open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Dampkring

De **dampkring** is de låge van lucht wat de wearld ümslüt. Döär de swöärdekracht van de aerde blivt de dampkring rund de planeet hangen en drait der ouk med med. 

Sunder de dampkring kan der gin leaven up de wearld bestån. Et leyvert lucht üm te ådemen en beskarmt teagen et lecht van de sünne en de dårby höyrende stråling. Binnen de dampkring spöält sik ouk et weader af. Samen med de seyströyme höldt dat de energy van de wearld in eavenwicht.

## Gassen
De dampkring besteyt uut meyrdere gassen, vöärnamelik uut stikstof (78,08%) en suurstof (20,95%), argon (0,93%) en koalstofdiokside (0,038%), mär noch ne heyle ryge meyr.

De dampkring beståt op seynivo uut:

* N2 (stikstof) 78,084% (78,1 %)
* O2 (suurstof) 20,946% (20,9 %)
* Ar (argon) 0,934% (0,9 %)
* H2O (waterdamp) (wisselende hovöälheiden)
* CO2 (koaldiokside) 0,032% (0,03%)
* sporegassen: Ne (neon) 0,001818 % (0,002%), CH4 (metaan) 0,0002 % (0,0%), He (helium) 0,000524 % (0,0005%), Kr (krypton) 0,000114 % (0,0001%), H2 (waterstof) 0,00005 % (0,0001%), Xe (xenon) 0,000009 % (0,00001%), N2O (distikstofokside) 0,00005 % (0,0001%), Overige 0,00124 % (0,001%) 

Et gehalte an waterdamp in et boavenstånde lystyn is stark wisselend; de oaverige percentages slåt op dröyge lucht.

Do de aerde pas was untstån was et andeyl koaldiokside in de atmosfeer vöäl houger as now. Dit kwam under andere döär de uutstoot van dit gas uut vulkanen. Nå et verskynen van planten wordde döär fotosyntese et andeyl kooldiokside vöäl laeger, en et andeyl suurstof vöäl houger. Dit makede op syn böärt deerlik leaven möägelik, umdat vöär de deren suurstof 'n essentiele vöärwaerde is um te künnen åsemen. Alle processen dee samenhangen mid et weader vinden plak in de dampkring. Butendat sorgt et broikaseffekt dervöär dat warmde good vasteholden wördt.

Vandage de dag wordt et suustofgehalte in stand hülden döär gröne planten en algen in de oceanen. Beidend hebben dårin 'n umdeby eavengrout andeyl.

## Lågen in de dampkring

De dampkring up te deylen in verskillende lågen, med wesselende temperaturen: 

* troposfeer - 0 - 6/18 km, temperatuur stigt med de höygde
* stratosfeer - 6/18 - 50 km, temperatuur daalt med de höygde
* mesosfeer - 50 - 80/85 km, temperatuur daalt med de höygde
* thermosfeer - 80/85 - 640-700 km, temperatuur stigt med de höygde
* exosfeer - 700-800 tot 10.000 km

### Ozonlåge
De stratosfeer bevattet 'n dün lågyn ozongas, 'n soort suurstof dee de ultraviolette strålen van de sünne upneamt. As disse låge der neet solde weasen, solden dee strålen al et leaven op aerde vernetigen. De ozonlåge wordt döär et versmearen van de lucht en et gebruuk van bepålde chemicalien antasted.
Locht (atmosfeer)

**Locht** (uutspraak: *loch*) wördt t gasmengsel bedoeld in de onderste lage van de eerdatmosfeer. Wat de klanke van t woord angeet lik t arg op *[[locht (straoling)|locht (straoling)]]* (of: *licht*).

## Samenstelling
De locht op eerde besteet veur ongeveer 78% uut stikstofgas en 21% uut zuurstofgas. De overige 1% besteet uut sporen van edelgassen, n stark wisselende hoeveulheid waoterdamp (0,7%), en koolzuurgas, dat oek in hoeveulheid stark kan wisselen. In de butenlocht was de hoeveulheid koolstofdioxide (of koolzuurgas) ongeveer 0,03%, binnen n woenige kan dit, as der esteukt of ekookt wördt, veule hoger ween. Deur wereldwieje hogere konsentrasies verstarkt dit gas t breuikaseffekt op eerde. Sinds de industriële revolusie is de konsentrasie toe-eneumen van ongeveer 0,03% naor inmiddels zwat 0,04% (ongeveer 395 ppmv).

De samenstelling van de locht verschilt mit de heugte. Umdat stikstof (massagetal 14) minder wög as zuurstof (mit massagetal 16) he'j op grotere heugte verhouwingsgewies minder zuurstof.

Dreuge locht (waor mer min waoterdamp in zit) is n arg goeie warmte-isolator, en hef oek n lege warmtekapasiteit. Daorumme wördt dreuge locht gebruukt in dubbel glas veur t isoleren van gebouwen.

In n dreuge locht ku'j dan oek de iezelig hoge temperaturen in n sauna an. Je gaon dan wel arg zweten, mer deurdat t zweet in de dreuge, hete locht gauw verdampt, koelt de huud aof, en wö'j niet gauw oververhit.

## Denkbeelden over locht
Van oudsher beheurt locht tot één van de vier elementen: eerde, waoter, vuur en locht. Eerst in 1770 ontdekten Carl Wilhelm Scheele dat locht uut meerdere gassen bestung. Henry Cavendish hef de samenstelling van locht naor sekuur bepaold.

Eertieds dochten ze oek dat deur de slagaoren van t meenselike lichaam, locht vervoerd wördden in de plaotse van bloed. As der ene uut de tied kömp, dan bin de slagaoren namelik leeg. William Harvey ontdekten in 1628 de bloedsumloop.

## [[Nedersaksies]]
*Drèents: *locht* of *lucht*
*Grunnegs: *locht* of *loft* (olderwets)
*Tweants: *loch* (kan ook *staank* beteken)
*Veluws: *loch* of *lucht*

## Zie oek
*Eerdatmosfeer
Keunst

**Keunst** is kot saemenvat de toepassing van meenselike kreativiteit. Keunst staot veur een scheppende aktiviteit, die vaeke (mar niet altied) antrekt tot et meenselik gevuul veur esthetiek. Keunst kan een aspekt uutdrokken van et wereldbeeld, godsbeeld, meensbeeld en/of zelsbeeld van de keunstener, van zien/heur gevulens omtrent meenselike en/of sociaole verhooldings. Ok kan et dienen om de toeschouwer of toeheurder mit te nemen uut de daegelikse realiteit, naor een deur de keunstener kreëerde wereld. Zo heuren ok musiceren, akteren, filmen, (stripboeken) tekenen, weven, berduren en komponeren (om mar een peer veurbeelden te numen) onder bepaolde veurweerden tot de keunsten. D'r is gien dudelike scheidingsliende tussen keunst en pattie aandere meenselike bezigheden.
Kultuur

Et begrip **kultuur** (Latien: *colere* = 'keren mit een ploeg', in cultuur brengen) wodt in verschillende verwaante betekenissen bruukt: 
* In briede zin wodt et bruukt veur 'alles wat deur de saemenleving vortbrocht wodt'. 'Kultuur' wodt dan tegenover 'netuur' steld. 
* In engere zin wodt et woord bruukt veur keunstutings of veur keunst en wetenschop, inklusief literetuur, architektuur, en soortgelieke. 

