open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Hounder

**Hounder** of **honer** enkelvold: *hìn*; ook: *rèbbe*, *tude* of *tuut*; *Gallus gallus domesticus*) binnen domesticeerde vogels uut de femilie van de fazantachtegen (Phasianidae).

Der bestoan n hail ìnde hounderrassen.

## Oorsprong
Man denkt dat de hounder ofstamt van de wilde *Gallus gallus*, het Bankivahoen, ook wel t Rode Boshoen nuimd. t Is n schuw, wantrouweg en sluw daaier, dat net zo groot is as n krielkip. t Bankivahoen komt in India en Zuudoost Azie nog aal in t wild veur.

## Gedrag en anatomie

n Hìn ken goud haard vouer zo as maaiskörrels eten. Wat zai oppikt komt eerst in n puut terecht (de krop). t Wordt doar mit spij weekt. Doarnoa binnen der twij moagen dij mithelpen om t vouer fien te kriegen. De kliermoag vougt moagsappen tou veur de wiedere verteern. De spiermoag kneedt t vouer en moalt t fien. Doarnoa wordt t wieder verwaarkt in de dunne daarm. De reststoffen verlôten t lichoam via de endeldaarm en de kloaka. n Hìn het twij blindedaarms. Zai helpen bie de verteern van raauwvezels en onttrekken vocht aan de vouermassa.

Hounder kinnen heur kop hail wied in alle richtens draaien. Dat komt deur t grode aantal haalswaarvels: vartien. De mìnsk het der mor zeuven. Hounder kieken nait wied. Wat wieder as viefteg meter bie heur vot gebeurt, kinnen zai nait zain.

n Hìn het gain oorschelp. Wat op meer as viefteg meter ofstand gebeurt, hoort e nait. n Hìn zugt kleurn ook aands. Veur n hìn is roodgeel de kloarste kleur. Overegens hebben hounder wel oorlelkes. Maisttied leggen hounder mit witte lelkes witte aaier en gounend mit rôze lellen broenen.

Hounder hebben de naaigen om noar rooie veurwerpen te pikken wat opmaarkelk is omdat heun kam en lellen zölf rood binnen. As n hìn ainmoal blödt deur t pikken, ken t hierdeur gebeurn dat hounder mekoar oetìndelk doodpikken.

## Trivia
Lokoal in de Achterhouk leert man luu oet t westen plat proaten deur de zin: "Den tuute in den toete doon" (Grönnegs: "De tuut in de puut doun") Woarbie de luu oet t westen ongeleuveg kieken.

## Zee ook
*Hanekreein

## Nedersaksisch
*Achterhooks: 
***huunder*, *hoonder*
***tuut*
*Drèents: 
***hen*, *hin*
***kiepe*, *kippe* 
***tuut*
*Grunnegs: 
***hìn* (mv. *hounder* of *honer*)
***rèbbe* 
***tuut*, *tude*
*Platduuts: *hoon* (meervold *heuner* / *honer*) (Platduutse schriefwieze *Hohn*, *Höhner* / *Hohner*)
*Sallaands: 
***kippe, kiepe* 
***hoen*
*Stellingwarfs: *kiepe*
*Tweants: 
***hoon, hen(ne)*
***kippe*
***tute*
*Urkers: *in*
*Veluws: 
***kiep*, *kip*
***kepe* (Doornspiek)
***hen*
Tude

**Tude** (ook *Tuut* of *Tute*) is n Grunnegs woord veur verschillende dingen:

* n Ander woord veur n Hounder
* n Andere benoamen veur aaier: Tudeaai
Tudeaai

n **Tudeaai** (oetsproken as *Tuudaai*) is n Aai van n hounder/tude. Onbevruchte tudeaaier worden voak bruukt as vouermiddel dat vanolds veul deur mìnsken eten wordt. Andere daaiern woarvan aaier eten worden binnen ainder en gaanzen.

In Nederlaand wuiren in 2002 gemiddeld 184 aaier per perseun eten. De maiste aaier worden thoes hail eten, mor der worden ook veul aaier verwaarkt in kouk, toart, pasta en twijbak. Aaidoren binnen n emulgator en vörmen mit wat eulie en edik n emulsie: majonèze. Tegenswoordeg willen veul mìnsken t aai laiver van n hounder dij wat meer leefruumte het as in n legbatterij. Dizze aaier haiten scharrelaaier van scharrelhounder.

## Nedersaksisch
* Drèents: *aai*, *ai*, *ei*
* Grunnegs: *tudeaai*
* Stellingwarfs: *ei*
* Tweants:
** *ei* (sprek oet: *äj*)
** *nöfken* (Eanske, van Fraans *œuf*)
** *zakspanner* (infermeel)
* Veluws: *ei* (in Epe plat: *neukpetroon*)
Open haard

De **open haard** is de mederne uutvoerige van de heerd, waorbie neet de verwarming van de kamer veuropsteet, mar de gezelligheid.

Toch kan de verwarming deur disse gezellige vorm van verwarming verstark wonnen deur 't gebruuk van een spatscharm. 't Spatscharm zurg veur een zachte, fiene warmte deur de straoling van 't gietiezer. Ho dikker de plaote van 't spatscharm, ho starker de straolende warking. De doeltreffendheid van een open haard kan mit een spatscharm tot 50% verbeterd wonnen.

De kombinasie open haard en verwarming is eerder regel as uutzundering.

Der bin zelfs open haarden in gebruuk dee op gas of elektriciteit warken (mit of zonder ofstansbedienige) en een paor nao-emaken stobben hemmen.

Tegensworig ku-j op tillevisie videobanen of dvd's ofspeulen mit een braandende open haard.

## Nedersaksisch
* Drèents: *heerd*
* Grunnegs: *buiterij*, *heerd*
* Sallaans: *(oopn) heerd*
* Stellingwarfs: *heerd*
* Urkers: *eupen aard*
* Veluws:
** *ope(n) heerd/haard*
** *open eerd/äärd/aard* (Attem)
** *open haord* (Vaossen, Harskamp)
** *aopen heerd* (Apeldoorne)
** *lösse heerd* (Vaossen)
** *showheerd* (Voorst)
** *heerd/haard*
** *gezelligheidsheerd/-vuur* (Klanenbeek, Lieren)
** *heerdvuur* (Une, Apeldoorne)
** *open vuur* (Epe, Niekark, Barreveld, Garder)
** *vuur* (Oldebroek, Wezep, Barreveld)
Kwispeldoor

Een **kwispeldoor** is een spiejpotjen of een bakjen um in te spiejen. 't Is bedoeld um spieje en sliem uut de mond in op te vangen. Vrogger stungen der in kefees soms kwispeldoors waor oek de ressen pruumtebak in uut-espiejd konnen wonnen.

Kwispeldoor is of-eleid van 't Portugese woord *cuspidor*, dat spiejpotte betekent. 't Woord en 't gebruuk um een potte veur 't spiejen te gebruken, kwam via de VOC naor Nederlaand. Een deel van Indië was véúr de verovering deur Nederlaand in hanen van de Portugezen - de zeeluui en haandelaren nammen de 'cuspidor' van ze over. 

Vake zag een kwispeldoor der uut as een vaoze, ze wanen meestentieds van (versierd) diggelwark, keuper of email. 

In de 19e eeuw was spiejen in Europa neet zo netjes meer. To verschenen oek de bordjes *Niet spuwen* (neet spiejen) in bieveurbeeld trams, treinen, karken en kefees. Want in openbaore ruumtes spiejen, dat du-j neet. 

