open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Mississippi (stoat)

**Mississippi** is nen stoat in t depe zuudn van Amerika. Den naamn keump van de Mississippirivier den at dr in t westn duurhen streumt. n Naamn keump van t Ojibwe-wöard *misi-ziibi*, wat "*Grote Rivier*" beteeknt. n Heuwdstad is Jackson. Boetn t stroomgebeed hef Mississippi dichte wooldn. Mississippi is n grötstn vuurtbrenger van Meervaln, en t grötste deel van de meervaln dee at egetn wördt in amerika komt oet Mississippi.

Op t noordn van Mississippi ligt de stoat Tennessee, op t oostn ligt Alabama, op t zuud-westn ligt de stoat Louisiana en op t westn ligt Arkansas. In t zuudn greanst Mississippi an t n golf van Mexiko.

Mississippi hef n sub-tropies klimaat, met heanige weenters en lange zommers, met nen gemiddelden temperatuur van tusken 28 groad in t zommer töt 9 groad in t weenter. t Gemiddeld antal inwonners is 2,918,785. Doarvan is 37% Afrikaans Amerikaans. Dr wörd oawer t algemeen an enömn det hier de Bluesmuziek vandan keump. Völle leu oet mississippi verhuusdn oeteaindelik noar Chikago en wördn doar jazzmuzikaantn dee at van invlood warn op den stiel zo azze vie den non nog keant.
Pelmölle Ter Horst

**Pelmölle Ter Horst** oet Riesn, Tweante, wördt duur Riesnder aait gewoon "pelmölle" neumd. De Pelmölle is ne öllie- en pelmölle den at in 1752 ebouwd wör. Woarskienlik gebreukn ze hiervuur de achtkaante van ne aandere, euldere mölle. Töt 1913 hef de Pelmölle ewoarket. Duur nen braand steund t deenk dr joarnlaank vervaln bie. Pas in 1973 wör dr n groot oknapprojekt op töw ezat, wat oeteaindelik töt 1975 doerdn. Rechevoort heurt de mölle an *Stichting Pelmolen Ter Horst*.

De mölle hef twee koppels pelsteender en ne volledige öllieslagerieje, met twee kaantsteender. De roodn (wiekn) spant 22,4 meter en hebt oold-Hollaands hekwoark woerop at zeailn espönn köant wordn. Dr wörd nog regelmoatig duur vriewillige mulders gerst epeld en öllie esloagn op weendkracht. Ook wordt dr vuur toeristn en publiek eteund wat t muldersvak inheult. De öllie en t mel beent doarnoa te koop.

Wieters is De Pelmölle, oonder mear duur de greune umgewing, nog aait ne geleefde lokasie vuur trouwfotoos. Ook wörd, umdet De Pelmölle an de Regge steet, nog aait gebroekt vuur t inhaaln van Sunterkloas. Den keump met n Eantersen zoomp, woervuur bie de pelmölle ne anlegsteaiger is.


File:Pelmolen Rijssen.jpg|Pelmölle van Ter Horst
File:2005-09-07_Pelmolen_Ter_Horst_Rijssen_(luchtfoto_7_september_2005).jpg|Pelmölle van boavenof


## Oetgoade verbeendiges
*Offisjele webstea van Pelmölle Ter Horst
Holkerveen

**Holkerveen** is een buurtschap in de gemeente Niekark, in de Nederlanse previnsie Gelderland. De buurtschap had in 2004 zo'n 320 inwoeners. Veur de postbezorging valt 't darp oender Niekarkerveen.
Kruushaor

**Kruushaor** (Nederlans: *Kruishaar*) is een buurtschap in de gemeente Niekark, in de Nederlanse previnsie Gelderland. Kruushaor leit 11 kilemeter van Amesfoort of.
Nekkeveld

**Nekkeveld** is een gehucht in de gemeente Niekark, in de Nederlanse previnsie Gelderland. Nekkeveld leit kortbie 't Niekarkernauw. 't Gehucht leit acht kilemeter in noordelijke richting van de stad Amesfoort. Nekkeveld valt samen mit de buurtschap Arkemeen.
Slichtehorst

**Slichtehorst** (Nederlans: *Slichtenhorst*) is een buurtschap in de gemeente Niekark in de Nederlanse previnsie Gelderland. 't Bestaot uut één straot, de Slichtehorsterweg. Slichtehorst leit oengeveer acht kilemeter van Amesfoort of. 

## De naam Slichtehorst
Brant van Slichtehorst was één van de pioniers die vanuut Niekark naor Niej-Nederland ging (wat noen Niej-York heet).
Keulkes

**Keulkes** (*Brassica oleracea* convar. *oleracea* var. *gemmifera*) wördn vuur t eerst in 1821 noabie Brussel ekweekt, en wör doarnoa al gaaw ne belangrieke weentergreunte in Europa. n Oorsproonkliken naamn is "choux de Bruxelles", wat nog aait in t Engelse *Brussels sprout* of t Zweedse *brysselkål* te zeen is. Keulkes wordt binn Europa vuural in Engelaand, Fraankriek, Neerlaand en België getn.

Keulkes wordt in Neerlaand vuural in Zuud-Hollaand, Flevolaand, Zeelaand en Noord-Broabaant ekweekt.

Rechtevoort wörd in de beroopskweek allene mear duur-ekweekte rasn gebroekt, dee at ne cillindriese spruutzetting hebt. Vroger wördn vuur beroopskweek zoadvaste keulkes gebroekt, dee at ne piramidevörmige spruutzetting hadn. Doarduur monn disse keulkes met de haande duur eplukt wordn, wat beteeknt det iederbod allene de riepste keulkes gebroekn konn wordn. Dit soort wörd rechtevoort nog gebroekt vuur persoonliken kweek, zo as in de volkshöfkes.

## Smaak
Keulkes van vroger hadn mear den bekeanden smaak woer at de meeste wichter zonnen hekel an hebt, mear duur de nieje rasn is den stoarken smaak dr n betn of ekweekt, woerduur disse soortn wat mear egetn wordt. Keulkes köant vorst duurstoan van -15&nbsp;°C. Umdet te könn zett de keulkes zetmel umme in sukers, wat zorget det ze neet bevreest. Doarumme ett de meeste leu keulkes t leefste as n vorst dr n moal oawerhen hef ewest.

## Kokn en kloarmaakn
De meest gebroekte manere um keulkes terechte te maakn um te kokn is duur ze eerst van t loof of te haaln, doarnoa de rest van t stemke dr of te sniedn, en doarnoa de boetnste loage blaaks dr of te pulkn, dee at dan al lös warn ekömn duur t stamsniedn.
De meest vuurkomnde maneern van kloarmaakn beent kokn, steumn en reustern. Vuur t geliekmoatig kokn mu'j zorgn de'j keulkes hebt dee at allemoal eawn groot beent. Wat koks koarft n kruus in t midln van de stamanzet, um dr zo vuur te zorgn det t keulken volledig goar wörd.
Wat vuur ne manere o'j ook gebroekt, iej munn zorgn de'j ze neet te lange loatt kokn. Hierduur keump t noar sulfur roeknde glucosinoat sinigrin vrie. Vake kriegnt leu keulkes te etn dee at te lange hebt ekokt. Doarumme veendt völle leu ze neet lekker. 6-7 Minuutn kokn is zat.