A'j praot over kultuurpoletiek gaot et meerstal om zaeken as keunst, passe en omroep, theaters, musea etc. 

Onder de kultuur van een laand wodden ok de tradisies van et laand verstaon, zoas volksmeziek, volksdaansen en kleerdracht, traditionele bouwkeunst, religieuze rituelen enzovoort.
Oosters-Orthodoxe Karke

De **Oosters-Orthodoxe Karke** of de **Orthodoxe Karke** (officieel: de **Orthodox-Kattelieke Karke**) ziet heurzels as vortzetting van de *iene, heilige, kattelieke en apostolische* Karke die deur Jezus Kristus en zien apostels opricht is, zoe'n 2.000 jaor weeromme. De Griekse naeme 'orthodox' betekent letterlik 'rechtgeleuvig', 'et waore geleuf behooldend' en 'juuste leer', en wodt in die zin ok wel bruukt as synoniem veur 'rechtzinnig' of 'streng in de leer'.

Disse Karke vormt de groep Chalcedonenzische Orthodoxe Karken: Karken die de leer van et koncilie van Chalcedon volgen.

Et woord orthodox betekent taelkundig 'juuste anbidding' en 'juuste leer', en wodt in die zin ok wel bruukt as synoniem veur 'rechtzinnig' of 'streng in de leer'. In die zin wodt et ok veur protestaanse groepen en stromings binnen et kattelicisme bruukt.

De orthodoxe gemienschop anveerdt allienig de dogmes die vaastelegd bin in de eerste zeuven eukemenische koncilies en verwarpt de laetere, hoewel de orthodoxen veulal wel in bieveurbeeld de Tenhemelopneming van Maria geleuven. Disse geleufspunten nemen zi'j liekewel niet as dogmes an, omdat zi'j deur de Paus van Rome allienig definieerd binnen.

De Oosters-Orthodoxe Karke is nao de Rooms-Kattelieke Karke de grootste kristelike kommunie ter wereld, en is de dadde-grootste geleufsgroep nao et protestaantisme. De Oosters-Orthodoxe Karke het omdebi'j 300 miljoen leden wereldwied en het de grootste anhang in Oost-Europa, d'r bin liekewel ok aandere dielen waor de Oosters-Orthodoxe Karke aktief is zoas Afrika, Azië, Noord-Amerike en Australië. De Karke is wereldwied veural bekend om zien religieuze ikonen, die soms wel miljoenen weerd bin.

De Oosters-Orthodoxe Karken warken nog altied mit de juliaanse kelender, hierdeur feest- en gedaenkdaegen op aandere daegen valen as bi'j oons. 

D'r bin verschillende oosters-orthodoxe karken, waor de Grieks- en Russisch-Orthodoxe Karke de bekendste binnen. In Frieslaand bin twie oosters-orthodoxe perochies in Hemelum en in De Pompe.

## Uutgaonde verwiezings
* Oosters-orthodoxe perochies in Nederlaand
Kunstgeschiednis

**Kunstgeschiednis** is n leer dij de geschiednis van de kunst onderzuikt, beschrieft en beschaauwt. t Is n overkoepelend begrip veur de geschiednis van alle kunstdiziplines: baauwkunst, beeldende kunst, theoater, daans, meziek en film. Literetuurgeschiednis en kultuurgeschiednis binnen der naauw verwaant mit.

## Overzicht Europese Kunstgeschiednis

Kunstgeschiednis is op veule menaaiern in te dailen, de noadruk bie bieveurbeeld oplaaidings ligt anders op Europese kunstgeschiednis.
Hieronder staait n veul bruukte indailen. Let op, de joartellen binnen richtlienen. Vanzölfsprekend binnen kunststreumens nait exakt te bepoalen. Ook het n stail in elk laand zien aaigense interpretoatsie, in Itoalie begon de Renaissance bieveurbeeld al veul vrouger as in Sveden. Hier wordt allendig de westerse kunst besproken, vanof de vaal van t West-Reumse riek. (zai ook: Lieste van Europese Kunststromingen)

## Studaaiern
De studie van de kunstgeschiednis is n universitaire oplaaiden. Sums wordt zai aanboden as: *[[Master]] in de kunstgeschiednis*; sums as onderdail van n kombineerde studie mit kunstwetenschoppen en/of archeologie. Dizze studies binnen onder andere te volgen in:
* Amsterdaam
* Bruzzel
* Gent
* Stad
* Lijden
* Leuven
* Nimweeg

## Verwante onderwerpen

* Muziekgeschiedenis
* Architectuurgeschiedenis
* Beeldhouwkunst
* Cultuurgeschiedenis
* Kunst
* Schilderkunst, Schilderkunst van de 20e eeuw
* Theatergeschiedenis
Delden

**Delden** kan verwiezen naor:

*Delden (Bronckhorst) - buurtschap in de gemeente Bronckhorst
*Dealdn - *Delden* is de Neerlaandse naam vuur disse stad in Tweante
Karmis

De **karmis** is van oorsprong een jaormark ter gelegenheid van de wiejingsdag van de petroonheilige van de plaotse. Karmis is dan oek een verbastering
van *karkmis*.

Op disse dag streumen 't volk samen um de petroonheilige te vereren en um hum te vermaken. In steelijke gebieden verleur de karmis vake zien baand mit 't rillegieuze fees dat deran verbunnen was, mar in veule darpen gaon beien nog haand-in-haand (veural in kattelieke gebieden) en geet der op de wiejingsdag een precessie uut. 

Karmis wonnen een paor dagen ehouwen en 't hef zich ontwikkeld tot een commercieel evenement. Eertieds was de karmis vake één van de minnige uutgaonsmeugelijkheen. 

Grote karmissen bin de Brusselse karmis, de Antwarpse Sinksenfoor de Tilburgse Karmis, de karmis in Weert, Venray, Nijmegen, Grunnen, Karmis Best, Heerenveen (Pinksterkarmis) en Hoorn.

In plaotsen mit een ouwe karmistredisie vienen der rond 't karmisgebeuren aandere evenementen plaose. Zo hem in Huissen op de donderdag veurdat de karmis begint 't *Vleiskeuren*. De plaoselijk slagers geven dan gelegenheid tot 't preuven van vleis. Van oorsprong was 't vleiskeuren oek erich op 't leren kennen van jonges en deerns dee daornao dan samen karmis gungen vieren.

Karmis is een vorm van amusement veur jonge luui dee een vake alderbarstensveul schik hem an wilde attracties zoas de spoekhuzen, botsauto's en zoksoort van dingen meer. De karmis kan een plaotse ween um evenouwers te leren kennen.

## Nedersaksisch
* Achterhooks: *karmis(se), kärmis(se), karmse* of *kärmse*
* Drèents:
***karmis*
***ka(a)rmse* (Zuud-Drèents, Veenkelonioals)
* Grunnegs: *kaarms(n)* de oaven veur de kaarms wordt *petjemaart* nuimd
* Sallaans: *karmis(se), kärmis(se), karmse* of *kärmse*
* Stellingwarfs: *karmis*
* Tweants: 
***kearmis(se)* of *karmis(se)*
***koarmsel*, *koarmsen* (Riesns)
* Veluws: *karmis(se), kärmis(se), karmse, kärmse* of *kaarmis*
Kasteel

Een **kasteel** (ook wal burcht of slot enuumd) is ne verstarkte wonning.