In grote delen van Azië is spiejen in 't openbaor nog heel gewoon. Alles wat ofval is, mut uut 't lief, vient de Aziaat. In Azië vie-j daorumme nog de heeltied spiejbakken. Sins 't begin van de 21e eeuw prebeert China 't spiejen in 't openbaor an te pakken. Dit dut China um een goeie indrok te maken op toeristen en toekomstige zakeluui. 

## Nedersaksisch
* Urkers: *kwispeldoor*
* Veluws:
** *kwispeldoor*
** *kwispedoor* (Epe, Vaossen, Lieren, Barreveld)
** *spuugbak* (Apeldoorne)
** *spuigbak* (Epe)
** *spuwbakje* (Putten)
** *spiejbak*
** *spijbak, speebak* (Attem)
** *speejbakje* (Terwolde)
** *tufbak*
** *kwalsterpötjen* (Lieren)
Hittegolf

n **Hittegolf** is n periode van oetzönderlk waarme doagen. Binoa elk laand het zien aaigense definitsie van *hittegolf*.

## Definitsie Nederlaand en Belgie
Veur Nederlaand en Belgie geldt n offisjele definitsie van n hittegolf, dij deur onder aandere t KNMI en sunt 2003 deur t KMI haanteerd wordt. De definitsie gaait:

:*Op zien minst vief doagen aachter mekoar woarop de [[temperatuur|maximumtìmpratuur]] 25,0 [[Celsius|ºC]] of meer bedrog ([[zomerse dag|zummerse dagen]]); woarbie op zien minst op drij doagen de maximumtìmpratuur 30,0 ºC of meer bedrog ([[Tropische dag|tropische doagen]]). Dizze tìmpratuurn worden op anderhaalve meter boven t maaiveld meten in n zogenoamde [[weerhut]].*

## Hìnwiezen
* Koninklijk Nederlands Meteorologisch Instituut (KNMI)
*  Koninklijk Meteorologisch Instituut van België (KMI)
Dooldersum

**Dooldersum** (Nederlaans: *Doldersum*) is een klein esdörp in Zuudwest-Drenthe. 't Maekten vrogger diel uut van de gemiente Vledder, tötdet dizze mit de gemientes Dever, Dwingel en Haovelte opgonk in de ni'je gemiente Westerveld. Dooldersum lig vier kilometer ten noordoosten van Vledder en hef zo'n zeuventig inwoners. De streektael van Dooldersum heurt bi'j 't Drèentse Stellingwarfs, dat binnen de Drèentse dialecten as Zuudwest-Noord-Drèents wördt in-edield.

Ze weet niet sekuur hoe old of Dooldersum is, mar 't is een middelieuws plaetsien. De naeme Dooldersum bedödt *de ooldste woonplaetse*. Niet wied van 't dörp of ligt twei grafbulten uut de laete stientied of iezertied, die ze plaetselijk de 'mejoor' en de 'generaol' nuumt. Rond de brink staot zo'n tien boerderi'jen, een kefee-restaurant mit een camping en een 'Boekenhotel', ewi'jd an boekeri'je. Veur oaverige veurzienings wördt Dooldersum bediend deur Vledder.

Dooldersum greenst an 't Nationaol Park Drents-Friese Woold. 't Beekien de Vledder Aa en 't Dooldersummer Veld - een heidelaandschop in beheer bi'j Stichting Drents Landschap - heurt bi'j dit park. De boavenloop van de Vledder Aa is in 2002 en 2003 opni'j in-ericht. De beek, die in 't begin van de jaoren zestig ekanaliseerd wördden, hef zien oolde lope terogge kregen. De rieke boavengrond wördden of-eplagd. Now mut de netuur heur in 't laand tussen Dooldersum en 't plaetsien Waetern opni'j ontwikkeln.

## Schrieveri'je
In dizze lieste vien ie boeken die over Dooldersum gaot.

* IJmker, Janne (2006), *Achtendertig nachten* (roman), Zoetermeer: Mozaïek

## Referenties




## Buten dizze webstee
*Webstee van de gemiente Westerveld
Kieperikke

Een **kieperikke** of kortweg gewoon een **rikke** is een stok waor kiepen meestentieds op slapen. Een aander woord veur een kieperikke is oek wel een *stok*, in dialek zegen de meeste meensen liekewels 'rikke', mar 't woord kump veural veur in de uutdrokking *mit de kiepen op stok gaon* (vrog naor berre gaon). Een kieperikke zurg veur een betere deurstreuming van luch, en zurg der oek veur dat de kiepe neet in zien eigen uutwarpsels geet zitten.
Aai

n **Aai** kin verwiezen noar:

* Tudeaai - n aai van n hounder
* Aai (dier) - n aai van n aander diersoort
* Aaier (geslacht) - dail van t mannelk geslacht woar t zoad zok bevindt
* Aai (toponiem) - t Oldgrunnegse woord veur aailaand
Tune

Een **tune** is een (of-esleuten) stuk grond waor siergewassen, greuntes en/of krujen (veur eigen gebruuk) verbouwd kunnen wonnen.

Mit 't ontstaon van de eerste vaste woenplaosen, verschenen oek de eerste akkers. Um verrinewering en vraot van dieren en gewassen te veurkoemen wönnen der vake een stekelige beplaanting, dee dronge op mekaar stungen, umhinnezet. Umdat de wilge, de haozenoete en de meidoorne in Nederlaand van neture veul veurkoemen, wönnen ze vake gebruuk as hegge. 't Gung dan um de twee- of dreejaorige takken daorvan: disse bin soepel en buugzaam genog um dermee te kunnen vlechen. Zo'n hegge wönnen een **tune** eneumd. Laoter gung de naam van de hegge over op 't umsleuten terrein zelf.

In 't Duuts betekent *Zaune* nog de heeltied een *hegge*. De betekenis *ofrastering*, *umheining* haj zowal in 't Nedersaksisch as in 't Nederlaands. Een veurbield uut 't Drèents: *De toen sleut de hof of.* Een veurbield uut 't Achterhoeks (uut 't verhaal *Wakelbrinks Dina* deur G.J. Meinen): *In den hondetoen van witte latten, veur de deure, ston den kettenhond te blökkene.*

Daornaos wönnen der bie de bouw van een klooster oek een ummuren tune an-eleg veur de verbouwing van o.a. medesinale krujen.

Vandage de dag is de tune (in Nederlaand) meestentieds een deur schuttige of-esleuten stuk grond waor de meensen buten kunnen zitten. De tunecentra doon 't tegensworig barstensgoed mit 't verkopen van siergewassen. In aandere lanen kump 't soms veur dat tunen neet of-esleuten bin.

## Zie oek
* Veurtune
* Achtertune
* Greuntetune
* Bloemhof

## Nedersaksisch
* Achterhooks:
** *tuun*
** *goarn*
* Grunnegs:
** *toen*
* Drèents:
** *hof*
** *toen*
** *tuun, tune*
* Graafschopper Platt:
** *goarn* (Platduutse schriefwieze *Goârn*)
** *hof* (Platduutse schriefwieze *Hoff*)
* Sallaans:
** *hof*
** *tuun*
* Stellingwarfs:
** *tuun*
* Tweants:
** *tuin*
** *hof*
** *toen* (nit völle mear gebroekt)
** *goar(de)n*, *gaar(de)n*
* Veluws:
** *tune, tuun, tuin*
** *hof*
* Urkers:
** *teun*

 't Drèentse en Stellingwarfse woord *goorn* (stokkien arf, veldtien, moestune) holdt meugelijk verbaand mit *gaard*, *Garten*, *garden*, etc.