## Inhoold
Keulkes hebt völle vitamine C en hebt wellicht n good effekt bie t teegngoan van kaanker (umdet ze glukosinoloatn bevatt). 100 Gram nieje ongekokte keulkes bevat:

* Voedingsstöffe
** koolhydroatn: 5 g
** äjwit: 4 g
** vet: 0,5 g
* Mineroaln
** kalk: 30&nbsp;mg
** Iezer: 1&nbsp;mg
* Vitamines
** karoteen: 1&nbsp;mg
** B1: 0,12&nbsp;mg
** B2: 0,12&nbsp;mg
** C: 150&nbsp;mg

## Neersassies
* Tweants:
** *keulkes* (Eanter, Riesn)
** *spruutn*
Mississippi

**Mississippi** kan verwiezen noar:

* Mississippi (stoat) - nen stoat in de Verenigde Stoaten
* Mississippi (rivier) - nen rivier in de Verenigde Stoaten
* Mississippivlakte - n leeglaand in de Verenigde Stoaten
* Mississippi County (Arkansas) - ne groafskop in de Amerikaanse stoat Arkansas
* Mississippi County (Missouri), ne groafskop in de Amerikaanse stoat Missouri
* Mississippi (Ariën) - n gehucht in de Franse gemeente Ariën
T Woud

**t Woud** (Nederlands: * 't Woud*) is n buurtschap in de gemeente Niekark, in de Nederlandse provinsie Gelderland. 

Samen mit de umgeving, waoroender de buurtschap Appel en t gebied Prinsekamp, had t in 2004 zo'n 1.700 inwoeners.
Ealsn

**Ealsn** (Hollaands:*Elsen*) is ne boerskop kort bie Maarkel, in de gemeente Hof van Tweante, in Oaweriessel.

Rechtevoort wörd t ook wal Ealsn-Herike neumd, umdet disse boerskopn nauw met mekoar verbeundn beent, en feailik rechtevoort as ene buurte zeen köant wordn.

Vuur de gemeentelike herindelige van 2001 heurdn Ealsn an de gemeente Maarkel, mear is doarnoa met Maarkel op enömn in de Hof van Tweante. Töt 1811 heurdn t bie t richterambt Kedingen.

Vroger lea in Ealsn de Havezate Ealsn.
De Lut

**De Lut** (Hollaands: *De Lutte*, tiedns Carnaval: Tuffellaand) is n doarp in de gemeente Loster, in Tweante en wördt duur t eegne volk wal *Bukke* neumd. t Lig op t oostn van Oldnzel, kort bie de Duutse greanze, en har in 2006 umdebie 3000 inwonners.

De Lut ligt an de A1 en an de spoerliene Hengel-Beantem, mear hef zelf gin treinstasjon. t Doarp is vuural bekeand van t Lutterzaand woer at seend 1974 alle joarn de eerste ploge van AFC Ajax keump oefenn. t Rivierkn n Deenkel hef bie De Lut zin eegne karakter eheuldn.

## Geskiedenisse
De boerskop De Lut heurdn töt 1811 bie t richterambt Oldnzel. Toewmoals har t 4 *heurnes*: de Roder-, Hengeler-, Molter- en Elfterheurne. In den lestn lea eartieds n Monniknhof. Disn hof wörd al in t tiende joarhonderd eneumd, en heurdn an de abdieje Werdn. De boerderiejn van disn hof, toertieds ongevear 30, steundn tusken Twekkel in t zuudn, en Geulnkaamp (Groafskop Beantem) in t noordn.

## Volksgeloof
Ene van de bekeandste sages keump oet De Lut. Hier zol volgens de Lutteners n Kardoeshoond (de Hellehoond) roondloopn. Hee wör völle zeen roondum n koarkhof. A'j um heurdn blekn ko'j dr van op an det binn nen kortn tied ene van oewe femilie oet de tied zol komn. Volgens de verhaaln zol 1 boer dr es n moal neet vuur op de loop wean egoan, mear t deer hebn an evöln en loatn vluchtn. Det har'e weetn: Hee hef n poar wekke doodzeek ewest.

## De möaite weard
Bie De Lut ligt nen grootn boomhof, Poort-Bulten.

## Bekeande leu oet De Lut
*Frans Zanderink, better bekeand as *Boer Frans*.
*Harry Nijhuis, strektaalkonsulent

## Refereansies
Gorssel

**Gorssel** (uutspraoke: *Gossel*) is ne plaatse in de gemeente Lochem in de Nederlandse provinsie Gelderland. t Hef 3840 inwonners (1 januari 2008). Tot an de samenvoging met Lochem in 2005 was Gorssel ne zelfstandige gemeente. Tot de gemeente Gorssel beheurden ok Alm, Aefde, Epse, Harfsen, Joppe en Kring van Dorth. In 1995 stond Gorssel op de negende plaatse van miljonaersgemeenten in Nederland. 

In t sentrum van de plaatse steet de Nederlandse hervormde karke. Boeten den darpskern, an de Zutphenseweg, he'j de Algemene Begraafplaatse. Op t oldste gedeelte he'j n antal zeer good onderholden graven van families dee't de landgoderen in de omgaeving bewonden. Op t ni'je deel he'j onder meer t familiegraf Kluwer, van de oprichters van t gelieknamige oetgaeversbedrief (Kluwer).

In 1785 wordden in Gorssel n grafmo­nument veur Joan Derk van der Capellen tot den Pol op-ericht. Op 23 september 1787 wordden t familiewapen van t monument vernield. In de nacht van 6 op 7 augustus 1788 blezen Oranjegezinden t gedenkteken op.

Van 5 augustus 1865 tot 15 mei 1938 beschikten Gorssel aover n treinstasion (Stasion Gorssel).

Bi'j Gorssel, in de oeterweerden van den Iessel, he'j sinds 1981  staorkedarp *t Zand*.

## Bekende inwonners
* Hendrik Jan Ankersmit
* Marc Willem du Tour van Bellinchave
* Martinus Willem Beijerinck
* Edith Elizabeth Pijpers
* Herman François Hesselink van Suchtelen
* Allard van der Borch van Verwolde
* Allard van der Borch van Verwolde (kleinzönne van den veurigene)
* Jo Vegter
* Willem Adriaan Johan Visser
Emst

**Emst** (ook wel *Ems*) is een därpien op de Veluwe in de gemeente Epe in de Nederlanse previnsie Gelderland. 't Hef ongeveer 3.000 inwoners (bron: CBS). Emst is een toeristisch darp. In Emst he-j ok een 21 bunder grote sauna zitten.

Emst ontstond in de 17e eeuw tussen de kaddestrale gemeente Epe en Une in. Emst was toe een buurtschap en ontwikkelde zich in de tweede helfte van de 19e eeuw töt een kärkdarp. Um te beginnen bouwen ze naost de kärke in Emst ok nog een schole dät veur de ontwikkeling van 't darp mos zörgen. 't Steet wel vast dät in de 18e eeuw al les is egèven in Emst. Toch stellen dit niet echt veul veur umdät 't därpien in de 17e en gedeeltelijk ok de 18e eeuw allenig uut boeren bestond. Die schole is dus een hele veuruutgang ewest veur Emst en die was ok neudig umdät 't darp inmiddels al aorig egruuid was.

## Uutgaonde verwiezingen
*Luchtfoto van Emst
*Luchtfoto van Emst uut 1950
*Hervormde Gemeente Emst
*Historische vereniging Ampt Epe
Ni'jeschoot

**Ni'jeschoot** (Nederlaans: *Nieuweschoot*, Fries: *Nijskoat*) is een dörp in de gemiente Et Vene, krekt onder et plak Et Vene in de Nederlaanse perveensie Frieslaand. Et dörp het een inwonerantal van 149 (1 jannewaori 2003). De nederzetting is bouwd op een glaciaole zaandrogge. De naeme is ofleided van 'Schoot', wat 'hooglegen laand' betekent.

