open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
1492

## Gebeurtenissen
* 2 januari - Boabdil, den lesten emir van Granoada guf ziene stad oaver an de leagers van Ferdinand en Isabella noa een lang beleg. 
* 31 meert - Ferdinand en Isabella tekkenen et Verdrievingsedikt, woarin de jödden veur de keuze tussen bekering en verdrieving wödden esteld.
* 26 juni - Antoine de Ville, nen Fransen officier, beklump in opdrächt van Karel VIII den Mont Aiguille, nen barg in Frankriek. Dit wöd algemeen ezene as den geboortedoatum van et alpinisme.
* 3 augustus - Columbus geet vört um Indië deur nen westeleken weg te vinden.
* 11 augustus - Paus Alexander VI wöd tot paus ekozzen tiedens et konklaaf
* 12 oktober - Columbus landt op een (neet mit zeakerheid an-ewezzen) eilaand in de Bahama's. Untdekking van Amerika, of beater ezegd heruntdekt.
* 27 oktober Columbus untdekt Cuba.
* 5 december - Columbus untdekt Hispaniola. Dit feit wöd mangs ezene as et "ende der Middeleeuwn".
* inde van de regiering van Casimir IV van Polen van et Huus Jagiello. 

Zunder doatum:
* Opstaand van et 'Keze-en broodvölk' in West-Freeslaand en Kennemerlaand. Plundering van et Slot Brederode.
* Den Helmichbraand legt hoast heel Oldnzel in de asse. 
* Et geslacht Van Brederode nömp Huus ter Kleef in leen (tot 1568).
* Karel van Gelre wöd noa vief joar vri-jekocht uut gevängenschop en huldigd as Hartog van Gelre.
* Den graaf van Steinfurt wöd pandheer van Breevoort
## Geboaren
* 12 september - Lorenzo II de' Medici
## Oaverleaden
* 8 april - Lorenzo de Medici (43), heerser van Florence (Firenze) 
* 25 juli - Paus Innocentius VIII (60), (paus van 1484 tot 1492)
* 6 november - Antoine Busnois (62 ?), nen Nederlaandsen polyfonist en dichter in de vrögge Renaissance
* 24 november- Lodewiek van Gruuthuse (65)
Stadsumroper

Nen **stadsumroper** verköndegden vrögger et ni-js in de stad, toon doar nog ginne krante bestoand. Hi-j brach de bevölking op de heugte van ni-js van et stadsbestuur en van anbedingen van middenstaanders.

## Nederlaand
Der bunt in Nederlaand rundumme 26 stadsumropers en darpsumropers dee bunt an-eslotten bi-j et umropersgilde "Eerste Vereaneging Stads- en Darpsumropers Nederlaand"

Een deel van dizze umropers kump mekare reagelmoatig teggen op wedstrieden in et land. Den umroper den eersten is ewödden krig 1 punte, nummer twee krig doar 2 punten veur enzowieter. De punten van alle wedstrieden wodt an et ende van n seizoen bi-j mekare eteld. Wee noa et seizoen de minste punten hef, mag zich Nederlaands Kampioen neumen. Nederlaands Kampioen van 2007 is  Hein den Rooper (Henk van den Nieuwenhuizen) uut Oosterwiek. In 2008 wodden den Nederlaandsen Kampioen op 13 december op de mirrewinterfeesten in Den Riep bekend emaakt.

In de Grunniger stad Winschoot is der et hele joar nen stadsumroper anwezzig, Geert Veen. Bi-j under anderen de Greunmarkt in et Rosarium en bi-j Open Monumentendag is hi-j van de parti-j.

In et Drentse Möppelt is, tiedens de 6 Donderdag Meppeldage in de zommervakantie, stadsumroper Egon Zwikker in de binnenstad beazig. 

In de Twentse stad Oatmörsken is tweemoal in et joar nog nen stadsumroper gangs. Op Poaszoaterdag, as den stadsumroper et halen van et poasholt veur et poasvuur anköndegt, en in Oldjoarsnachte, as den stadsumrooper zingend mit nen trop inwonners de leu völle heil en zeagen wunst.

Ok et Braobantse Ravenstein hef zienen eigen stadsumroper, Gerard van Gelder. Bi-j verskillenden geleagenheden en feesten vervult hi-j ne rolle. Joarleks is in Ravenstein tiedens de broaderie "Samen op de koffie" nen groten stadsumroperswedstried woaran ne meerderheid van de Nederlandse umropers an metdoot. Ook de lokale krante "den Omroper" is verneumd noar de boodschappers van vrögger.

In Alphen an den Maas (Gemeente West Maas en Waal) is Peer Witzel den darpsumroper. Geregeld geet hi-j op tocht um feesten, verjoardage of andere tiedingen in et darp bekend te maken. 

Darja van Caluwé uut Dordrecht is de enige vrouweleke stadsumroper van Nederlaand.
1326

## Gebeurtenissen
* 18 februari De Vloamse opstaandelingen loat graaf Lodewiek vri-j, den in Kortwiek was vast-eholden.
* 19 april Vrede van Arques möt de vrede in Vloanderen herstellen.
* Orhan bestig den troon as tweeden sultan van et Ottomaanse Riek
* Bursa wöd deur de Ottomanen veroaverd.
* Oktober Breevoort geet oaver van Münsters noar Gelders beheer.

## Geboaren
; meert
* 23, Lodewiek I van Hongari-je, zunne van Karel van Hongari-je en Elisabeth van Polen
;doatum unbekend
* Murat I, Ottomaansen sultan (oaverleaden 1389)

## Oaverleaden
* Osman I (66), Stichter van et Ottomaanse Riek (zee ok Ottomaanse dynastie)
* 9 oktober - Reinald I van Gelre (71), graaf van Gelre, kump in den karker van den Grauwert (Kasteel Montfort) te oaverlieden.
Drost

Nen **laanddrost** of **drossaert** was nen Nederlandsen bestuursambtenoar den n gebeed bestuurden dat neet gemeentelek in-edaeld was. 

Den drost van Muden bieveurbeeld wodden deur de börgemeisters van Amsterdam an-esteld en had as taak den toogang tot den Vecht en den weg noar Amsterdam vanuut Het Gooi te bewaken. Et was n eervol beroop, met völle tied veur leefhebberi-jen as skrieven, dichten en muziek maken. P.C. Hooft is den meest bekanden drost ewest.

Et drostambt bestoand al in de middeleeuwn in et Bisdom Utrecht. De drosten van Twente huusden eursprönkelek waoarschienlek te Goor, later mangsmoal op eigen kastelen of havezates. In de 18de eeuwe voerden drosten in Oaveriessel opni-j de middeleeuwse drostendeensten in, wat betekkenden dat boern tweemoal in et joar zunder vergoding hand- en spandiensten veur den drost mössen doon. Joan Derk van der Capellen tot den Pol maken ofschaffing van dizzen, in ziene euge unrechtvoardigen en unwettigen, toostaand ene van ziene speerpunten.

In et Könninkriek Holland (1806-1810) was den landdrost et heufd van et departement (previnsie).

Tussen 1949 en 1963 wödden de in-enommen Duutse gebeeden Elten en Selfkant deur nen landdrost bestuurd. Ok et Openboar Lichoam Zuudeleke Iesselmeerpolders wöd bestuurd deur nen landdrost; den bekandsten was Han Lammers. In 1996 wöd dit Openboar Lichoam op-ehaeven, woarmet ok den taak van landdroste vort is egoane.