Kastelen raakten in de Middeleeuwen in Europa in gebruuk. Eerst beston de verstarking allene uut holten palissades, later wodden stenen muren ebruukt.

Een kasteel kon ne verstarkte boerderi-je wean of een speciaal ebouwde konstruktie um in tieden van gevoar hen te vluchten.

Met de uutvinding van het buskruut en artillerie verleuren kastelen eure militaire beduding. Ze woddden vaak um-ebouwd tot deftige huze, woar het woongenot völle belangrieker was. Later wodden woonhuzen van edelen als noamaakkasteel ebouwd, alsof het ooit verstarkte burchten ewest waren. Bij sommige kastelen is de militaire betekenis uutendelek helemoal verdwenen.

In den Achterhoek stoat van oldsheer völle kastelen: in de vroggere gemeente Vorden allene al achte. Vorden wödt dan ok wal het 'achtkastelendarp' enuumd. Eén van de oldste en nog zo good as in olde stoat verkerende kastelen van Nederland is Huus Bargh in 's-Heerenbarg.

Een 'havezate' was in de Graofschap Zutfent, Oaveriessel en Drenthe een burcht mit bewonners die speciaole rechten hadden. Hier bunt d'r nog völle van. In Drenthe is d'r allennig een kasteel in Koevern. De toren op de Drèentse vlagge stiet symbool veur dit kasteel.

## Nedersaksisch
* Drèents: *kasteel*, *kasteil*, *kastiel*, *kesteel*, *kestiel*
* Grunnegs: *kestail*, *slöt*
* Stellingwarfs: *kesteel*
Varssel

**Varssel** is een buurtschap in de gemeente Bronckhorst in de Nederlandse previnsie Gelderland. Varssel steet veural bekend um de ONK wegraces veur motoren dèn elk joar in op de Varsselring (een stroatencircuit) deur de HAMOVE (Hengelse Auto en MOtor VEreniging) organiseerd wordt.

Een markant punt is 't overbliefsel van de Varsselse mölle, een veurmoalige bovenkruier. Al in 1915 is de mölle ontwiekt. Bi'j de sturmramp van Borklo in 1925 vleug de kap van de mölle derof.
Den Veldhook (Berkelland)

**Den Veldhook** (Nederlands: *Veldhoek*) is ne buurtschop, gedeeltelek in de gemeente Berkelland en gedeeltelek in Bronckhorst in de provinsie Gelderland in Nederland. Den Veldhook steet veural bekend um het sportcomplex Veldhoek, woar de eerste divisie voetbal vereniging "De Graafschap" joarenlang (tot 1 oktober 2005) eure trainingsvelden hef ehad.
Wichmond

**Wichmond** is een darp in de gemeente Bronckhorst in de previnsie Gelderland in Nederland. Wichmond warkt völle samen met Vierakker. Wichmond is rond 800 ontstoan. De missionaris Ludger (of Ludgerus) kreeg van de graaf Wrachar uut Brum en 794 een stuk grond van umsgeveer een kilometer lang. In de schenkingsakte wordt esprokken van "Withmundi", wat "wiede mond" betekend. In 800 bunt de inwoners van Wichmond een karke goan bouwen. Disse karke wodden in 801 deur Ludger in-ewi-jd. Zo is wichmond de eerste plaatse oaver den Iessel ewodden, woar Luger een karke hef esticht.
Wildenborch

**Wildenborch** is een buurtschap rond ut gelieknamige kasteel in de gemeente Bronckhorst in de previnsie Gelderland in Nederland. De buurskop leijt tusken Vodden en Lochem op et Grote Veld. Et is veural bekent deurdat op et kasteel de dichter Staring hef ewoond.
Zellem

**Zellem** (Nederlands: *Zelhem*) is een darp in de gemeente Bronckhorst in de previsie Gelderland in Nederland. Zellem was tot de gemeenteleke herindeling op 1 ja nuar 2005 een eigen gemeente.

## Geschiedenis
In 801 in wodden, volgens een oorkonde, deur Ludger (Ludgerus) een kapelleken op-ericht. In disse oorkonde steet, dat dat in ut gebied "Saleheim" was.

Tussen 1400 en 1500 kreeg de tegenswoordige Lambertikarke de vörm zoas hi-j dèn now hef. An ut ende van de Tweede Wereldoorlog woden de karke zo goed as helemoale verwoest. De karke wodden noa den oorlog wal meteen weer op-ebouwd en is nog altied ut middelpunt van ut darp.

## Darp en umgeving
Zellem nuumt zichzelf graag "ut gruune harte van den Achterhook". In 2004 wodden ut komplan in ut centrum van ut dorp feestelek af-erond. Het darp hef now een gezellig modern harte. Zellem höldt völle tradities nog in ere. Zo wordt elken oavond um negen uur nog altied de papklok eluujd.
Gaanderen

**Gaanderen** is een darp in de gemeente Deutekem in de previnsie Gelderland in Nederland. Het hef umsgeveer 6000 inwoners.

## Geschiedenis
Gaanderen is ontstoan in de 12e eeuw. Toen wodden het buurtschap Gernere enuumd. Dat was een vernuming noar de zandrugge, dèn ut gebied beschermde tegen den Olde Iessel. Gernere zol af-eleid waen van "*ger*" en "*laar*", wat "spitse heuvelriege" zol betekenen.

An ut ende van de 18e eeuw was der völle bosbouw in de contreien ontstaon. Doarveur waren völle ni-je arbeiders neudig. Die gingen wonen in ut disse contreien en zo is uut ut buurtschap uutendelek ut darp Gaanderen ontstoan.

## Iezerindustrie
In de grond rondum de Olde Iessel zit völle oer in de grond. Niet allene dat, moar ok de waterkracht van de bekken en genog holt in de buurte um holtskoal van te maken, maken dat der in ut gebied de iezerindustrie al vrog hef ontwikkeld. In 1689 richtten Josias Olmius aan de Bielheimerbekke de eerste Nederlandse iezergeteri-je op, de *Rekhemse Hut* enuumd. Bommen, kogels, handgranaten, moar ok huusholdeleke artikel wodden hier egotten. In 1821 wodden op de grenze met Terborg an de Akkermansbekke een ni-je iezergieteri-je op-ericht: *Vulcaansoord*. De hut wodden een groot bedrief dat an zowat heel Gaanderen werkgelaegenheid gaf. In 1977 is deur zwendel Vulcaansoord failliet egoan. In de 20e eeuw kwam der nog meer iezerindustrie in Gaanderen. Pelgrim maken gasheerden, fernuzen en ander huusholdelek materiaal. In de joaren '80 van de veurige eeuw wodden Pelgrim oaver-enommen deur de grote concurrent ATAG uut Ulft. Later verhuusde de produktie van ATAG, woar ok de Etna inmiddels onder viel noar Duven. Dit was opni-j een grote slag veur Gaanderen en umgeving. Momenteel is alleen ut bedrief Ferro nog in de metaalindustrie vol in bedrief in Gaanderen.

## Veurzieningen
Gaanderen is een laevendig darp. In ut darp bunt twee katholieke scholen. De derde schole is openbaar. Ok bunt in Gaanderen twee katholieke karken, de St. Augustinuskarke en de St. Martinuskarke.