Langes Ni'jeschoot, an de westziede, lopt de Engelevaort. An de noordziede greenst et an de woonwiek en rekreasiegebied De Heide in Et Vene.

Op sportgebied begon hier *VV Ni'jeschoot*. Disse voetbalklub speult sund de jaoren 70 in Et Vene.

Op et begreefplak staot ok ien van de klokkestoelen in Frieslaand.

## Galleri'je

Ofbeelding: Klokkenstoel Nieuweschoot 03w.JPG
Ofbeelding: Nieuweschoot bord.JPG


## Geboren in Ni'jeschoot
* Yep Kramer (15 november 1957), schaetser
Eemtepol

Een **eemtepol** is 't nest van een eemtekelonie. De meeste soorten bouwen een eemtepol in de bojem of in holle bomen, are soorten spinnen weer blaojen an mekaar um een nest van te maken. Een eemtepol bestaot uut duzende gangen, waor de eemten deurheen gaon. De eemptepol wort oenderhouwen deur de waarkeemten en de soldaoten beschaarmen de eemtepol en vallen indringers an.

## Nedersaksisch
*Veluws*:
***mierenhoop/-bult/-nes*
***empenhoop/-bult/-nest*
***empenplaatse* (Apeldoorne)
***eemtepol* (Putten)

Ofhankelijk van 't dialect kan 't mit of zoender tussen-n wezen. Oek 't woord *empen-* kan plaotselijk verschillen (zie **[[miegamp]]**).

## Trivia
*In Putten he-j oek een boerderie mit de naam *De Eemtepol*.
Bokel (Hoksebarge)

**Bokel** (Hollaands: *Boekelo*) is ne boerskop op t noordwestn van de Neerlaandse gemeente Hoksebarge in Tweante, op t noordn van de boerskop Hoolthuuzn, tusken Hengeveelde en De Hoeve. In de Middeleewn was Bokel ne moarke in t richterambt Hoksebarge. Dit is nen aandern Bokel as t döarpken bie Eanske.
Mohammed

**Mohammed ibn 'Abdallah**, ook wal eskreewn as *Muhammed* of *Muhammad*, was n profeet van de stam van de Koeraisj oet Mekka in Saoedi-Arabië. Hee leawdn van ongevear 570 töt 8 juni 632. Hee bracht de wearldgodsdienst islam töt t volk. Mohammed was neet allene n belangriekstn profeet vuur n Islam, mear zin leawn is ook n vuurbeeld vuur alle moslims.

Op disse manere is Mohammed zin leawn neet lös te zeen van n Islam, umdet det wat oawer um in de euldste weln steet, eskreewn is duur Moslims.

## Leawn
Mohammed wör in ongevear 570 in Mekka geboorn, in t joar wat bie de moslims bekeand steet as *t Joar van n Olifant*. Zin vaa 'Abd Allah, n Mekkaans haandelsman, köm gedoernde ne haandelsreaize oet de tied toew at Mohammed nog egeet neet geboorn was, en zin moo störf n antal joar later, woerduur at'e as wees in t hoes van zinnen eum Abu Talib terechte köm. 

As jonge wör'e met n stel pleegooldn met esteurd de weuste in, umdet de leu in de Arabise wearld toertieds geleuwdn det det good vuur n wich zien gestel zol wean, zowal lieflik as geestelik. Dr beent oonder Moslims populaire verhaaln det twee engeln um in disse tied opzochn, zin herte oet de böste nömn, t waskn en wier terugge plaatsn.

As jongkearl gung'e vake met op haandelsreaizn en kreeg doarduur nen gooen bienaamn (*al-Amin*, wat "n betrouwbaarn" beteeknt). Eene van de belangriekste haandelsleu oet toewmoalig Mekka was Gadidja, ne 40-joarige weddevrouwe. Doar trouwdn'e met, en wör zo baas oawer Gadidja zinne haandelsoondernemmige. 

### Openbarige en toonemnde invlood
Toew at Mohammed 40 joar was (n belangriek getal in de Arabiese wearld) har hee de gewoonte um zik terugge te trekn um te mediteern, woervuur at hee noar n boarg Hira gung. Op n dag in t joar 610 heurdn'e ne stemme den at um opdreagn: "Zegnt noa:..." Dit was de stemme van n engel Gabriël den at um de verzn vuur zea van wat later wör ebeundeld töt de Koran. Noa dee tied kreeg'e regelmoatig openboariges van denzelfdn engel.

Vuurdet de Islam besteund, was Mekka ook al n belangriek religieus peunt. De verskeaidene völke gungn good met mekoar umme en dr besteund polytheïsme (dr wördn meardere godheedn tegeliek anbeedn). De Koeraisj hadn as taak t helpn en verzörgn van de völle pelgrims dee at noar Mekka kömn. Mohammed heurdn ook bie dissen stam. Det hee dan ineenn met t verhaal oawer "Éenn God" köm, was dus nen doorn in t oge van völle van zinne stamgenötn, dee at juust leawdn van t mear-goodndom. Op n bepoald momeant was Mohammed zin leawn nit zeker, en vluchtn doarumme noar Medina. Doar gung'e verdan met preakn, en kreeg völle invlood, zelfs zodöanig det'e as börgemeaister wör ekeuzn.
Wees

Nen **wees** is eenn woervan at de beaide natuurlike ooldn oet de tied beent ekömn, of um hebt achter eloatn. Meestieds wordt hier allene wichter (of jongn van deers) met bedoold, mear t kan ook vuur oolde leu geeldn. Dr besteet ook nog n "verloatn wees", den at duur ene van de euldn an zien lot wörd oawer eloatn, en den at dr neet mear noar umme kik.

As ene van de beaide euldn oet de tied keump wörd vuur t wich nen voogd ekeuzn, den at vuur t wich kan zorgn, as det neudig is.

n Bekeandstn wees wearldwied is n islamitiesn profeet Mohammed, den at wellicht doarduur in zinne openbarings de leu op edreagn hef um vuur de weezn te zorgn.
Hengeveelde

**Hengeveelde**, **Wegdam** of **Hengevealde** (Hollaands: *Hengevelde*) is n koarkdoarp in de Tweantse gemeente Hof van Tweante. t hef um en noabie de 2000 inwonners, en t lig an de proveensjale weg tusken Goor en Hoksebarge. t Rooms-Kattolieke doarp hef n apart groot industriegebeed met völle bedriewe vuur n kleain doarp.

Vroger wör t doarp ook wa Wegdam nömd, noar nen herboarg an de weg tusken Goor en Hoksebarge. n Naamn Wegdam wördt rechtevoort hoaste neet mear ebroekt, mear keump nog wal in n parochienaamn en verskeaidene vereniges vuur.

In Hengeveelde zit ene van de grötste bruudsklearbedriewe van Neerlaand, woer at ze vroger op eegn kracht bruuds- en geleagnheaidskleare maakn, mear duur de legeloonlaandn wörd dr rechtevoort allene nog mear *poompwoark* edoan (t versteln en pas maakn van kleare).

Alle joarn in juni beent dr in Hengeveelde de *Höftedaage*, de lokale zommerfeestn, met nen koarmsel en verskeaidene artiestn.

## Geskiedenisse
Hengeveelde was eartieds allene ne noaberskop en moarke in t kerspel Dealdn. In t 17e joarhonderd wör dr ne Roomske sköppekoarke bouwd bie oarve Slot. Um dee tied wör dr ook nen herboarg met as naamn *Wegdam* bouwd, an de weage van Goor noar Hoksebarge. Um den herboarg gröaidn n kleain döarpken umhen, wat doarduur ook n naamn Wegdam kreeg. Hiernoa wör de koarke noar et dörpken verzat woerduur t nog harter gröaidn.
Töt 2001 heurdn t bie de gemeente Ambt Dealdn, den at toew duur de Gemeentelike Herindelige opgung in de gemeente Hof van Tweante.

