open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Kraone

Een **kraone** is een ding dat derveur zurgt dat de streuming van een vleuistof of gas uut een peupeleiding eregeld kan wonnen. Meestentieds kan een kraone helemaole toe-edreid wonnen (gien streuming), vergedeeltelijk los, of helemaole los (maximale streuming).

't Meest bekend bin wel de waoterkraone en de gaskraone veur gebruuk in 't huushouwige veur de toevoer van waoter en gas.

## Soorten kraonen
* Mengkraone: tweje kraonen veur warm en koud waoter, dee in een kraone emengd wonnen.
* Thermestaotkraone: een mengkraone dee zelf de toevoer regelt zodat een constante temperetuur bereik wonnen.
* Wartelkraone: veurzien van een schroefansluting, speciaal veur 't ansluten van een wasmesine. Wartelkraonen hemmen oek een autematische ontlochting.
* Gaskraone: disse kraone mut in-edrok wonnen um 't los te dreien, um 't per ongelok losdoon van de gastoevoer te veurkoemen.

## Nedersaksisch
*Achterhooks: *krane*
*Drèents: *kraene*, *krane*, *kraon*
*Grunnegs: *kroan(e)*
*Sallaans: *krane*
*Stellingwarfs: *kraene*
*Tweants: *krane*, *kranen*, *kraan*
*Urkers: *kroon*
*Veluws: 
***kraon(e)*
***krane*
***kraan* (Epe, Niekark, Twelle)
***kräne* (Attem, Waopenvelde, Heerde, Vaossen)
***kröne* (Attem)
***kröön* (Garder, meestentieds *kraon*)
Wc-brille

Een **wc-brille**, **toiletbrille, (kak)deuze** of kortweg **brille** is een ronde plaote mit een gat derin, waor men op zit tiejens een bezeuk an 't huusjen. 't Doel van de brille is 't verhogen van 't zitgemak. Deurdat de brille een legere warmtegeleiding hef dan 't porselein van de toiletpot veul de brille (nao enige tied zitten) warmer an. Oek hef e een groter oppervlak dan de porseleinen raande van de wc, waordoor de zitdrok verleegd wonnen.
Varve

**Varve** is de algemene term veur predukken dee bedoeld bin um een veurwarp te bescharmen of te verfraoien deur 't van een pigmenthouwende laoge te veurzien. Der bin oek meugelijkheden um veurwarpen opvallend te maken zoas spoorbomen, braandweerwagens etc. Varve wonnen meestentieds gebruuk veur schilderiejen of um muren een kleurtjen te geven.

Varve kan emaak wonnen van plaantaorig materiaal da-j in huus hem. Hieronder steet beschrieving ho-j een paor kleuren kriegen kunnen, deur huushouwelijk artikels te gebruken. Je gebruken bieveurbeeld een eierdoorne um een gele kleur te kriegen, bosbezen um een blauwachtige kleur te kriegen, rooie grond um een brune kleur te kriegen, blaojen en aander plaantachtig materiaal veur een greune kleur en eerdbezen en rooie bezen veur rood. Vrogger wönnen der purperslekke gebruuk um de kleur purper te maken, disse kleurstof was arg kosbaor.

Varve wönnen veural vrogger zo emaak, disse pigmenten wönnen dan vermingd mit een vleuistof um 't smeerbaor te maken. Tegesworig liekewels 't meesten van de tied gewoon in de febriek emaak.

## Nedersaksisch
Mure

Een **mure** is een uut leem of steen op-etrökken bouwwark dat een ofscheiding vormp. 't Woord mure is of-eleid van 't Latiense woord *murus* (= mure). Daormee is 't woord *mure* een van de meest in-eburgeren leenwoorden van 't Nederlaans. 

De volgende soorten muren ku-j onderscheien: 
* losstaonde muren, muren dee gien deel uutmaken van een gebouw. 
* muren dee deel uutmaken van een gebouw.