## Anhaling
:*'t Regent as 'n grote, 't blad is geel en brunig*
:*Alle blad dat weijt mij met 'n noodgang deur de tune*

Drents citaot; uut *Hoe kan dat nou?*, op *Niks is zoas 't lek* (1997) van Skik.
Schuttige

Een **schuttige** (of: *schutting*) is een arfofscheiding dat meestentieds emaak wonnen van hout. In 't algemeen scharmp een schuttige de tune of veur wat derachter lig, 't zurg oek meer veur een privésfeer in de tune. Bie sommigen veurbiegangers wek 't niejsgierigheid op. Ze kieken dan oek "over de schuttige hinne", of preberen deur een gat iets te zien van wat der an de aandere kaante van de schuttige gebeurt. As de arfofscheiding deurzichtig is, dan is der meestentieds sprake van een hekke.

Een schuttige kan oek van aandere materialen emaak wonnen: bieveurbeeld rieten matten. In ouwe woenwieken zie-j vake schuttigen dee emaak bin van betonnen plaoten. Vake laoten tuunliefhebbers de schuttige begreuien deur klimplaanten, zoas een klimop of een clematis.

Sinds 1 jannewaori 2003 gellen in Nederlaand laandelijke veurweerden veur bouwvergunningsvrie plaotsen van schuttigen. 

## Nedersaksisch
*Drèents:
***glint*
***schut*
*Grunnegs:
***planket*
***schut*
*Stellingwarfs: *schut*
*Urkers: *skutting*
*Veluws: 
***schutting*
***schuttige*
***schuttink* (Apeldoorne, Ugchelen)
***skutting, skuttik* (Attem)
***sjutteng* (Bunsjoten)
***schutter* (Wezep)
***umheinig*
***scheiding*
***ofzetting* (Emst)
Hekke

Een **hekke** wonnen meestentieds emaak van hout of metaal en wonnen vake gebruuk as arfofscheiding. Een hekke is stevig van constructie en bevat openingen waor je deurhinne kieken kunnen. De deure van een poorte wonnen oek vake een hekke eneumd.

Een ondeurzichtige houten constructie mit dezelfde functie as een hekke heet een schuttige.

Soms hef een hekke prikkeldraod um overklimmen te veurkoemen.

Umdat in Nederlaand veul weilanen mit sloten umgeven bin, mut der allinnig op de dam een hekke koemen um 't vee binnen te houwen. As dus "*'t hekke van de dam is*", kan 't vee vrie rondlopen of (figuurlijk) wonnen de situasie onbeheersbaor.

## Nedersaksisch
* Achterhoeks: *hekke*
* Drèents: *hek*, *glint*
* Grunnegs: *riggel*
* Stellingwarfs: *hekke*
* Tweants: 
** *hekke*
** *rikn* (mearvoold, mear as term vuur ofrastering, of hekke um n stukn laand)
* Urkers: *ekke*
* Veluws: *hek* (Attem: *ekke*)
Westergo

**Westergo** is een oolde gouw in de perveensie Frieslaand. Vrogger was et iene van de Zeuven Zielanen en iene van de drie gouwen die in de tegenwoordige perveensie Frieslaand liggen. De aandere twie bin Oostergo en Zeuvenwoolden. 

## Gebied
An de oostziede greenst Westergo an de Middelzee mit an de aandere ziede Oostergo. Zudeliker was de greens oorspronkelk mit Boornego. Laoter wodde dit gebied opheven en ontston Zeuvenwoolden. De aandere greenzen weren de kusten.

## 1200
Westergo is omenbi'j 1200 opdield in Franeker, Wildinge en Wymbrits. Franeker en Wildinge hadden meugelik et oorspronkelike Westergo vormt, tot Wymbrits d'r-bi'j kwam doe in de loop van de 12e ieuw t Zudergo as ienhied verdween. 

Van Franeker wodde de opsplitsing in de Vuufdielen al in de 13e ieuw zo belangriek dat de naeme "Franeker" veur et laand an et ende van die ieuw al niet meer bruukt wodde. 

## 1500
Omenbi'j 1500 was Et Bildt in et noorden bi'j Westergo kommen, mar deur de oprichting van de Zeuvenwoolden was et Gaasterlaand, Doniawerstal en Lemsterlaand in et zuden kwietraokt. Veerder weren uut et gebied van Westergo acht steden opkommen. Harlingen en Franeker weren opkommen in et gebied van de Vuufdielen. Bolsward was opkommen an de oostziede van Wildinge, mit Woonserediel, et zuudpunt was Workum en Hindeloopen wodden. De rest van Wymbrits is uutmekaar valen in drieje steden en zes laandsdielen. Stavoren, Sneek en Ielst weren zelsstaandige steden wodden, mar de zes laandsdielen vormden de twie ni'je gemientes Wymbritserediel en Hemelumer Ooldeferd (en Noordwoolde).
Holt

**Holt** is 't veurnaamste bestansdeel van (veural) bomen en struken. Behalve blaojen, naolden en schorse, bestaon de takken, stammen en wortels van niet-kruudachtige planten uut holt. Holt vormt 't binnenste en grootste deel van de stamme.

## Functie van holt in de plante
In de plante geeft 't stevigheid an de stamme en daornaost is 't betrokken bie 't vervoer van water en voedingsstoffen binnen de struke of boom, mit name in de butenste laogen.

## Structuur van holt
Holt besteet veur een belangriek deel uut cellulose en hemicellulose, dät samen-eholden wordt deur lignine. Umdät in klimaoten mit zachte temperaturen, de wienter en de zommer verschillende gruuiumstandigheden veroorzaken, hebt veul holtsoorten uut disse klimaoten dudelijke *gruuiringen* (ok wel jaorringen enuumd). Ok tropische holtsoorten hebt soms dudelijke gruuiringen mit name äs ze stammen uut gebieden mit verschillende vochtigheidsseizoenen.

## Nedersaksisch
* Achterhooks: *holt*
* Drèents: *holt* (lokaol ok: *olt*)
* Grunnegs: *holt* (oetsproken as hoalt)
* Sallaans: *holt* (lokaol ok: *olt*)
* Stellingwarfs: *hoolt*
* Tweants: *holt*, *hoolt*, *hoalt*
* Urkers: *out*
* Veluws:
** Oost-Veluws: *holt, hout* (Attem: *olt*)
** West-Veluws: *hout*
Nachlampjen

Een **nachlampjen** is een lampe dee naos ene zien berre steet. Vake wonnen 't gebruuk um een boek te lezen, of veur kienders dee bange bin in 't duuster. Vrogger wönnen een blaker gebruuk as nachlampjen, umdat ze vrogger nog gien elektriciteit hannen. 't Nachlampjen is verkriegbaor in verschillende vormen en maoten. De starkte van 't lampjen in een nachlampjen is meestentieds neet zo heel stark (vake 20 watt of lochter).
Hegge

Een **hegge** is meestentieds een liendevormige anplaanting van struken en bomen mit as doel 't scheien van ruumtes. Een hegge wonnen deur regelmaotig bieknippen in vorm ehuilen.

## Houtkaante
Een *houtkaante* of *houtsingel* is een stroke begreuid mit bomen, struken en krujen, dee eens in de 3 tot 20 jaor tot de grond toe of-ezet wonnen.

## Houtwalle
Oorspronkelijk is een houtwalle een scheiding tussen twee akkers. Een *houtwalle* is oek een houtkaante op een verhogen plaotse, een lientbegreuiing van heesters en struken. Veur een houtwalle wonnen bosplaansoen gebruuk, inheems plaantmateriaal as de meidoorne, kardinaalsmutse, kornoelje, vuulboom en haozenoeteboom. Een houtwalle is oek een hegge van evlochen dooie takken tussen paolen. Oek bin der vlechheggen dee bestaon uut levende takken.