## Bekeande leu oet Hengeveelde
*Annie Schreijer-Pierik (17 januwoarie 1953), vrogger Kamerlid vuur et CDA
*Hutnkloas (Beantel, juni 1710 - Oldnzel, 13 september 1775), misdoadiger

## Oetgoande verbeendige
*www.hengevelde.nl offisjele webstea van Hengeveelde
N Ham

**n Ham** (sprek oet: *nnám*, Hollaands: *Den Ham*) is n breenkdoarp in de gemeante Tweanteraand, op ongevear 15 km op t noordwestn van Almelo en har per 1 jannewoari 2006 5804 inwonners. Terwiel at t doarp zik rechtevoort op Tweante richet, is t van vroger oet n Sallaands doarp, wat ook te heurn is in öare sproake.

Töt an 1 juli 2001 heurdn n Ham en Vroomshoop bie mekoar in de gemeente n Ham. In 2001 wör t bie t Vjenne in eliefd, mear n joar later in 2002 in de gemeente Tweanteraand.

## Geskiedenisse
Al in 1333 wör n Ham vuur t eerst (as karspel) eneumd in ne leenakte van n Hear van Egede.

t Midln van t oolde esdoarp is n breenk, met doarnöast t euldste bouwsel: nen in gotiesn stiel ebouwdn toorn van de Hervörmde Koarke (tusken ongevear 1325 en 1425 ebouwd). Töt deepe in t 19e joarhonderd deedn de leu oet n Ham vuural boern: völle vee- en akkerboern. Töt an ongevear 1830 was t in n Ham gin vetpot. Det wör wat better noa de industriële revolusie.

Rechtevoort wont dr in n Ham vuural protestaantn. Mear nog neet zo heel lange leedn steund n Ham neet bekeand um öaregeleuvigheaid, en de umwonnden neumdn t zelfs *n Goddeloozn Ham*. in t Gebeed van de vuurmoalige gemeente n Ham hef de Gerefformeerde Boondsgemeente 3300 leedn en de Gerefformeerde Koarke 1600, op n inwonnertal van ongevear 15.000. 

Toew at n Ham bie t Venne köm beheuld n Ham eerst zin eegne gemeentehoes. Noa de inliewige in de Tweanteraand is disn dr achterhen edoan.

## Bereikboarheaid
n Ham kö'j neet makkelik komn. Neet met t Openbaar Vervoer mear met n auto ook neet. Vuur t doarp hen löp de N341 Eerde-Vroomshoop, nen 80-weage den at bekeand steet as ene van de meuiste weagn van Neerlaand. Vanof n Ham löp disse weage noar t westn op Omn (vuurbie Laandgood Eerde) an en noar t oostn op Vroomshoop, Westerhoar-Vjensewieke, woer at'e oeteaindelik bie Kloosterhoar oetkeump. Wat Openbaar Vervoer angeet kö'j allene in n Ham komn met de busse: liene 81 (Ommen-Larcom - Ommen NS - Den Ham - Westerhaar) en liene 594 (n Ham - Nijverdal)

## Bekeande leu oet n Ham
*Marloes de Boer (30 januwoari 1982, anvoorster van t Neerlaands Vrouwleuvoetbalelftal en t Vrouwleu-elftal van FC Tweante, geboorn in n Ham)
*Sanne Nijhof (20 oktober 1987, wun t eerste seizoen van Holland's Next Top Model, wont in n Ham)

## Mooi um te weetn
Alle joarn hebt ze in n Ham t Historisch Schouwspel, woerbie at de geskiedenisse van t doarp en de strekke wordt noa espöld duur ongevear 130 man in historiese kleare.

## Oetgoande verbeendige
*Kaarte van de vrogere gemeente in 1868
*Informasie oawer n Ham en Vroomshoop
Vroomshoop

**Vroomshoop** is n doarp in de gemeente Tweanteraand in t noordn van Tweante. In 2005 har t ongevear 9091 inwonners. Vuur de gemeentelike herindelige van 2001 heurdn t too n Ham, wat Sallaand was. Rechtevoort ligt t deels in Tweante, deels in Sallaand.

## Geskiedenis
t Doarp is offisjeel esticht in 1850, mear wörd al in 1772 eneumd. Vroomshoop lig an t Oaveriessels Kanaal op de stean woer at n tak Zwolle-Vroomshoop eaindigt in t kanaal Almelo-Haandrik. t Kanaal wör lös edoan op 5 september 1856. n Eerstn kanaaloawergaank was ne skolle.

Vroomshoop wör esticht in verbaand met vervennige en hef doarumme n venkoloniaal karakter. Noa de vervennige wördn de of estökne groondn gebroekt duur de boern. Dee kömn völle oet Grönningn en Dreante op Vroomshoop op an. An de Tolndiek stoat nog n antal Grönningse boerderiejn.

Dr beent verskeaidene verhaaln wodöanig at Vroomshoop an öarn naamn ekömn is. n Eerstn is det monnikn en missionarisn vroger an ne bepoalde verhoging in t laandskop zeen konn woer at ze warn. Doarumme heetn dit peunt *n vroomsen hoop*. t Tweede verhaal is det disse verhoging vroger de Bromershoop heetn, en det Vroomshoop doar ne verbastering van is.

In mei 2007 wör dr kuierd det de oolde *peuntbrugge* vort mos, umdet t deenk zo oold en slecht oonderheuldn was det dr gin verkeer mear oawerhen kon. Dr zol nen dam vuur in de plaatse komn. De inwonners protesteerdn, umdet t historiese wearde hef en umdet de brugge wat toerisme antrekt.

## Trein
In 1906 dee de NOLS de liene Mariënbarg-Almelo lös. t Stesjunnke bie Vroomshoop heetn eerst n Ham-Vroomshoop, mear t lea te vear vort van n Ham, woerduur at t later umme zat wör noar Vroomshoop. Toertieds lea dr ook nen spoerhaawn, mear den bleek vake te kleain en woer oeteaindelik vort edoan. Rechtevoort wörd de spoerliene bejag duur de Syntus, in opdracht van Connexion.

## Besehenswärdigheden
Kort boetn Vroomshoop ligt t natuurgebeed de Zaandstuve. Kort doarbie he'j t zwembad en n iesbaan, dee at beaide n zelfdn naamn hebt.

## Bekeande leu oet Vroomshoop
*Jarno Hams (11 november 1974 in Hengel), vanof 2004 töt 2012 7x Stoarkste Man van Neerlaand. Op egröaid in Vroomshoop, en aait doar woond, met oetzeundering van 2 joar in Emn.)

## Oetgoande verbeendige
*verhaaln, filmkes en fotoos oet Vroomshoop
Epse

**Epse** is n darp in de gemeente Lochem in de Nederlandse previnsie Gelderland. Et hef 1900 inwonners (1 januari 2006). 

Epse lig an de zuudkante van de autobane de A1, kortbi-j Daeventer.

## Bekende leu oet Epse
* Maaike Widdershoven (14 februari 1969), actrice
* Gerda Havertong, actrice (bekend van Sesamstraat)
* Pedro Tragter, motorcrosser
Harfsen

**Harfsen** is n darp in de Nederlandse previnsie Gelderland. Het mek deel oet van de gemeente Lochem en hef 1680 inwonners (1 januari 2006).