Der besteet een zekere scheiding in Gaanderen. De spoorbane dèn dwars deur ut darp heer lup is de grenze tussen Gaanderen Noord (Old-Gaanderen) en Gaanderen Zuud (Ni-j-Gaanderen). Vrogger gingen de inwoners van Old-Gaanderen allene noar de schole en de karke in Ni-j Gaanderen en in Old-Gaanderen krek zo. In de letste joaren is doar wel wat verandering in ekommen.
Wael

**Wael** (Nederlands: *Wehl*) is een darp in de gemeente Deutekem en gelaegen in de Gelderse streek De Liemers. Tot de gemeentelike herindeling op 1 januari 2005 was Wael een eigen gemeente.

## Geschiedenis
De name *Wehl* of *Weel* kump veur t eerste rond 1200 veur. Ok bunt der archeologische vondsten uut dèn tied. Tufstenen delen van de katholieke karke komt ok uut dèn tied. Vanaf 1406 viel Wael onder de graven van Kleef. Ruum vier eeuwen bleef Wael Kleefs en dus viel t darp as enklave in Nederland onder Pruussen. In 1816 wodden Wael onder t gezag van t Koninkriek der Nederlanden eplaatst. De eurspronkelike bebouwing was tot an 1945 an de tegenswoordige Stationsstroate, Grotestroate, Diemseweg, Keppelseweg en Beakseweg. Noa den oorlog is der völle ni'jbouw bi'j ekommen en gruujde t antal veurzeningen ok in een vlug tempo.

Völ minsen geleuve nog in n old verhaal; dat Karel de Grote op d'n Hettenheuvel stinge, en uutkeek oaver de vlakte woar Wael lag. Hi'j het toen gezeit: Wat Een Heerlijk Land, woarvan de eerste letters Wehl vormt.
Vorden

**Vorden**  (uutspraoke: *Vodden*) is n darp in de gemeente Bronckhorst in de provinsie Gelderland in Nederland. Tot de gemeentelike herindeling op 1 januari 2005 was Vorden n eigen gemeente.

Vorden wordt deuresneden deur de weg N319 van Zutfent naor Reurle en deur de Baokse baeke dee plaatselik ok wal de Vordense Baeke wordt enuumd. Disse bekke streumt uut in den Iessel. Vorden ligt an de spoorlijn Zutfent-Wenters en hef n eigen stasion.

Vorden steet ok wal bekend as t Achtkastelendarp en is daormet één van de meest "kasteelrieke" plaatsen in Nederland. Behalve Huus Vorden hef t darp nog de volgende kasten binnen zien grenzen: *Hackfort*, *Den Bramel*, *Den Kieftskamp*, *Den Wildenborg*, *De Wierse*, *t Onstein* en *t Medler*. In Vorden is ook de in de jaoren 1960 populaere serie Floris emaakt. Disse serie ging aover n ridder en zien Indiase vriend, die samen völle avonturen belaefd hebt.

## Bekende leu oet Vorden
*Den dichter Anthony Christiaan Winand Staring had in Vorden n landgood en is in Vorden oet de tied ekommen. 
*De aktrise Riek Schagen, bekend as 'Saartje' in de tv-serie 'Swiebertje', hef langen tied in Vorden ewoond.
Achterwael

**Achterwael** (Nederlands: *Nieuw-Wehl*) is een darp in de gemeente Deutekem in de provinsie Gelderland in Nederland en hef umsgeveer 500 inwoners. Tot 2005 was t samen met Wael de gemeente Wael.

## Geschiedenis
Achterwael ontstond an de krusing van twee waegen. In 1925 wodden der een katholieke karke ebouwd en kreeg t darp wat meer status. Op 27 juni 1933 hef de gemeenteraod van Wael beslotten, dat de officiële name van *Achter-Wehl* mos veranderen in *Nieuw-Wehl*. Dit was op verzuuk van de pastoor, dèn vond dat een darp met zovölle ni'jbouw niet meer "Achter" kon heten.
Langerak (Gelderland)

**Langerak** is een klein darpken in de gemeente Deutekem in de previnsie Gelderland in Nederland. Et is ontstoan uut een paar boerderi-jen en der bunt later wat huzen bi-j ebouwd, umdat der de iezergeteri-je Vulcanus evestigd wodden.

Et plaetsken besteet uit 1 hoofdstroate en 1 kleine bi-jstroate. Der wont een paar honderd mensen.
Iezevoorde

**Iezevoorde** (Nederlands: *IJzevoorde*) is een buurtschap in de gemeente Deutekem in de previnsie Gelderland in Nederland.Het ligt veur an den bos de Slangenburg (bos). Der woont umsgeveer 50 mensen. Het buurtschap is, umdat er weinig openbare veurzieningen bunt, helemoale op de stad Deutekem an-ewezen.

Het plaetsken hef wal een basisschole woar zo'n 60 (veurnamelek boeren)kinderen op zit. Ok is er een peuterspölzale. Daarbi-j is der een café, waardeur het wat veurzieningen an geet op een klein darp liekt. Der bunt ook völle verenigingen op verschillende gebieden. Van toneelspöllen (THIJS) en zang (Hosanna), tot een gymvereniging (IJGV) en een volleybalvereniging (VIJV). In september hef Iezevoorde zelfs zien eigen volksfeest, ut Iezevoords buurtfeest.
Wienbargen (Deutekem)

**Wienbargen** (Nederlands: *Wijnbergen*) is een darp in de gemeente Deutekem en gedeeltelek in de gemeente Montferland in de previnsie Gelderland in Nederland. Ut wordt van Deutekem escheiden deur den Olde Iessel. Der woont in het darpken in 2005 een paar duzend mensen. Ok is der een klein kasteeltjen, de Kemnade. Wienbargen had vrogger ok zien eigen treinstation, dat later station "Deutekem-West" wodden. Halte Wiemberge het altied in Dörkum gestaon (de Haop) en is genuu:mp naor 't derp in de gemeente Bergh dat aan de Haop grenst. Moar met de opening van ut station "Deutekem-de Huet" wodden ut station eslotten. Ut stationsgebouw uut de joaren '50 van de 20e eeuw steet der nog wal en dut now dienst as kantoor van een architectenburo.

## Twee Wienbargens
Wijnbergen is in de joaren '80 op-edeeld in een Deutekems deel en een deel van de vroggere gemeente Bargh (now gemeente Montferland), woar ut dan toe altied helemoale bi-j-eheurd had. Het deel van Deutekem is het grootst, et hef zien eigen karke dèn an de Broamptseweg ligt. Net buten het darp is een groot bedrievenpark dat doorlöp tot aan de gemeentegrenze met Montferland.

Zelf zeggen de luj: Wiemberge (met 'n driepoot).

Het deel van Montferland is umsgeveer net zo groot wat oppervlak an geet, moar in tegenstelling tot het Deutekemse deel is ut zeer dun bevolkt. Er woont umsgeveer 100 mensen.

## Plan Wienbargen
Het is de bedoeling dat zudelek van de Deutekemse wiek Dichteren 1000 woningen worden ebouwd om nog meer mensen te huusvesten in de gemeente. Ook is eind 2004 beslotten dat er een derde brug over de Olde Iessel ebouwd wordt zodat niet iederene deur det stad hoeft te rieden.
Azem

**Azem** (Nederlands: *Azewijn*) is een darp in de gemeente Montferland in de previnsie Gelderland in Nederland. Ut hef umsgeveer 725 inwoners (1998). De vruchtboare umgeving (rivierklei van den Olde Iessel) beheurt tot Montferlands oldste cultuurgronden. Het darp wordt in 828 al enuumd als Asuen. Disse name wordt in verband gebracht met "winne"; dit betekent weide.