Ok in de Nederlandse Kaapkolonie wöd den titel ebruukt. Zo steet in Graaff-Reinet nog altied n mooi Drostdi-je-huus uut dizze tied. 

## Zee ok
*Lieste van Drosten van Drenthe
*Lieste van Landdrosten van Tudderen en Elten
Graofschop Benthem

De **Graofschop Benthem** (Duuts: *Grafschaft Bentheim*) is een district (*[[Landkreis]]*) in 't zuudwesten van de Duutse dielstaot Nedersaksen, an de staotsgrèenze mit Nederlaand en de dielstaotgrèenze mit Noordrien-Westfaolen. De *[[Kreisstadt]]* en grootste stad is Nothoorn, mit umdebi'j 53.000 inwoners.

In de Graofschop praot ze naost 't Hoogduuts ok Graofschopper plat, een dialectgroep binnen 't Platduuts die as nauw verwant is an umliggende dialecten, waoronder de Oost-Oaveriesselse.
Aly Freije

**Aly Freije** (1944) is n dichteres en schriefster ien t Grunnegs en t Nederlaands. Zai is ook dosìnt literèr schrieven. Freije is opgruid ien Veelerveen ien provìnzie Grunnen.

Ien 2008 het zai mit viefdailege gedichtenrieg *In lichtbundels daanst t stof* de vernuimde Freudenthal-Pries veur nije Leegsaksische schrieverij wonnen. Ien 2009 verscheen dichtbundel *Wondpoeier*.

Vanof 2007 het Freije dichtwaark stoan ien t Grunneger literère tiedschrift *[[Krödde (tiedschrift)|Krödde]]*. Ien dat joar won zai mit heur gedicht *Weerom* de 12e Pervinzjoale Grunneger Schriefwedstried (onderdail gedichten, volwassenen). De jury het van dit gedicht maind: * 'Lezer wordt mittrokken en vuilt hom net zo onthand mit de schoamele herinnerns. Meer blift ter nait over van t verleden. En t heden trekt joe alweer bie kop en kont noar dag van nou. Dit is n dichter.' *

## Referìntsies


## Boetende hìnwiezen
*Schriefwaarkploats 'Het Taalpalet' van Aly Freije
*Gedichten ''Himalaya'' en ''Weerom''
Karel V

**Karel V** (Gent, 24 februari 1500 – Cuacos de Yuste (Spanje), 21 september 1558), veur ziene mundigverkloaring **Karel van Luxemburg** eneumd, uut et Huus Habsburg, was vanof 1506 vörst van de meeste Nederlandse gewesten (vanof 1549 met den titel Heer der Nederlanden), van 1516 tot 1556 as **Karel I** könning van Spanje en van 1519 tot 1556 as **Karel V** keizer van et Heilige Roomse Riek, in de Nederlanden algemeen bekand as **Keizer Karel**. 

## Et riek van Karel V
Rowweg umvatten dit riek de Nederlanden, Spanje, Oostenriek, Tsjechië en wat Italiaanse stoaten. Eigenlek ging et um en personele unie van tientallen titels. Hierbi-j komt nog de oaverzeese kolonies van Spanje dee den faam hadden dat et n *[[Et riek woar de zunne nooit undergeet|riek was woar de zunne nooit underging]]*. Den bi-jkommenden titel van Keizer van et Heilige Roomse Riek was eerder nen symboliesen titel, den toch al n neet unaanzeenlek gezag uut deed stroalen. (In et kaartjen bunt de oaverzeese gebeeden neet weer-egeaven.) De kaarte guf den toostand wier op et heugtepunt van ziene heerschoppi-je. Howal Karel mangs krieg hef evoerd bunt de grenze van zien groandgebeed neet völ uutgebreid.

## Nederlanden
Karel V had as dool um de Nederlanden um te vörmen tot éne stoat. Met de Damesvrea van Kameriek (1529) bevri-jden hi-j Vloanderen en Artesië van eur leenverbaand met den Fransen könning, in dee tied Frans I. Met de veroavering van Gelre (1543) volteuiden hi-j de éénmaking van de Nederlanden. Met de Transaktie van Augsburg (1548) verzwakken hi-j et leenverband van de Nederlandse gebeden (de Zeuventien Provinsien) ten opzichte van den keizer van et Heilige Roomse Riek. Hi-j volteuiden zien streaven met de Pragmoateeken Sanktie (1549), n veurstel tot wiezeging in et familierecht van de Habsburgers dat inheeld dat de Nederlaanden altied éne en unverdeald oaver-earfd zollen wödden.

## Trivia
* Karel V is op-enommen in den canon van Nederlaand. De kommissie-Van Oostrom hef Karel V as éne van de vieftig underwarpen op-enommen dee neet in de geskiedenislesse op ne Nederlandse skole mögt untbreaken.

## Bronnen
* Aut|Blockmans, W.P., Mout, M.E.H.N. (eds.) (2004): ''The World of Emperor Charles V, Proceedings of the Colloquium, Amsterdam, 4-6 October 2000'', Koninklijke Nederlandse Akademie van Wetenschappen, Verhandelingen, Afd. Letterkunde, Nieuwe Reeks, deel 188, Amsterdam, ISBN|90-6984-420-6

## Uutgoande verwiezing
* Vorstenspegels van Karel V en Filips II op Ethesis
Filips II

**Filips II** kan wean:
* Filips II van Frankriek (1165-1223), könning van Frankriek (1180-1223)
* Philippus II van Macedonië (382 - 336 v.Chr.), könning van Macedonië (359-333)
* Filips de Stoute (1342-1404), hartog van Bourgondië
***[[Filips II van Spanje]]** (1527-1598), könning van Spanje (1556-1598) en Portugal (1580-1598), here der Nederlaanden.
* Filips II van Savoye (1438-1497), hartog van Savoye (1496-1497)
* Filips II van Baden-Baden (1559-1588), markgrave van Baden-Baden (1569-1588)
* Filips II van Namen (1195-1226), markgrave van Namen (1212-1226)
* Filips II van Hessen-Rheinfels (1541-1583), laandgrave van Hessen-Rheinfels (1567-1583)
* Filips II Ernst van Schaumburg-Lippe (1723-1787), grave van Schaumburg-Lippe (1777-1787)
* Filips II van Vianden (ca.1280-1315/1316), grave van Vianden (1306-1315/1316)
Pröttelmarkte

Et begrip **pröttelmarkte** (ok wal vleujenmarkte) is breed. Et wöd zowal ebruukt veur deur vereanegingen op-ezatte markten, grote hallen wodt dan of-ehuurd, ok wal deur partekulieren. Veurbeelden van et leste bunt de Vereanegingen en de kinderpröttelmarkte op Könniginnedag. Zonne pröttelmarkte woar iederene an mag metdoon en zelf zien eigen opbrengst mag holden wödt ok wal nen vri-jmarkte eneumd.

Der wodt ok pröttelmarkten organiseerd um geld in te zamelen veur ne veraeneging of n good dool.

Et weurd pröttelmarkte kump neet tot zien rechte, want noast pröttel van weinig of geen weerde ku-j doar ok gans bruukboar grei kopen, en mangs zelfs kunst dee gans völle weerd is. Teggenwoordig kunt partekulieren eur oaverbodeg grei ok makkelek deur internet verkopen woardeur et anbod op kleinere pröttelmarkten veural besteet uut kleine, goodkope zaken woarvan n groot deel spölgood is.

