andrew, Jamaika in 1954 en leardn t örgel te bespöln in Kingston College School. Doarduur wör he later vake vroagn um in de opnamestudioos de örgelpartiejn in te spöln. Op n gegeewn memeant leendn um n meakn ne melodika. Hee wör zo wies met t deenk det he nooit wier zoonder op pad gung. Hee wör ook kunnig met Herman Chin Loy, den as eerst bie zinne neawe Leslie Kong in den zin plaatnzaak *beverly's* woarken, mear later zin eegne zaak *Aquarius* begun in Half Way Tree. Tusken 1971 en 1973 nöm Swaby plaatn op as "Higgi Higgi", "East of the River Nile", "Song of the East" en "The Red Sea" vuur Chin-Loy's Aquarius Records. Chin Loy gebreuk vuur zin opnames woerin n örgelspöller zat n naam Augustus Pablo, en Swaby nöm den naam oawer.

Duur Augustus Pablo wör t gebroek van de melodika in reggae machtig populair. Dit instrumeant wör doarvuur feailik alleene gebroekt duur keenderskooln in Jamaika um de wichter muziek te learn. Rechtevoort is t n hoast onmisboar instrumeant in vuural dubreggae.

Hee richtn de plaatnmoatskoppiejn *Hot Stuff*, *Message* en *Rockers* op. Den lestn was inspireerd duur t Soundsystem *Rockers* van zin breur. Hee leawerdn völle bewoarkings van euldere, bestoande nummers.

In de joarn '80 gung t um wat meender, mear hee maakn wal n good oontvöngn live-album.

Op 18 mei 1999 störf Pablo Augustus an ne klaplonge. Hee wör 44 joar oold. He har al längerder las van de spierzeekte Myasthenia Gravis.

Hee hef nen dochter Isis en n zönne Addis.

## Plaatnriege
*1973 – *This Is Augustus Pablo *
*1975 – *Dubbing in a Africa *
*1975 – *Thriller *
*1977 – *East of the River Nile* 
*1977 – *King Tubby Meets Rockers Uptown* 
*1978 – *Africa Must Be Free By 1983 (Met [[Hugh Mundell]])* 
*1979 – *Africa Must Be Free By 1983 Dub (Met Hugh Mundell) *
*1980 – *Eastman Dub* 
*1980 – *Rockers Meets King Tubby in a Firehouse* 
*1982 – *Earth Rightful Ruler* 
*1985 – *Rising Sun*

## Oetgoande verbeending
*Offisjele Augustus Pablo leefhebberstea
*Augustus Pablo - Pretty Baby (Youtube)
Sociaole wetenschop

**Sociaole wetenschoppen** wodden vormd deur de takken van wetenschop die betrekking hebben op meensken in heur sociaole omgeving. In Nederlaand wodden disse wetenschoppen veerder onderverdield in maotschoppi'jewetenschoppen en gedregingswetenschoppen.

## Maotschoppi'jewetenschoppen
* antropologie - de wetenschop die him bezighoolt mit de bestudering van kulturen van niet-westerse volken in al heur aspekten
* bestuurskunde - de wetenschoppelike discipline die him bezighoolt mit de wieze waorop et eupenbaor bestuur funktioneert, liekegoed binnen as buten et bedrief. 
* ekonomie - de wetenschop die him bezighoolt mit de behoeftebevrediging van meensken
* rechtsgeleerdhied - de wetenschop die him bezighoolt mit kennis of studie van et recht
* poletikelogie - de wetenschop die him bezighoolt mit de bestudering van et tot staand kommen, et voeren en de effekten van et overhiedsbeleid
* sociologie - de wetenschop die him bezighoolt mit de bestudering van de sociaole gedregings en et sociaole haandelen van meensken in de saemenleving

## Gedregingswetenschoppen
* kommunikaosiewetenschop - de wetenschop die meenselike kommunikaosie en de effekten daorvan op gedregings onderzeukt
* psychologie - de wetenschoppelike studie van gedregings en de geestelike percessen
* pedegogiek - de wetenschop die him bezighoolt mit de bestudering van et veraanderperces/leerperces binnen een (opvoedings)relaosie
* kriminologie - de wetenschop die de metieven van misdaodigers onderzeukt

## Overlappings
Pattie wetenschoppen wodden diels tot de sociaole wetenschoppen rekend, en diels tot aandere wetenschoppelike stromings.

* geografie (gedieltelik exakte wetenschop) - verzaemelnaeme veur een antal meer of minder op heurzels staonde wetenschoppen die studie maeken van de ruumtelike orde die in alderhaande fysische en sociaole verschiensels van en op et eerdoppervlak vaalt te onderkennen
* geschiedenis (gedieltelik geestewetenschoppen) - de wetenschop die him bezighoolt mit de bestudering van et vleden
* theologie (gedieltelik geestewetenschoppen) - wetenschop die de verhoolding tussen de meenske en God bestudeert
Opa

n **Opa** of **grotva** (*groffaa*) is nen kearl den at de vaa is van oew vaa of moo. Zinne vrouwe of leawnsgezellin is oew grotmoo.
Iedereene hef veer geneetise grootooldn.
n Naamn *opa* (in alle Tweantse lokale variaantn) wörd ook vake as skeeldnaamn gebroekt vuur jongs of kearls dee-t nöalt, of dee-t eulder köjert as wat ze beent, of vuur ene den at n aander belearnd ansprekt.

As de feailike euldn nit mear vuur n wich köant zorgn, nemt de grootooldn vake de zorg op zik.
In tradisjonele kultuurn neamp de grotva ne balangrieke stea in de femilie in. Mangs as heuwd van de femilie, mear vake ook as leraar.

De vaa van n grotva wörd *oawergrotva* eneumd. Den zin vaa het *bet-oawergrotva*.

## Neersassies

## Oetgoande verwiezing
Oma

ne **Oma** of **grotmoo** (mangs oet esprökn as *gropmoo* en mangs as *grotmoo*) is ne vrouwe den at de moo is van oew vaa of moo. Zinnen kearl of leawnsgezel is oewn grotvaa. Iederene hef veer geneetise grootooldn. n Naam oma (in alle Tweantse lokale variaantn) wörd ook vake as skeeldnaam gebroekt vuur meakns of vrouweleu dee't nöalt, of dee't eulder kuiert as wat ze beent, of vuur ene den at n aander (onterecht) de wacht anzeg.