## Muren van gebouwen
Muren dee deel uutmaken van een gebouw bin onder te verdelen in:
* muren an de butenkaante van 't gebouw: butenmuren of braandmure. 
* muren tussen ruumten binnen in een gebouw: binnenmuren. 

## Nedersaksish
* Drèents:
** *muur*, *mure*
** *kaant*, *kaante*
** *waand*, *wand* (binnenmure)
* Grunnegs: 
** *waal*, *wale*
** *muur*, *mure*
** *maauwer*
** *waand(e)*, *wand* (binnenmure)
* Stellingwarfs: *mure*
** soorten muren:
****butermure*
****kaantmure*, *ziedmure*
****middelmure*, *tussenmure*
****veurmure* (veurgevel)
****waand* (binnenmure)
* Tweants: 
** *mu(u)r(e)*
** *waand* (vuural as binnmure)
* Urkers: *muur*
* Veluws: 
***mure* of *muur*
***moere* (Elburg)
Hardenbarg (deurverwiespagina)

**Hardenbarg** kan verwiezen naor:

*Hardenbarg (gemiente) - de gemiente Hardenbarg in Aoveriessel
*Hardenbarg (stad) - de stad in dizze gemiente
* Hardenbaarg (streek) - een streek bezuden 't dörp Finsterwolde in Grunningen
Hardenbarg (gemiente)

**Hadnbarreg**, of ** 'n Arnbarg**, (ok wel: *Haddenbarreg* naor de spelling-Gallée; Nederlaands: *Hardenberg*) is 'n gemiente in Noordoost-Oaveriessel, an de greanze met Duutslaand. d' Heufdstad van disse gemiente is Hadnbarg.

De gemiente Harnbarg is in 1941 ontstoane, toe as Stad Harnbarg en Ambt Harnbarg bi-j mekare bint evoegd deur de Duutsers. Et gemientehuus van disse leste gemiente stunnen in Hiemse. 't Gemientehuus van d' hudige gemiente Harnbarg stiet in de gelieknammige stad. Töt 1962 hef 't gemientehuus van Harnbarreg in Hiemse estoane. Bi-j de ni-je indelling van 2001 bint de gemientes Averiest en Grambarge bi-j Harnbarg evoegd. Op 1 jannewaori 2020 haren de gemiente 60.940 inwoners (CBS).

De gemiente greanst an de Dreantse gemientes De Wolden, Hogevenne en Coevern; de Duutse Graofschop Bentheim; en de Oaveriesselse gemientes Tweanteraand, Ommen, Dalsen en Stappest.

## Plaatsen
In de gemiente lig disse plaatsen:
Oane, Oanervenne, Ennevelde, De Balk, Banthum, Boalder, Bruchte, Bruchterveld, Collndern, De Kievitshaar, De Krim, De Voart, 'n Velde, Diffeln, Grambarge, D' Haandrik, 'n Arnbarg, Hiemse, Hiemservenne, Holtheme, Holthone, Hoogenweg, Kloosterhaar, Loozn, Luttn, Mainbarg, De Meene, Roke, Rheeze, Rheezervenne, Schuunesloot, Sibculo, Slaghoaren, Vennebrugge.

## Kiekt ok
Sint-Lambertuskerk (Hiemse)

## Galleri-je

Bestaand:JodenbergjeHardenberg.jpg|'t Jeudenbärgien bi-j Harnbarg


## Verwiezings




## Buten dizze webstee

*Webstee van de gemiente Hardenbarg
*Webstee van de stad Gramsbergen
Dedemsvaort (kenaal)

De **Dedemsvaort** is een kenaal tussen Asselt en de Vechte bi'j Grambargen. 't Is vernuumd naor Willem Jan baron van Dedem, die 't veertig kilometer lange kenaal leut graven veur 't vervoer van törf. 't Dörp Dedemsvaort (of körtweg 'De Vaort') is ontstaon an dit kenaal.