Aan de Terborgseweg bi-j Zeddam ligt nog ut buurtschap Klein-Azem, dat heurt bi-j de Azemse parochie. De grote boerderi-jen van Azem hebt een geschiedenis dèn tot de middeleeuwen terugge geet. Ondanks ut kleine inwonerantal hef Azem een bluujend verenigingslaeven.
T Broek

**t Broek** (Nederlands: *Het Broek*; vrogger: t Zellemse Broek) is n buurtschap in de gemeente Deutekem in de provinsie Gelderland in Nederland. Der woont n paar honderd mensen. Veur de gemeentelike herindeling op 1 januari 2005 heurden t Broek an de gemeente Zellem. Vanaf 2005 is t an de gemeente Deutekem toe-evoegd. Der bunt plannen veur woningbouw in t Broek.
Braomp

**Braomp** (Nederlands: *Braamt*) is een darp in de gemeente Montferland, in de previnsie Gelderland. Ut ligt an de A18 en de deurgaande weg van Deutekem naor 's-Heerenbarg. Het darp hef een katholieke karke en een mölle. Binnen de darpsgrenzen is de recreatieplas Stroombroek, ok wal ut Braomptse Gat enuumd en een bungalowpark. In september 2005 wodden de gegiezelde Claudia Melchers twee dagen vaste eholden in dit bungalowpark.
Baek (Montferland)

**Baek** (Nederlands: *Beek*) is een darp in de gemeente Montferland, provinsie Gelderland in Nederland. Baek is hoast wal zeker genuump noar de beek (Liemers dialekt: *Baek*), dèn zien bron het op 't Peeske. 't Peeske is één van de heuvels van de heuvelrug Montferland, woar de gemeente Montferland noar genuump is en wut ook wel Peeskesbult genuump. Op 't Peeske kump bronwater an de oppervlakte van woaruut een kleine beek de heuvel afstreumt. Baek is venamelek een toeristenplaats met een antal hotels en campings. De natuurleke umgeving trekt joarleks völ toeristen en dagjesmensen.

Alhoewel Baek vroeger bi-j de gemeente Bargh heurde is de Baekse bevolking meer op Diem en Deutekem ("Durkum") gerich. Zeker vroeger was ut makkeleker um vanuut Baek noar Diem te goan, as noar 's-Heerenbarg, woar 't Peeske en Wolkenland en de Zeddamse bult nog veur lag. Ut Baekse dialekt liek dan ook meer op ut Diemse as op ut 's-Heerenbargse. Baek lig kot aan de grens met Elten in Duitsland. Elten is na de oorlog een tied Nederlands gewes. Mede doarum het ut Baeks ook veel Duits opgenomme. Baek het een katholieke karke en een katholieke basisschool.
Möppelerdiep

't **Möppelerdiep** is een kenaol det löp van Möppelt ien Drenthe töt De Sluus ien Oaveriessel. Oorsprunkelijk was 't een netuurlijke streum die de *Sethe* hietten. De name van 't gemaal ien De Sluus, *Zedemuiden*, kömp daor weg.

't Kenaal wördden verskillende keren uutegraven en brieder emeuken; ok bint d'r een paar bochten of-esneden. Dit hebt ze edaone veur de törfgraveri'je. 't Kenaol was een belangrieke waterweg veur 't vervoer van dizze braandstof. Möppelt en De Sluus waren veurname deurvoerhavens, vanwaor de törf wieder gunk naor Hollaand. Deur de törfwinning kreeg 't Möppelerdiep meer water te verwaarken.

't Möppelerdiep verbiendt de Drèentse Heufdvaort en de Hoogeveense Vaort mit de vroggere Zuderzee. 't Leste stok töt an de zee mus wörden of-elegd oaver 't Zwärte Wäter, det uutmondt bi'j Gällemuun.
Diem

**Diem** (Nederlands: *Didam*) is een darp in de gemeente Montferland in de previnsie Gelderland in Nederland.

Tot 1 januari 2005 was Diem een eigen gemeente, doarna wodden het as gevolg van de gemeenteleke herindeling samen-evoegd met de buurgemeente Bargh tot Montferland. Ut darp Diem wodden al rond ut joar 800 enuumd.

## Schutteri-jen

Diem steet bekend as de schuttersgemeente van Nederland. Op het gebied van de vroggere gemeente Diem bunt zeuven schutteri-jen:

* De Eendracht (Diem)
* De Heegh (De Heegh)
* St. Martinus (Greffelkemp (Nederlands: *Greffelkamp* ))
* St. Antonius (Den Diek (Nederlands: *Nieuw-Dijk*))
* St. Isidorus (Old-Diek (Nederlands: *Oud-Dijk*))
* Loil Vooruit (Lool) (Nederlands: *Loil*))
* Wilhelmina (Diem)

Op het gebied van de schutteri-j spölt vooral Schutterij Loil Vooruit uut het darp Lool op dit moment een grote rol, aangezien disse vereniging de afgelopen 3 jaar moar liefs 2 keer de Euregio schutterskoning hef meugen leveren.

## Carnaval
Ook om zien carnavalsoptocht is Diem bekend. Alle joaren trekt op carnavalszondag de bonte stoet vanuut Lool en Den Diek noar t gemeentehuus in Diem.

## De karken van Diem
Op plaatse woar now de katholieke Mariakarke steet, hef toen al een karke estoan. De tegenswoordige karke, dèn in de middeleeuwen ebouwd is, wordt ok wal de "kathedraal van de Liemers" enuumd, vanwaege de laat-gotische bouw. Met de Reformatie wodden de karke eigendom van de altied klein gebleven protestante gemeente.

In de joaren '50 van de 20e eeuw stelde de gemeente Diem an de protestanten veur: de karke afbrekken of restaureren. Dit vanwaege de bouwvallige stoat van ut gebouw. De protestante gemeente was te klein um de karke te kunnen onderholden, loat stoan te kunnen restaureren. De pastoor van de katholieke Martinuskarke hef toen een actie op touw ezet um de karke te kunnen oavernemmen en te restaureren. In 1956 wodden de karke an-ekocht en restaureerd, noadat de protestanten kort noast de karke eure eigen ni-je karke hadden ebouwd. Vanaf dat moment had Diem twee katholieke karken, de st. Martinuskarke en de Mariakarke.