## Nedersaksisch
* Achterhooks: *hegge*
* Drèents: *heeg*, *heegde*, *hege*
* Graafschopper Platt: *hege* (Platduutse schriefwieze *Hege*)
* Grunnegs: *heeg*, *hege*
* Stellingwarfs: *hede*, *hege*, *steg*
* Tweants: *heeg*, *hegge*, *hej*
* Veluws:
** *heg(ge)*, *hège*, 
** *hèèg*, *heeg*, 
** *hege* of *heig*
Aider

De **Aider** is n revier in Sleeswiek-Holstain ìn is mit 188 kilometer de laankste revier in de noordelke dailstoat. 
De revier vörmde veur om en bie 1000 joar de noordgrènze van t Duutse riek mit t Heertochdom Sleeswiek. Tegenswoordeg vörmt de Aider de grènze tuzzen de regio's Ditmaarsen en Noordfraislaand. 
Hai begunt bie Wattenbek (bie Nèjmunster) en stroomt noordwestelk om vervolgens bie Wezzelboernekoog de Waddenzee in te stromen.
Opperfranken

**Opperfranken** is ain van de 7 regierungsbezirken in Baiern en nait te verwarren mit de gelieknoamege Bezirk Oberfranken. t Ligt in t noordoosten van de Vraaistoat en grenst aan Saksen, Thureng, Leegfranken, Middelfranken, de Opperpoalts en de Tjechse Republiek. De heufdstad is Bayreuth. 
t Laandskop van Opperfranken wordt in t grootste dail kenmaarkt deur middelhoge heuvels mit doarop veural velden. Bossen kommen enkeld hier en doar veur, mor nait overvloudeg. De bossen kommen t maist veur aan de Tjechse grìnze, in t Baierse Wold.

## Steden in Opperfranken

* Bayreuth
* Coburg
* Bamberg
* Hof

## Hìnwiezen
* Regierungsbezirk Oberfranken
* Oberfranken
Wetenschop

**Wetenschop** is de benaeming veur et weten van de meenske, veur de organiseerde kennis in de saemenleving, en veur de organisaosie van de wetenschop. Kot saemenvat is wetenschop et streven van de meensken om te weten te kommen of iets waor of onwaor is en is baseerd op feiten die uut eerder onderzuuk bin votkomme.

Et begrip *wetenschop* stamt volgens Van Dale uut 1300, en is lichtkaans ofkomstig van et Germaans. In et Latien hiet et *scientia* (kennis), hiervan is de Engelse naeme *science* ofleided. Hiel in et algemien kan d'r ok over wetenschop spreuken wodden as 'et weten', of 'de kennis'. Meerstal wodt d'r liekewel op 'e specifieke methode doeld, om tot die kennis te kommen, zoas hierboven vermeldt staot.
Kaste

Een **kaste** is een meubelstuk veur 't opslaon van gebruuksveurwarpen. De meeste kasten hem horizontaole schappen.

Der bin verschillende soorten kasten, vake eneumd naor 't soort van veurwarpen wat derin edaon wonnen, bieveurbeeld:
* een linnenkaste veur beddengoed
* een kleerkaste veur kleren
* een servieskaste veur servies
* een hangkaste veur 't laoten hangen van kleren
* een keukenkaste is te vienen in de keuken en bevat kookgrei, enz.
* een secretaire hef de meugelijkheid um 't schriefblad los te maken waoran eschreven kan wonnen.

Een kaste kan oek een gymzaolattribuut wezen: kaste (gymmestiek)

## Nedersaksisch
* Drèents: *kaast*, *kast(e)*, *spiende*, *spin(de)*
* Grunnegs: *kaast(e)*
* Stellingwarfs: *kaaste*, *kaste*
Zunnewiezer

Een **zunnewiezer** (Frans: *cadran solaire*, Duuts: *Sonnenuhr*, Engels: *sundial*) is een instrement waor de tied mee an-egeven kan wonnen, deur de zunne as hulpmiddel te gebruken.

De eerde drei um d'r as hinne. Hierdeur is 't ofwisselend loch en duuster. Disse ofwisseling van loch en duuster geef de indeling van de tied in dagen.

De schaoduw van een veurwarp veraander daordeur de heultied van richting. As de schaoduw naor 't noorden wies (in 't zujelijk halfrond naor 't zujen) is 't krek mirreg. De zunne steet dan in 't zujen (in 't zujelijk halfrond in 't noorden), krek boven de meridiaan. 't Is 12 ure in lokale zunnetied. Daorvanuut ku-j een verdeling maken en uurlienen anbrengen waorop de schaoduw 't ure angeef.

## In 't duuster
In 't duuster ku-j de tied vanzelf neet meten mit een zunnewiezer, mar toch ku-j 's nachs de tied lezen an de haand van de posisie van een bepaolen ster. Hierveur gebruuk je een nocturlabium, 't instrement wonnen oek wel een *horologium nocturnum* eneumd. 't Liek dus in principe arg op de meniere dee gebruuk wonnen bie 't bepaolen van de tied, mit een zunnewiezer as hulpmiddel. 't Grote verschil is liekewels da-j bie de nocturlabium gien zunloch neudig hem, mar wel da-j der sterns goed zien kunnen.

## Geschiedenis
Egyptische schaoduwklokken (1500 v. Chr.) wönnen in 't Ouwe Egypte gebruuk, en bin veerder ontwikkeld deur aandere culturen, zoas de Chinese, Griekse en de Romeinse culturen. Een soort zunnewiezer zonder gnomon wonnen beschreven in 't Ouwe Testement (''Jesaja 38:8'').

De wiskundige en sternskundige Theodosius van Bithynia hef volgens sommigen een universele zunnewiezer emaak dee overal ter wereld gebruuk kon wonnen. De Franse sternskundige Oronce Finé maken een ivoren zunnewiezer in 1524. De Italiaanse sternskundige Giovanni Padovani publiceren een verhaandeling van de zunnewiezer in 1570. Hierin stungen de anwiezing veur 't maken van zunnewiezers en 't bevestigen van de verticale en horizontale zunnewiezers. Giuseppe Biancani's *Constructio instrumenti ad horologia solaria* bespreek 't maken de perfecte zunnewiezer, mit biekoemde illestrasies.

## Nedersaksisch
* Grunnegs: *zunuur*, *zunneklok*
* Stellingwarfs: *zunnewiezer*
* Veluws: *zunnewiezer* of *zonnewiezer*
Mous

**Mous** (*Brassica oleracea var. laciniata*) is n simpel gewas dat op alle grondsoorten teeld worden kan en n typische wintergruinte is.

Der binnen twij soorten mous:
* Stroekmous
* Dwaargmous

## Stroekmous
Stroekmous vörmt n vraai laanke stengel en wordt van begun septìmber tot febrewoari wonnen veur de verse konsumpsie. In meert goan de planten deurschaiten en kommen zai in blui.

## Dwaargmous
Dwaargmous wordt teeld en wonnen veur de industrie, van haalf septìmber tot begun november, omdat dizze mous nait tegen vôrst ken. Noa de winnen komt t in puten en wordt t in de supermaarkt verkocht. Dwaargmous mag gain laanke stoal môken, omdat de mous ôfmaaid wordt. Ook mouten de bloader dunne stoalen en n dunne middelnaarf hebben. Doarom worden hier rassen bruukt dij min of meer n rozet vörmen. Bie dwaargmous is der allend n herfstteelt.