## Nederlaand
Op et Waterlooplein in Amsterdam is ok ne kröämpkesmarkte, en de Zwarte Markte in Beverwiek is zelfs zo grote dat et hallenkomplex alleneg nog moar veur de Zwarte Markte wödt ebruukt, en völl vaste staandholders een ofsluutboar kröämpken hebt.

## Oost-Europa
In sommige Europese landen wodt pröttelmarkten ok wal Chinese Markte eneumd, umdat doar völ Chinese immigranten een kröämpken holdt. Zo hef de vleujenmarkte van Boedapest veurnoamelek Chinese pröttelkröäme, dee-t veurnoamelek ni-j grei verkoopt.

## Fotografen
Johannes Leendert Scherpenisse hef van 1905-1913 verskeiden Amsterdamse pröttelmarkten fotografeerd.
West-Overiesselse spelling

De **West-Overiesselse spelling** is een haandleiding, uutekomen in 2005, veur et schrieven van de Nedersaksische dialecten van de perveensie Overiessel buten Twente, daoras ze heur eigen skriefwiezen hebben. De haandleiding is eskreven deur taelkundige Philomène Bloemhoff-de Bruijn van de Iesselakkedemie, een onderzuuksinstituut en kenniscentrum veur tael, geskiedenis en tredisie in Overiessel. Disse spelling gebruukt ze ok veur et Veluws.

De West-Overiesselse spelling gaot uut van et woordbield van et Nederlaands en liekt daorumme slim veul op beveurbeeld de Drèentse spelling.

## Uutgaonde verwiezing
*West-Overiesselse spelling
Kapelle (gebouw)

Ne **kapelle** (van et Latien *cappa* = mantel, verkleinweurd *capella*) is ne kleine karke.

Eet weurd kapelle verwis noar den kapmantel van den H. Martinus van Tours (316 - 397), den as n kostboar relikwie in ofzunderleke tenten wodden bewoard en op tochten wier met-enommen. Later wodden n klein heiligdom zo eneumd.

Ne kapelle wöd neet zo völ veur missen ebruukt en kan ok n underdeel wean van ne grotere kerke of n ander gebouw woarbi-j et mangs deent as kleinschoalige gebedsruumte. Vrogger hadden de gilden mangs eure kapelle in ne grote karke.

Kapellen wodden mangsmoal ebouwd as doar n wonder was ebeurd. In latere tieden greujden völle van dee kapellen ok uut tot karken. Völ kapellen kuj trög vinden an kruuspunte van weagen.

Ne kapelle as gebouw hef in beginsel meerdere betekenissen:
* Een karkjen dat (nog) geen volweerdige parochiekarke is en dat neet deur nen pastoor, moar deur nen rector wöd bedeend.
* Een heiligdom, mangs van vri-j kleine ofmaetingen, wat ne plaatse is veur enige bezinning of godsvrucht, en mangs ook optreadt as ne stopplaatse bi-j processies. Mangs is et ne ruumte woarin wat leu künt wean, moar woar gin geesteleken an verboanden is.
* Een **kapelleken** of (in et Braobants) 'kèske' (kastjen) is nòg wier kleiner en hef mangsmoal alleneg n beeldjen of ofbeelding.

## Soorten kapellen

Bidkapelle - Kollegekapel - Dagkapelle - Deupkapelle - Gildekapelle - Grofkapelle - Kasteelkapelle - Kloosterkapelle - Knekelkapelle - Koorkapelle - Mariakapelle - Sakramentskapelle - Stroalkapelle

## Book
**Kapellen in Vlaanderen*, Hans Geybels, 2006, ISBN 9789058263384

## Uutgoande verwiezing
*Inventaris van kapellen in Vloanderen deur Dries Clauwaert en Marieke Van Heukelom, op den stea van KADOC
1301

## Gebeurtenissen
* 7 februari - Edward van Caernarvon (later könning Edward II van Engeland) wöd den eersten Prins van Wales
* Ende van de heerschoppi-je van keizer Go-Fushimi van Japan
* 3 maart - Keizer Go-Nijo bestig den troon van Japan
* Bliede intreade 1301 van Filips IV van Frankriek den Schonen (1285–1314), könning van Frankriek. Dizzen döt in heel Vloanderen 'Blieden intreaden' in mei en juni 1301 in Brugge, Gent, Douai, Riesel, Doornik, Eerdenburg, Kortriek en Ieper.
* Noa nen joarenlangen stried tussen Münsterland en Gelre kump et kasteel Breevoort in hende van graaf Herman II van Lohn.

## Geboaren
* Prinse Morikuni, 9den Kamakura shogun van Japan

## Ovaerleaden
Waterplat

't **Waterplat** (Duutse schriefwieze: *Waterplatt*) is de name van een groep dialecten binnen 't Graofschopper plat, 't Platduuts det ze praot in de Graofschop Benthem in de Duutse dielstaot Nedersaksen. 't Graofschopper plat heurt bi'j de Westfaolse groep van 't Platduuts.

Daoras de revier de Vechte löp, nuumt ze de spraoke van de Graafschop Waterplat. 't Liekt stark op 't Vechtdals van de Nederlaanse pervincie Oaveriessel. 't Verkleinwoord vörmt ze mit *-ie*. Deur de handelsvaort op de Vechte had de Graofschop Benthem nauwe handelsbaanden mit Zwolle en kwammen d'r naost invloeden van 't Nederlaands ok Sallaanse/Vechtdalse taalinvloeden in 't Graofschops.

't Waterplat praot ze op Schüttrupp (daoras 't Schüttrupper Platt het), Nothoorn, Ni'jenhoes, Hoogstede en Emmelkaamp.

Aandere dialecten in de Graofschop Benthem hebt een verkleinwoord mit *-ke* en sluut meer an bi'j 't Noordoost-Twèents. Dizze dialecten nuumt ze ok wal Heuvellaander plat (Duuts: *Hügellandplatt*).

## Veurbielden
### Vergelieking Waterplat en Vechtdals
West-Overiesselse spelling, evolgd deur de (Sass'sche Schrievwies)

## Rifferenties
Heuvellaander plat

't **Heuvellaander plat** (Duuts: *Hügellandplatt*) is de name van een groep dialecten binnen 't Graofschopper plat, 't Platduuts det ze praot in de Graofschop Benthem in de Duutse dielstaot Nedersaksen. 't Graofschopper plat heurt bi'j de Westfaolse groep van 't Platduuts.

't Heuvellaander plat hef een verkleinwoord mit *-ke* en slöt in dit en aandere opzichten an bi'j 't Noordoost-Twèents. Ze onderscheidt 't van 't Waterplat, det 't verkleinwoord vörmt mit *-ie* en anslöt bi'j 't Vechtdals.