De moo van ne grotmoo wörd oawergrotmoo eneumd. Den zin moo het bet-oawergrotmoo.

Umdet iederene aait veer geneetiese grootooldn hef, krig ieder stel grootooldn vake nen naamn dr bie um ze oet mekoar te hooldn. Det kan met n vuurnaam wean (bievuurbeeld Oma Janna en Oma Mina), of n achternaamn (biev. Oma Waanders en Oma Dekker). As de grootooldn in verskilnde plaatsn wont, köant ze ook  n naamn van de plaatse kriegn (biev. Oma Wierdn en Oma Eanter).

## Neersassies
Politiek

Et woord **poletiek** is ofkomstig van et Oldgriekse woord *πολιτικός* of *πολιτεία* (*politikos* of *politeia*) dat betrekking het op et Oldgriekse woord veur 'stad'. Poletiek het as medern begrip veural betrekking op de burgerlike saemenleving, de riegelgeving van een staot, de staotsvorm en et bestuur. Luden die in de poletiek zitten geven dan een soort richting an. Ze zorgen d'r-veur dat belangenverschillen van groepen en individuen tot heur recht kommen - meerstal op basis van onderhaandelings - op de verschillende bestuurlike en maotschoppelike nivo's. 

De scheidingsliende tussen *poletiek*, *[[ethiek]]* en *[[sociaal]] wezen* is een vraoge waor vule verschillende antwoorden op bestaon, der bestaon zovule mienings over. De meerste wetenschoppers erkennen dat luden uut de poletiek de meugelikhied moeten hebben om macht of geweld te kunnen bruken om een vraogstok as poletiek te bestempelen — bi'j et beslissen van een *poletiek konflikt* is meerstal spraoke van een verplaetsing van macht van de iene groep of persoon naor een aandere groep of persoon.

In een demokraosie wodden de luden en orgenisaosies die in de poletiek zitten (indirekt) verkeuzen deur de burgers van et laand. De leiders van een kommunistisch laand (of een vergeliekber poletiek systeem) wodden meerstal niet verkeuzen mar wodden ansteld deur de winnende pattie zels en kriegen de macht over et hiele laand.

## Poletieke stromings
Hieronder viej' een antal poletieke stromings.
Helligen Hendrik

**Helligen Hendrik**, voluut Hendrikus Antonius van der Pette, is een komisch typegien, espeuld deur zanger/tekstschriever Bert Eeftink uut Goor.

## Column
Helligen Hendrik hef een wekelijkse Twèentstalige column op de Oaveriesselse radiozender Radio Oost daoras e zien helligheid in spuit oaver een bepaold onderwarp. Zien stokkien wördt an-ekondigd mit een belkende koe, een kri'jende hane en de woorden: "De twee minuten van Helligen Hendrik." 't Wördt altied of-esleuten mit de kreet *"mBâh!"* Tekst en geluudsopnaome van de columns viej ok op de webstee van Helligen Hendrik (kiekt bi'j de bronnen).

## Onderwarpen en stiel
Alle weken hef Hendrik de kop verkeerd oaver een aander thema, van islamisme töt dialectdrammeri'je en reclame op poszegels. Meer as iens hef e 't oaver de 'TTT', de 'Twèentse Traditie Terroristen', die oe - zeg e - olde gebruken en een olderwets, ienvörmig Twèents wilt anvrieven. De grappenmaker Herman Finkers zol d'r daor iene van weden. Hendrik spuit zien gal mit een rappe, oaverslaonde stemme. Umreden hi'j zo hellig is, hef e mienings die as d'r niet umme liegt, en die as e in beeldend plat verwoordt; beveurbield: *"En leu dee nöalt....dee mangt wie de waffel dichte-neaien."*

## Oldejaorsconferences
In december 2007 hef Helligen Hendrik in vief Oaveriesselse theaters zien oldejaorsconference 'mBâh!' ehölden, die op oldejaorsaovend veur TV Oost uutezunden wör. Daorin dreug hi'j een rutiespette, hoornen brille, spencer en colbertjassien en zat in een olderwetse leunstoel tegen 't decor van een huuskamer. Hi'j har drokte had mit de vrouwe en die was 't huus uut egaone, zodet hi'j allennig 't oldejaor uutzitten mus. Det gaf Hendrik de gelegenheid umme gramietig te weden oaver van alles en nog wat - zoas oaver zien greutse naober Waanders (Rob Vorkink) - mit muzikaole umliesting van Kerkstraat Centrum (Paul Schabbink en Raymond Nijenhuis).

De tweide oldejaorsconference in de riege, die van 2008, was te zien in acht theaters in hiel Oaveriessel en had as titel 'FÔI!' In dizze conference mak Hendrik hum onder aandere hellig oaver vrouwen, heldenziendes, boerendaansers, goede doelen en verscheiden tillevisiepregramma's.

Van de beide conference is een dvd uutekomen.

In 2011 har Helligen Hendrik, in samenwarking met Skoffel-Getje de veurstelling *Nôh*, dee alle aovende was uutverkocht.

