Middelsassisk

**Middelsassisk** (eigenname: *sassisch*, ouk *Dǖdisch*, *Nedderlendisch en* *Ôstersch*) is een untwikkelingsfase van et neadersassisk. Et is in de middeleywen untstån üüt et oldsassisk en is skrivtelik vasteleagd vanaf 1225/1234 (*[[Saksenspiegel|Sassenspegel]]*). In de tyd van de Hanse (vanaf ungeväär 1300 tot 1600), was et middelsassisk de belangrykste eskreaven språke in et noorden van Middeneuropa en deende as lingua franca in et Noordeuropa. Et wördde parallel an et middeleywske latyn gebrüked, ouk vöär diplomatike doolenden en in oorkundes.

## Terminology
Howel *middelsassisk* (MS) een puur akademiske term is dee eyrst later tot stand eköämen is, verweasen spreakers in dee tyd höyvdsakelik nå höär eigen språke as *sassisch* (sassisk) of *sassische sprāke* (sassiske språke). Disse terminology was ouk noch in gebrüük in de tyd van Luther in de angrensende middeldüütskspreakende gebeden. De latynske teagenhanger (*saxonicus*) wördde ouk gebrüked vöär de sassiske språke (nåst een antal andere beteykenissen). De neaderlandske en neaderlandsk-sassiske form *Saksisch*, mid k, is möägelik untleynd an disse üütheymske latynske form, een andere möägelikheid is et standarddüütske *sachse/sächsich*. Een antal språken van wee et eyrste kontakt mid de sassiskspreakende sassen was, nammen de name oaver mär kreyg de beteykenisse 'düütsk', bv. et finske *saksa*, wat düütsk beteykent.

In teagenstelling tot et latyn as höyvdskrivtspråke, verweasen spreakers ouk nå ütingen in et sassisk as: *to dǖde* spreaken of skryven, wat sovöäle beteykent as 'düdelik, begrypelik'. Dit hevt deselvde stamme as et woord *dǖdisch* 'düütsk' (oorgermaansk: **þiudiskaz* dat 'van et volk' of 'volksspråke' beteykent) wat ouk gebrüked konde wörden vöär et sassisk as dat üüt de kontekst düdelik was. Vergelyk ouk de term *plat(düütsk)* (van *plat* 'gewoan, simpel' of 'laege', in teagenstelling tot et hougdüütsk) wat nå sassiske (of westmiddeldüütske) dialekten verwist.

Een andere middeleywske benaming is *ōstersch* wat in eyrst instansy verweys nå de hansestäden an de Oustsey (de *Baltiske sey*), dit gebeed wördde *Ōsterlant* (Ousterland) enöömd, en de inwunners wördden *ōsterlinge* (ousterlingen) enöömd. Dit is later ouk gån verwysen nå andere düütske hansestäden en was de algemeyne benaming vöär hansekouplüde üüt Neaderland, bv. in Brügge wår se höär *kantōr* (hansekantoor) hadden.

In de 16. eyw was de term *nedderlendisch* in upkumst, dat benådrukkede et kontrast mid de hougdüütske dialekten üüt et Middelgebargde in et süden. Et wördde de dominante form in de hougdüüske dialekten (as vrognyhougdüütsk *niderländisch*, wat ouk verwysen konde nå et neaderlandsk), terwyl *sassisch* de meystgebrükede form in et middelsassisk bleyv. De teagenhanger 'neaderdüütsk' (nyhougdüütsk: *niederdeutsch*) is eyrst later döär spreakers van et hougdüütsk introduceerd en verweys in eyrste instansy vöäral nå et neaderlandsk.

*Middelneaderdüütsk* is een moderne term dee mid wisselende måte van inklusiviteit gebrüked wördt. Et underskeidt sik van et middelhougdüütsk (later vrognyhougdüütsk), döärdat disse dialekten neet deylenöämen hebben an de tweyde germaanske klankversküving. Et (middel)neaderlandsk, dat vanaf de 16. eyw tot an de 19. eyw officieel *Nederduitsch* heytde, wördt vandage de dag meystentyds los eseen van et (middel)neaderdüütsk. In oldere literatuur wörden de neaderlandske (neaderfrankiske) en de sassiske dialekten wel tot et (middel)neaderdüütsk ereakend, dårby wördt der üütegån van een dialektkontinuum van alle hougmiddeleywske kontinentaal germaanske dialekten büten et middelhougdüütsk ümme, van Vlaanderen in et westen tot an de hüdige baltiske ståten in et ousten.

## Verspreidingsgebeed
Et middelsassisk ümvat een grouter gebeed as et oldsassisk, een oldere fase van de språke, vanweagen üütbreiding nå et ousten en, in mindere måte, nå et noorden.