## Rifferenties
Willem III

**Willem III** kan wean:
*Willem III van Sicilië (1191-1198), könning van Sicilië (1194-1198)
*Willem III van Hollaand (1287-1337), grave van Hollaand en Zeelaand (1304-1337) en (as Willem I) van Henegouwen
*Willem III van Oranje-Nassau (1650-1702), stadholder in den Nederlaanden (1672-1702) en könning van Engelaand (1689-1702)
*Willem III der Nederlaanden (1817-1890), könning der Nederlaanden en groothartogge van Luxemburg (1849-1890)
*Willem III van Henegouwen (1339-1389), grave van Henegouwen en (as Willem V) van Hollaand en Zeelaand
*Willem III, roeivereaniging in Amsterdam
Sass'sche Schrievwies

De **Sass'sche Schrievwies** is een skriefwieze veur 't Platduuts, uuteprakkezeerd deur de taalkundige Johannes Sass (1889–1971) uut Hambörg.

Sass kwaamp veur 't eerst mit de skriefwieze op batteri'je in 1935. In 1956 hef de *9. Dagfohrt vun de nedderdüütschen Schrievers, Verlegers un Wetenschoplers* besleuten um dizze skriefwieze te steunen. De Sass'sche Schrievwies giet uut van de skrifttiekens van 't Hoogduuts.

Op de Platduutse Wikipedia hebt ze de regel det alle artikels naor de Sass'sche Schrievwies eskreven mut wörren.

## Uutgaoven
*Heinrich Kahl en Heinrich Thies (2002), *Der neue SASS. Plattdeutsches Wörterbuch*, Niemünster: Wachholtz Verlag
**Plattdeutsches Wörterverzeichnis mit den Regeln für die plattdeutsche Rechtschreibung: gemäß Erlaß der Reichsschrifttumskammer vom 2. Juli 1935, der Reichspressekammer vom 14. August 1935 und des Reichsministers für Wissenschaft, Erziehung und Volksbildung vom 20. September 1935*, Hambörg: Meissner, 1935
* *Kleines Plattdeutsches Wörterbuch*, Niemünster: Wachholtz-Verlag, 1956
Hypercorrectie

**Hypercorrectie** is een taolverschiensel waobie de spreker een zogenaamde taolfout onterecht 'verbetert'.

Sprekers die der best doen um 'netjes' te praoten gaon soms een bietjen te veer as ze een goed woord anzien veur een dialectwoord. As ze 't woord op dezelfde menier 'verbeteren' as ze dat bie een dialectwoord zouwen doen, is der sprake van *hypercorrectie*.

De dubbele ontkenning wort heel soms gebruukt um de ontkenning nog staarker te benaodrukken. Wa-j eigenlijks doen is de ontkenning ongedaon maken, zoas in: "Ik gao nooit niet naor Jepan."

## Veurbeelden
In streektaol he-j vanzelf oek hypercorrectie:
* Een Grunninger zeit dat ze naor de 'bio**sch**oop' gaot, umdat de klank 'sk' as plat ezien wort.
* Hi'j haolt ok 'n 'p**ui**tje met b**ij**slook' (van 't Grunningse *puutje* en 't Nederlaandse *bieslook*). Dit soort fouten kommen veuraal bie kinder veur van jonge leeftied.
* Veluws: schem en schaal veur *jam* en *sjaal* (Putters).
* As minsen West-Veluws preberen te praoten en *je klaogen dat je te klien bin* zegen veur *je klagen da-j te klein bin* (de *ao* in 'klaogt' heurt der [in de meeste daarpen en stejen] niet in thuus; *dat je* wort samen-etrökken tot da-j(e) en; de *ei* blieft gewoon een 'ei' dus gien *ie*).
Sass

**Sass** kan wèden:

*De Duutse taalkundige Johannes Sass (1889-1971)
*De Sass'sche Schrievwies, een schriefwieze veur 't Platduuts, of 't boek det dizze schriefwieze bevat
Wenum-Wiesel

**Wenum-Wiesel** is een darp in de gemeente Apeldoorne in de Nederlanse previnsie Gelderland. 't Lig in 't noorden van de gemeente, tegen Vaossen an. Wenum-Wiesel wödt in tweeën edeeld deur de Zwolseweg (Apeldoorne-Vaossen). An de oostkante lig Wenum en in 't westen lig Wiesel. Der woont op begin 2007 in Wenum-Wiesel 2.200 mensen, waovan der 1.150 in Wenum en 1.050 in Wiesel. Dit is over een oppervlakte van 31 km². Hiervan is meer as de helfte bosgebied. 

In *Wenum* dut ze veural nog an landbouw. 't Gebied is vanof de Zwolseweg tot an 't Apeldoorns Kenaal. In dit gebied zit veural boeren- en andere bedrieven, waoronder slotenfabrikant Nemef.

In *Wiesel* bint der een paor horecagelegenheden. Hier wonen vrogger de arbeiders die op 't naobie-elegen Paleis Het Loo warken. Wiesel grenst an de Kroondomeinen. In 2001 is Wiesel an-ewezen as beschärmd darpsgezichte.

't Grote feest in Wenum-Wiesel is ok nog altied 't jaorlijkse Oranjefeest op 31 augustus. Ze herdenkt dan de verjaordag van Koneginne Wilhelmina, die op Het Loo wonen.
Platduutse Wikipedia

De **Platduutse Wikipedia** (Platduuts: *plattdüütsche Utgaav vun Wikipedia*, ondertitel: *Dat fre'e Nakieksel*) is de uutgave van Wikipedia, een vri'je encyclopedie op internet daoras iederiene mandielig an mitskrieven kan, in 't Platduuts. 't Platduuts, vake gewoon *Platt* enuumd, umvat alle variaanten van 't Nedersaksisch die as ze in Duutslaand praot.

De Platduutse Wikipedia is begund in april 2003. Op 17 augustus 2008 waren der 12.694 artikels; op 2 april 2021 waren 't der 82.489 en op 12 oktober 2023 waren 't der 84.266. D'r bint een klein antal vaste skrievers die as miest uut 't Noord-Nedersaksische taalgebied koomt; daorumme is 't Noord-Nedersaksisch roemschoots 't miest vertingwoordigd.

Op de Platduutse Wikipedia hebt ze de regel det alle artikels naor de Sass'sche Schrievwies eskreven mut wörren. Dizze skriefwieze van de Duutse taalkundige Johannes Sass giet uut van de skrifttiekens van 't Hoogduuts. Det hef de belangriekste reden ewest det in meert 2006 de Nedersaksische Wikipedie op-ezet is veur de Nedersaksische variaanten van Nederlaand. D'r is beparkte samenwarking tussen de Platduutse en de (Nederlaans-)Nedersaksische versies van Wikipedia. Zo verskient de verwiezings naor mekaars artikels in vetdrok en hebt de beide versies mekaars maondelijkse uutekeuzen artikel op de veurpagina.

## Zie ok
* Nedersaksiese Wikipedia

## Uutgaonde verwiezing
*Platduutse Wikipedia

## Rifferenties
Kökken

Ne **kökken** is oaver et algemeen ne ruumte binnen nen opstal woarin de leu eur aeten kokt. Als de ruumte ok wöd ebruukt um de kokte moaltied op te aeten neumt zie dat ok wal ne aetkökken. Dan is doar noast ruumte veur de kökkenkasten, et aanrecht, kökkengrei, ok ruumte veur nen toafel met steule doar umhen.

In völ ni-je huuze bunt den zithook, aethook en kökken op-egoane in ne zodoanig in-edeelde ruumte, dat de verskillende dele met mekare in vri-je verbinding stoat. Dizze bunt dus veur alle bewonners (en meugeleke gäste) van et huus vri-j toogankelek, zunder ne deure te hoven ebruuken. 