Tot 2005 maakten t darp deel oet van de veurmalige gemeente Gossel. Eén van de bekende inwonners was Jos Brink.
Exel (darp)

**Exel** is n darp in de Nederlandse gemeente Lochem.

Exel lig in de buurte van Lochem. Et besteet oet veer stroatn, de Olde Lochemseweg, de Exelseweg, 't Veld en de Vossebosweg. Exel hef rond de 150 inwonners. Den skriever Jeroen Brouwers wonden hier van 1979 tot 1991 in huze *Louwhoek*, ne boerderi-je. Et dorp kent sinds oktober 1986 de Belangenvereniging Exel en Omstraeken (BEO).
Spelling van de ao of oa

De **spelling van de ao of oa** in 't Nedersaksisch kan verschillen per streek of per streektaalorgenisasie. 't Verschil in spelling kan oek liggen an de veurkeur van de persoon dee de tekse opstelt, hij of zee wil zien eigen meschien dan neet houwen an de spellingsrichlienen dee de streektaalorgenisasies veur-esteld hemmen of ze kennen 't gewoon neet.

De Westfaolse *ao* of *oa* klink as een lang-erekken *o* mit daorachter een soort -e-klanke: *daor gaon wie* [dòër gòën wiej]. De Grunningse *oa* wordt meer uut-espreuken as de *oo* (zoas in: *noord*) en geet een bietjen op de *oe* an: *doar goan wie* [door gonwie]. Hier ku-j dus ech een verschil tussen de twee klanken zien.

Hieronder steet een overzichte waor as de streektaalorgenisasies de *ao* en *oa* veurschrieven:

Zoa-j hierboven zien zo-j op de Veluwe en in de Achterhoek en gao zo mar deur een *ao* mutten schrieven, mar vake gebeurt dat neet, meensen gebruken dan de *oa* of heel iets aanders.

Een spellingssysteem dat een schofjen gebruuk wönnen en gien *ao* mar oek gien *oa* gebruken, is de Vosbergenschriefwiese. In disse spelling gebruken ze de å.

De Sass'sche Schrievwies veur 't Platduuts gebruuk *aa*, dat veur een Grunningsachtige *oa* steet.

Sommigen schrievers gebruken veur de Nederlaanse *aa* (bieveurbeeld: *haar*) wel de *ao* (*haor*) mar neet veur de *oo* (bieveurbeeld: *over*) dat wonnen dan weer eschreven mit een *oa*: *oaver*. Aandere Nedersaksische dialeksprekers zegen - en schrieven - gewoon *over*.

In de Nysassiske Skryvwyse, die sinds 2018 bestaot, wönnen de å en de oa naost mekaar gebruukt. Dit hangt of van de woordherkomst. As een woord in et Oldsaksisch een o had (en vandaag de dag de donkere a-klank) dan is et *oa*. Had et Oldsaksisch een *a* die nu as donkere a-klank klinkt, dan kriegt et een å.
Vrieje tied

De **vrieje tied** van een persoon is de tied diej' niet deur hoeven te brengen an verplichte of noodzaekelike aktiviteiten zoas et huusholen, veur iene zorgen, studie of slaopen.

Aj' an vrieje tied daenken dan daenken wi'j al gauw an zaeken diej' graeg doen willen zoas tillevisiekieken of d'r op uut gaon, mar vrieje tied kuj' op verschillende menieren besteden. Zo kuj' in jow vrieje tied an sport doen, doende wezen mit jow liefhebberi'jen, ie kunnen reizen, passief of aktief mit kultuur doende wezen mar ie kunnen ok doen an bi'jgelieks vriewillegerswark.
Gotlaand

**Gotlaand** (Gotlaans: *Gutland*, Zweeds: *Gotland*) is een eilaand in Zweden. Mit een lengte van 125 kilemeter en een breedte van 55 kilemeter is 't oek 't grootste eilaand in van Zweden. De heufstad van 't eilaand is Visby, dat oek algemeen bekend steet as de *Rozenstad* umdat der zoveule rozen greuien. 

Gotlaand lig in de Oostzee, zwat vuuftig kilemeter in 't zujen van Stockholm. Vanuut de stad is der een regelmaotige veerpontdiens. 

't Eilaand steet bekend um zien veule broggen, ruïnes en ouwe darpen. 't Eilaand besteet uut kalksteen en de netuur verteunt een grote verscheienheid mit onder aandere dennebossen, stranen, druupsteengrotten en rotsformasies. 't Klimaot op Gotlaand is emaotig; 't eilaand hef oek meer zonlochuren as 't vastelaand van Zweden. Toerisme is de belangriekste bron van inkomsen op 't eilaand.

## Uutgaonde verwiezing
* Gotland.info
Knief

Een **knief** of **mes** is een skoarp vuurwoarp met nen haandgreep en een sniejblad ('n *kleenk*). Een knief is een gerei wa'j gebroekt um te snieden of stekken. De euldste kniewe zint 2,5 miljoen joar oold. Biej völle volker hangt der nen hoop tradities, eare en geleufspraktijken an et knief.

## Woordherkomst
Der wördt wal es edacht at *knief* de euldere vörm van *mes* is, mer ze bestoat in et Tweants nöast mekoar. Et Oldsaksisch had al et woord *mezas*, woeras et Nedersaksische woord *mes* oet ontstoan is. Rechtevoord slöt et woord *knief* vuural op een *knipmes*. Etymologisch zint de wöörde kni(e)p en knief ook verwant.

## Geskiedenisse
De eerste kniewe warren skoarp esleppene stukken steen. Vuural de härdere soorten steen as obsidiaan of veursteen wörden völle gebroekt. In et Paleolitisch tiedperk maken de Homo habilis kniewe ook oet bievuurbeeld been of hoolt, mer van disse vergankelike materialen is weinig oaverebleven. 5000 joar terugge, do as de leu wat mear verstand kregen van metaalmaken, wörden de kniewe van kopper, broons, iezer en oetendelik stoal. De eerste metalene kniewe warren tweeziedige dolken, dee't op de vrogere veursteenkniewe leken. De eerste eankelziedige kniewe kömmen pas in Europa halverweage et bronzene tiedperk. 'n Enkelziedigen dolk was neet mear neudig, dee warren ja toch al oetegröaid töt et zweard. 

Kniewe van noe maakt ze van allerhande dubbelmetalen en allooien, zo as karbonfiber, keramiek en titanium. Messenmakers en -gadderaars köant zik hele dage vermaken met oetdokteren van nieje metaalallooien. In Amerika he'j zelfs ne woapensmidverenige: de American Bladesmith Society.

## Nedersaksisch
* Grönnegs:
** *mès(k)*
** *knief(t)* (lutje mèsk)
* Tweants:
** *knief*
** *mes*
* Vechtdals:
** *knief*
** *messe*
* Veluws:
** *mes* (*kniepmes* of *knieftmes* veur een 'zakmes')
Neijaorskoek

De **neijaorskoek**, ok wel **joskoek**, is een traditioneel Drèents gebak dat tussen karst en neijaor bakken wordt. De neijaorskoek is vergeliekbaor mit de Grunnings-Oostfriese spekdik, maor de spekdik hef een dikke zachte structuur, terwiel de neijaorkoek dun en haard is en gien spek bevat. Ok wordt de neijaorskoek vaoker maokt van garst as van rogge, zoas de spekdik. 

As 't deeg maokt is, drokt ze een klein bollegien in een kniepiezer en legt der stukkies Drèentse kosterworst in. Daornao giet 't iezer dicht en dat laot ze ungeveer 10 seconden zo staon. Dan even ofkoelen en de neijaorskoek is klaor.