## Theatershows
**MBâh* (2007)
**FÔI!* (2008)
**Nôh* (2010-2011)
**VÔT* (2012-2013)
**LÖS* (2014-2015)
**Oald Zeer* (2019-2020)
**Wen d’r mar an* (2021-2022)
**Bar & Boos* (2023-2024)
**Opdoffer!* (2025-heden)

## Bronnen
*Helligen Hendrik zien webstee, mit inespreuken stokkies
*Opnaomes van 't streektaalpregramma Aksent, daoras Helligen Hendrik zien column in hef
*Helligen Hendrik zien oldejaorsconference van 2007, 'mBâh!', in theater De Reggehof in Goor. Opnaome van TV Oost
*Helligen Hendrik zien oldejaorsconference van 2008, 'FÔI', in 't Hoftheater in Raolte. Opnaome van TV Oost
*Helligen Hendrik in ziene oldejaorsveurstelling van 2011, 'Nôh', in De Voorvechter in Hardenbarg. Opnaome van TV Oost
Aai (toponiem)

**Aai** of **eei** is t Oldgrunnegs-Oostfraise woord veur *[[eilaand|aailaand]]* en is ôfkomsteg oet t Oldfrais (*ey* of *ei*). In de run van de joaren is t woord *-laand* der aanvast plakt (aailaand/eiland). n Noam woar of dit nog ien trug komt is t Oostfraise aailaand *[[Norderney|Norden*'ey**]]'' (aailaand van [[Norden]]; in t Grunnegs-Oostfrais ook wel ''Norderoog'' of ''Norderneei''/''Nordernaai''). Ook de oetgong **-oog**, in bieveurbeeld ''Röttemeroog'' (aailaand van [[Röttem (Emsmond)|Röttem]]), ''Skiermunnekoog'' (skier = donkergries, ''aailaand van de grieze munneks'') en ''Wangeroog'' (aailaand van Wangerlaand) is ôflaaiden van t woord ''aai'' of ''ey'' (denk bieveurbeeld ook aan t [[Engelse]] woord veur ''oog'', ''eye''). In aander toalen broekt man dit ook. n Veurbeeld hiervan is t Deense woord **ø** in bieveurbeeld ''Rømø'' (Reumeroog) en ''Færøerne'' (Fær = schoap; ørne = aailanden; [[Oldnoors]]: ''Fær**ey**jar''). Denk bieveurbeeld ook aan de [[Knoalaailanden]] [[Jersey|Jers**ey**]] en [[Guernsey|Guerns**ey*']].

De aigenliekse betaikenen is middelkerwies "*woater(gebied)*". t Woord *ai* (of *ae*) is der aan verwaant en betaikent "woaterweeg". Denk bieveurbeeld aan de *Roeten Ai* (Westerwôlds: *Ruten Ao*, [[Nederlaands]]: *Ruiten Aa*), de *Slochter Ai* (Nederlaands: *Slochter Ae*) en de *Selter Ai* (Selterfrais: *Seelter Äi*, Hoogduuts: *Sater Ems*). t Fenomeen *ae* komt ook in [[Westfraislaand]] veur, woar de toal ook op t Fraise substroat ligt. t Woord *aa* (*Ruiten Aa*, *Drentse Aa*, enzowieder) wordt in hail Nederlaand broekt en wordt in t Grunnegs sumtieds letterlieks vertoald mit *oa* in stee van t korrekte *ai*. 

Nevven t woord *aai* en *aailaand* wör ook t woord *insel* broekt, deur invlouden vanoet t zuden. Dit woord wordt tegenswoordeg nog aal broekt in t [[Duuts]] en in [[Engels]]e woorden as *Peninsula* (haalfaailaand). Oorspronkelk is t Latains woord (*insula*), woardeur ook de Romoanse woorden *isla* (Spoans), *isola* (Italjoans), *illa* (Kateloans) en *île'' (Frans) der verwaant aan binnen.
Wietem

**Wytem** (Nederlandsk: *Wijthmen*) is en büürtskap in et süüdoosten van de oaverysselske gemeynde swolle. Med härvde förmt wytem de wyk märswätteringlanden. Wytem ligt körtby de ryksweg N35. In de büürtskap ligt de wytemerplasse, in de jåren söäventig döär sandwinning untstån, dåras y köänet swömmen un küern.

## Geskydenis
De oldste spöyren van bewoaning stamt üüt de jonge steyntyd. Op disse steade bint by upgravingen vöärwarpen evönden dee wyset up kontakt tüsken de vrogge bewoaners un et romeinske ryk.

In en ourkunde üüt et jår 960 nömet se de plaatse *Wie*, wat as *klein heiligdom* of *heilige steade* beteykent.

## Streaktaal
Et neadersassiske dialekt van wytem höyrt volgens de dialektoloog Harrie Scholtmeijer by et sallandsk, in teagenstelling töt et dialekt van et noorden van de gemeynde swolle, dat as hee by et noord-oaverysselsk indeylt.

## Referentys
* Hove, J. ten (2005). *Geschiedenis van Zwolle*. Zwolle: Waanders.
* Scholtmeijer, Harrie (2006). *Mörn! Taalgids Overijssel*. Assen: In Boekvorm Uitgevers bv.
Nuldernauw

't **Nuldernauw** is één van de Veluwerandmeren tussen Gelderland en Flevoland. 't Meer grenst in 't zuudwesten an 't Niekarkernauw en loopt in 't noordoosten over in 't Wolderwied. 't Is samen mit 't Niekarkernauw 't smalste randmeer.

't Nuldernauw wort deur een dam escheien van 't Niekarkernauw. In disse dam leit de Niekarkersluus, waor de N301 over loopt.
De Fikkerieën

**De Fikkerieën** of **De Vikkerieën** is n buurt in de gemeente Putten, in de Nederlandse provinsie Gelderland. t Het zien naam te danken an n karkelike instelling van veur de riffermaosie. De Fikkerieën leit in de buurtschap Hoef in de umgeving van de Arkemheenseweg, Vikarienweg en an de westkant van de Niekarkerstraot.
Splo

**Splo** (Hollaands: *Espelo*) is n kleainstn noaberskop in de gemeente Riesn-Hooltn. t Hef ne eegne skoole, woer in t anlönnde hoes n filmmaker Bert Haanstra op de wearld is ekömn. Den zin vaa was heuwd van dee skoole, de Bosskoole. t Hef ook n eegn verennigingsgebouw: *t Trefpunt* en zelfs n eegn leed.

Ieder joar hoolt ze in juni t Splose Feest. n Achterhooksen band Normaal hef dr verskeaidene moaln espöld.

De inwonners van Splo beent wies met mekoar en doot völle saamn. Zo hebt ze verskeaidene records op öarn naamn stoan, zo as de grötste Boake (poasveur) van de wearld, de grötste sneepoppe van de Benelux en t wearldrecord heuivorkgooin.

## Oetgoande verbeendege
*Webstea van Splo
Middenvoutsbain

**Middenvoutsbainen** (Latain: *metatarsalia*) binnen vief laange botten dij in de voutploat de verbinden verzorgen mit t onderbain. 