Plaatsen woar buutenshuus aeten wöd ekokt, wödt mangsmoal neet as kökken ezeen. Ne kökken op n skip neumt ze *[[kombuus]]*.

## Zee ok
* Kokkunst
* Huusholdkunde
* Bi-jkökken

## Oetgaonde verwiezingen
Tieksken

Een **tieksken** of **kuken** is et jong van nen vöggel. De benaming wöd in et biezunder ebruukt veur et jong van nen huundervöggel, zoals nen tuut. Tiekskes wödt geboaren in nen nust.

Tiekskes hebt oaver et algemeen ne gans deepgoande verzörging van de moder neudeg. Bi-j völle vöggels vlög de moder of en an mit eaten um de tiekskes voldoonde te voden. Bi-j andere vöggels, zoas pinguïns, eat de tiekskes kots uut de keel van eur mooder. Bi-j wier andere vöggels künt de tieksken dreks eur eigen eaten zeuken, woarvan tutentiekskes n bekend veurbeeld bunt.

Vri-jwal altied nömp de moder de verzörging van de tiekskes op zich, mangs samen met den vader. Der bunt neet völle vöggels woarbi-j uutslutend den vader veur de tiekskes zörgt.

Der bunt ok tiekskes dee in n nust in nen boom geboaren wödt, dee noa eure geboarte de andere (unuut-ekommen) eier uut et nust smiet, um euren kans op oaverleaven te vergroten. 

## Lichoamsbouw

Tiekskes hebt n plomp lief, nen verholdingsgewies groten kop, nen groten snavel en grote eugn. Ok völle jongen van andere dieren, (woaronder den mens), hebt verholdingsgewies n groot heufd bi-j de geboarte.

## Tuutentieksken

Tutentiekskes bunt arg kwetsboar en neet ezeagend mit ne groten wiesheid. Zie bunt nen makkeleken prooi veur roofvöggels, katn en andere karnivoren en könt verzoepn in n waterbeksken of beake. De mooderklooke zal probieren heure tiekskes te bescharmen. Tiekskes könt noadat zee uut et ei gekroapen bunt dreks lopen, eaten en piepen. Zie zult de eerste dagen veural deurbrengen in et zachte, wärme dons van de moderklooke; doarnoa zult zie meer zelfstaandig op tocht goan. As de moder vönd dat de tiekskes te eigenwies bunt, zal zie de tiekskes deur middel van heur geklök trögropen.

Anvankelek besteet den vacht van n tieksken uutslutend uut dons, moar al noa enkele dagen verschient de eersten veern.

Wee derop neet oefend is, kan an de butenkante van et tieksken meujlek zeen of et n wiefken of menneken is. Bi-j sommegen rassen is et verskil te zeen an den hand van de kleure van et tieksken, bi-j andere rassen is et menneken groter as et wiefken.
Voestbiele

Ne **voestbiele** is n kerngereedschop uut et paleolithicum, et Acheuléen en et Moustérien. Zie komt alleneg veur in Afrika, Europa, et westen van Eurazië, India en et westen van China. Wieter noar et oosten wodt zie neet ebruukt. 

Voestbieln künt in n kwarteer tied uut vuursteen ehakt wödden. Ok rhyoleet, kwartseet en fonoleet wodt doarveur ebruukt, moar et makkelek versplinterende obsidioan neet. Zie bunt of-eplat, hebt mangsmoal nen scharpen rand rundumme en den scharpen rand is altied an twee kanten bewarkt. Den top is spitse, et anderen uutende rond. Archeologen bunt et er neet oaver eens hoo en woarveur voestbielen indertied ebruukt wödden. Under de meer woarschienleke gebruken bunt et slachten van dieren en et holthakken.

In 1939 vond den Freesen annemmer en amateur-archeoloog Hein van der Vliet uut Lippenhuuzen ne voestbiele bi-j et Wienjewolde van vandage. Dizzen vundst was van groot histories belang, umdat doar veur et eerst met wodden angeteund dat Noord-Nederlaand al veur de letste iestied bewond was ewest. Et duurden joaren veurdat dizze voestbiele deur de wetenschop as zodoanig erkend wodden, en as de Voestbiele van Wienjeterp n begrip wodden in archeologiese krengen.
Iezertied

De **iezertied** is de tied in de prehistorie dee volgden op de bronstied. 

De iezertied is de jungste tied van de prehistorie. De juuste tiedsanduding van de iezertied is ofhankelek van de kultuur en geogroafiese ligging.

In West-Europa is dit van rundumme 800 veur Chr. tot de Romeinen noar de leage laanden komt (rundumme et beginne van onze joartelling. In zudeleker streaken (et Midden-Oosten et oosteleke Middellandse Zee-bekken) was den oavergang wat vrögger ( vanof rundumme 1200 v.Chr.). Den oavergäng van de bronstied noar de iezertied is in dee streake samen egoane met grote politieke verschoevingen.

Den name iezertied duudt op et völvuldig gebruuk van Iezer bi-j et maken van metoalen veurwarpen. Iezer hef verskillende veurdelen teggenoaver brons:
* Et is harder, dus better geskikt veur woapens en gereedschop
* Et is makkeleker te bewarken
* Et is makkeleker te onderholden
* Den groandstof doarveur kümp op völle meer plaatsen veur
* Et geet lenger met

Wat iezer lenge tied tot n weinig ebruukt metoal maakten is dat et in teggenstelling tot kopper weinig as vri-j metoal in gedegen vorm veurkump. Eursprönkelek kenden zi-j et doarumme alleneg as meteorities iezer, ne zeldzoamheid. Et duurden lang vurdat zi-j leerden et metoal uut zien erts vri-j te kriegn.

De veurdelen zorgden doarveur dat bi-j veurkeur iezer wodden ebruukt veur allerlei woapens (veural et zwoard) en gereedschop. Het noo minder belangrieke brons wöd um-esmolten tot sieröä en sierveurwarpen (veural armbanden en peerdentuug).

Kenmarkende underdeale uut de iezertied - dee in mindere moate of helemoal neet veurkwammen in de bronstied- bunt:
* Boksen (van wol of linnen, mangs geruut)
* Iezeren veurwarpen zoas bielen, waopens, gereedschop, zagen
* Bronzen munten
* Bronzen situlae (zee hierunder)
* Slingerkoggels
* Iezerwinning uut de natuur (Klapperstenen uut de Veluwe, brookiezererts in et noorden, iezeroer uut Braobant en Oost-Nederlaand)
* Een soort "boavenklasse" dee biezundere veurwarpen bezat zoas gold en koroal

Een könningsgrof uut Oss (rundumme 500 v.Chr.) bevatten biezunderen grofgiften en is et grootste dat ooit in West-Europa is evonden (52 m. deursnede!).

Deur handel kwammen der nog andere veurwarpen noar Nederlaand. Opvallend bunt de zogeneumde bronzen *situlae* (emmers) dee in Centroal-Europa wodden emaakt um wien te mengen met water (n kenmarkend Romeins/Grieks gebruuk). Der bunt der in Nederland 9 evonden.

Umdat iezer völ rapper corrodiert dan brons en kopper bunt völ iezeren veurwarpen dee neet under gans veurdelige umstandigheden in den boadem lagen hoast helemoal vergoan.