De schriefster Ali Brals-Luinge oet Grol schreef: *"In de mieste hoeshollings zaten de vrouwlu daogenlang te knieperties en joskoeken bakken. Dat gebeurde vaok in 't stookhok. Daor stun de kookkachel of de aol [[klomkachel]] glunig rood."* Ze memoreerde wieder dat vroeger de kinder de buurt opgungen um iederien 't neijaor of te winnen en daorbij zungen:


Gelukkig neijaor
He'j de joskoeken gaor?
Een zeupie erbij,
Is goed veur mij,
Maor niet veur Jan,
Die pist er van.


## Bronnen
*Brals-Luinge, Ali  (1977), *en toen..... zag ik.....*, Assen: Hummelen
Raai

**Raai**, **rogge** of **rôg** (*Secale cereale*; Oostfrais*Rog* (roag), *Rei* (raai)) is kruusbevruchtende koren. t Heurt, liek as de andere groansoorten bie de grasfemilie.

Raai wordt veural verbaauwd om der brood van te môken. Ien Aairlaand en de Verainde Stoaten wordt raai ook broekt veur de produksie van whiskey. Raai wordt veurnoamelk op de zaand- en daalgronden verbaauwd. Veur de verbaauwen van winterraai worden vraai bestoven razzen en hybrides broekt. Zummerraai wordt binoa nait meer verbaauwd veur de graain. Wel wordt zummerrogge sumtieds verbaauwd as stoppelgewas veur gruinbemesten.

Raaibloum is griezeg van kleur en wordt onder meer broekt veur t bakken van brood, knäckebröd, peperneuten, voor de beraaiden van ontbijtkouk, oalwief en veur bloudwôrst. Raaibloum bevat minder gluten as waaitebloum, woardeur t minder goud ris. Deur de aanwezeghaid van pentosoanen is der anders wel goud stoet van te bakken.

t Ien Nedderlaand verbaauwde arioal mit winterraai was tuzzen 1998 en 2007:

## Leegsaksisch
* Grönnegs:
** *raai*
** *rogge*
** *rôg* (mit dudelke twijklaank: /rɔːəɣ/ of /rɒːəɣ/)
* Tweants:
** *rouw*
** *rog(ge)*
** *ragge* (oold-vjens)
Stamme

n **Stamme** of **boomstamme** is de middenstuk van n boom, de takken zitten vast an de stamme. De wortels van n boom zörgen derveur dat de boom blif staon en dus oek t gewicht van de stamme kan houwen. Op de stamme zelf zit dan weer de krone. 

Um de stamme zit de schelle die derveur zörgt dat de boom veilig blif staon, niet an-evreten wördt of verbraandt, de schelle kan van onder tot boven weer aanders ween. De stamme is t belangriekste gedeelte bie t maken van planken en aander spul dat van hout emaakt wördt. Bie t kappen van de stamme blif der n stobbe over.

Sommige voegels hebben der nest in de stamme, zo as de spechte, hij hakt zien nest uut in de stamme en bouwt daor dan zien nest.

Op t noordelik halfrond greuien der vake oek mossen op noordkaante van de stamme umdat daor de zunne niet schient, meensen gebruken t wel es as n soort kompas.

## [[Nedersaksies]]
* **Algemeen:** *stam*

## Uutgaonde verwiezing
Zeewiefke

n **Zeewiefke** is n mythisch wezen, mit t bovenlichoam van n vraauw en ien stee van bainen n viskesteert. Heur mannelke tegenpool is t zeemantje. Serra is de Latainse noam veur zeewiefke.

Verhoalen over zeewiefkes goan tot hail wied terug ien de oldhaid. t Mythische wezen van t zeewiefke/zeemantje is ôfkomsteg van de Babyloniers en Sumeriers. Zai haren de god Ea of Enki, de god van de zuite woaters, dij nevven mythologie de môker en redder van de mìnsk is. Hai wör ôfbeeld mit n viskesteert of mit n visk over zien kop hìn.

n Vernuimd aigentieds sprookje is "t Lutje Zeewiefke" van Hans Christian Andersen. n Vernuimd beeldje hiervan staait ien Kopenhoaven en is n toeristische attraksie.

## Boetende hìnwiezen
* Gedicht 'Zeewiefkes' deur Grunneger dichter Jan Boer
Graain

t Woord **graain** of **grain** verwiest ien t Grönnegs oorspronkelk noar de keern, oftewel t eetboare dail van koren. Deurdat dit veur mìnsken t belaangriekste dail is, het t tegenswoordeg ook de betaikenen kregen van de haile plaant, dus n pars pro toto. Dus den wordt mit "*Dizze boer het vaaier graains liggen*", betaikent dus nait dat dij boer vaaier zoaden aargens liggen het, môr dat hai vaaier verschaaidene groanoarden verbaauwt. Oorspronkelk is t woord *graain* den ook verwaant aan t Nederlaandse woord *graan*, môr deur de ienvloud van t Nederlaands wordt t woord *graan* letterlieks vertoald mit *[[graon|groan]]*. n Ander veul broekt woord veur t Nederlaandse *graan* is t woord *koren*. Dit woord kent man ook ien t Nederlaands, môr verwiest den noar verschaaidene groanoarden, ien tieds dat t ien t Grönnnegs ook noar ain bepoalde soort verwiezen kin.
Alabama

**Alabama** (sprek oet: älle-**bea**-mea), offisjeel n **Stoat van Alabama**, is nen stoat van de Verenigde Stoatn van Amerika. Op t noordn lig de stoat Tennessee, op t oostn lig Georgia, op t zuudn n tip van de stoat Florida en n Mexikaansn Golf, en in t westn lig Mississippi. De heuwdstad is Montgomery (Alabama).

De stoat hef zien naamn van de Alabamastamme, dee at dr wonn vuurdet de Europeaann kömn. De Spanjaardn, Fraanskn en Engelsn eeskn deeln van t gebeed op. t Eerste bliewnde doarp, Mobile, was van de Fraanskn, en wör estichet in 1702.

Vuur n tweedn wearldoorlog leawdn Alabama slim in oarmood, umdet de leu van de stoat vuural boer warn. Ook wondn dr nen hoop zwartn, dee at töt an 1960 slim benoadeeld wördn. Noa n oorlog gung t better met Alabama, umdet dr mear ruumte köm vuur industrie, mienn, oonderwies en technologie.
Vlöggeln

**Vlöggeln** is ne Tweantse tradisie wat met poasken edoan wörd duur de Poaskearls in t Tweantse pleatsken Oatmörsken. 

t Is ne Roomske gebuurtenisse woerbie op n eerstn en tweedn Poaskedag de Poaskearls nen roondgaank um de roomske koarke maakt. De Poaskearls beent 8 vriegezelle jonge roomske kearls, dee at t de komde 4 joar nog neet in t zinne hebt um te trouwn. Bie disn koarkumloop wörd t leed *Rondgang om de Whene* ezungn. s Nommedaagns begeent t echte vlöggeln. Hierbie goat de inwonners van Oatmösken met de poaskearls vuurop haand in haand in nen langn sliert dwars duur alle huuze en kafees hen noar t moarktplein, terwiel at oonderwiel um buurtn *Christus is Opgestanden* en *Allelujah, Den blijden Toon* ezungn wörd. n Eerstn en euldstn Poaskearl rookt hierbie ne segoare. Hiernoa wordt de wichter  dreemoal op ebuurd, woerbie at dree moal *Hoera* wörd erop. Dit verwis noar t Opstoan van Kristus. n Eerstn poaskedag wörd doarnoa s oawnds zo um half neegne de boake an estökn, woerbie at de Poaskearls ook wier anwezig beent.