Analoog hiermit binnen de middenhaandsbainen of metacarpalia.
Haart

**Haart** kin meerdere betaikenissen hebben: 

* n Orgoan dij dat t bloud deur de oaders hìn pompt: haart (anatomie)
* n Symbool dij dat *laifde* veurstelt: haart (symbool)
* n Daaier woar of t vernuimdste taikenfilmfiguur Bambi van is: haart (daaier)
* n Group haartachtege daaier: haartachtegen
Kruudmoos

**Kroedmoos**, **kruudmoos** of **kruudmoes** (, NSS: *kruudmoos*) is een traditioneel gerecht wat in et Gelders-Oaveriessels gedeelte van Nederlaand egetten wördt. Et is nen dikken inekokten pap van gort, karnemelk, spek, rookworst, rozienen en nen hoop verske kruden. Kruden wat der vake ingoat zint karvel, peterselie, selderie, venkelloof of dille, kruzemunt en zoerblad. Mangs doot ze der ook brandnetteltöppe of blad van zwarte beazen duur. Et is een traditioneel boerengerecht, bedoold um good wat te verbranden hebben biej et wark op et land. 

Et terechtemaken doert mear as 12 uur, vandoar at et gerecht de leste joaren wat minder vake getten wördt.

## Kruudmoos maken
Hieronder ne beskriewige van wo as kruudmoos emaakt wördt.

### Wat der in geet
:*100 gram gort*
:*1 liter water*
:*10 gram zolt*
:*300 gram rookworst*
:*100 gram rozienen*
:*1,5 etleppel kervel*
:*1,5 etleppel peterselie*
:*1,5 etleppel kruzemunt*
:*250 mililiter karnemelk*

### Maken
:'n Gort 12 uur loaten wellen in et water. Doarnoa een uur in etzelfde water kokken.
:Rozienen, pläkkes van 'n rookworst en kruzemunt der biej duur.
:Loat dat 15 minuten heanig kokken. Dan de rest der biej.
:'n Kruudmoos good woarm opdenen.

## Trivia
Onder 'n naam *Gait-Jan Kruutmoes* presenteerden Kees Schilperoort in de joarn 1950 en 1960 et radioprogramma *De Boertjes van Buuten*. 

## [[Nedersaksisch|Neersassies]]
* Tweants: *kruudmoos* of *kruudmoes*
* Sallaans: *kruudmoes* of *groenmoes* (rondumme Kampen)
* Veluws: 
** *kruudmoes*
** *melkmoes*
** *moes* (Doospiek, Wezep, Nunspeet)

## Verwiezingen
Slavko Avsenik

**Slavko Avsenik** (26 november 1929 – 2 juli 2015) was nen Sloveensen muzikaant en muziekskriewer oet Begunje, Oberkrain (Sloveens: *Gorenjski*). Hee was de bedeanker van de oberkrainer volksmuziek.

Det is ene van de meest invloodrieke stieln vuur volksmuzikaantn van rechtevoort in Slovenië, Oostenriek, Zwitserlaand, Liechtenstein, Duutslaand en de Benelux. Duur Avsenik onsteundn völle bands dee't nog aait op zinne manere muziek maakt. Ook skreef hee völle nommers dee't nog aait töt t standaard repertoire van völle oberkrainermuziekgroepn heurt.

Avsenik was eerst profesjoneel skispringer, mear oonder n Dienst leardn he zikzelf trekzak spöln.

## Muzikale leawn
Met zien breur Wilko op klarinet en nen bassist vörmden Slavko Avsenik t *Trio Avsenik*. Later vörmden he t *Gorenjski Kvintet*, dee't later vearder gungn oonder n naamn *Slavko Avsenik und seine Original Oberkrainer Musikanten*. Doarmet wörh e oetveender van t *Oberkrainer-*geluud.

Avsenik hef vuur miljoenn leu espöld (woereunter stoatsheuwde) en in doezenden konsertn, radio- en tellevisieprogramma's. Hee hef mear as 30 miljoen plaatn verkocht en 31 gooldn, 2 diamaantn en 1 platinaplaat ewunn. Ze neumt um de "Johann Strauss van de 21e eeuw".

Avsenik woarkn saamn met zien breur Wilko an mear as 1000 verskilnde nommers. In 1953 begun t bälleken te roln, toen as Avsenik met zinne muziekgroepe in n Oostenrieks radioprogramma (*t Sloveense Uurkn*) spöldn. n Presentator neumdn öar "de muzikaantn van Oberkrain". Al vlot warn ze tot in West-Duutslaand bekeand.

In 1960 kreegn *Slavko Avsenik und seine Original Oberkrainer Musikanten* n plaatnkontrakt biej t Duutse Rundfunk-Decca, woerduur ze regelmoatig in TV-programma's kwamn. Ze toerdn onmeundig völle.

Zien bekeandste nummer blif *Na Golici* (trompetn-echo), wat al mear as 600 moal in aandere versies is oet ebracht. 

## Oberkrainer geluud
t Oberkrainer Geluud wörd verkreegn duur minimaal vief instrumeantn:
*Trekzak
*Gitaar (vuur t ritme)
*Tuba (bas)
*Trompet
*Klarinet

Vake keump hier dan ook nog mearstemmigen zaank biej. Terwiel at völle leu deankt dèt t seempele meziek is (en zo kleenkt t ook) zitt r zelfs vaake nog jazz-akkoordn in.

## Oetgoande verbeendege
*offisjeeln webstea
*anhangerswebstea (Duuts)
*Slavko Avsenik - Trompetn-echo (YouTube)

## Verwiezingn
Sproetel

Een **sproetel** of **sproet** (*Ephelide*) is een opeenhoping van melanine in de oenderste lagen van de opperhuud. Je kriegen de brune kleur op dezelfde menier as bie 't brunen in de zon, alleen is de verdeiling van melanine bie sproetels niet egaol. Hoewel sproetels zelf gien ofwieking bin, hen minsen mit veul sproetels wel een grotere kans um huudofwiekingen as een melanoom te kriegen.

Veural roodhaorige minsen hen veul sproetels.