De prakkezaosie um de uutestrekte venen ten oosten van Asselt te ontginnen kwaamp van mr. Gerrit Willem van Marle. De steden Zwolle, Kampen en Dèventer verzetten heur d'r tegen, umdet ze bange waren det 't heur haandel zol schaden. Deur dizze tegenwarking slaagden Van Marle niet in zien plan.

Zien schoonzeune Willem Jan baron Van Dedem tot Den Berg zetten nao 't overlieden van zien schoonva 't plan deur, en op 9 juli 1809 begunden ze 't kenaal de Dedemsvaort te graven. Alles wördden mit haandkracht uutegraven, zunder krulewagens of vaarplaanken. Ze begunden in de midden de grond van de ien naor de aander opzied te smieten. Naor schatting waren der zo'n 500 à 600 man bij betrökken. In 1811 gunk 't kenaal töt an De Balk.

De baron kwaamp echter in geldnood en mos daorumme zien kenaal en ontginnings verkopen an de pervincie Oaveriessel. Nao een paar jaor slaagden hi'j d'r toch weer in 't project in haanden te kriegen. Zachiesan naamp 't kenaal in lengte toe, mar de geldperblemen waren in 1845 zo slim det 't project opni'j oavereneumen wördden deur de pervincie.

In 1854 wördden de Vechte bi'j Aone beriekt, waordeur de Dedemsvaort een körtere vaorverbinding vörmden dan de Vechte tussen Grambarge en Asselt. 't Kenaal had acht sluzen en meerdere zi'jtakken. De zi'jtakke de Lutterheufdwiek takten in Lutten of en leup op Koevern an. Rond de sluzen en broggen ontstunden dörpen en buurtschoppen. An de westkaante van 't dörp De Vaort splitsten 't kenaal hum in een noordelijke takke, *Lange Wiek*, en een zudelijke, de *Heufdvaort*. An de oostkaante van 't dörp kwamen dizze takken weer bi'j menare.

Langes de vaort kwaamp d'r aordig wat verkeer. Zo volgden de tramweg van de Dedemsvaartsche Stoomtramweg-Maatschappij 't kenaal tussen de Lichtmis en Lutten.

Nao de Twiede Wereldoorlog verleur 't kenaal zien betekenis veur de scheepvaort. In de jaoren zestig bint grote dielen edempt en wördden daor wegen anelegd. Zo löp de N377 diels op 't traject van de vaorweg. Tussen Asselt en Ni'jlusen en bi'j De Vaort en Lutten bint dielen van de vaort open elaoten.

## Schrieverije
* Seinen, J.R. & Varwijk, G.H. (samenstelling) (1983), *Stap voor stap langs de Dedemsvaart met G.H. Varwijk*, De Vaort: Boekhandel Rooseboom
* Varwijk, G.H. (samenstelling) (1998), *De Dedemsvaart, zijn stad, streek en dorpen*, De Vaort: Boekhandel Rooseboom
*J.P. van den Berg c.s. (1986), *Van Reestdal tot Beentjesgraven. Van Kievitshaar tot Kievitsnest*, Zwolle: Natuur en Milieu Federatie Overijssel, blz. 157
Ielst (stad)

**Ielst** (Fries: *Drylts*) is een stadtien in de Nederlaandse perveensie Frieslaand en ien van de Friese elf steden.

Ielst leit vuuf kilometer in et zuudwesten van Sneek, en is et heufdplak van de gemiente Súdwest-Fryslân. Deur et stadtien lop 'e revier de Geeuw, die in et stadtien saemenvloeit mit de revier de Ee. Ielst het een treinstation an de speurliende Liwwadden - Stavoren. D'r wonen zoe'n 4.000 meensken.
Dublin

**Dublin** is de heuwdstad van Ierlaand en de heuwdstad van county Dublin in de preveensie Leinster. De stad lig an de oostkuste van t eilaand, zowat op de helfte, en de rivier de Liffey löp der van oost noar west dwars duurhen.
In t Iers wördt Dublin aneduudt met Baile Átha Cliath. *Baile* beteeknt "stad"; *Átha* is ne plaatse met ondeep water en *Cliath* n vlechwoark van reet woermet n rivierboam biej ne duurgoanbere plaatse versteewigd wördt. t Wördt ook oetelegd as "veer weagn", umdèt hier de veer belangriekste weagn oet Ierlaand saamnkomt (oet histories oogpeunt).