## Vouersstoffen
Per 100 gram vris gewicht bevat mous gemiddeld:
* 167 kJ
* 4 g koolhydroaten
* 4 g proteine
* 0,9 g vet
* 200&nbsp;mg calcium
* 1&nbsp;mg iezer
* 5,3&nbsp;mg caroteen
* 100&nbsp;mg vitamien C
* 0,20&nbsp;mg vitamien B2
* 0,02&nbsp;mg vitamien B1

## Poteten
Mous wordt voak eten as stamppot mous. t Wordt veural eten in Nederlaand en dailen van de Duutse dailstoat Leegsaksen (Oostfraislaand, Oldenbörg, Bremen, enz.).
De mous wordt den deur de eerdappels hìn stampt en as ain gehail serveerd. Doarbie komt der ook wat jus en n stôk worst (rookworst of metworst). Ook worden der voak gortkes deurhìn mieterd, dit het veur de smoak nait zo veul effekt.

## Mous in de toal
In t Grunnegs bestaait n oetdrokken: "Hest in t mous lopen?" wat betaikent "Bist nait hailmoal goud wies?". In t Nederlaands betaikent de oetdrokken "Heb je een klap van de molenwiek gehad?" t zulfde.
In t Twìnts is de oetdrokken "roepn in n moos" veul broekt. t Betaikent dat dr koapers op de kust binnen.
dit is goud

## Nedersaksisch
* Achterhoeks: *moos*
* Drèents: *boerenkool*, *moos*, *mous*
* Grunnegs: *mous*
* Stellingwarfs: *boerekool*, *moes*
* Tweants: *moos*
* Urkers: *boerekool*
* Veluws: 
** *boerekool*
***boeremoes* (Une, Garder)
** *gelle kool* (Putten; zoemerboerekool)
** *moes*
** *moesmuis* (Putten; stamppot boerekool)
** *toddenmoes* (Hoenderloo)
** *zwartmoes* (Harskamp)
Hengel

**Hengel** kan verwiezn noar:

*Hengel (Oaveriessel) - ne gemeente in Oaveriessel
*Hengel (Gelderland) - ne darp in Gelderlaand
*Hengel (visserieje) - ne sporthengel
*Hengel (plaante) - ne plaantnsoort
**Hengel*, *hengsel* of *heng(e)* kan ok n scharnier beduden
Maande

Een **maande** of een **benne** is meestentieds een evlochen bakke of omhulsel, oek wel **korve** eneumd, en soms veurzien van draoghengsels. De maande is daarbie van alle kaanten behalve de bovenkaante of-esleuten. Oorspronkelijk wonnen 't emaak van riet, strooi, gres, pitriet en hout (takken) populaire materialen um maanden van te maken. Tegeswoordig wonnen oek pepier en plastiek gebruuk. 

Een korve zonder bojem wonnen in korfbal en basketbal as doel gebruuk.

Een ondersteboven eplaosen korve wonnen deur biejenhouwers gebruuk as 't umhulsel veur een biejenes, biejekorve eneumd.

Maanden van riet en takken wonnen nog steeds op ambachtelijke wieze deur maandenvlechters emaak.

## Nedersaksisch
* Achterhoeks: *benne*
* Grunnegs: *bìn*, *köf*, *mat*
* Veluws: *maand(e)* of *ben(ne)*
Tuugliende

Een **tuugliende** (of liende) is een espannen draod daor aj ewassen tuug (linnengoed) en aandere kleraosie an te dreugen hangt. De draod is deurgaons buten espannen tussen muren of liendepaolen (beveurbield in de tuun), en de kleraosie wördt deurgaons mit holten tuugknippen an de draod ehungen. Vake wördt drei of vier draoden naost mekaar espannen. De tuugliende onderscheidt heur van 't wasrekke en de dreugmeule.

De draod was vrogger miestentieds een touwgien, mar bestiet tegenswoordig in West-Europa miestal uut keunststofvezel of staoldraod mit plastic derumhenne.

In een paar plaatsen in Nederlaand daor as 't slim weien wil, zoas op Marken, wördt een tweistrengsliende gebruukt die ze *roop* nuumt. Der wördt gien tuugknippen gebruukt, umdet de kleraosie vörtweien zol: in plaatse daorvan wördt de kleraosie tussen beide strengen eklemd.

In Zuud-Europese laanden kuj de tuugliende aover nauwe straoties espannen vienden. Um de was mit gemak buten te hangen en binnen te halen, is an beide enden van 't draod een ketrol vastemeuken.

Vanof de opkomst van de wasdreuger nemp 't gebruuk van de tuugliende of, mar kleraosie van gevulig materiaol kan nog aaltied beter an de liende.

## Nedersaksisch
* Drèents:
***liende*, *wasliende*
***lien*, *waslien*
***tuugliende*
***waskelien*
* Grunnegs: *waskelien*
* Stellingwarfs: *liende*, *wasliende*
* Veluws: 
***waslien*, *lien* (Putten e.u.)
***wasliende*, *liende* (Nunspeet e.u.)

## Uut de kunst
:*Mangs oet zien venster zöt e 'n vrouw*
:*die wasgoed hank an 't lienetouw;*
:*een windvlaog blas heur rokken strak,*
:*boetseert heur börsten in heur jak.*

Uut *Allèn*, een gedicht van Hans Heyting (evunden in *Scheupers van de Taol*, Stichting Het Drentse Boek, Zuudwolde, 2003)
KlompenVincent

**Vincent Hermanus Gerardus (Vincent) Luchtenberg** (Roalte, 28 september 1976), better bekend onder zien schuulname **KlompenVincent**, is een Nederlandse zanger.

## Idols
End 2002 dee Luchtenberg met an de veurrondes van het eerste seizoen van het televisieprogramma Idols. Allewel hie neet deur de eerste ronde kwaamp, wis e met zien optreedn toch een positieve indruk op de jury te maken. Met een klompendanse bracht hie het nummer *As 't mot* van Normaal ten gehore. 

In febrewaori 2003 verscheen Luchtenberg bie *Idols* opniej veur het voetlicht. Samen met elf andere deelnemmers (afvallers) nam e een plaotien en videoclip op. Het betrof een cover van *[[Thank You for the Music]]* van de Zweedse band ABBA. Tiedens de opname van de clip werd Luchtenberg ontdekt veur een anpriezingsfilmpien van verzekeringsbedrief Achmea. Disse maotschappij nam met hum een reclamefilmpien op veur in heur campagne "Helaas berusten deze beelden niet op de werkelijkheid", woarin Luchtenberg met zien uutvoering de finale van t programma won.

## Loopbaan noa Idols
Luchtenberg werd n kontrakt an ebeudn deur Willie Oosterhuis en Edwin van Hoevelaak van de Regiotappers (RTV Oost). Samen met de Regiotappers bracht hie een plaotien uut. Dit was weer een cover, disse keer van et nummer *[[Oerend Hard]]* van de Achterhoekse band Normaal.

End 2003 bracht Luchtenberg de DVD *KlompenVincent: The Movie* uut; neet völle later werd deur Johan Vlemmix een duet in een videoclip met Herman Berghuis eregeld.

Vlemmix nam Luchtenberg in de zommer van 2004 met op toer naor diskoteek *de Skihut* in Salou, woarnoa hie zich aansloot bie de Antihelden-tour. Vanaf end 2004 trad hie regelmaotig op met Berghuis, Robert-Jan Habich en Ronnie Jackson.

In 2006 werd het programma *[[X Factor (Televisieprogramma)|X Factor]]* veur et eerst uutezonden. Uut dit programma werden André Pronk en het Duo Roef en Marian toegevoegd an de Antihelden-tour.