## Uutgoande verwiezingen
* De iezertied in Vloanderen - n beknopt oaverzicht
* De brons- en iezertied in Nederlaand
* De brons- en iezertied in België
Naederzetting

Ne **naederzetting** is ne bewonde plaatse.

Naederzettingen könt (zon betjen op riege van toonenmende greutte) wödden in-edaeld in:
*gat (in Nederlaand ne "buurtschop", "gehucht", of "vlek" in de ni-je betekkenis)
*buurtschop, n antal huze, moar kan ok sloan op n bepoald gebeed
*gehucht, n klein darp zunder karke; et verskil mit ne buurtschop is neet altied dudelek
*darp groter as n gehucht, mangsmoal mit ene of meer karken.
*vlek, n op ne stad liekend darp (verolderde beneuming)
*stad Kan ne plaatse waen mit stadsrechten of meer as 25.000 inwonners hebben.
*agglomeraosie, nen anenschoakeling van naederzettingen
*metropool, volgens de meest gangboare beskrieving ne agglomeraosie mit meer as éen miljoon inwonners

In et Nederlandse laandschop könt naederzettingen ok wodden in-edeeld noar eure eursprönkeleke naederzettingssoorte:
*esdarp of brinkdarp rundumme nen brink, bieveurbeeld Vledder of ooit Assen
*diekdarp an nen diek, bieveurbeeld Brook op Langendiek of ooit Leiden
*karkdarp rundumme ne enkele karke, bieveurbeeld Karkdarp (Oldenbrook)
*ringdarp, bieveurbeeld Renesse
*terpdoarp of weerdedarp op nen terp of weerde, bieveurbeeld ooit Bolsward
*wegdarp lengs nen weg, bieveurbeeld Langenzwoag
*veurstroatedarp, veurnoamelek in Zeelaand en Zuud-Hollaand, bieveurbeeld Stavenisse of Stad an 't Heringvleet

Oaverlappende kategeri-jen bunt komdarp en lintdarp of streekdarp.

## Bezundere naederzettingen
*Grootsten: Tokio (Japan) 27,4 miljoon inwonners
*Noordelekst elaegen: Alert (Canada) 82°30'06 NB, 62°19'47 WL
*Zudelekst elaegen: Kaap Hoorn (Argentinië) 55°56' ZB en 67°19' WL / Zuudpoolstation Amundsen-Scott (Zuudpool) 90°00' ZB
*Heugst elaegen: Wenzhuan (Tibet) 5100m/La Rinconada (Peru) 5100m
*Laegst elaegen: Kalia, Ein Gedi, Massoada, En Bokek (allen an de Dode Zee) 400 meter under zeevlak.
*Meest of-elaegen: Timbooktoo (Mali) volgens gewilde kultuur, nooit noa-emaeten
*Oldsten: Dolní Vêstonice (Tsjechië)  27.000 v Chr.
*Wärmsten: Dallol (Ethiopië) gem. joartemperatuur: 34,4°C
*Koldsten: Ojmjakon/Tomtor (Siberië), gem. joartemperatuur -16,5°C
Bronstied

De **bronstied** (rundumme 3000 tot 800 veur Christus) is de tied dee volgden op et Neolithicum. In Centroal-Europa is der tussen de ni-je steentied en de bronstied nog ne koppertied (dee mangs tot et neolithicum erekkend wödt) te underscheiden; in West-Europa en ok in Nederlaand bunt wal wat kopperen veurwarpen evonden (Veluwe), moar dit waren uutzunderingen.

Brons verving tiedens de bronstied langzoam vuursteen as belangriekste materioal veur gereedschop en woapens en wöd ok ebruukt veur sieröa. De eerste veurwarpen van brons waren veurnamelek bielen, en ok wat dolken, helleboarden en sieröan zoas armbanden. Brons wöd langzoam veulveurkommend, en steeds meer soorten metoalen veurwarpen kwamen in gebruuk.

Enkele veurbeelden van bronzen veurwarpen:
* Woapens: helleboarden, dolken, zwoarden, speerpunten, pielpunten
* Gebruuksveurwarpen: bielen, sikkels, beitels, messen, gereedschop veur metoalbewarking
* Sieröa: mantelspelden, armbanden, torques (hals versiering), spiroalen, kralen.

In verskillenden streke vond brons neet tegeliek ingang en de juusten tiedsanduuding van de bronstied kan dus per land of streake verskillen. Zo was der, getuuge de vondsten, dudelek meer sproake van bronsgeeten in Drenthe as in den rest van Nederlaand. Meugelek kwam dit deurdat doar nen pan-Europesen handelsweg leep oaver de Drentse heuvelrugge noar de barnsteenrieke Oostzeekuste. 

De kennis van et bewarken van metoalen, ok brons ontstoand in et Midden-Oosten. Doar wodden brons vanof rundumme 3000 v.Chr. gebruukt. Dizze kennis hef zich heanig an verspreid deur Europa.

Sommige van de oldst bekenden verhalen, zoas den Ilias, den Odyssee, delen van den Biebel en et Gilgamesjepos spöllen zich in de bronstied of.

De bronstied wödt in ne skriftloze kultuur op-evolgd deur de iezertied. 

## Nederlaand
De bronstied in Nederlaand kan wödden underverdeeld in:
* Vröggen bronstied (2000 - 1800 v.Chr.)
* Midden bronstied (1800 - 1100 v.Chr. - midden A: 1800 - 1500 v.Chr., midden B: 1500 - 1100 v.Chr.))
* Late bronstied (1100 - 800 v.Chr.)

(Dizze tiedsanduuding volgt den Rieksdeenste veur Archeologie, Kultuurlaandschop en Monumenten (R.A.C.M.), veurhen Rieksdeenste veur et Oldheidkundig Boademunderzook in Amersfoort (R.O.B.)).

Brons was schoars in den Laege Laanden. De groandstoffen veur brons, kopper en tin-erts, komt namelek neet veur in Nederlaand. Al et brons mös dus wödden in-evoerd. Völ geschikte ruulmiddelen waren neet anwezzig. Meugelek wödden barnsteen en zalt as ruulmiddel ebruukt. Dizzen wödden dan geruuld teggen kant-en-kloare produkten of teggen bronsschrotte. Van opgebruukte veurwarpen wödden lokoal weer ni-je veurwarpen egotten. Deurdat et brons zo schoars was, hef et vuursteen nooit helemoal verdrungen. Ok toon der al Iezer was blef vuursteen nog lange tied in gebruuk. Moar vrömd genög bunt der in Zuud-Nederlaand tot nog too gin anwiezingen veur evonden.

## Uutgoande verwiezingen
* Bronstied in Europa
* De bronstied en iezertied in Nederlaand
* Leavende geskiedenis in de Nederlaandsen bronstied
* http://www.archis.nl/ archis
* Bronstied in Nederlaand
Hunnerbarg

Den **Hunnerbarg** is n wiek en pleistocenen stuwwal an den oover van den Waal in Nimwaege. De plaatse langs den Waal mek dizze laege bulte, net as et noabi-j elaegen Kops Vlak, tot ne gans strategiese ploatse. Dit blik under andere uut de völle archeologiese vöndsten, woarunder n tweetal Romeinse castra, moar ok uut völle vöndsten uut et late neolithicum, bronstied en midden en late iezertied. In de wiek Hunnerbarg wodden stroaten verneumd noar under meer Charles Estourgie, Eugène Lücker en Claas Noorduijn.