In et ousten breidde et gebeed stark üüt as underdeyl van de *[[oostkolonisatie|oustkolonisaty]]* in de 12. tot de 14. eyw en kwam to include Meakelenbörg, Brandenbörg, Pommeren en Prüüssen, wår up dat moment vöäral slaviske en baltiske stammen wunden. Up een antal geisoleerde plaatsen bleaven een antal van disse oorsprungelike inwunners lange tyd bestån, bv. de *[[venden]]* dee langes et laeger eleagen deyl van de Elve leavden tot ungeväär 1700 of de kasjuben van Oustpommeren tot vandage de dag.

In et noorden nam de ümvang van de freeskspreakende gebeden langes de Noordsey af ten günste van et sassisk, vöäral in Oustfreeskland, dat groutendeyls oavergüng up et middelsassisk halverweagen de 14. eyw. Ten noorden van de Elve, wün et middelsassisk söötjesan an terrein in Sleeswyk, ten nådeyle van et däänsk en et noordfreesk, howel et gebeed döär Dänemarken eregeerd wördde. Et middelsasssik had een groute invlööd up de skandinaviske språken (mid name up dee van et vasteland), howel moderstaalspreakers van et middelsassisk vöäral in de städen leavden wår se kolonys formde van kouplüde en ambachtslüde. Et was een officiele språke van Oldlyvland, wårvan de bevolking vöäral bestünd üüt baltiske en balto-finske stammen.

In et westen, an de Südersey, in de busken van de Veluwe en kortby de beneaden-Ryn, grensde et middelsassisk an de nauw verwande neaderfrankiske dialekten dee vöäral et middelneaderlandsk as skrivtspråke hadden. Eyrtyds wördden disse dialekten ouk wel es tot et middelsassisk ereakend.

In et süden grensde et middelsassisk, an de düütske kante, an de hougdüütske dialekten, ruwweg langes de noordgrensen van Hesse en Döäringen. De språkgrens löäp vervolgens in oustelike richtinge oaver de vlakde van de Middelelve tot et mid et sorbiskspreakende gebeed (dat todestyds grouter was) langes et boavenste deyl van de rivyr de Spree, dee et van et hougdüütsk skeidde. De grens was nooit heyl skarp, et formde eyrder een dialektkontinuum. Teagenswoordig wördt de grens bepåld an de hand van de üütspråke van et noordelike *maken* vs. et südelike *machen*. Langes de Middelelve en et laeger eleagen deyl van de rivyr de Saale, verlöyr et middelsassisk al in de late middeleywen an terrein ten günste van de hougdüütsk dialekten (de name *[[Wittenbarg]]* is bv. sassisk, mär de inwunners pråtden to al oaverweagend/allinnig hougdüütsk to de Reformaty begün).

## Geskydenisse
De subperioden van et middelsassisk binnen:

* Vrogmiddelsassisk: 1200–1350, of 1200–1370
* Klassik middelsassisk: 1350–1500, of 1370–1530
* Laatmiddelsassisk: 1500–1600, of 1530–1650

Middelsassisk was de lingua franca van de Hanse, et wördde espröäken in de gebeden tüsken de Noordsey en de Oustsey. Der wördden eyrtyds edocht dat de språke van Lübeak dominant genog was üm een normative standard te wörden (de sogenaamde *lübeaker norm*) vöär een upkummende espröäken en eskreaven standard, mär recenter wark hevt üüteweasen dat hyr geen bewys vöär is, en dat et middelsassisk neet-estandardiseerd was.

Middelsassisk leaverde een grout antal leynwoorden an språken dee espröäken wördden an de Oustsey as gevolg van negoty mid hansekouplüde in disse kontreinen. Et hevt syn sporen nå-elöäten in de skandinaviske, finske, en baltiske språken, mär ouk in et düütsk, neaderlandsk en et engelsk. Et middelsassisk wördt eseen as de groutste bron van leynwoorden in et däänsk, estisk, litausk, noorsk en sweedsk.

An et begin van de 15. eyw völ et middelsassisk üüt de graty in vergelyking mid et vrognyhougdüütsk, dat in disse periode vöär et eyrst gebrüked wördde döär de elite as eskreaven en, later, espröäken språke. Redenen vöär et verlees an prestige waren de achterüütgang van de Hanse, evolgd döär politike heteronomy van Noorddüütskland en de kulturele oaverhearsking van Middel- en Süüddüütskland in de protestantske Reformaty en de bybeloaversetting van de Luther.

## Klankleyr en skryvwyse

De beskryving is ebaseerd up Lasch (1914) dat noch altyd fungeert as et gesaghebbende üütewydede grammatikatekstbook van de språke (howel et meskeen neet meyr hunderd percent aktueel is).