## [[Nedersaksisch]]
*Veluws: 
***sproeten*
***sproetels* (Niekark) 
***spruten* (Oldebroek, Hattem, Garder)
***spreuten* (Apeldoorne)  
***spikkels* (Une, Lieren)
Marga Kool

**Marrigje Macheltje (Marga) Kool** (Beekbargen, 15 augustus 1949) is een Drèentse schriefster en politica.

Ze gruuiden op in een boerengezin det eerst in Noord-Braobaant woonden, later in Twente en, vanof heur elfde, in 't Drèentse Zuudwolde. Dartien jaor lange warkten ze in 't onderwies, onder aandere gaf ze Nederlaans.

Veur D66 hef ze tien jaor in de gemienteraod van Zuudwolde ezeten, daornao kwaamp ze in de Previnciaole Staoten van Drenthe. Tussen 1991 en 1999 was ze in Drenthe gedippeteerde van Milieu en Cultuur. Sund 2000 warkt ze as diekgraof van 't waterschop Riest en Wieden.

Sund zo 1971 skrif Marga Kool gedichten, vertellegies en tenielstokken in 't Drèents. Ze vund 't een aordig onontgonnen literair gebied, een 'Luilekkerlaand'. Ok wol ze de schaamte die seins bestiet veur de streektaal ummebugen töt trots. As diel van 't 'zendingswaark', zoas ze 't nuumde, hef ze mitehölpen de uutgeveri'je Het Drentse Boek op te richten. Zie keek ok oaver de Drèentse gröppe en richtte mit aandern SONT op, een mandielig verbaand van streektaalorgenisaosies in 't Nedersaksisch taalgebied.

As zölfstandig waarker hef ze veur Radio Noord een paar jaor 't culturele zundagmörrengpregramma Mandielig eproduceerd en eprissenteerd. Tussen 1977 en 1991 trad ze op mit een Drèentstalig aobendvullend pregramma. Wieder hef ze veurelezen op Poetry International. Marga Kool hef de Culturele Pries van Drenthe, de Zulvern Anjer en de Johanna van Burenpries veur Nedersaksische literetuur ewunnen.

Marga Kool is etrouwd mit de Drèentse schriever Jan Veenstra.

## Uut heur waark

:*Toen weurden Drentse drukkers*
:*schèupers van de taal*
:*en dreugen zörg veur aandermans gedachten.*
:*Ze brachten d'olde woorden duzend keer*
:*vermenigvuldigd in de dörpen weer:*
:*een nei bezit veur jongere geslachten.*

Uut *Op-eschoond* (1983)

## Bronnen
* Marga Kool heur webstee
* Rouke Broersma (red.) (2003). *Scheupers van de taol: Bloemlezing van de Drèentse Schrieverij 1837-2003*. Zuudwolde: Het Drentse Boek. Blz. 13

## Rifferenties
Bukkes

**Bukkes** is een Nederlangdse meziekgroep uut Spaokenburg en zingt in 't Spaokenburgse dialect. 

De band bestaot uut zes man: de oprichter Stefan Spring in't Veld (zang en gitaar), Jan de Groot (zang), Gijs Batelaan (gitaar), Eric Spring in't Veld (drums), Erwin Willemse (bas) en Born Sanders (toetsen). 

De naom van de band (*Bukkes*) komt van 't meervoud van bukkem. In 2007 had de band in Bunsjoten-Spaokenburg, maor ok langdelijk een hit mit 't nummer *Héé Keeltsie*. In april 2008 kwam de band mit 't nummer *Tetteren*. 't Leste nummer wat ze uutebracht hen was in 2009 en heet *Ming dârrep*.

## Uutgaonde verwiezingen
*Beluuster 't nummer Héé Keeltsie
Stienen hönties

**Stienen hönties** bint twee witte of zwart-wit eglazuurde hönties die van stien emaakt bint. Ze staot vake as versiering op de vinsterbanke. Vrogger zat der ok een symboliek achter, zeelu nammen de hönties nao een lange reize vake mee en ze worden veur 't raam ezet. As de hönties naor buten keken was de 'dame' die daor woonde niet bezet en as ze naor binnen keken had ze al herenbezeuk. Disse betekenisse ku-j ok zien an de Barreveldse benaming *hoerenhondjes*.

## [[Nedersaksisch]]
*Veluws:
***hondjes*, *höndjes*
***önties*
***hoendjes van opoe* (Appel)
***sjoorsteehonkies* (Bunsjoten)
***stienen hönties* (Wezep, Oldebroek)
***kasthönties* (Waopenvelde)
***hoerenhondjes* (Barreveld)
***honden* (Doospiek)
***teef en rekel* (Harderwiek)
***beeldjes* (Klanenbeek, Harskamp)
***oppassers* (Lieren)
1765

De volgende gebeurtenissen vunnen of vienen plak in **1765**:

## Gebeurtenissen
* Jozef II wodt keizer van et Heilige Roomse Riek

## Geboren
* 7 meert - Joseph Nicephore Niépce, Fraanse uutviender van de fotografie
* 8 meie - Marianne Kraus, Duutse keunstschilder en hofdame
* 30 september - José María Morelos, Mexikaanse onofhaankelikhiedsstrieder
* 14 november - Robert Fulton, Amerikaanse keunstschilder, ingenieur en uutviender

Daotum onbekend: Pjotr Bagration, Russische generaol

## Uut de tied
* 12 jannewaori - Johann Melchior Molter (68), Duutse kompenist en dirigent
* 9 april - Maria Louise van Hessen-Kassel (77)
* 15 april - Michail Lomonosov (53), Russische geleerde
* 18 augustus - Frans I (56), keizer van et Heilige Roomse Riek
Sukerei

**Sukerei** (*Cichorium*) is een geslachte uut de composietenfemilie (*Compositae* of *Asteraceae*). Tot dit geslachte beheuren witlof en andievie. Der bint ongeveer acht soorten sukerei.