## Zee ok
*Ulpia Noviomagus Batavorum
Kauwgom

**Kauwgom** of **kauwgum** is een soortement slikkeri'je daoraj mit de koezen op kauwt en daj niet deur mut sloeken. 't Is samen-esteld uut gom, smaakstoffen en zuutstoffen.

Kauwgom was al in gebruuk bi'j alderhaand olde volken. Midden negentiende eeuw weur 't - in de Verienigde Staoten - veur 't eerst op de mark ebrocht. De Amerikaan John Curtis was in 1875 de eerste die as de oorspronkelijke basis d'rvan, de gom chicle, verriekten mit een aromastof.

Kauwgom stimuleert de spi'jpreductie, waordeur aj gien dreuge mond kriegt. Ok kan kauwgom oe de mond schonemaken.

Kauwgom hej in verschillende vörms:
*Kauwgomballen
*Nicotinekauwgom (um uut te scheiden mit roken)
*Platte plaoties
*Pillegies

## Soorten
Een stel bekende soorten bint:
* Sportlife
* Airwaves
* Hubba Bubba
* V6
* Bubblegum
* Stimorol
* Freedent
* Xylifresh
* Bubblicious
* Mentos
* Orbit
* Dirol
* Wrigley
Neolithicum

Et **neolithicum** of de **junge [[steentied]]** is ne prehistoriese tied dee wöd ekenmarkt deur techniese en sociale veranderingen. Dizze kwamen veurt uut de oavergäng van ne jager-verzamelaar-samenleaving (mit n rondtrekkend  bestoan) noar ne samenleaving egroand op laandbouw en veeteelt, mit sedentarisme (et vörmen van neaderzettingen). Zie gingen veurröa anleggen veur slechte tieden.

Et neolithicum zol in meerdere plaetse op de weald unofhänkelek van mekare op rundumme dezelfde tied untstoan wean en zich van doaruut oaver de hele weald verspreid hebben. Den anvang van et neolithicum en de rapheid woarmet et zich untwekkelden, verskilt van regio tot regio.

De veurnoamste verni-jingen waren: et gebruuk van warktugen van epoliesten steen, keramies voatwark (ebakken pötte), de untdekking van de metoalbewarking (kopper), et wiel en et skrift.
Jager-gadderaar

**Jager-gadderaars** of **jager-verzamelaars** bint meansen dee zich in leaven höld deur op deers te jagen en plaanten te gaddern die a'j etten kunt. Vake döt n keerl t jagen en de vrouwluu doet gaddern. Wearldwiet gef et nog eankele duuzenden meansen wat op disse wieze leaft.

In et geskiedenisbook van de mensheid besloat de heufdstukken dee-t de jager-gadderaars behandelt wietweg de meeste bladzieden. Tenminste, dat zol zo motten wean a'j kiekt noar de tied dat de mensheid de eerde veurnaomelek as nomaden bevölkten. Van de 60.000 joar dat der mensen van de ni-jerwetse soort (Homo sapiens) rundlepen op dizze planeet, schat wi-j noo dat wi-j de langste tied hiervan, rundumme 50.000 joar, hebt eleafd as jager-gadderaars. En a'j de hele soort (*[[Homo]]*) bekiekt van de oalderwetse meanssoort noar de ni-jerwetse meanssoort (watte wi-j bunt), dan ku'j zeggen dat meansen zo um en noabi-j drie miljoen joar op disse wieze leafd hebt.

Et leaven as jager-gadderaar stoand in et tekken van oaverleaven. Deur op tocht te goan veur et gadderen van etboare wilde plaanten en et jagen op wilde dieren zörgden zi-j elken dag wier veur genog te etten. De jager-gadderaars leafden n primiteef leaven: mangs hadden zi-j gene vaste verbliefsplaats, moar trokken zi-j in kleine tröpkes (deurgoans 20-50 leu) rond as nomaden op zeuk noar ni-je gebeeden woar genog eaten te vinden was.

Et is n misverstaand dat jager-gadderaars n erbermelek bestoan hadden. Gemiddeld enommen hadden zi-j woarschienliek better eaten dan primitieve boern en verkeerden zi-j in ne bettere gezondheid. Wal hebt vri-j kleine gröpskes jägers en gadderaars n groot gebeed neudig um in te leaven. Et is unwoarschienlek dat de eerde veur de untwekkeling van den laandbouw ooit meer as 10 miljoon inwonners had.

Op verskillende plaetse en op verskillende tiedstippen gingen gröppen mensen oaver op et holden van vee en huusdieren. Ok wödden plaanten kultivierd. Hierdeur was den tocht neet lenger noodzoakelek en wodden oaveral darpen gesticht, later uutgreujend tot steadn.

Vermeudelek is dit et eerst ebeurd in et Midden-Oosten. In et streumgebeed van den Eufroat en de Tieger (Mesopotaomie) untstoanden zo'n 10.000 joar eleden de eerste stadstoaten.
Germanicus

**Germanicus Caesar**, mangsmoal kortweg **Germanicus** (15 v.Chr.-19 noa Chr.) was nen veuranstoanden Romeinsen veldheer uut et Julies-Claudiese huus. Hi-j was den zunne van Nero Claudius Drusus en Antonia minor, ne dochter van Marcus Antonius. Augustus was zienen grootonkel: den ziene zuster Octavia Thurina minor was ziene oepoe langs mooderskante. Deur twee op-envolgende adopties (Tiberius deur Augustus, Germanicus deur Tiberius) mocht hi-j Augustus later zien grootva neumen. Hi-j trouwden met ne (warkeleke) kleindochter van Augustus, Agrippina. Caligula was zienen zunne, Claudius zienen breur, en den letsten keizer van et Julies-Claudiese hues, Nero, zienen kleinzunne. 

## Ofkumst
Germanicus was langs vaderskante nen telg uut et Claudiese huus. Langs moderskante, deur adoptie, nen telg uut et Juliese huus. Hi-j is veural bekand as nen kundigen kriegsheer en nen biezunder geliefden politikus in de tied van Tiberius. Et was veural an um te danken dat doar noa den naederloag van Varus in et Teutenburgerwold wier orde en röste weerummekeerden an de grenze met Germanië (Tacitus, *Ann.* I 31.2.). Hi-j stred teggen de Chatti en Cherusken tot an de kuste met de Noordzee.

Noadat zienen vader in 9 v.Chr. unverwacht oaverleed, wöd dizzen postuum et *[[agnomen]]* Germanicus too-ekend dat ok aan ziene zunnen zol toovallen (Suetonius, *Vita divi Claudi* 1.3, Cassius Dio, LV 2.3.). Zien moder zol nooit hertrouwen, moar intrekken bi-j heur schoonmoder Livia (Valerius Maximus, IV 3 § 3, Flavius Josephus, *Antiquitates Iudaicae* XVIII 180).

## Germanicus as veldheer
### Oppergezag oaver de Germaanse laegers (13-17)
 Et oppergezag oaver de Germaanse laegers is vanof 13 n. Chr. in hende van Nero Claudius Drusus Germanicus - noa ziene adoptie deur Tiberius in 4 n. Chr. Julius Caesar Germanicus - den deur den Senoat bekleed is met nen *imperium proconsulare*, woardeur hi-j het gezag hef oaver dee beide *[[legatus Augusti pro praetore|legati Augusti pro praetore]]* en eure laegers. De *legati* haandelen in feite in name van den *[[princeps]]* den zien *imperium* oaver eur dan wier hef of-estoan an Germanicus, den veurmoaligen *[[consul ordinarius]]*. Dizzen hef zich in 13 al eens loaten uutroopen - zi-j et dan wal tezoamen met Tiberius en Augustus - as *imperator bello Germanico*.