End 2007 leup de Antihelden-tour ten ende en ging Luchtenberg solo-optredens verzorgen. Zien repertoire veranderde lankzaam van Boerenrock noar Après Ski.

*Oerend Hard* is t enige officieel uutebrachte plaotien. Hiernao hef hie nog diverse malen nummers opgenommen. Disse bunt echter alleen als MP3 uutebracht.

### Singles

|- align=center
|align=left|*Thank you for the Music*||2003||08-03-2003||-||-||Samen met andere afvallers van *Idols*
|- align=center
|align=left|*Oerend Hard*||2003||05-04-2003||-||-||Met de Regiotappers, ISRC:NL-F05-03-15701
|- align=center
|align=left|*Woody Shoes*||2004||-||-||-||Cover van Carnaval Festival, MP3
|- align=center
|align=left|*Niets is te dol / Jodelie*||2005||-||-||-||MP3
|- align=center
|align=left|*Kom van dat dak af*||2007||-||-||-||MP3
|- align=center
|}

### Dvd
* *KlompenVincent The Movie* (2003)

## Uutgaonde verwiezing
* Officiële site
Zuud-Europa

**Zuud-Europa** is 't zudelijke deel van Europa. 't Umvat mit name de Europese lanen die grenzen an de Middellaanse Zee. 't Begrip Zuud-Europa hef liekewels gien officiële staotus, waffer gebieden en lanen dertoe beheuren is daorumme vatbaor veur discussie. Veur iezig veul begrippen geldt overigens, dat ze gien officiële staotus hebben.

## Indeling
De volgende lanen worden tot Zuud-Europa erekend:
Klompehokke

Een **klompehokke** of een **pertaoltjen** is een an-ebouwd tochpertaoltjen dat an de veurkaante van 't huus steet. 't Klompehokke hef zien naam te danken an 't feit dat de luui vrogger meestentieds op klompen leupen. 't Klompehokke kan oek in de gang staon mar, steet 't meesten van de tied veur 't huus, zoda-j de klompen uut kunnen doon veurda-j naor binnen gaon, op disse meniere wonnen 't huus neet zo gauw vuul, en wee-j altied waor je schoon, klompen en leerzen staon.
Wiendwiezer

Een **wiendwiezer** is een instrement um de richting van de wiend mee te bepaolen.

Meestentieds besteet 't uut een metalen plaote dat vrie beweegbaor is um een verticale as hinne. 't Wonnen op een hoge plekke eplaos, en deur de wiend zal 't in een bepaolde richting edreid wonnen, de zogenaamde wiendrichting. Onder de wiezer is vake een liggend kruze an-ebröch, waoran of-elezen kan wonnen wat de wiendrichting is. 

Veur verfraoiing krieg 't plaotjen vake een vorm, meestentieds is dat een haone; een soortgelieke wiendwiezer wonnen oek wel *wiendhaone* eneumd. Mar oek aandere ofbeeldingen koemen as wiendwiezer veur. De haone op de karktoorne is een typisch protestans symbool en steet veur de opstanding van Jezus Christus.

Een goeie plekke veur een wiendwiezer (vake een wiendhaone) is de punt van een karktoorne - 't *haontjen van de toorne*.

## Nedersaksisch
*Stellingwarfs: *wiendwiezer*
*Tweants: *weendwiezer*
*Urkers: *wiendwiezer*
*Veluws: 
***wiendwiezer*
***windwiezer* 
***wingdwiezer* (Bunsjoten)
***windväne* (Waopenvelde)
***windmeule* (Emst)
***windrichter* (Lieren)
***weerhaon* (Bunsjoten)
***gek* (Klanenbeek)
Slik

**Slikkerij** (of gewoon: **slik**) is de algaimene noam veur lekkernijn, maisttied mit zuker as heufdbestandsdail. Slik ontstond ooit as medizien, de pil vond man aait hail bitter en smeuk dus nait zo lekker. Man bedacht loater dat n zukerloagie om de bittere pil t minder vies môken zol, dit bleek te kloppen, den mìnzen vonden heur zölfs lekker. In t begun was slik allend verkriegboar bie de aptaik mor wuir loater gewoon in de supermaarkten verkocht as lekkernij (*doarveur nog bie de krudenier en slikwinkel*). 

t Woord slik is oflaaid van t waarkwoord slikken, dat tegenswoorden ook as betaikenis *snoepen* hebben ken. Ook t eten van kouk, chips en slagroom vaalt onder 'slikken'.

Drop is in Nederlaand t maist eten slik. In Nederlaand wordt zo ain 32 miljoen kilo drop per joar slikt. In Belgie is dit middelkerwies sukkeloa.

Smoak- en kleurstoffen kennen touvougd wezen aan slik om dizze produkten beter te smoaken lôten of om n bepoalde kleur aan t slik te geven.

Zukerversieren wordt bruukt om desserts te verfraaien, n veurbeeld hiervan binnen de spikkels op softies.

Bie summege feesten, zo as Sunterkloas, wordt der slik spesjoal veur t feest môkt. Bie t Sunterkloasfeest binnen dit in Nederlaand bieveurbeeld pepernoten, sukkeloadeletter en taaitaai, in Belgie binnen dit beeldjes van Sunterkloas en Zwaarte Pait uut sukkeloa. Ook spekuloas wordt voak in verbaand bracht mit Sunterkloas.

Der bestoan ook mìnzen mit n *slikversloaven*. Dit holdt in dat dijgene veul slikt en sums trilt as hai of zai n gebrek aan zuker het. Dit komt ook veur bie nait-slikversloafden mor bie slikversloafden ken t voaker veurkommen deur de grode houveulhaid zuker. 

Der bestoat ook zukerloze slik, dit slik is bedould veur diabetespasjenten (zukerzaikte) of mìnzen dij op taks binnen mor toch geern slikken. 

## Soorten slik
*zoerkes
*borstploat
*botterbabbeloar
*drop
*zukerspin
*kaauwgom
*sukkeloa
*bonbons (pralines)
*pepermunt
*noga
*lolly's

## Leegsaksisch
*Achterhooks: *snoop* of *sneup*
*Drèents:
***slik*
***slikkeraai*
***slikkerij*
***sneup*
***snuup*
*Grunnegs: *slik* of *slikkerij*
*Stellingwarfs: *snuperi'je*
*Tweants: 
***slik(keriej)*
***sneuperiej*
*Veluws: 
***snoepje, -ie*
***snupien*
***snopien* (Doornspiek)
***lekkertjen*
***lakkertien* (Vaossen)
***snipsnaaiderieje* (Apeldoorne)
Stee-en-stoetje

**Stee-en-stoetje** (Engels: *bed and breakfast*) is n logeerarraanzjemìnt woarbie de gast enkeld ain nacht verblift en smörns noa t mörnseten weer vot gaait. De gasten hebben n aigense koamer, voak bie n boer of n partikulier dij n spesjoale inbaauw moakt het veur gasten. Voak bevinden stee-en-stoetje's zoch in leutje dörpen dij te klain binnen veur n groot hotel. Zai worden voak opricht deur partikuliern dij t leuk vinden om mit mìnzen te waarken, môr gain groot bedrief hebben willen. 

De pries veur n stee-en-stoetje is voak gunstiger as n hotel en is den ook wat minder lux. Mìnzen dij noar n stee-en-stoetje goan, dudden dat voak veur de gezelleghaid en knushaid of omdat zai enkeld ain nacht overnachten hovven. 

In t Verainegd Keunenkriek en Ierlaand binnen hail veul stee-en-stoetjes en is t ook hail gebrukelk dat aine doar gebruuk van môkt. In Nederlaand wordt dit wat minder doan.