## Geschiedenis
Dublin is esticht duur de Vikingn in ± 988 en is vanof toew ne metropool ewördn met mear as 1 miljoen inwonners. n Naam keump van 'Dubh Lin', wat in t Iers *zwartn poel* of *zwart water* beteeknt.

## Internasjonale bekeandheaid
De helfte van alle inwonners van Ierlaand wont in Dublin en völle Iern van boetn-of verhuust noar Dublin vuur better woark en meugelikheedn. Ierlaand hef de leste joarn de hardstgreuinde ekonomie van Europa en doarumme is Dublin vuur völle internasjonale bedriewe ne interessante investerings- en vestigingsplaatse.
Stalen truus

Een **stalen truus** of gewoon **truus** (soms ok wel: *vaatwasser*) is een apperaat um autematisch de ofwas te doen. De meeste stalen truzen veur thuusgebruuk bestaon uut twee rakken, waor de vaat in-ezet kan worden. Onder disse rakken bint twee dreiende spreuiers emonteerd die warm water uutspuiten, en daormee de vaat schoonmaken. Een mederne stalen truus kan een hele ofwas in ongeveer aanderhalf ure schoon en dreuge maken. De stalen truus verbruuk per ofwasbeurte 45 tot 55 liter water.

## Nedersaksisch
*Grunnegs: *vaatwasser* (t Nederlaandse woord, oetsproken as *vaetwazzr*), symbolisch: *truus*
*Tweants: 
***ofwaskemesiene*
***miep*
*Veluws:
***vaotwasser* - en varianten
***ofwasmechine* - en varianten
***stalen truus* of *truus* (in Epe)
***onze truus* (in Loen)
***tante barbara* (in Vaossen)
***saartje* of *butler* (in Lieren)
Tillefoon

De **tillefoon** (op are plekken op de Veluwe oek wel *luldraod* of *luliezer* eneumd) is een toestel waordeur je praoten kunnen mit iemands anders die oek een tillefoontoestel het. Een veurwaorde is wel da-j alletwee an-esleuten moen wezen op een tillefoonnetwaark. 't Tillefoonsysteem maakt 't meugelijk dat twee minsen een gesprek voeren, terwiel ze buten geheurbereik van mekaar bin. De tillefoon is uut-evunnen deur Alexander Graham Bell hier komt dus oek 't woord *bellen* vandaon.

In striktere zin wort mit *tillefoon* 't oenderdeel van een tillefoontoestel bedoeld dat 't ontvangen tillefoonsignaal umzet in geluud.

## Belang van de tillefoon
Tegesworig kunnen de meeste minsen niet meer zoender tillefoon, 't wort namelijk dikkels gebruukt deur zakeluui en is maotschappelijk iezig belangriek eworren, zelfs zo belangriek dat der laoter mobiele tillefoons uut-evunnen bin. In 't begin waren disse tillefoons iezig groot, 't had daorum oek wel de bienaam *[[keie|baksteen]]*, mar ze bin staorigan kleiner eworren. 

Op straot staon vaak oek nog tillefooncellen (of in sommige gevallen tillefoonpaolen). Hier ku-j haost altied betalen mit de chipknip (een soort pasjen um kleine bedragen mee te betalen) mar oek muntstukken of bankpasjes worren meestentieds wel eaccepteerd.

## Herkomst van 't woord
't Woord *tillefoon* is of-eleid van 't Grieks: τηλε (*tèle*, veer) en φωνη (*phónè*, geluud). In 't Putters betekent 't dus oengeveer zoks as: "veer praoten".