De euldste vermeelding van t vlöggeln is in n *Oaweriesselsen Almanak vuur Ooldheed en Lettern* oet 1840. Koarkhistorikus Paul H.A.M. Abels meant op basis van onderzeuk noar koarknotuuln en domiesanteeknings det t gebruuk oarngs tusken 1794 en 1840 ontstoan mut wean. Toch wördt dr vake dacht det t vlöggeln oet oertiedn zol stamn.

## Reffereansies
Kumrië

**Kumrië** of **Wallis**, better bekeand bie n Engelsn naamn **Wales** (sprek oet *weejlz*, in t Kumries: *Cymru*) is n laand oet t Verenigd Keuninkriek. t Greanzet in t oostn an Engelaand en in t westn an n Atlantiesn oceaan en de Ierse zee en is oonderdeel van n EU. t Hef ongevear 3 miljoen inwonners en twee offisjele sproakn: t Welsk en t Engels.

Al vanof t viefde joarhonderd, noa at de Romeinn zik terugge treukn oet t VK neumt de leu oet Kumrië öar laand al zo. Noa at in t 13e joarhonderd de Anglo-Normandiërs met Edward I n Kumriesn preens Llewelyn versleugn, völ t laand honderden joarn oonder Engels beweend.

n Heuwdstad is Caerdydd met ongevear 317.500 inwonners. Caerdydd was nen langn tied n grötsn kolnhaawn van de wearld.

t Doarp Llanfairpwll­gwyngyllgogerychwyrndrobwllllantysiliogogogoch in Kumrië hef een van de langste namen wearldwied.
Nedersaksische kars- en niejjaorswunsen

Hieronder vie-j een overzichte van **kars- en niejjaorswunsen in 't [[Nedersaksisch]]**.

## [[Achterhooks]]
**Gelukkege (zalige, fijne, gemeudeleke...) kasdage, n good oetendende en n (alderbastend) (onmundeg) mooi begin van t ni-je joar*
**Gelukkeg ni-joar, en alles wat wenselek is veur t ni-je joar*
**Gelukkeg ni-joar, he-j de toete al kloar!?*

## [[Drèents]]
**Goeie kaarstdaogen en gelukkig neijaor* (Noord-Drenthe)
**Wij wèensen jullie/joe een gloepends mooi 20*' . .**' (Noord-Drenthe)
**Wij wèenst je gloepends schiere kerstdagen en een gelukkig neijaor* (Slien en omgeving)
**Goeie karstdagen en een gelokkig ni'jjaor* (Zuudwest-Zuud-Drèents)
**Wi'j wèenst oe veul heil en zegen* (Zuudwest-Zuud-Drèents)
(Partie suggesties bint oavereneumen van de webstee van 't Huus van de Taol)

## [[Grunnegs]]
### Kìrst
**Nofleke/Fijne kìrstdoagen/-tied*

### Nijjoar
**Gelokkeg/Gelukkeg nijjoar*
**(Veul) haail en zegen*

## [[Sallaans]]
### [[Vechtdals]]
* (Veul) geluk in'n tuk!
* Beste wééns'n!
* 'n Goed ni-j joar!
* Mooie karstdäägn!
* Goeie feestdäägn!

## [[Stellingwarfs]]
**Goeie kastdaegen en een gelokkig ni'jjaor*

## [[Tweants]]
### Kasdeage
**Gooe/Mooie kasdeage*

### t Nieje joar
**Geluk in n tuk!* (de'j t geluk aait kort bie oe magnt hebn)
**Geluks aln joar* (Riesns, de'j t hele joar geluk magnt hebn, of ne verbastering van *gelukzalig jaar)*

## [[Urkers]]
*...

## [[Veluws]]
**Een goeie/mooie kars en een gelokkig niejjaor* (Nunspeets)
**Een goeie/mooie kaarst en een gelukkig niejjaor* (Putters)

### Karsdagen
**Goeie/mooie karsdagen/kärsdagen*

### 't Nieje jaor
**Gelukkig/gelokkig niejjaor!*
**Veul heil en zegen veur in 't nieje jaor!*

## [[Platduuts]]
### [[Oostfreisk]]
**Bliede Wiehnachten un glückelke näi Jahr* (Bliede wienachten oen gluukelke nei joar)
### [[Noord Leegsaksisch]]
**Höögliche Wiehnachten un 'n moi Niejahr* (Heugliche wienachten oen 'n mooi niejoar)
**Heugliche Winachten un 'n moi Nijaar* (Heugliche wienachten oen 'n mooi niejoar)
Ölliekneppe

**Öllieknepn** of **öllieboln** (Mangs ook wal *vetknepn*) eneumd, beent n tradisjoneel moal van gistdeeg. Ze wordt tradisjoneel egetn op Ooldjoarsoawnd, mear ze wordt vake al mear as twee moand in t vuurtn verkoch op koarmsels en bie öllieknepnkroams.

Ze wordt emaakt duur met twee leppels t deeg in hete baköllie te doon, woerduur at dr n betn nen bolvorm an keump, den at mooi broen mut wordn. Met ne iestange kö'j t deeg in meujerder boln dreein.

t Beslag wörd meestieds emaakt van bloom, eier, gist, zoolt en louwn melk. Mangs wörd in plaatse van gist ook beer gebroekt, umdet hier t gist al bie in zit. Doarnoa mut t beslag n uur riezn, zodet t lochtig wörd. Vake wordt de knepn met streeisuker bestreeid.

In Vlaandern wordt de öllieknepn ook wal *smouteboln* eneumd, umdet ze vrooer in t vet van osns of sköape (smout) ebakn wördn. Disse knepn beent neet evuld. In Neerlaand doot ze dr kreentn of rozienn duurhen, vake nog met stuks appel dr bie duur. In Tweante legnt ze mangs de rozienn nen oawnd in t vuurtn in de rum, woerduur at de rozienn nen stöarkerden smaak kriegnt, de zogenaamnde *boernjongs*, of *rumboonn*.

## Oarsproonk
De eerste knepn in Neerlaand wördn egetn roondumme t Germoanse joelfeest, woerop at de leu geleuwdn det de godin Perchta en aandere kwoade geestn zoln roonddweln. Dengennigen den at ne ollïekneppe har egetn was beskoarmd teegn t zwoard van perchta, det duur de vettigheaid van t lichaam zol gliedn, zoonder t lös te sniedn.
Mear dr wordt ook öllieknepn in Portugal egetn. Dr geet n verhaal det de Jödn van doaroet richting Neerlaand vluchtn toew at de Spaanse Inquisitie öar te noa köm. Hierbie namn ze öare öllieknepn met. Ze deedn dr ook allerhaande zuudvruchtn duur, dee at de Germoann neet ekeand köant hebn. De hete öllie zol verwiezn noar de aaitbraandnde vlamme in de teampel van Jeruzalem. völle gerechtn van de Jödn verwiest noar t geleuf.

## Knepntest
Alle joarn heuld t Algemeen Dagblad de AD-öllieknepntest, woerbie at nen koppel beoordelers met stekpreuwn bepoalt wee at de beste öllieknepn verkoch. Noa at de leste veer joar de test aait ewunn wör duur de kroam vna Richard Visser oet Rotterdam, is'e in 2007 terechte kömn bie bakker Van Maanen oet Katwiek, den at in 2001 ook al ewunn har. As tweede köm toew Monique Visser (zuster van Richard) oet Moassluus, en as doardes köm Paul Berntse oet Didam.

## Aksies
Völle vereniges, zoas koorn en  muziekkorpsn, probeert alle joarn öare kas te spekn, duur öllieknepn te bakn. As kleaine toovoging wördt dr dan ook muziek bie emaakt.