Stee-en-stoetje is ook de noam van n stee-en-stoetje-lozjemìnt in t Westerwoldse Vraiskeloo.
Gedien

Een **gedien** (oek wel: *kleed* of *[[glaozekleed]]*) is een lap stof dat gebruuk wonnen um iets of te scharmen. 't Meest wonnen gedienen gebruuk as ofscharming veur een butenraam. 

Een gedien veur een raam kan verschillende doelen hem: um te veurkoemen dat der ene van buten naor binnen kiek, of um 't binnen duuster te maken, mar oek veur isolasie, of um 't binnen gezellig te maken as 't buten duuster is.

't Woord *glaozekleed* is een typisch West-Veluws woord, 't woord *gedien* of aandere vormen van dit woord bin ofkomstig vanuut 't Nederduuts en 't Nederlaans en kump in de 15e eeuw of 16e eeuw in zwang, in 't begin as benaming veur de greuntjes (gedien veur de besstee). 't Woord glaozekleed wonnen noen oek wel gebruuk as andujing veur een overgedien. 

Over 't algemeen bin gedienen van textiel emaak. Vake wonnen een gedien gebruuk in kombinasie mit glaozeklejen (vitrages). Op de Veluwe hannen de meeste meensen gien *overgedienen* umdat de luken veur 't vienster disse functie overnammen. Binnen hannen de meensen vake glaozeklejen hangen.

## Nedersaksisch
*Drèents: *gerdien*
*Grunnegs: *gardien(e)*
*Sallaans: *gedien*
*Stellingwarfs: *gedien*
*Tweants: *gordien, gedien*
*Urkers: *gerdeen*
*Veluws: 
***gedien*, *gordien*
***glaozekleed*, *gläzekleed*
***gordijn* (Niekark, Une)
***geding* (Bunsjoten)
***kleed* (Nunspeet, Noordwest-Veluwe)
***kleid* (Vaossen)
Horre

Een **horre** of een **vliegehorre** is een stuk textielweefsel of metaaldraod dat insekken butenhuilt, mar de (frisse) luch kan gewoon in- of uutstreumen. 't Weefsel besteet meestentieds uut strage vezels (nylon) dee in een kaoder espannen bin, dee op of in 't raamkezien of de deurposte vastemaak wonnen. 

Een horre is veural iezelig hendig in de zoemer, zo rond de avend he-j vake las van insekken, waordeur meensen vake uut der slaap ehuilen wonnen. Een umliesting van de horre wonnen meestentieds emaak van metaal, hout of van plastic. Der bin oek een antal hordeuren dee vanzelf dichtevallen.

## Nedersaksisch
*Stellingwarfs: *horre*
*Tweants: *hor(dure)*
*Veluws: 
***hor*
***orre* (Attem)
***vliegehor*
***vliegegaos* (Niekark)
***vliegengääs* (Waopenvelde)
***vliegegedien* (Garder)
Viensterbanke

Een **viensterbanke** is een verbrejing onder 't kezien dee verankerd is in de butenmure, en zit an de binnenkaante van 't raam. 

Oorspronkelijk was de viensterbanke bedoeld as een echte zitplaose, 't woord *vienster-banke* ma'j dan oek wè letterlijk opvatten. Zo konnen vrouwluui dee haandwark dungen op de viensterbanke gaon zitten, zodat 't loch goed op 't wark vuil. 

Tegensworig wönnen viensterbanken zwat allinnig nog gebruuk veur 't neerzetten van kamerplaanten en snip-snaoderiejen. Katten en aandere niejsgierige huusduren zitten grege op de viensterbanke, umdat 't vake krek boven de verwarming zit en 't daor altied lekker warm is.

## Zie oek
*Erker

## Nedersaksisch
*Grunnegs: *vìnster(baank)*
*Sallaans: *veansterbaanke*
*Stellingwarfs: *veensterbaank*
*Tweants: *veansterbaank*
*Veluws:
***viensterbank*
***vensterbank*
***vinstebanke* (Wezep, Attem)
Woenkamer

De **woenkamer** is een kamer in een huus waor 't dagelijks gezinsleven zich ofspeult. In een woenkamer van vandage de dag wonnen vezite ontvangen, tillevisie ekeken en in veule huushouwens oek egeten. In de woenkamer steet meestentieds de boekenkaste van 't gezin. In de woenkamer steet haos altied een zithoek mit zitstoelen. 't Is vake één van de grootste vertrekken van een huus en is meestentieds op de begaonde grond, veur zoveer 't neet um een appartement in een flat geet of zokswat.

De woenkamer in de vorm zoa-w dat noen kennen, is in stadsbebouwing in de 20e eeuw ontstaon. To de huzen van 't 'gewone volk' groter wönnen, wönnen de samen-evoegen woenkamer/slaapkamer mit besstee escheien in amparte woen- en slaapvertrekken. Bie de riekere luui was 't al eeuwenlange de zogenaamde selon dee de functie van woenkamer vervullen.

Op 't plattelaand, in boerderiejen, speulen 't dagelijks leven zich vake of in de (grote) zit-/woenkeuken. De heerd was allinnig veur 't zundaas ontvangen van volk, verjaardagen of bie hoog bezeuk. Bie ouwere boerengezinnen vient disse scheiding vake nog plaose, en is de keuken 't centrum van 't huushouwige.

## [[Nedersaksisch]]
* Drèents:
** *de mooie kamer, de mooie kaemer, de mooie kaomer*
** *veurkamer, veurkaemer, veurkaomer*
** *veurkeuken*
* Stellingwarfs: *huuskaemer*
* Urkers: *kamer*
* Veluws:
** *woonkamer*
** *woonkaomer* (Apeldoorne)
** *woenkamer*
** *woenkaomer* (Bunsjoten)
** *woonkämer* (Wezep)
** *veurkamer*
** *veurkaomer* (Loen)
** *achterkamer* (Nunspeet)
** *huuskamer*
** *uuskämer* (Attem)
** *kamer*
** *kämer* (Attem, Vaossen)
** *woenkeuken* (Armelo, Garder, Barreveld)
** *woonkeuken* (Loen)
** *keuken*
** *geut* (Speuld)
** *heerd* (Uddel)
Erker

Een **erker** of een **arkel** is een uutbouw boven de straote of de hof van een huus op de begaone grond. 't Liekt daormit van buten wat op een balkon en van binnen op een verbreden vensterbanke.

## Nedersaksisch
*Grunnegs: *èrke* of *ak(k)er* (woarvan *akkenailtje* oflaaiden is)
*Tweants:
***erker*
***oetbouw*
*Veluws:
***erker*
***erkel* (Niekark)
***ärker* (Wezep, Attem)
***arker* (Une, Appel, Apeldoorne, Loen)
***arkel* (Vaossen, Niekark, Barreveld)
***uutbouw* (Vaossen, Apeldoorne)
***anbouw* (Ugchelen)

## Zie ok

*Viensterbanke
Moor

n **Zomp**, **moeras** of **moor** is n overgongsgebied tuzzen wotter en laand.

t Wordt kenmaarkt deur biezöndre plaant- en daarsoorten. In fait is t n tuzzenfoase in ontwikkeln. Dizzent wordt in staand holden deur daren of minzen. Bie daren kin man bieveurbeeld denken aan de Oostvaardersplassen in Flevolaand. Hier holden gaanzensoorten deur begroazen van raitsoorten heur aaigens leef- en woongebied in staand. Gebeurt der laanke tied niks, den zel n moor dreug laand worden.

In Grunnen en Drìnthe lag vrouger n grote moor, t Boertanger Moor. Dizzent is in de loop van de eeuwen ontgonnen en in kultuur brocht.