## Zie oek
* Antwoordapperaot
Antwoordapperaot

Een **antwoordapperaot** (soms oek wel een *tillefoonbeantwoorder* eneumd) is een apperaot dat een tillefoongesprek anneem, as disse nao een veurof in-estelde tied neet op-eneumen wonnen. De beller krieg dan een veurof in-espreuken tekse te heuren van de ebelde dat hij of zee neet anwezig is, en dat der meestentieds een berich achter-eleuten kan wonnen nao de *piep*. Disse piep geef an dat de boodschap in-espreuken kan wonnen en dat 't op-eneumen wonnen. As de beller nao de piep een berich inspreek, kan de ebelde dit op een laoter tiedstip ofluusteren en de beller meugelijkerwieze weerummebellen. Meestentieds wonnen 't berich op-eneumen op een magneetbaand, mar soms wonnen 't berich oek op-eneumen in een digitaal geheugen. Dit verschil per fabrikant, en soms zelfs per type antwoordapperaot.

## Nedersaksisch
*Veluws: *antwoordapperaot*, *tillefoonbeantwoorder* etc. (in Attem: *antwoordapparäät*)
*Grunnegs: *beschaaitmesien*

## Zie oek
*Tillefoon
Westfloandern

De provìnzie **Westfloandern** (Nederlaands: *West-Vlaanderen*, Frans: *Flandre-Occidentale*, West-Vlaams: *West-Vloandern*) is ain van de vief provìnzies van Floandern en aine van de tien in Belgie. t Is de maist westelk legen provìnzie in Floanern. De provìnzie telt sikkom 1.232.000 ienwoner (2025).

t Grenst in t oosten aan Oostfloandern, in t zuden aan Hainego en Frankriek en in t noorden aan Zeelaand. 

As Floamse provìnzie is de gebruukte toal der Nederlaands, houwel der tegen de toalgrènze de faziliteitsgemaintes Spiere-Helkijn en Mesen binnen. In de provìnzie wordt de typische Westfloamse streektoal echter algemain as omgangstoal bruukt.

De provìnzie het Brugge as heufdstad.

## Arrondisemìnten
De provìnzie is verdaild in 8 arrondisemìnten.

** Grunneger noam*

## Gemaintes
Gemainten mit  stadstitel hebben *(stad)* aachter heur noam stoan.

** Grunneger noam*
 
A Meulebeke -> Tielt

B Ruislede -> Wingene

## Boetende hìnwiezen
* Westfloamse editsie van Wikipedia
* AlleCijfers.be
Berre

Een **berre** (oek wel een **bedde** of **ledekant** eneumd) is een zach meubel um op te slapen, en besteet uut een ledekant mit daorop een berrezak mit berregoed, zoas lakens en dekens of een dekbed en een kussen. Een berre steet 't meesten van de tied in een slaapkamer, mar der bestaon oek zogenaamde 'bedbanken' dee-j as banke en as berre gebruken kunnen.

## Soorten berren
Der bestaon eenpersoonsberren en tweepersoonsberren. In een tweepersoonsberre slaap je naos mekaar. Een eenpersoonsberre hef tegensworig meestentieds een ofmeting van 90 centimeter bie 200 centimeter. Tweepersoonsberren hem een breedte dee bie de persoonlijke behoefte pas van de persoon dee der de lakens in delen.

Je hemmen oek stapelberren waorin je boven mekaar liggen en hoogslapers, mit onder 't berre een (kiender)bero. Hemelberren hemmen een overkapping ("hemel") en kunnen vake mit een gedien of-esleuten wonnen waordeur je beter bescharmp wonnen tegen vliegende insekken en niejsgierige blikken. Vrogger gebruken de meensen vake bessteeën. 

Daornaos bin der nog een hele bulte berren veur kienders (zoas een wiege), volwassen meensen (bieveurbeeld een waoterberre), zieke meensen en gao zo mar deur.

## Algemeen
Naos een berre steet tegensworig vake een nachkasjen mit daorop een blaker (oek wel een *nachlampjen* eneumd). Vrogger hannen de meeste meensen gien nachkasjes, dit was umdat de meeste meensen to in een besstee sleupen. Umdat een besstee in de mure in-ebouwd is was der gien plekke veur een kasjen.