## Soorten
*Andievie (*Cichorium endivia*)
*Wilde andievie (*Cichorium pumilum*)
*Wilde sukerei (*Cichorium intybus*) mit ekweekte rassen

## Nedersaksisch
*Drèents: *sukerij*, *sukkeraai*
*Veluws: 
***sukerei*, *sikorei*
***sukerein* (Attem)
***buisman* (Vaossen, Terwolde, Garder, Apeldoorne, Klanenbeek)
***koffiestroop* (Wezep, Une, Twelle)
***surregaat-/surregaotkoffie*
***surregaot/-surregaat*
***naosmaak* (Nunspeet)
***kniep* (Vaossen)
***kniep-of* (Apeldoorne)
RTV Drenthe

**RTV Drenthe** is de regionaole radio- en tillevisie-umroep van de pervincie Drenthe. De umroep is ontstaon bi'j 't splieten van Radio Noord (töt dan an toe de regionaole zender van Grunning en Drenthe) in 1989. RTV Drenthe hef zien stee in Assen.

## Uutzendschema
Radio Drenthe zendt uut tussen zeuven uur 's ochtends en half zeuvene 's aovends. De zender brengt zowal ni'js-, meziek- as praotpregramma's, daoras een luttik diel van in 't Drèents wördt edaone, zoas 't pregramma mit christelijke meziek 'Veur de preek' (ok op de webstee van de umroep te beluustern). TV Drenthe verzörgt gemiddeld een uur zendtied per dag, miestentied een combinaosie van 't dagense regionaole ni'js en een wekelijks themapregramma. De uutzendings begunt kört veur zessen in de aovend. De rest van de aovend en nacht herhaalt ze de uutzendings of is d'r Tekst TV veur. An pregramma's in 't Drèents is d'r onder meer 't jaorlijkse 'Drents Dictee' in de 'Meertmaond - Streektaolmaond'.

## Uutgaonde verwiezing
*Webstee van RTV Drente
Stofzoeger

n **Stofzoeger** is n apperaat woermet o-j t hoes kloar maakn köant. t Woarket vake met nen stoarkn elektromotor, den at ne grote sentrifugaalpoompe andrif.
t Stof wördt dan in nen buul op evöngn, of in nen bäkn an de binnkaante van de mesiene slingerd.

Um en noabie 1900 wör n stofzoeger al oet eveundn, mear t doerdn nog tot ongevear 1960 tot ongevear iederene dr ene har. Doarvuur wördn kleedn aait of eveagnd, of boetn oet eklopt met nen matnklopper.

## Herbert Booth
Herbert Booth (1871-1955) vreug zik of woerumme at de leu aait prebeerdn t smear vort te bloazn. Hee bedach det t völle makliker was um t op te zoegn en direkt in n toetn te doon. In 1900 maakn'e n eersn stofzoeger: de *Booth Machine*. Det was n deer van ne mesiene den't wal 50 kilo weug. Ze kreegn rädkes oonder en wördn vuurt etrökn duur pearde. Zo gung t dan de huuze langs. t Apparaat bleef boetn en de slange gung duur t veanster noar binn. Dr was twee man neudig um t deenk te bedeenn. Eene um t hoes te doon, n aandern um de mesiene te bedeenn. Dit was vanzelf onmeundig priezig, dus allene rieke leu en bedriewe konn zonne buurte betaaln.

## Latere oetveendings
t Eerste neet-elektrise model wör in 1869 ontwörpn duur Ives W. McGaffey oet Chicago. Dit woarkn duur in nen learnen bal te kniepn, woerduur de locht de slange in ezeugn wör. 
n Eerstn elektrisen was de *hoover* oet 1907, den oet eveundn wör duur n Amerikaansn Hoover Suction Sweeper Company. Den van Booth weug ongevear 50 kilo, terwiel at disn "nog mear" 20 kilo weug. t Deenk was feailik neet slim geweeld. t Bedrief mos dr met langs de duurn goan veantn um t deenk an te priezn. Hierduur sleug n stofzoeger ook oawer noar Europa. In Nederlaand wör'e machtig geweeld. In de joarn '30 har Nederlaand noar verhouding mear stofzoegers as Amerika.
Vanzelf kwamn dr de leste joarn nog lichtere modeln, wat zinne populariteit dee toonemn.
n Bekeand soort stofzoeger is n krömmeldief. Den is maklik in de haande te hooldn en bestemd vuur kleaine zoegbuurtn.
Seend 2000 beent dr ook stofzoegers dee-t zelfstandig n kamer roond goat. Disse woarket op nen accu, zodèt ze neet zo hard zoegnt.

## Neersassies
Zowal in Nederlaanse as in Duutse Neersassiese sproakgebeed is t woord *huulbessem* (met variaantn in oetspraoke en skriefwieze) bekeand. Dr beent dr völle dee dit woord ofwiest, umdet t neet echt gebroekt zol wordn, of umdet t allenig bestoan zol um skik te hebn met t Neersassies.

* Achterhooks:
** *stofzoeger*
** *hoelbessem*, *huulbessem*
* Drèents:
** *stofzoeger*
** *hoelbessem*
* Grunnegs: *motzoeger*
* Platduuts:
** *stofzoeger*
** *hoelbessen*
** *zoegbessen*
* Stellingwarfs:
** *stofzoeger*
* Tweants:
** *stofzoeger*
** *huulbezem*, *-bessem*
** *blearbessem*
* Veluws: *stofzuger*, *stofzoeger*
*Sallaans: *stofzoeger*

## Rifferenties
Motblik en veger

**Motblik en veger** is n set van haandveger en motblik. Deur ien ain haand blik te holden en mit aander haand stof mit veger op blik tou schoeven, kin de roemel en stof opveegd worden.

Motblik was van oorsprong van metoal (blik), môr is tegenswoordeg maisttieds van plestiek.

In t Nederlaands hait t *stoffer en blik*, wat ook de titel van n bouk van Jeroen Brouwers is.

## Leegsaksisch
*Drèents:
***motblik en veger*
***veger en blik*
*Grunnegs: *motblik en veger*
*Tweants: *stoffer en blik* (ook as t nit van blik is)
*Veluws: *motblik*
Schuddeldouk

n **Schuddeldouk** is n doukie woarmit de schuddelbaanke en geutstaine aanschoond wordt. n Schuddeldouk wordt ook bruukt om toavels mit ôf te vegen. Vrouger kregen kinder ook even mit schuddeldouk om de snuvverd as zie vies waren. Dit vinden kinder maisttied nait zo leuk. De bekìndste schuddeldouken binnen wit en dun of geel en dik.

