Grunnegs (oetsproak)

De **oetsproak van t Grunnegs** is ain van de typisch-heden dij t Grunnegs, Grunnegs môkt. t Verschilt nogaal van de oetsproak van de aander Leegsaksische dialekten. t Grunnegs staait, noa t Limbörgs, t wiedst van t Standerdnederlaands ôf. Ain van de rezens hierveur is de oetsproak. Dizze oetsproak is veurkommen oet t Frais en n Grunnegse toalontwikkelen dij steevon ien begun van de 19e aiw (zai Nijgrunnegs). Veur dij tied leek de oetsproak van t Grunnegs slim op dij van t Frais. Allend t Westerkertaaiers het dit aksìnt beholden. Dizze ziede gìldt din ook nait veur t Westerkertaaiers en t Westerwôlds. n Streepke tuzzen twij klinkers betaikent n ôfbroak, gain nije lettergreep. De letters worden dus aanmekoar oetsproken as of dat t ain letter wèst wezen zol.

## Algemain
Veul klinkers worden ien t Grunnegs net even aans oetsproken as ien t Nederlaands, woardeur man van n Grunnegs aksìnt proaten kin. Veulaal wordt dit aksìnt kenmaarkt deur twijklaanken en brekens. Zai ook t artikel Diftongen in t Grönnegs veur meer informoatsie hierop. Hieronder worden de klaanken ien t Grunnegs besproken.

### Klinkers

### Mitklinkers
De volgende mitklinkers kommen mit dij van t Nederlaands overain: b, d, f, g, h, j, k, l, m, r, s, x en z. De ôfwiekende gevalen (c, n, p, q & t) stoan hieronder beschreven. Let op: de oetsproak van de letters is de aalgemaine oetsproak hiervan, zo as aan t begun en aan t ìnde van n woord. Ien kombinoatsies mit aander letters kin de oetsproak veraandern. Zai de vôlgende seksie veur meer informoatsie hierop.

## Kombinoatsies

### vôlgd deur -e
As bepoalde letters ien t Grunnegs vôlgd worden deur n -e, veraandert de oetsproak van dij letters. n Goud veurbeeld is t Hoogelaandster woord *stoet*. Ain van de belaangriekste verschillen tuzzen t Veenkelonioals en t Hoogelaandsters is t aachtervougsel -e. t Woordt *stoet* zol den *stoete* worden. Dochs is dit nait t gevaal, t wordt noamelk *stoede*, môr ook *tìnde* in stee van tìnt, *madde* ien stee van *mat*. Ien t oosterlieke Oldambtsters wordt t wel *stoete* sègd. Zai ook t koartke hiernoast.

n Aander veurbeeld is de -k, bieveurbeeld ien t woord *mok*, wat ien t Veenkelonioals *mokke* wordt. De kombinoatsie -kk wordt den oetsproken as de -g, bieveurbeeld ien *guten Tag*. Dij kombinoatsie wordt ook wel as *kh* schreven, dus wordt de oetsproak [mokhe]. Ien t Duuts zol *Ein Mogge* dezulfde oetsproak hebben as t Veenkelonioalse *Ain mokke*.

Dit gebeurt ook mit de -p. As doar n -e aachter komt, veraandert de oetsproak ien n -b. t Hoogelaandster woord *klomp*, veraandert den in *klompe*, mit as oetsproak [klombe].

De -s veraandert ien n -z, bieveurbeeld bie *schaans* - *schaanze* of *kees* - *keze*. Dit kint man ook ien t Nederlaands bie meervolden.

De dubbele -ff veraandert ien -v of -vv, bieveurbeeld *plof* - *plovve*. De oetsproak gaait den laankzoam noar de -w tou.

Dizze veraanderens gìlden nait allìnd veur zulfstandege noamwoorden, môr over t aalgemain ook bie waarkwoorden en meervolden. Summege kombinoatsies veraandern zulfs bie elke volgende klinker, bieveurbeeld *Warffum* - *Waarvum*.

### Waarkwoorden
Bie waarkwoorden gaait t ongeveer t zulfde. Hieronder staait n schema mit doarien de oorspronkelke letter, de nije letter/klank (den nait aaltieds wordt de spèllen noar de oetsproak aanpaast) en n veurbeeld. Bie de nije letter staait de ' veur n stoot dij verliekensboar is mit n kört oetsproken -u; de -kh staait veur de Duutse -g; de -ə staait veur n stomme e, zo as ien t Nederlaandse lop**e**n, wat aigelks n kört oetsproken -ö is.

### sv-
De kombinoatsie sv- is n kombinoatsie dij ook voak schreven wordt as sw-, omreden de oetsproak tuzzen de [sv] en de [sw] ien zit. Dit wordt maisttieds broekt as de sw- vôlgd wordt deur n -i of n -e, bieveurbeeld Sveden, svinden en Svitzerlaand. Dochs is de spèllen Sweden, swinden en Switzerlaand ook korrekt.