't Uuteinde van een berre wonnen een *voteneinde* eneumd en 't stuk je de kop op legen wonnen 't *kopeinde* eneumd.

## Nedersaksisch

## Uutgaonde verwiezingen
Lochknoppe

Een **lochknoppe** is een schakelaar dee over 't algemeen gebruuk wonnen um elektrische apperaoten an en uut te schakelen. Lochknoppen bin meestal wit van kleur en bin emaak van plastiek of metaol.

In de meeste huzen wonnen lochen an- en of-ezet deur een lochknoppe te gebruken. Soms bin lochknoppen neet neudig, in dat geval wonnen meestal een automaotische schakelaar gebruuk um 't lochgebruuk te regelen, tegenwoordig kan 't zelfs computerbestuurd wonnen, 't gebruuk dervan is echter neet wiedverspreid.
Oost-Europa

**Oost-Europa** is een omvangriek diel van et Europese kontinent. In engste zin wodden de volgende lanen, van noord naor zuud, tot Oost-Europa rekend: 

* Ruslaand in et westen van de Oeral (Europees Ruslaand)
* Kazachstan (Europees gedielte, Europees Kazachstan)
* Wit-Ruslaand
* Oekraïne
* Moldavië

De definisie is in de geschiedenis ok hiel wat veraanderd, vrogger (tiedens de Koolde Oorlog) omvatte Oost-Europa, et gedielte aachter et iezeren gedien. Hieronder een overzicht van lanen die hiertoe reken wodde:

* De Sovjet-Unie in et westen van de Oeral en in et noorden van de Kaukasus:
** Europees Ruslaand
** Estlaand
** Letlaand
** Litouwen
** Wit-Ruslaand
** Oekraïne
** Moldavië
* Polen
* de Deutsche Demokratische Republik
* Tsjechoslowakije
* Hongarije
* Roemenië
* Joegoslavië
* Bulgarije
* Albanië

Mit de rume definisie rekenen wi'j alle Europese lanen die diel uumaekt hebben van et Oostblok tot Oost-Europa. Van disse lanen rekenen wi'j Estlaand, Letlaand en Litouwen ok wel tot Noord-Europa. Polen, Duutslaand, Tsjechoslowakije en Hongarije rekenen wi'j ok wel tot Centraol-Europa en Krowatië, Bosnië-Herzegovina, Servië, Montenegro, Macedonië, Bulgarije en Albanië rekenen wi'j meestal tot Zuud-Europa. Roemenië en Slovenië wodden ofwisselend tot Centraol-Europa en Zuud-Europa rekend.
Centraol-Europa

**Centraol-Europa** of **Midden-Europa** is een gebied dat vaeke meerdere definisies kend het. Dit kan een historische, een etnische, een poletieke of een geografische aachtergrond hebben. In et beginne van de 21e ieuw wodden de volgende lanen, van noord naor zuud, tot Centraol-Europa rekend:
* Duutslaand
* Polen 
* Tsjechië 
* Slowakije 
* Oostenriek 
* Hongarije 
* Zwitserlaand

Soms wodden ok wel Slovenië en Roemenië tot Centraol-Europa rekend. Disse lanen wodden krek as Polen, Tsjechië, Slowakije en Hongarije ok wel tot Oost-Europa rekend, een overbliefsel uut de Koolde Oorlog.
Noord-Europa

**Noord-Europa** is de naeme veur et noordelike diel van et Europese continent. In verschillende tieden is dit gebied verschillend definieerd, mar tegenwoordig wodden meestal de volgende lanen tot Noord-Europa rekend:

* Denemarken
* Estlaand
* Finlaand
* Ieslaand
* Letlaand
* Litouwen
* Noorwegen
* Zweden

Noord-Europa bestaot dus uut drie verschillende groepen, de Baltische lanen (Estlaand, Litouwen en Letlaand), de Scandinavische lanen en de Noordse lanen (Scandinavië plus Faeröereilanen, Finlaand en Ieslaand).