De noam is wat verwarend, omdat vrouger de schuddels der mit schoonmôkt wuiren. t Is dus n veurloper van de ôfvasbözzel. Veur t dreugmôken van de koppies en schuddels wuir vrouger n aander schuddeldoukie bruukt, môr tegenswoordeg bruukt man hier n teedouk veur. 

Schuddeldouken kinnen n huil ìnde bakteries bevatten as zie nait geregeld wozzen worden. Ìnd 2005 meuk de Konsumìntenbond bekend dat n schuddeldouk in n studìntenhuus sikkem 7,9 miljaard bakteries bevat. Ien n schuddeldouk bie n Nederlaands gezin wuiren sikkom 3,1 miljoen bakteries vonden. Aal douken bleken bie t onderzuik al noa ain dag veul bakteries te bevatten. Dit hoft gain probleem tou wezen as t schuddeldoek allinneg bruukt wordt veur t schoonmôken van t schuddelbaanke en dus nait veur kinder om de snoet. Deur t doukie te wasken op sèsteg groaden worden aal bakteries dood môkt.

## [[Leegsaksisch]]
Krakken

**Krakken** is n natuurkundeg verschiensel dat n bepoald geluud verzörgt. Hierbie schoeven maisttieds de molekulen van meerdere objekten tegen mekoar aan deur drok van boetenôf. De geluudssinjoalen binnen körte impulsen mit doartuzzen relatief grode paauzes. Krakkend geluud wordt maisttieds nait as aangenoam ervoarn. De bekendste veurbeelden van krakkerij binnen holten vlouers en deurskenieren. Bie t lèste veurbeeld wordt t geluud ook wel as *pieperg* aanduud.

t Geluud dat vraaikomt bie weerlucht (dunder) is ook n veurbeeld van krakken. 

## [[Leegsaksisch]]
*Drèents: *kraeken*, *kraken*, *kraoken*
*Grunnegs: *krakken*
*Stellingwarfs: *kraeken*
*Tweants: *kroakn*, *kraakn*
*Veluws: *kraken*, *kräken*, *kraoken*
De Nieje Tied

**De Nieje Tied** (ondertitel: *Blad in t plat*) was een Twèents literair-cultureel tiedskrift, eskreven in 't Twèents en naobernde Nedersaksische taalvariaanten (Sallaans, Achterhoeks en 't Platduuts van krek oaver de gröppe). Tussen meert 1994 en april 2004 verskenen der tien nummers.

## Makers
't Blad wördden vanuut Eanske uutegeven deur De Oare útjouwerij. In de redactie zaten Gerrit Klaassen en mit-oprichter Goaitsen van der Vliet. Töt e in febrewaori 2009 uut de tied kwaamp, zat d'r ok de mit-oprichter Frank Löwik in.

## Inhold
In De Nieje Tied stunden literaire bi'jdragen in allerhaand genres; prakkezaosies oaver literaire angelegenheden en wiedere keunst; taalkundige stokkies; een rubriek veur körte berichten, in-ezunden brieven en stiekelstokkies; en een oaverzichte van ni'j wark in en oaver 't plat. Goaitsen van der Vliet zien Standaard Schriefwieze veur 't Twèents wördden in 't blad anholden.

## Stiel
De Nieje Tied wol ni'jmòeds weden en beud gien stee veur 'folklore en kritiekloze ophemmeling van anneke-bestemoorstied'. Seins reup de redactie vrevel op deur hellige besprekings van skriefwark (en spelwark, zetwark en vörmgeving) van in heur ogen lege kwaliteit, daoras 't Twèents niet mit verdan kump; deur heur 'knooiboksnweark' enuumd.

Al vanof 't begun leup 't daorumme niet best tussen 't skaarpe ni'je blad en de treditioneler ekleurde streektaalbladen. De Twentsche Courant skreef: * 'Organisaties die zich met het oostelijk dialect bezighouden [...] zwijgen in alle en zelfs de streektalen. Noch in Stad en Land van de Twente Academie, noch in de Bodbreef van de Kreenk vuur de Twentse Sproak of De Moespot van t Verbond van Neersasse Dialectkringen een woord over het nieuwe blad in t plat.' *

't Vasteholden deur Twèentse schrievers en lezers an nostalgische skrieveri'je oaver vrogger was volgens Frank Löwik in zien pruufskrift oaver de 'Twentse Beweging' de reden det De Nieje Tied slim kleinskalig bleef, intied det aandere streektaalskrieveri'je merakel goed leup, hoge oplages had en herdrokt wördden.

## Uutgaonde verwiezing
*Webstee van De Nieje Tied
*Nummers van De Nieje Tied biej de Twentse Taalbank

## Rifferenties
Wisconsin

**Wisconsin** (oetsproak: *wisKONsen* of *wisKANsen*; Fraans: *Ouisconsin*) is n stoat van Amerikoa. t Ligt ien t noordoosten van t laand aan twij van de Vief Grote Meren. De heufdstad is Madison, mor de grootste stad is Milwaukee. Wisconsin is ain van de stoaten woar't veul Duutse en Noord- en Oost-Nederlaandse lu noar tou binnen verhuust, woardeur t Leegsaksisch der nog aal proat wordt (aal din nait deur olle mìnsken). Wisconsin het om en bie 6 miljoun ienwoners.
Weerlucht

**Weerlucht** is soamen mit dunder, n onderdail van gewitter. t Wordt vörmd deur n elektrische ontloaden ien atmosfeer. 

Weerlucht is ain van de gevoarliekste weersverschiensels. t Is den ook roadzoam om beschaarmen tou zuiken, wizze waiten wan t gewitter dichtbie is en de tied tuzzen weerlucht en dunder minder as 10 sekonden is. t Gevoar om perseunlieks deur weerlucht roakt tou worden is relatief lutk, môr de gevolgen kinnen eernseg wezen. Gemiddeld worden in Nederlaand vief mìnsken per joar dodelk deur weerlicht roakt. Vrouger lag dit aantel nog veul hoger: er wörren honderd joar heer sikkom 20 mìnsken per joar dodelk roakt ien Nederlaand allinneg al.

t Weerlucht gaait van boven, ien de gewitterswolken, noar beneden noar de grond tou. Omdat t noar beneden gaait, zuikt t aaltieds t hoogste punt om ien te sloan. Doarom is t verstaandeg dat as joe aargens boeten binnen, ien t vèld bieveurbeeld, dat joe ien tieds van gewitter op grond of, nog beter, in n sloot of n greppel liggen goan. Op dizze wieze is de kaans dat joe roakt worden nog klainder. Doch moutst wel oppazen dat joe nait aal te nat, vanoet sloot, weer omhoog goan ien tieds dat t weerlucht der nog is. Woater laaidt elektriziteit, woardeur de kaans dat joe roakt worden weer groter wordt.