## Ontstoan van de Boertanger moor
t Laand-ies kwam in verschaaidene iestieden over Nederlaand hìn. Doarbie oefenden de swoare iestongen staarke drok uut op t laand in t noorden. Ook wuir der kaaileem hìn legd. Baaide de drok en de kaaileem zörgde der veur dat t laand huil steveg was en naauwlek wotter deur leut.

Deur eeuwenlaanke regenvaal kwamen dailen van t laand laankzoam onder wotter te stoan. Deur de haarde boden kon dit nait vot.

Tiedens de waarme periodes noa de iestieden begonnen plaanten laankzoam te gruien om en bie t wotter.

Noa verloop van tied staarfden dai oale plaanten oet en vörmden n loagie in t wotter, woardeur t wotter omhoog gong. Doch bleef t wotter ook in de oale planten zitten. 

En zo gong dat eeuwen laank deur, totdat der n hoge loag veen ontstoan was, dai doarom ook wel hoogklain of hoogmoor nuimd wordt. Tuzzen aal dai verschillende loagen, bleef t wotter wel zitten, woardeur t klain, de plaantenresten, hail papsk en natteg was. Tegenswoordeg, nou der veul van de klainloagen ontgonnen binnen, zit t wotter nog aal in de grond. As minzen de oale klaingebieden mit rust lôt, zel t over n poar honderd joar weer wat lieken op t oorspronkelke Boertanger moor.

## Liest van nog bestoande moren
### Noord-Amerikoa
*Great Dismal Swamp
*Okefenokeemoor
*Everglades (Florida)

### Zuud-Amerikoa
*Pantanal
*Llanosmoren

### Europa
*Flow Country
*Biebrzamoren (Polen)
*Hortobágy (Hongaraai)
*Camargue (Frankriek)
*Pripjatmoren (Wit-Ruslaand en Ukraine)

### Afrikoa
*Okavangodelta
*Sudd (Soedaan)

### Ozeoanie
*Waituna Lagoon (Nij-Zeelaand)
*Coorong (Austroalie)

## Leegsaksisch
* Drèents:
***meras*, *moer*, *moeras*, *moras*
***heve*, *hevenlaand*, *tilhevel* (moerasgrond)
***kragge* (moerassig laand, rietkrage, drievend eilaandtien mit riet)
***zomp(e)*
***In Drenthe wördden mit "moeras" veural drassige veencontreien bedoeld. Een *merasker* of *moerasker* was iene uut die contreien.*
* Grunnegs: *moor*, *zomp(e)*
* Stellingwarfs:
***moeras*
***moer*, *moor* (et -)
***hevetille, hevertille, tilleven, evertille, evetille, tilheve, hevetil* (de -) (drievend zodenveld)
***kragge* (leegliggend, drekkig, moerassig stok laand vlakbi'j of in een veneplasse, vaeke begruid mit riet; dichtegruid waeter)
***zodde* (wieke plekke in moerassig gebied; moerassig stok in et laand)
***zompe* (drievend zodenveld, plaantenlaoge zonder vaste ondergrond in moerassig gebied, in sloten)
* Veluws: 
***moeras* 
**(*stroet* = moerasachtig land; Putters)
Grepe

Een **grepe** is, net as een **gavel**, een laandbouwwarktuug waormee-j losse dingen zoas heui en mes op een makkelijke meniere verplaosen kunnen. 't Instrement hef de vorm van een vörke.

De verschillen tussen een grepe en een gavel:
*Een grepe hef een lange steel mit tweje of dreje tanen.
*Een gavel hef een korte steel mit een haandvat zoas bie een schuppe en hef vier of meer tanen.

Behalven de grepe en de gavel is der oek nog een aandere soorte, de **batse**. Dit is een soort grepe mar hef tweje tanen an de butenkaante, en gien tanen an de binnenziejen.

In 't Nederlaans wonnen 't *hooivork* en *mestvork* eneumd. Zoas de naam al zeeg wonnen 't dan oek veural gebruuk um heui en mes op te rumen bie een boerderieje of veur en um 't huus.

## Nedersaksisch
*Achterhooks: 
***grepe* (nl: riek / mestvork, 3 of meer taanden, et ding op et pleatjen wöd ne grepe eneumd)
***gavel* (nl: hooivork, twee lange dunne taanden)
*Drèents:
***greep*
***anbieker*, *anbreker* (zwaore iezern mesvörke)
*Grunnegs: *riek*
*Stellingwarfs:
***greep*, *griepe*
***mes(t)vörke*
***dongvörke*
***strontvörke*
*Vechtdals: *gaffel*
Kouwe (huusvesting)

Een **kouwe** of een **kooi** is een beweerplaose veur dieren waor gaos umhinne zit of waor traolies veurzitten. Een kouwe wonnen veul gebruuk in een dierentune, in een circus of bie meensen thuus. 't Leste wonnen veural gebruuk um kleine huusdieren (zoas voegels, kleine knaagdieren) in te houwen.

## Stallen
Sommigen stallen wonnen oek een kouwe eneumd. Mit name een opstal veur schapen, de *schaapskouwe*, zoas 't te vienen is bie de grote Nederlaanse heedvelden.

De kouwe is veurnamelijk een nach- en wienterverblief. Mit mooi weer wil 't nog wel es veukoemen dat de scheper besluut de nach op 't veld over te blieven.

In Niej-Schoonebeek is der nog een boô, een vergeliekbaore ruumte veur rundvee.

## Nedersaksisch
* Achterhoeks: *kauwe*
* Drèents:
***kouw*, *kaauw*
***kooi*
* Grunnegs: *kaauw*
* Stellingwarfs:
***kouwe*
***kooi*
* Tweants: 
***kauw*
***ren*
* Veluws: *kouw*, *kooi*
Vuurkörve

n **Vuurkörve** is n iezeren mande waorin mensen in de openlucht holtblokken kunnen steuken um zo n sfeervol vuurtien te maken, um de boel te verlichten of um der eigen mit warm te holden. In disse holtblokken ku'j mar beter gien hars hebben zitten, umdät anders de vonken in t ronte spatten. In holt van bieveurbeeld dennen en sparren zit te veule hars um t in de vuurkörve te kulen.

In de middeleeuwen wordden vuurkörven evuld mit zwevel gebruukt um de zwarte dood te verdrieven. Noe is de vuurkörve meer bedoeld veur de gezelligheid.

## Nedersaksies
* Grunnegs: *vuurkörf*
* Veluws: 
** *vuurkorve* of *vuurkorf*
** *vuurkörve* of *vuurkörf*
* Stellingwarfs: *vuurkörf*
*Tweants: 
**vuurkörf*, *-korf*
**veurkorf* (West-Tweants)
Koelkaste

Een **koelkaste** is een kaste dee op een legere temperatuur ebröch en ehouwen kan wonnen dan de umgevingstemperatuur. Hierdeur gaon etenswaoren en aandere substanties minder gauw overstuur. Mit as veurwaorde dat 't preduk nog neet over zien houdbaarheidsdaotum is. Veur een lange houdbaarheidsperiode is diepvriezen neudzakelijk.

De koelkaste wonnen soms oek wel een *ieskaste* eneumd, dit is umdat 't vrogger ekoeld wönnen deur blokken ies dee deur een iesfebriek eleverd wönnen of uut een ieskelder ehaold wönnen. 

## Nedersaksisch
* Grunnegs: *koulkaast(e)*
* Drèents: *koelka(a)st(e)*
* Veluws: *koelkast(e)* of *ieskast(e)*
* Sallaands: *koelkaste*
* Stellingwarfs: *koelkaaste*
* Urkers: *koelkast*