Soms worden de Britse eilanden der ook bie rekend.
De Balk

**De Balk** (Nederlaands: *Balkbrug*) is een dörpien in de gemiente Hardenbarg in 't noorden van de Nederlaanse pervincie Oaveriessel. De N377 deurkruust 't dörp, det een endtien onder de Riest, 't grèensreviertien mit Drenthe lig. In de wiendrichtings noord, oost, zuud, west lig De Balk niet wied van Zuudwolde, Hardenbarg, Ommen en Ni'jlusen. De plaatse hef 3789 ienwoners (1993 manlu en 1796 vrouwlu).

De Balk hef nauwe kontakten mit de iets noordeliker elegen buurtschop Old Averiest, daoras 't een karakterestieke Nederlaands hervörmde karke mit dielt.

## Ontstaon
't Dörp ontstund in de eerste helfte van de neengtiende ieuw an 't kenaol de Dedemsvaort, daor waor de weg van Ommen naor Möppelt löp. De Balk krig zien name van een balk die onder een brogge in de vaort lag. Dizze balk mus teenggaon det schepen mit 'n te grote diepgaank deur de brogge zolden kunnen vaoren. 't Dörp gruuiden rapper deur de oprichting van de bedelaarskelonie van de Maatschappij van Weldadigheid in 1818 an de Ommerschaans. In 1880 kwaamp 'r een end an de kelonie en vier jaor later wördden 't rieksopvoedingsgesticht veur jongelu Veldzicht opend. In 1930 gunk de deure van 't huus toe, en in 1933 kwaamp Veldzicht in gebruuk as rieksinrichting veur ter beskikking estelden, wat 't töt vandage is.

## De stoomtram
Van 1886 töt 1947 kwaamp de stoomtram van de Dedemsvaartsche Stoomtramweg-Maatschappij deur De Balk. Dizze tram leup van Dedemsvaort dörp naor Dedemsvaort SS, een station an 't speur Zwolle-Möppelt. In 1908 gruuiden De Balk uut töt een kneuppunt veur stoomtrams, toe as de Spoorweg-Maatschappij Meppel-Balkbrug een speurliende openden tussen Möppelt en De Balk. Dit traject hebt ze in 1939 esleuten. In de jaoren zestig is de Dedemsvaort bi'j De Balk edempt en wördden de N377 d'r oaver an-elegd. An de oostkaante van 't dörp kruust de N48 dizze weg middels een viaduct mit op- en ofritten.

An De Balk stiet een flinke meule, De Star. Ok is ter een TBS-kliniek, FPC Veldzicht. De Balk hef laandelijk in 't ni'js ewest deur ontsnappings uut dizze kliniek.

## Literetuur
* Seinen, J.R. & Varwijk, G.H. (samenstelling) (1983), *Stap voor stap langs de Dedemsvaart met G.H. Varwijk*, De Vaort: Boekhandel Rooseboom
* Varwijk, G.H. (samenstelling) (1998), *De Dedemsvaart, zijn stad, streek en dorpen*, De Vaort: Boekhandel Rooseboom

## Buten dizze webstee
*Webstee van de gemiente Hardenbarg
Deuze

Een **deuze** is een ofsluutber objekt waor dingen in wodden opburgen of verpakt. Een deuze bestaot meerstal uut vouwen bodpepier, eventueel mit liem of plakbaand dichtzet. In disse vorm het et vaeke de vorm van een balke. De meerste deuzen bin zo maekt, dat een antal deuzen naost mekeer krek op een pellet passen. 

Mit een **deuze** wodt meerstal een grote bodpepieren deuze bedoeld, mit gien aandere funktie as verpakking of opslag. Mit een **deusien** bedoelen meensken vaeke een klein deusien dat op ienige wieze versierd is, dat behalve veur opslag ok as prissentaosie bedoeld is. Tevens hoeft dit deusien niet van bodpepier te wezen. Dit kan ok pepier en plestiek en metaol wezen.