## Referenties
*T.D. Banner, *The Victories of Augustus*, in *Journal of Roman Society* 64 (1974), pp. 21 - 26.
*L. De Libero, art. Imperator, in *NP*5 (1998), klm. 954 - 955.
*L. De Libero, art. Imperium, in *NP*5 (1998), klm. 955 - 958.
*W. Eck, art. Germanicus (2), in *NP*4 (1998), klm. 963 - 966.
*D. Hurley, art. Germanicus Julius Caesar (15 B.C.- A.D. 19), in ''DIR'' (1999-2004).
*Ronald Syme, R. Syme, *History in Ovid*, Oxford, 1978, pp. 56-71.
Allemannen (volk)

De **Allemannen** (ok **Alamannen**, **Alemannen**) vormden n verbond van Germaanse volken, beheurende tot den trop van de Sueven, met as machtigsten stamme de Semnonen. Eure name wis op ne verzameling van volken: "alle mensen". In et joar 360 hadden zi-j nog 14 verskillende hartoagen.
Zi-j wonden eursprönkelek tussen den Rien en de Donau, in et Zwaben van vandage, vanwoar zi-j vanof 212 raegelmoatig plundertochten ondernamen op Romeins gebeed.

Eure name laeft wieter in de namen veur de dialecten van t Zwitsers Duuts en de name dee-t de Spanjoarden en Fransen veur Duutsland hebt:
* Spoans: *Allemania*
* Fraans: *l'Allemagne*
Sjatten (volk)

De **Sjatten** (in et Latien *Chatti* of *Catti*) waren nen Germaansen stam dee rowweg leafden in et zuden van et Nedersaksen en et noorden van et Hessen van vandage. Den name *Hessen* is nen lateren vörm van denzelfden name, en den stam is doarmet den naamgeaver van et gebeed van vandage en deelstoat.

Zie traden veur et eerst in de geskiedenis toon zie oaverwonnen wödden deur Drusus en Tiberius in de tied tussen 17 en 9 veur Chr. Meer eslaagd in euren veurtdurenden stried mit de Romeinen waren de Sjatten as bondgenotten van Arminius den in den Slag bi-j et Teutenburgerwold (9 noa Chr.) dree Romeinse legioenen under leiding van Varus ne vernetegende neaderloage toobrachen. 

Ok de eeuwn doarnao blevven de Sjatten de Romeinen veurtdurend nen doorn in et euge. In de joaren 80 van de eerste eeuwen noa Chr. vochten zie ne riege kriegen teggen Claudius en Domitianus woarbi-j zie wal veurtdurend et onderspit mössen delven.

In 162 en 170 kwamen de Sjatten nog éenmoal keer as agressors in de geskiedenisbeuke mit eure invallen in et Zuud-Duutslaand van vandage en België. Doarnoa gingen de Sjatten vort as zelfstandegen stam. Woarschienlek gingen zie op in de Franken an et begin van de 6de eeuwe.

Tacitus leavert twee bronnen veur de Sjatten:
* De *[[:la:s:De origine et situ Germanorum (Germania)|Germania]]*
* De *[[:la:s:Ab excessu divi Augusti (Annales)/Liber I|Annales]]*
Sjouken

De **Sjouken** (Latain: *Chauci*) waren n Germoanse stam ien t Noord Duutse gebied tuzzen Ems en  Elve. Ien t begun wazzen zai bondskop van de Reumers en leverden zai hulptroupen aan Germanicus ien zien vèldtocht tegen Arminius. Dit bleek nait allend oet historische bornen, môr ook oet vondsten oet n ruterkaamp op de Hunnerbaarg bie Nimweeg.

Loater (47 noa Chr.), noa opstand van de Fraizen (19 n.Chr.), ondernomen zai onder laaiden van de Kaninevoat Gannascus ienvalen ien Germania Inferior en plunderden de kosten van Gallia Belgica. Corbulo perbaaierden Gannaskus te vermoorden deur n troup kriegers noar de Groot Sjouken goan te lôten, môr dit laaidde tot grote oprouer onder de Sjouken. Klaudius verbad doarop, vlot en goud, Korbulo wieder kraigstochten te ondernemen ien Germania Transrhenanum, omrezen n nije opstand aanemelk was.

58 n. Chr. verdreven de Sjouken heur noaberstam de Amsivoaren oet t gebied van de Emsmonden.  

Tiedens de Opstand van de Batoaven was "ain van de vuregste kohorten" woarop Sivilis baauwen kon soamensteld oet Fraizen en Sjouken en stasjoneerd ien Tolbiacum (Zülpich, bie Keuln). Dizze ainheid wör anders deur de ienwoner doen vouerd, woarnoa heur onderkommen ien braand stokken wör. Ook zonden de Sjouken Julius Sivilis verstaarken, zunder dat dit deurslaggevend was.

De Angrivoaren zollen loater n dailstam van de Sjouken worden wezen. Ien de vaaierde aive noa Kristus wörren de Sjouken zulf paartlek n dailstam van de Saksen en paartlek van de Fraizen. De Fraizen ien Hail-Oostfraislaand en de Ommelanden stammen den woarschienlek ook van de Sjouken ôf. 

Man leuft dus dat zai zok ook tot over Ems tou vestegd haren, ien de noudoagse pervìnzie Grunnen. Veuraal K. ter Loan was n staark veurstander van dizze teorie. Vrouger wörren de Sjouken deur de Ommelaanders ook wel **Hoegen** of **Hummers** nuimd. De noam van t gebied Homsterlaand (*[[Nederlaands|Nl.]]: Humsterland*) ien t Grunnegse Westerkertaaier herinnert hier nog aan. De oldste noam van t Homsterlaand is *Hûgmerki* dat wat betaikent as *laand van de Sjouken* of *laand dat grìnst aan t laand van de Sjouken*.

## Bornen
Claudius Ptolemaeus, *Geographia* II.10.
Publius Cornelius Tacitus, *Annales* I-II.
Publius Cornelius Tacitus, *Historiae* IV-V.
Angelen

De **Angelen** waren n Germoans volk uut et noorden van Europa. Zi-j beheurden tot de Ingvaeones (Noordzeegermanen). Den kern van eur gebeed was woarschienlek elaegen in Sleeswiek. In de 5de eeuwe staken zi-j et Knaal ovver en velen et teggenswoordege Groot-Brittannië binnen, samen mit de Saksen, Freezen en de Juten. Noar et schient bunt *alle* leden van den stam van de Angelen in de löppe van de 5de eeuwe oaver-estokken, want noadeen is der nargens op et vastelaand meer iets eskraeven oaver eur. Dit in teggenstelling tot de Saksen, Freezen en Juten van wee de ofstammelingen no nog altied in grote antallen in eure olde stamlaanden wont.

Den name *[[Engelaand (regio)|Engelaand]]* is noar dit volk eneumd, en ok rechtstraekse of ofgeleide weurden as *[[Engels]]*, *[[angelsaksisch]]* en *[[anglofiel]]* bunt van et weerd *angelen* of-eleid.