Westerkertiers

t **Westerkertiers, Westerketiers** of **Westerkertierders** (enkeld ok wel **Westgrunnegs** nuumd) is n Leegsaksisch dialekt dat proat wordt ien t zonuumde Westerkertier, t zuudwesteleke part van e pervìnzie Grunningen, en ien t oosten van e Friese gemeente Köllumerland.

## Aalgemeen
t Westerkertiers wordt heden ten doage nog proat deur om en bie 23.000 mìnsken. Doarvan wonen hoast 22.000 ien Grunningen en zowat 800 ien Köllumerland. n Groot part van e sprekers bennen de wat oldere mìnsken, woardeur t sprekersaantal ôfnimt. Vroeger wer t ok nog ien Gaarsklooster proat. Vandoag proaten doar allend nog de alderoldsten nog Westerkertiers.

Op koarten woarop e dialekten van Nederland vermèld worden, wordt ien n groot part t Westerkertierse toalgebied omschreven as "Köllumerlands", dat n Leegsaksisch dialekt wezen zol. t Köllumerlands bestijt toalkundeg niet onder die definitsie, moar wordt tegenswoordeg aanduud as t Westerkertiers dat sproken wordt ien Köllumerland. Onterecht, omdat t Westerkertiers ien Kolmerland nauweleks andere eigenschoppen verteunt as dat ien t aangrìnzende Grunningen sproken wordt. Meugelk komt dit misverstaand deur t verwarren van t Westerkertiers mit t Pompsters van De Pomp.

## t Westerkertierse toalgebied
t Westerkertierse toalgebied wordt begrènsd deur e Drentse pervìnziegrèns ien t zuudoosten, de Stad ien t oosten en t Rietdiep ien t noordoosten. Ien die gebieden bestijt n vloeiende overgong van t Westerkertiers noar e Grunningse dialekten, Noordenvelds en Stadjeders; de overgang noar t Hoogelandsters, dat aan e ander kaant van t Rietdiep proat wordt, is van oldsheer minder vloeiend.

Ien t westen èndegt t Westerkertierse gebied abrupt deurdat t Friese toalgebied begunt. t Westerkertierse gebied ien e pervìnzie Friesland gijt bij t Friese plak Gaarsklooster de grìns over en lopt as n lieke lien noar Köllum toe, môr geet juust der veur noar De Pomp en dan richting t Lauwersmeer. De plakken vörmen de volgende lien: Muntjeziel, Warfstermeul en Boerum. Ien t plak De Pomp wordt t Pompsters proat dat n overgongsdialekt tussen t Fries en t Westerkertiers is. Deur e abrupte ofbrekeng van t Westerkertiers noar t Fries toe wordt der vanuut goan dat t Pompsterse toalgebied vrogger veul groter wèst het as dat t nou is.

## Dialekten
t Westerkertiers het 4 dialekten dij van noordwest noar zuudoost bennen:

* Köllumerlands
* Middaglands
* Midden-Westerkertiers
* Zuud-Westerkertiers

## Reloatsies met andere dialekten en toalen

### Reloatsies met de andere Grunnegse dialekten
t Westerkertiers wordt meesttieds as de minst-Grunningse vörm van t Grunnings beschouwd (op t Noordenvelds noa, dat toalkundeg zien zowel tot t Grunningse as tot t Drents heurt). Tweeklanken dij as typisch Grunnings zien worden ("ai" en "ou"), kommen ien t Westerkertiers hoast niet veur. Woar veul Grunningse dialekten de -ai bruken, het t Westerkertiers meesttieds de ie. 

Dit verschil wordt moakt deur e geschiednis van t Westerkertier. t Het n zetke part wèst van Friesland, t is n zetke n aparte heerlekheid wèst dat staark deur Drenthe beienvloed wör en heurt nou bie Grunningen, woardeur t binnen de oorspronkelke Oostlaauwerse toalgrèns ligt. Dit moakt t juust weer n Grunnings dialekt, deur t aksent. Toch is ien t aksent ook de overgong noar t Fries dudelk te heuren. Sums wordt t Westerkertiers zels soamenvoegd mit t Stellingwarfs, moar tegenswoordeg is dit niet meer gangboar, onder andere deurdat t Westerkertiers wel de lichte Grunningse dubbelklanken het.

### De ienvloed van t Nederlands
Noast t Grunnings, dat ien e Stad proat wordt, stijt t Westerkertiers ien vergeliekeng mit de ander Grunnegse dialekten t meest onder druk van t Nederlands. n Groot part van t toaleigense is doardeur al verloren gongen. Veulaal bruukt men vörms uut t Nederlands en ver-grunnegsen t den. Dit nuumt men t regiolekt. Veurbeelden hiervan bennen:

* t Westerkertierse *moek* veur t Nederlandse *maakte* is tegenswoordeg *moakte* worden. (Veur *moek* wordt ien andere Grunningse dialekten ok wel *meuk* of *muik* bruukt)
* t Algemeen Grunnegse *[[stevel]]* veur t Nederlandse *laars* wordt tegenwoordeg voak vervongen deur *leers*.

### Friese substroat
Verders is ien t Westerkertiers van aal Grunnegse dialekten nog de grootste ienvloed van t Westlauwers Fries weer te vinden. n Veurbeeld is de betekenis van t woord "*nuver*", dat ien andere Grunnegse dialekten ok veurkomt en dan "schier" betekent. Ien t Westerkertier ken t ok "vrumd" betekenen, zo as ien t Fries. Ok gijt de uutsproak laangzoam noar t Fries toe. Zo wordt de "l" veural op zien Fries uutsproken en kommen der bij bepoalde woorden n lichte "j" ien e uutsproak, bijveurbeeld Rietdjiep. n Oarege overgong is ok de *sk*-klank in t Zuud-Westerkertiers woar dat verder ien Grunnen meesttieds *sch* zijt wordt; dus: *skippen* (schippen), *skoapen* (schoapen), *skoel* (schoul). Ook wordt deur summege olle luu de g nog uutsproken as op zien Fries.

## Westerkertierse kunst

### Schrievers

* Jelte Dijkstra (Gruupskerk, 1879-1946)
* Sape Zwama (Kommerziel, 1911-1998)
* Egge Wieringa (Moarum, 1933-2020)
* Reinder Willem Hiemstra (Nijziel, 1943)
* Tonko Ufkes (Zeuvenhuzen, 1958)
* Willem Tjebbe Oostenbrink (Gruupskerk, 1963)

### Meziek

* Gert Sennema en Westkantstad
* Trap Aan!

## Butende hìnwieze
* Informoatsie over t Westerkertiers