### -r-
As n -r nait aan t begun van n woordt staait en vôlgd wordt deur n aander mitklinker, den wordt e nait oetsproken. Bieveurbeeld ien t woord "waark", wat oetsproken wordt as [waak]. Dit gìldt aaid, dus ook bie n kombinoatsie woord, bieveurbeeld van "doar" [doar], en "doarmit" [doamit]

### h-
As n woord begunt mit n h-, vôlgd wordt deur n klinker en veurgongen wordt deur n mitklinker, wordt dizzent nait oetsproken. Ien de oetsproak kommen t woord mit de h- en t woord derveur aan mekoar vast. Bieveurbeeld: *dat hotel* krigt as oetsproak *[daddootèl]*. Hierbie wordt de regel vôlgd zo as hierboven beschreven dat de -t veur n mitklinker veraandert ien n -d.

### Me-
Woorden dij ien t Grunnegs begunnen mit me-, zo as "meneer", "metoal" en "medalje", doarvan veraandert de e- sumtieds ien n a-oetsproak. Man zègt den "manneer", "matoal" en "madalje". Dit schrieft man nait.

### -ui-
Ien t Grunnegs worden veul woorden mit "-ui" mòkt. Ien summege varianten, zo as t Raaiderlaands en t Stadjeders, spreken t nait oet as "ui", mòr as "ai". Man leuft dat dit vrouger ien haile pervìnzie zo wèst het. Dus nait "gruin", "blui" en "luip", mòr "grain", "blai" en "laip". Op t Hogelaand en en op Börkem zègt man nog aingoal "hai laip".

## Grunnegs Nederlaands
Mit *Grunnegs Nederlaands* wordt t aksìnt bedould dij Grunnegers hebben as zai Nederlaands proaten. t Vernuimdste veurbeeld hiervan is t ienslikken van de -en, tot n of 'n tou, bieveurbeeld van "even" noar "eebm".

De letters worden binoa hailmoal t zulfde oetsproken as ien t Grunnegs, de ts, ph, enz. lôten aine Grunnegers heerkennen. De aa is ien t Grunnegs Nederlaands wel aans as ien t Grunnegs. t Is de vlot oetsproken kombinoatsie èë, verliekensboar mit de Brits Engelse oetsproak van *land*. Behaalve de oetsproak van de letter l komt de oetsproak van *laand* in t Grunnegs binoa hailmoal overain.

n Goud veurbeeld is "*Ij zee: Hem wij daddoouk gdèn?*" veur t Nederlaandse "*Hij zei: Hebben we dat ook gedaan?*", tegenover t Grunnegse "*Oi zee: Hem wie daddoouk doan?*".

Noast woorden, t aksìnt en t vlotte proaten worden ook typisch Grunnegse zinskonstruksies bruukt, zo as "*Je doet me daar geen knup om toe.*" As eerst wordt t woord "me" in t Nederlaands noeit op dij stee zet, môr in t Grunnegs wel. Hierbie gaait t den om de wil van aine ("Doe gaaist *mie* doar nait ien" = ik wil nait datst doe doar in gaaist). Doarnoast is t woord "knup" n letterliekse vertoalen van t Nederlaandse woord "knoop". As lèste is de oetdrokken "ergens om toe" nait korrekt Nederlaands, môr in t Grunnegs juust wel ("aargens om tou" = ergens omheen).

Wat ook wel ais gebeurt is dat aine Grunnegse woorden letterlieks noar t Hollaands vertoalen gaait, zo as *sijpel*, *boon* en *puitje* veur *ui*, *zolder* en *zakje*.

n Tegenhanger hiervan is t *Nederlaands Grunnegs*, dat de invloud van t Nederlaands op t Grunnegs weergeft. Hierbie zol bovenstoande zin in t Grunnegs worden: "*Dust mie doar gain knoop om hìn*" ien stee van t geve Grunnegse "*Dust mie doar gain knup om tou*".

Nog n poar veurbeelden van Grönnegs Nederlaands:

* *M'n mae is gister tot t venster uitgekroop'm om kwajongs tot de tuin uit te jaeg'ng, maer ze heeft hun niet pak'ng gekund.* (Mijn moeder is gisteren uit het raam geklommen om kwajongens uit de tuin te verjagen, maar ze heeft hen niet kunnen pakken.)
* *Reken maer dat ij t om mans gehad heeft. IJ was ja de enegste die der om kwart na drie geweest is; en wie moet t aenders weezn.* (Ga er maar van uit dat hij het heeft gedaan. Hij was immers de enige die er om kwart over drie is geweest; en wie zou het anders moeten zijn?)
* *Sikkem drie week geleed'n heb'm we fiets'n gedaen naer Fraankrijk toe.* (Bijna drie weken geleden hebben we naar Frankrijk gefietst)