De St. Martinuskarke was ne waterstoatskarke dee in 1850 ebouwd wodden. Umdat de karke in de joaren '70 van de 20e eeuw te bouwvallig wodden, is hi-j in dèn tied vervangen deur een moderner karkgebouw. Deur de terugloop in de karken mos ut karkbestuur in ut begin van disse eeuw ne moeileke beslissing nemmen: één karke sluten. Dat is de vri-j ni-je Martinuskarke ewodden. In de zommer van 2006 is de karke af-ebrokken um plaatse te maken veur ut woonproject "Meulenvelden" in ut verni-jde centrum.
Langerak

**Langerak** kan verwiezen naor:

*Langerak (Drenthe) - een buurtschap in de gemeente Koevern in de previnsie Drenthe
*Langerak (Gelderland) - een buurtschap in de gemeente Deutekem in de previnsie Gelderlaand
*Langerak (Liesveld) - een darp in de gemeente Liesveld in de previnsie Zuud-Hollaand
*Langerak (Utrecht) - een subwiek van niejbouwwiek Leidsche Rien in de gemeente en previnsie Utrecht
*Willige Langerak - een darp in de gemeente Lopik in de previnsie Utrecht
Beek

**Beek** kan verwiezen naor:

*Beek (stroom) - waoterloop
*Beak (Montferland) - een darp in Montferland
*Beek (België) - een plaotse in de gemeente Bree in Belgisch-Limburg
*Beek (Limburg) - een plaotse en gemeente in Nederlaans-Limburg
*Beek (Groesbeek) - een plaotse in de gemeente Groesbeek
*Beek en Donk - een samenvoeging van de darpen Beek en Donk in de gemeente Laarbeek
*Beek (Venray) - een buurtschap in de gemeente Venray
*Beek (Noord-Braobant) - een veurmaolige gemeente in Noord-Braobant
*De Beek (Asten) - een buurtschap in de gemeente Asten
*De Beek (Armelo) - een buurtschap in de gemeente Armelo
Kilder

**Kilder** is een darp in de gemeente Montferland, in de previnsie Gelderland in Nederland. Et darp was onderdeel van de vroggere gemeente Bargh en hef 1460 inwonners (2004).

Et darp ligt op vief kilometer afstand van Deutekem en op vieftien kilometer van et Duutse Emmerik.

Op Eerste Pinksterdag 2005 kwam Kilder in het ni-js deur et neerstorten van een vliegtuug in de weilanden tussen Kilder en et kortbi-j gelaegen Loerbaek.

Kilder steet bekend um zien rieke verenigingslaeven. Voetbalclub s.v. Kilder, sportverening s.v. Wilskracht, toneelvereniging Vrolijk, schutteri-j Sint Jan Kilder en de muziekverenigingen Sint Jan en de Joepiebloazers bunt hier veurbeelden van.
Greffelkemp

**Greffelkemp** (Nederlands: *Greffelkamp*) is een buurtschap in de gemeente Montferland in de previnsie Gelderland in Nederland. Greffelkamp hef 354 inwoners (stand 2003).

Greffelkemp hef een eigen schutteri-j: St. Martinus. De inwoners van Greffelkemp gebruukt het schuttersgebouw meestentieds as middelpunt van ut buurtschap. Een paar keer per joar komt bi-jnoa alle inwoners van Greffelkemp samen en wordt er een zogenaamd schutterstreffen eholden. Joarleks wordt het schuttersfeest evierd. Der wordt dan op der moandag eschotten um het koningsschap, ring-estokken, en op de zondag van ut schuttersfeest komt alle schutteri-jen uit Diem en umstreken bi-j mekare op het plein noast ut gemeentehuus. Doar wordt activiteiten eholden zoals ut defilé veur burgemeester en wetholders en vaandeldraejen.
Lengel

**Lengel** is een buurtschap in de gemeente Montferland in de previnsie Gelderland in Nederland. Lengel ligt vaste tegen 's-Heerenbarg. Net as alle darpen in de gemeente hef ok Lengel zien eigen schutteri-j. Disse schutteri-j organiseert de joarlekse karmis in Lengel in oktober. Disse karmis is de letste van ut joar in den Achterhoek en wordt ok wal de knollenkarmis eholden, umdat in oktober ok de knollen uut de grond wordt ehaald.
Lool

**Lool** (Nederlands: *Loil*) is een darp in de gemeente Montferland in de previnsie Gelderland, in den streak de Liemers, in Nederland. Het hef een inwonerantal van umsgeveer 1900 inweuners.

Het dorp wodden veur ut eerst enuumd in 1178, al was de name toen nog Loel. Lool hef een windmölle, de Korenbloem, een katholieke karke (Onze Lieve Vrouw Onbevlekt Ontvangen) en een basisskole (Daltonbasisskole, enuumd noar Sint Jozef). Ok hef ut verschillende sport- en vri-jetiedsverenigingen. Het darp is tevens bekend vanwaege het grote carnaval (één noa grootste optocht van Nederland). Ieder joar vertrekt vanuut Lool disse bonte stoet noar de vroggere heufdplaatse van de gemeente Diem woar Lool tot 1 januari 2005 bi-j heurde.
Den Diek

**Den Diek** (Nederlands: *Nieuw-Dijk*) is n darp in de gemeente Montferland in de provinsie Gelderland in Nederland. Tot 2005 beheurde t tot de gemeente Diem. t Darp hef 1500 inwoners.

De katholieke karke van Den Diek heet de Antonius van Paduakarke. Ook hef t darp n eigen schutteri'j, zo as elke kern uut de olde gemeente Diem. De schutteri'j is enuumd naor Sint-Antonius en is de grootste van de veurmaolige kring Diem now kring Montferland.
Stökkum

**Stökkum** (Nederlands: *Stokkum*) is een darp in de gemeente Montferland in de previnsie Gelderland in Nederland.

Stökkum ligt schilderachtig an de voet van de Hulzenbarg dèn een deel is van Bargherbos, better bekend as et Montferland. De ligging middenin het heuvelachtige natuurgebied Montferland drig bi-j tot de schoonheid van ut darp. Stökkum hef umsgeveer twaalfhonderd inwoners. In Stökkum steet ok de Düffels möl.
Vethuzen

**Vethuzen** (Nederlands: *Vethuizen*) is een kleine buurtschap in de gemeente Montferland in de previnsie Gelderland in Nederland.
Zerrem

**Zerrem** (Nederlands: *Zeddam*) is een darp in de gemeente Montferland in de previnsie Gelderland in Nederland. Ut ligt an de voet van het Bergherbos. Zerrem ligt aan de deurgaande weg van Deutekem noar 's-Heerenbarg.

Het darp besteet uit dri-j delen:

* het hoger geleagen Bovendarp
* het leager geleagen Benedendarp
* tussenin het Middendarp

In het Bovendarp steet de katholieke Sint Oswalduskarke woarvan het oldste deel uut de 12e eeuw kump.

Ok in het boavendarp steet de oldste mölle van Nederland, De Groafeleken Toornmölle. Ut is ok samen met de Butenmölle in Zevenaar de enige torenmölle in Nederland.

In het darp is völle toerisme vanweage het mooie bosgebied Montferland woaar Zerrem noast ligt. In 2006 wodden het werelkampioenschap veldrieden in de Zerremse bossen eholden.
's-Heerenbarg

** 's-Heerenbarg** ([sherənbɛrəx], Nederlands:* 's-Heerenberg*) is ne stad in de gemeente Montferland, in de previnsie Gelderland in Nederland. De stad hef um en naobi'j de 8000 inwonners (2003). 's-Heerenbarg steet bekand um t carnaval, baoven de grote rivieren is dit et Mekka van et carnaval. Den optocht (zundags met carnaval) is meer dan de meujte weerd um te bekieken. Met carnaval is 's-Heerenbarg bekand as: Waskupenstad.

## Pim Pandoer en de Heks van 's-Heerenberg

Deur t book "Pim Pandoer en de Heks van 's-Heerenberg" kreg de stad in de 20de eeuwe n betjen bekendheid. t Verhaal geet aover ne olde weduwe met den name Mechteld ten Ham dee van verskeidene zaken deur de vroggere 's-Heerenbargse bevolking beschuldigd wodden. Dit vröwken wodden op 26 juli 1605 op den brandstapel ezat. Algemeen wödt an-enommen dat Mechteld ten Ham de leste veur hekseri-je vereurdeelde vrouwe van Nederland is. In 's-Heerenbarg wödt rundumme augustus elk jaor n feest evierd uut eer an de olde weduwe.