## Mooi um te weetn
*In t Engels neumt ze ne ölliekneppe ne *Dutch doughnut*, nen Neerlaandsen donut.

## Neersassies
*Drèents
***balbuisie* (ZWD, MD) (betiekent ok poffertien; in de betiekenisse van *euliekrappe* gebruukt in ZWZ). Ok *balle-* (ZW), *bol-* (MD), *bolle-* (ZWZ), *-buusie* (ZWZ)
***euliebol*
***euliekoek* (ZWZ, ZOZ)
***euliekrappe*, *krappe* (ZWZ)
*Grönnegs:
***euljekouk*
***euliekouk(e)*
*Sallaans
***ölliekrabbe* (Dalsen)
***oliebol(le)*
***ölliebol(le)*
*Stellingwarfs
***euliekrabbe*
*Tweants
***ölliekneppe*
***vetkneppe* (ook wal *vette kneppe*)
***vetbolle*
***ölliebolle*

## Oetgoande verbeendige
* AD Olieknepntest
Bakworst

**Bakleaverworst** (vake ofekortt töt **bakworst** of **bakleaver**) is nen Westfaalsen worst den as in Nederland vuural in Twente emaakt en egetten wördt. 'n Bakworst besteet oet een mengsel varkensleaver, varkensvleis en mel, en wördt vuural den winterdag egetten.

In Westfalen, woer as ‘n worst ook geleefd is, neumt ze et *liäverbraut* (leaverbrood) of op zien Hoogduuts *Leberbrot*. De bakworst wördt vake in enen oadem eneumd met bloodkoken, mer hef ne iets fienere struktuur.

## Geskiedenisse
Bakworst is ontstoan in de tied van de hoesslachteriejen, do at nen *hoesslachter* (nen handigen boer of ander vakman) in de wintermoanden biej de boeren angung um et varken te slachten en zo een paar cent biej te verdenen. De vrouwe deed dan zelf de wörste dreien. 

Vanof de '60er joaren van de 20e eeuwe gungen boeren mear automatiseren en wörden de kuringskosten völs te hoge. Zodöanig gung et bakworstmaken oaver op officiële slageriejen. Noa 'n Tweden Wearldoorlog köm der ne starke vroage noar bakworst. De papieren kunstdarm vervung 'n natuurliken varkensdarm den as töt dan to nog gebroekt wör. Töt dan hadden völle Twentse gemeentes ne egene bakleaver-verordening.

In de 70er joaren wör de kunststof darm oetevunden. Doarmet bleef de bakworst länger good.

## Etten
Bakworst is lekker op de stoete, mer kan ook lös egetten wörden. Met gebakkene earpel is et ne smakelike anvulling van de middagmoaltied. Biej et oavendetten wördt et hoaste nooit edoan. Wat leu ett et gearne met nen kladden appelmoes der biej.

## Inhold
Iederen slager hef zien egene recept.

*30% Voarknsleawer
*Ofkoksel (*bouillon*) van water, zolt en kruden
*Bookweitenmel
*Tarwebloom
*Riesbloom
*Varkenvet
*5% varkenvleis
*Varkenkollageen
*Beholdmiddel E250

## Verwiezingen
YouTube

**YouTube** is en online platform üm video's uut to wesselen. Et höyvdkantoor sit in San Bruno in et amerikaanske Kalifornie. Et is der wearldwyd vöär te krygen. De uprichters sint Steve Chen, Chad Hurley un Jawed Karim. Inmiddels is et van Google. Nå Google Söyken is et de best besöchte websteade van de wearld. Meyr as 2,5 miljard lüde besöket et platform måndeliks, un dee kyket by mekander meyr as eyn miljard uur an video's up nen dag. Vanaf mei 2019 wör der meyr as 500 uur an video's de minute by up esat.

Oktober 2006 kochten Google YouTube vöär €&nbsp;1,54 miljard. Google bouwden et sakelike model van YouTube wyder uut. Se kreagen neet enkel meyr winst uut reklames, mär ouk uut betaalde video's, as heyle films un speciaal vöär YouTube emaked vermaak. Lüde wat gin belang by reklame hebbet künnet ouk betalen vöär *YouTube Premium*, dan kryget se klåre filmkes. YouTube hevt ouk filmmakers dee meddoot in et programma van Google AdSense, wår beide partyen beater an wordet. In 2021 verdeenden YouTube €&nbsp;26,8 miljard an reklameinkomsten, wat €&nbsp;8,3 miljard meyr was as et jår dervöär. In 2022 was de winst €&nbsp;27,2 billion.

Vanaf dat Google et oavernöäm hebbet se YouTube wyder uutebouwd dat et ouk warket up mobylkes, netwarktelevisiy un in andere platförme in to vogen is. Up YouTube steyt allens van musikvideo's, vermaak, nys, korte un lange films töt leedkes, dokumentäres, filmvöärpröve, liveströyms, vlogs un meyr. De meyste video's kummet van gewoane lüde, mär ouk van instellingen dee as samenwarket met YouTube. Ouk öldere mediabedryve as Disney, Paramount, NBCUniversal un Warner Bros Discovery hebbet rechtevoord en YouTube-kanaal üm en grötter publik to bereiken.

Den socialen invlood van YouTube up de wearld is ungekend. Et hevt de popkultuur veranderd, drivt internettrends un verskeidene lüde sint der wearldwyd bekend med ewörden (un multimiljonäär). De andere kante is dat up YouTube makkelik valske informaty verspreid kan worden un dat et autöörsrecht up heyl wat warken neet garandeerd worden kan. Ouk de eygenrüümde van gebrukers is neet garandeerd un gebrukers künnet in et echte leaven censureerd worden. Kinder künnet ouk allens medkyken. Un as der wat an de gebruuksvöärwaerden verandert, is et mär afwachten of ydereyne dår wat van medkrigt un et der med eyns is.

## Oetgoande verbeendige
* YouTube.com, de webstea zelf
2009

De volgende gebeurtenissen vunnen plaose in 't jaor **2009**

## Gebeurtenissen
* De naam *Postbank* geet vort. De naam van de ketoren van de Postbank zal vervungen wonnen deur ING. 
* Internasionaal Calvienjaor vanwegen 't vuufhonderdste geboortejaor van de protestanse karkhervormer Jehannes Calvien

;jannewaori
* 1 - Niejjaorsdag
* 1 - Alle EU-lanen mutten 't metrieke stelsel in-evoer hemmen.

;febrewaori
* 22 tot 24 - Carneval

;meert
* ...

;april
* 30 - 100e geboortedag van prinses Juliana

;mei
* 12, 14, 16 - Eurovisie Songfestival

;juni
* Verkiezingen veur 't Europese Parlement. 

;juli
* ...

;augustus
* ...

;september
* 9 - De speciale negen-negendag, *09/09/09*

;oktober
* ...

;november
* 21 - De intoch van Sunterklaos

;december
* 31 - Ouwejaorsdag

## Geboren
* ...

## Uut de tied
* 23 februari - Frank Löwik, Twaentsen taalkundigen en skriever
* 25 juni - Michael Jackson, Amerikaansen popzanger
* 13 november - Ali Brals-Luinge, Drèentse schriefster en veurdrachtskeunstenaor
's-Hertogenbosch

De naom ** 's-Hertogenbosch** kan verwiezen naor:

*Een gemeente in de pervincie Noord-Braobant: 's-Hertogenbosch (gemeente)
*Een stad in de gemeente: 's-Hertogenbosch (stad) (ook wal *Den Bosch*)