## [[Leegsaksisch]]
* Drèents:
** *bliksem*
** *weerlicht*, *weerlocht*
* Grunnegs: *weerlucht*
* Stellingwarfs: *bliksem*
* Tweants:
** *löchn*
** *bliksem*
* Veluws: 
** *weerloch*, *weelicht*
** *bliksem*
Wervelstörm

n **Wervelstörm** of **tornado** is n grode störm dij voak in n slurf/trechtervörm veurkomt. De vortex wordt vörmd deur de botsen van waarme en kolle locht. Hierdeur ontstaait n draaiende slurf dij al dan nait de grond roakt. As er wel de grond roakt kin t desastreuze gevolgen hebben veur aals wat op zien pad komt. Aal t stof en saand wat op de grond ligt nemt de störm op, woardeur de slurf zichtboar wordt. Swoare wervelstörms kommen t maist veur in Zìntroaloost Amerikoa, woar haile lougen vernaitegd binnen deur de störms.

Lutje wervelstörms op zee worden ook wel zeehoos nuimd en haile groten worden ook wel zykloons nuimd.

## [[Leegsaksisch]]
* Drèents:
** *dwarrelwind*, *dwirrelwind*
** *wiendeldaor*
* Grunnegs:
** *wervelstörm*
** *tornado*
* Stellingwarfs: *wiendeldaore*
* Tweants:
** *weendoare*
** *weendhoos*
** *tornado*
* Veluws: 
** *warvel-, wärvelstorm*
** *warvel-, wärvelstörm*
** *tornado*
Volkswagen

**Volkswagen** (vake of-ekort as **VW**) is t belangriekste automoark van de Volkswagen Group. Volkswagen hef twee modeln in de top vief van de meest verkochte auto's ter wearld ooit; de Volkswagen Kever en de Volkswagen Golf (staand van zaakn 2004).

## t Begin van Volkswagen
t Begon allemoal biej dn Oostnrieksn professor en auto-ingenieur: Ferdinand Porsche. Disn har al in 1922 plann veur nen goedkoopn auto veursteld, moar geneen zag t zittn, zelfs zin toenmoalign boas Austro-Daimler nich. Toew Porsche biej Mercedes-Benz oaver zinnen goedkoopn droomautoo begon, betekendn dat dat ze nich saamn vedan gingn. Porsche probeerdn het biej under meer NSU en Zündapp, woar nen oantal preufmodelln moakt wurdn. Hiej begun veurzich, en krug in 1934 van Adolf Hitler 'den opdracht 'nen "Kraft durch Freude"-waagn te ontwarpn, nen waagn veur t volk. t Programma van iezn veur disn autoo waarn fors. Den KdF-wagen mus nen topsnelhied van 100 km in t uur kunn haaln; mus twee volwassenn en nen kleann kunnen mèt nemn, of dree soldaatn en nen mitrailleur; mus nen löagkeuldn motor hebn; möcht maximaal tusn de 6 en 7 lieter benzine per 100 kilomeeter broekn; en nich mear kostn as 900 Reichsmark.
Bert Eeftink

**Bert Eeftink** (28 februari 1967, Goor ) is een tekstskriever, grappenmaker, zanger en prissentaoter uut de Oaveriesselse stad Goor. Al verskeiden jaoren gef hi'j daor oldejaorsveurstellingen mit Paul Schabbink en Rob Vorkink. 

Mit toetsenist en zanger Schabbink, mit wel e sund 1997 samenwarkt, vörmt Eeftink 't luusterliedties-tweital Kerkstraat Centrum. An-evuld mit meer muzikaanten vörmt ze een theaterband die 'muzikaal cabaret' mak. Mit 't nummer 'Vier vrienden' wun Kerkstraat Centrum in 2002 op 't Streeksongfestival een broonzen medallie. In 't zölfde jaor kwaamp 't *live*-album *Levend op de planken* uut.

In 2007 gruuiden Eeftink zien bekendheid mit zien typegien Helligen Hendrik, op de previnciaole umroep Radio Oost een vast onderdiel van 't pregramma oaver streektaal Aksent. As Helligen Hendrik gaf e zien oldejaorsshow van 2007, mit de titel 'mBâh!', in plaatsen deur hiel Oaveriessel. De uutvoering in theater De Reggehof in Goor wördden uutezunden deur TV Oost. Naost Eeftink, Schabbink en Vorkink speulden d'r ok Raymond Nijenhuis in mit. Mit Schabbink en Vorkink deu Eeftink in 2008 ok de tweide oldejaorsconference van Helligen Hendrik op riege, 'FÔI!'.

In de populaire Oaveriesselse zieperiege Van Jonge Leu en Oale Groond speult Eeftink dokter Luuk Nijland. Hi'j skrif zölf ok an de riege mit. Wieder hef hi'j veur de Twèentstalige versie van de Fabeltjeskrant, sund september 2007 veur TV Oost, vertalings emeuken en stemmegies edaone.

Eeftink is ok nog an TV Oost verbunden as prissentaoter.

## Discografie
Mit Kerkstraat Centrum:
* *Levend op de planken* (2007)

## Uutgaonde verwiezing
*Web-log van Kerkstraat Centrum
*Helligen Hendrik zien webstee, mit in-espreuken stokkies
*Interview met... Bert Eeftink (RTV Oost Fansite)

## Rifferenties