## Raodhuus

t "Neije Raethuys" wödden in 1531 ebouwd as vervanging van t "Ailde Raethuys" an de Kellenstraote. Van oldsheer is t raodhuus t bestuurscentrum van de stad en van t land van den Barg. Vergaoderingen van de magistraot en van de gearfden van t graofschap Bargh bunt hier ewest. Daornaost wödden der recht esprokken. In den keller was ne gevängnis en vandage is veur t raodhuus nen schandpaol op-esteld. De raodhuusklokke uut 1526 wödden in vrogger tieden ebruukt um de burgerleu bi-j mekare te roopen veur vergaoderingen en bi-j nen uutbraok van een ramp, zoas nen braand. Et raodhuus wödden in de jaoren 1914-1918 restaureerd.

## Muntrecht
Muntrecht: de heern en later graven van den Bargh ontvingen in et midden van de 14de eeuwe muntrechte veur de heerlekheid Dieren van den hartog van Gelre. Umdat zi-j daor gene andere bezittingen hadden, konden zi-j dit muntrechte nooit ter plaatse uutvoeren en bunt der in Dieren nooit warkelek munten eslagen. Rundumme 1577 wodden der in 's-Heerenbarg alderbastend völle zilveren en golden munten eslagen met daorop den tekst "in Dieren cusa" (eslagen in Dieren). Dizze munten voldeejen neet an de wetteleke eisen, maor deur de vermelding *Dieren* onttrokken de heern van Bargh zich an t toozicht (en straffen) van den Duutsen keizer.

## Trivia

* Zowal Burgers' Zoo as t Afrika Museum (vandage in Barg en Dal) hebt eursprong in 's-Heerenbarg. Et Afrika Museum is an-evongen in et vroggere klooster 'Don Rua' waor tot an 1999 Golden Handen evestigd was. De toonmaolege paoters, dee naor Afrika trokken, beslotten n museum op te richten.

## Zee ok
* Bargh

## Uutgaonde verwiezing
* Heemkundekring Bergh - Berghapedia, den kleinen breur van Wikipedie

## Referensies
Bargh

**Bargh** (Nederlands: *Bergh*) was tot 1 januari 2005 een gemeente in de previnsie Gelderland. De gemeente had op 1 januari 2004 18.390 inwoners en had op het moment van opheffen een oppervlak van 74,98 km² (woarvan 9 km² water).

Bergh als gemeente is ontstoan uut de heerlekheid Land van den Bargh; er besteet geen plaatse waarnaar de gemeente is enuumd In 1863 verloor Bargh land aan de toenmalige gemeente Gendringen. Op 1 januari 2005 ging Bargh met de buurgemeente Diem op in de ni-je gemeente Montferland.

De plaatse kreeg op 8 september 1379 stadsrechten van Graaf Willem I (Willem van den Bargh). In 's-Heerenbarg steet het kasteel Huus Bargh, woar de heren van den Bargh huusden. Het stadjen is interessant veur toeristen en geïnteresseerden in geschiedenis um te bezuken. In het kasteel Huis Bergh bunt völle schilderi-jen van olde Italiaanse meesters te bezichtigen. Disse kunstcollectie was eigendom van de letste bewoners van ut kasteel, de textielmagnaat Van Heeck. Van Heeck hef noa zien dood ut kasteel en de hlee inventaris noa-eloaten an de Stichting Huus Bargh, dèn ut kasteel now beheerd. In de directe umgeving ligt het natuurgebied Montferland dat deur fietsers, wandelaars en peerdrieders druk bezocht wordt.
Holthuzen (Montferland)

**Holthuzen** (Nederlands: *Holthuizen*) is een buurtschap in de gemeente Montferland in de previnsie Gelderland in Nederland. Deur uutbreiding van ut darp Diem is een groot deel van het buurtschap in Diem op-egoan.
Loerbaek

**Loerbaek** (Nederlands: *Loerbeek*) is een darp in de gemeente Montferland in de provinsie Gelderland in Nederland. t Hef umsgeveer 500 inwoners.
Tandem (landhuus)

**Tandem** is een landhuus en landgoed bi-j Westendarp. De name kump van het Latien *Tandem*, wat endelek of tenslotte betekend. Een rieke industrieel uut ut westen van ut land kocht ut landgoed op ut laatst van de 19e eeuw, toen hi-j van zien gespoarde geld kon goan genieten. Hi-j liet der een statig landhuus met boerderi-je bouwen en nuumde ut "Tandem" umdat hi-j endelek van zien rust kon genieten. Het huus is nog steeds bewoond. Ut landgoed was eigendom van de gemeente Olde Iesselstreek, maor wier in 2016 verkocht an Het Geldersch Landschap.
Old-Diek (Montferland)

**Old-Diek** (Nederlands: *Oud-Dijk*) is een buurtschap in de gemeente Montferland in de previnsie Gelderland in Nederland. Tot 2005 heurde ut buurtschap bi-j de vroggere gemeente Diem. Ut buurtschap hef net as elke Diemse kern zien eigen schutteri-j. De naam Old Diek is vanaf de joaren '70 veural bekend van ut gelieknamige knooppunt tussen de A12 en A18.
Noorderbroek

Ut **Noorderbroek** is een natuurgebied noordelek van Westendarp. Broek betekent drassig stuk land. Vrogger, toen de Boaven-Slinge nog niet in cultuur was ebracht, was dit een moerassig veengebied. Tegenswoordigs is ut veural een bos. De bekke Boaven-Slinge streumt nog eengaals deur ut gebied.
Baoven-Slinge

De **Baoven-Slinge** (Nederlands: *Boven-Slinge*) is ne baeke dee bi-j Wenters Nederland binnen kump. De baeke löp zudelek langs Wenters en slingert zich letterlek nen weg deur ut Achterhookse landskap. In westeleke richting streumt de baeke lengs Miste naor Breevoort, Aalten en Vasseveld en kump ten slotte bi-j Westendarp in de Bielheimerbekke uut. 

De Baaven-Slinge hef neet altied dezelfden löp ehad. Zo streumden de bekke vrogger deur de grachte van de veste Breevoort. Later hebt z'um verlegd naor et oosten van Breevoort. In de 20e eeuwe is zee, net as de Grolsen Slinge, grotendeels kanaliseerd um afwatering te verbetteren en aoverstromingen oet de weg te gaon.

## Herstel van de baeke
Et Waterskap Rien en Iessel (Nederlands: *Waterschap Rijn en IJssel*) beheert de bekke en n groot deel zol as 'ekologiese zone' in-ericht worden. De Grolse Slinge en Baoven-Slinge wodden beide weerumme ebracht in nen slingerenden vorm. Bi-j Aalten gaot ze dat doon an de zuudziede van de Slinge ter heugte van den wonwiek Hare/ Haermansweijde.

## Kiek ok naor
* Slinge
* Grolsen Slinge

## Uutgaonde verwiezingen
*Webstae van het aoverkoepelende Berkel Projekt
*Waterskap Rien en Iessel
Aefsele

**Aefsele** is een buurtschop in de gemeente Oost Gelre in de Nederlandse previnsie Gelderland. Et ligt in ut zuudwesten van Grolle. Lange tied heurden Aefsele bi-j de gemeente Grolle. Nao de gemeentelike herindeling van 1 januari 2005 heurt et bi-j de ni-je gemeente Oost Gelre.