### Meadeklinkers

* Haakparentesen (rechte haakjes) stån vöär een allofonen.
* Runde parentesen (runde haakjes) stån vöär fonemen dee geen foneemstatus hebben in et vulleadige språkgebeed of marginaal binnen in et fonologiske system.

Der völt up te marken dat et mid eynige regelmåt vöärkümt dat etselvde woord in de eyne middelsassiske tekste beinvlöded is döär eyn van de volgende fonologiske processen mär in de andere tekste algeens neet, dit kümt döär et untbreaken van een eskreaven standard, de dialektale variaty en de voorddürende språkkündige veranderingen in de middelsassiske periode.

**Algemeyne anteykeningen**

* **[[Endklankverskarping]]**: stemhebbende obstruenten in de lettergreapkoda binnen stemlous, bv. *geven* (geaven) mär *gift* (givt). Disse verandering vünd al vrog plaatse in et middelsassisk, mär wördt neet altyd in skrivt weaderegeaven. Proklitiske woorden as *mid* (mid) bleaven vöär een klinker stemhebbend ümdat et as eyn fonologiske eynheid eseen wördde mid et dårup volgende woord. So as ouk al te seen is in et oldsassisk, wördt /b/ mid lenity stemlous een [f] vöär syllabiske nasalen of vlöödklanken, bv. *gaffel* (vürke) van oorgermaansk **gabalō*.
* **[[Grammatiske wissel]]**: Vanweagen klankveranderingen in et oorgermaansk (d.w.s. Wet van Verner), hadden party woorden andere klanken in een andere grammatikale form. In et middelsassisk waren der allinnig versteynde oaverblyvsels van disse "grammatiske wissel", vöärnamelik vöär /s/ en /r/, bv. *kēsen* (kesen) mär *koren* ((see) köäsen), dårnåst by /h/ en /g/, bv. *vān*  *den* (de (dat.enkv.m.)).
** Intervokale /m/ wördde sumtyds eskreaven as *mb*, ouk as et neet van oldsassisk /mb/ kwam.
* /n/ assimileerde tot [ŋ] vöär de velären /k/ en /ɣ/.
* De slot-/n/ völ vake üüt in unbeklemtoonde posity vöär een meadeklinker, bv. *hebbe(n) wi* (hebben wy, ), et nyneaderlandsk undergüng een vergelykbår proces. Up vergelykbåre wyse völlen /ng/-klusters vake üüt nå unbeklemtoonde klinkers, vöäral in et westfålsk, bv. *jārlix* (jårliks) 
Id gheschach vp eynen pynxstedach,
Datmen de wolde vnde velde sach
Grone staen myt loff vnde gras,
Vnde mannich fogel vrolich was
Myt sange in haghen vnde vp bomen;
De krüde sproten vnde de blomen,
De wol röken hir vnde dar;
De dach was schone, dat weder klar.

Nobel, de konnynck van allen deren,
Held hoff vnde leet den vthkreyeren
Syn lant dorch ouer al.
Dar quemen vele heren myt grotem schal,
Ok quemen to houe vele stolter ghesellen,
De men nicht alle konde tellen:
Lütke de kron vnde Marquart de hegger;
Ja, desse weren dar alder degger
(Wente de konnynck myt synen heren
Mende to holden hoff myt eren,
Myt vrouden vnde myt grotem loue
Vnde hadde vorbodet dar to houe
Alle de dere groet vnde kleyne)
Sunder Reynken den vos alleyne;
He hadde in den hoff so vele myßdan,
Dat he dar nicht endorste komen noch gan. 

De quad deyt, de schuwet gern dat lycht;
Alzo dede ok Reynke, de bözewycht:
He schuwede sere des konnynges hoff,
Dar in he hadde seer krancken loff. 

Do de hoff alsus anghynck,
En was dar neen, an alleyne de greuynck,
He hadde to klagen ouer Reynken den voß,
Den men held seer valsch vnde loß.


## Referensys


## Üütgånde verwysingen
* Grammatika en chrestomaty van et middelsassisk döär Heinrich August Lübben (1882) (düütsk), up Internet Archive
* Grammatika van et middelsassisk (1914) döär Agathe Lasch (düütsk), up Internet Archive
* Schiller-Lübben: een middelsassisk-düütsk woordebook döär Schiller/Lübben (1875–1881) up Mediaevum.de en Internet Archive
* Projekt TITUS, inklusiv teksten in et middelsassisk
* Een middelsassisk-düütsk woordebook döär Gerhard Köbler (2010)
* Middelsassiske invlööd up de skandinaviske språken
* Middelsassisk korpus. Wördt noch an ewarked, mär de websteade bevat een beknoppede samenvatting van de middelsassiske grammatika, ouk ebaseerd up Lasch