## Nedersaksisch
*Tweants: *Eafsele*
Leeuweld

**Leeuweld** (Nederlands: *Lievelde*) is n darp in de gemeente Oost Gelre in de Nederlandse provinsie Gelderland. Tot ende 2004 was het ne darpskern van de olde gemeente Lechtenvoorde. t Darp hef umsgeveer 1725 inwonners.

In Leeuweld wödt t "Boksebier" ebrouwen in t Openluchtmuseum Erve Kots. Ok is in Leeuweld t spel Boerengolf uutevonden. Vanof 2004 hef Leeuweld ne wiengaord van 4,5 bunder an n voot van de Engelse schans. Ok he'j in disse plaatse t spoorwegstasion Lechtenvoorde-Grolle.

Leeuweld is in de kontreien ok bekend um nen groten binnenspöltuin, "Binnenpret", dèn op de funderingen van ne olde boerderi'je is ebouwd.

Leeuweld betekent laeg, maor groot veld. Old-Hollandse namen veur Leeuweld bunt: *Lyvele*, *Lyvelde*, *Levelde*, meugelik ok *Lefna*, maor daor bunt ze neet zaeker van. Tiedens karneval het t darp t *Nölersdarp*.

## Nedersaksies
*Achterhooks: *Leeuweld*, *Levelde*, *Leevelde* of *Leelde*
*Tweants: *Levelde*
Tandem

**Tandem** kan verwiezen naor:

*Tandem (landhuus) - in den Achterhook
*Vaar-en-moor-fietse - oek wel een *tandemfietse*
Harreveld

**Harreveld** of **Harvelle** is een darp in de Nederlandse gemeente Oost Gelre in de previnsie Gelderland. Kort bi-j ut darp steet een korenbeltmölle uut 1819, de "Hermien". Ok is in Harreveld een justitiële jeugdinrichting evestigd. Tot in 2004 wodden in Harreveld elk joar op Hemelvaartsdag ut evenement "Harreveld on Wheels and airshow" organiseerd. Ut festijn ging feitelek ten onder an overheidsregels. Ut wodden te groot en te geveurlijk veur een klein darp as Harreveld. Harreveld hef een riek verenigingslaeven, woar onder andere de carnavalsvereniging "De Zandbieters", harmonie st. Agatha, sportclub KSH en de schutteri-j deel van uutmaakt.
Geschiedenis

Et woord **geschiedenis** wodt meerstal bruukt veur infermaosie over et vleden, zoas in de "geologische geschiedenis van de eerde". As studieveld verwiest et naor de "geschiedenis van de meenske", dat wat vaastelegd is over et vleden van de meenselike maotschoppi'je. Een aandere definisie van geschiedenis kan wezen: "Geschiedenis is de wetenschop die him bezighoolt mit de bestudering van de meenske in zien vleden, en die deur de wetenschop vanuut et heden et vleden perbeert te begriepen."

Geschiedenis wodt baseerd op een grote diversiteit an bronnen, inklusief schreven en drokte bronnen, vraoggesprekken (mondelinge geschiedenis) en archeologie. Pattie benaoderings bin in de iene periode gebrukeliker as in de aandere. Ok is de studie van geschiedenis onderhevig an modetrends. De gebeurtenissen uut de periode veur et schreven woord staot bekend as de prehistorie (letterlik *de veurgeschiedenis*).

## Discipline
* Archeologie 
* Genealogie
* Historiografie 
* Mythologie 
* Paleontologie

## Hulpwetenschoppen van de geschiedenis
* Chronologie
* Kodikologie
* Epigrafie
* Hagiografie
* Heraldiek
* Metrologie
* Naemkunde
* Numismetiek
* Diplomatiek
* Paleografie
* Zegelkunde
* Vexillografie

## Periode
* Ieuwen
* 365 daegenschema
* Prehistorie – ooldhied - et oolde Iegypte – middelieuwen – renaissance – berok - de verlochting – ni'jste tied
* De klassieken
Daans

**Daans** (lichtkaans uut et Ooldfraanse *dancier* of uut et Frankisch) is et ritmisch bewegen van et lief. Meerstal gebeurt daansen op meziek. Et is een vorm van jow uutdrokken, en kan allienig of tegere as sociaole aktiviteit daon wodden. 

Een daans wodt meerstal op et dreuge uutvoerd, bi'jveurbeeld in zaelen, disko's en aandere eupenbaore ruumtes, of thuus veur de spiegel, mar ok in et waeter wodt d'r pattietoeren een daans uutvoerd. Veurbeelden van dit leste bin waeterballet en synchroonzwemmen. D'r bin ok pattie sporten waor vechtkeunsten kombineerd wodden mit daans; een veurbeeld hiervan is kata.

## Dierewereld
Daans komt niet allienig bi'j meensken veur. Ok in de wiedere dierewereld wodt d'r daanst. Daor het een daans liekewel een betekenis aanders as ontspanning of dieverdaotsie. Et wodt meerstal bruukt om te kommuniseren en zo bepaolde lekaosies van bi'jveurbeeld eten dudelik te maeken. Daans kan in de dierewereld ok bruukt wodden om de vrouwgies te imponeren.

## Daansstielen
D'r bin slim veul verschillende daanssoorten; hieronder staon een antal bekende.

* Klassiek ballet
* Jazzballet
* Mederne daans
* Jazzdaans
* Stieldaansen
* Latiens-Amerikaanse daans
* Volksdaansen
* Daansexpressie
* Rock-'n-roll
* Individuele daans
* Swing
* Straotdaans
* Buukdaans
* Striptease
* Hofdaansen
* Liendaansen
* Fermaosiedaansen
Theater (gebouw)

Een **theater** is een gebouw dat mit behulp van verschillende technische en logistieke veurzienings toerust is veur et vertonen en bi'jwonen van veurstellings en optredens. 

Vaeke is 'schouwburg' synoniem veur theater, mar niet altied. Een schouwburg is meerstal een liesttheater. Theaters kunnen ok een vlakke vloere hebben. Et woord schouwburg is bedocht deur Jacob van Kampen, bouwer van de eerste Nederlaanse schouwburg in 1637 an de Keizersgrachte in Amsterdam.
Tillevisiefilm

Een **tillevisiefilm** is een film die (meerstal) niet in de bioskoop vertoond wodt, mar maekt is om op tillevisie uutzunnen te wodden.

Tillevisiefilms hebben vaeke een slechte naeme en wodden vaeke as *B-film* zien. Pattie tillevisiefilms (meerstal documentaires) hebben liekewel ok priezen wonnen. Een veurbeeld van een pries die uutreikt wodt an tillevisiefilms is de Nederlaandse LIRA-pries.

Tillevisiefilms wodden soms bruukt as de eerste oflevering van een ni'je tillevisieserie.

Een variaant op 'e tillevisiefilm is de *drekt-naor-video*-film, waorbi'j een film ok niet in de bioskoop vertoond wodt, mar drekt op video verschient.

Vanof 1999 produceerde de Nederlaanse peblieke omroep een prestigieuze reeks tillevisiefilms waor alle omroepen an mitwarkten. Disse wodden telefilms nuumd. Bekende telefilms bin Suzy Q, Cloaca, Familie, Het Schnitzelparadijs en Bolletjes Blues.