## Nedersaksisch
* Achterhooks: *deuze*
* Drèents: *deus, deuze*
* Grunnegs: *deus*, *deuze*, *duize* (ook broekt as woord veur wc)
* Stellingwarfs: *deuze*
* Veluws: *deus, deuze*
Pupe (reukgrei)

Een **pupe** is een apperaot dat gebruuk wonnen um tebak te reuken. 't Besteet uut een buize dee an de ene kaante smal is, an de aandere kaante breed en umhoge ebeugen is. In 't breje deel zit de tebak.

De eerste pupen wönnen emaak uut wit-ebakken klei. Laoter kwammen der oek pupen in porselein, meerschuum en bruyèrehout. (wortelhout van de boomheed = *Erica Arborea*).

Der bin verschillende varianten van de pupe; bieveurbeeld: de waoterpupe, de maïskolfspupe, de Goudse stenen pupe, de chilum en mondstukken veur segeretten.

## [[Nedersaksisch]]
* Achterhooks: *piepken*, *piep*
* Drèents: *piep*
* Grunnegs: *smeugel*
* Stellingwarfs: *piepe*
* Sallaans: *piep*
* Tweants: *piep*
* Urkers: *peep*
* Veluws: 
** *puup*, *pupe* 
** *piep*
** *peupe* (Doospiek en Nunspeet)
* Platduuts: *[[:nds:Piepe (Tabak)|Piep(e)]]*
Klinke

Een **klinke** of een **gruntel** zit an een deure, en wonnen gebruuk um de deure los te doon en toe te maken. Een klinke kan neet altied rond-edreid wonnen en mut dan allinnig veur 't losdoon en toemaken van de deure. In de klinke kan 't slot van de deure op-eneumen wezen. Tussen de klinke zit as versiering meestentieds een krukrozet of een krukschild, oek sluutplaote eneumd. 

Mit een klinke of ronddreiende klinke kan de deursluting los-edreid wonnen deur 't ummeneer te drokken of rond te dreien en deur vervolgens te trekken of te drokken kan de deure los-edaon en toe-emaak wonnen.

Een klinke mut veur 't dreien stevig vastepak wonnen, wat bie ouwere meensen soms wat preblemen geef. 't Houtjen dat deur de klinke of de gruntel hinne mut heet een *warve*.

## Nedersaksisch
* Grunnegs: *grip*
* Stellingwarfs: *klinke*
* Veluws: 
** *(deur)klink(e)*
** *(deur)kruk(ke)*
** *grendel* (Niekark), *gruntel* (Putten, Nunspeet)
** *hendel* (Harskamp)
** *pin* (Armelo)
** *schuuf* (Speuld)
** *wirf* (Putten)
Herenhuus

Een **herenhuus** (oek wel een *riekeluuiswoening*, *villa* of een *kaste van een huus* eneumd) is een woeningtype dat besteet uut teminsen twee woenlaogen zonder schune muren en een zolder. De dakgeute lig minimaal op plafondheugte van de eerste verdieping. Een herenhuus hef een 'hoge geutliende'.

Een herenhuus kan zowel vriestaond as een rietjeshuus wezen. Deur de bouwwieze hef een herenhuus veul woenruumte en hef 't een rume inhoud, dit beteken dat de bouwkosten oek hoog bin. Um disse reden wönnen herenhuzen in 't vlejen deur de rieke luui, de heren, bewoend. 't Woord herenhuus geef mitene een soort staotus an een huus.

In ouwe Hollaanse stejen as Amsterdam, Middelburg, Rotterdam, Delft en Westfriese stejen als Enkhuzen en Hoorn bin nog veul veurbeelden van herenhuzen uut de tied van de VOC.

Aandere plaotsen mit herenhuzen bin onder aandere Dordrech, Leiden, Gouda, Utrech. 't Kunnen oek grachenpanen wezen, zoas in Amsterdam.
Parreplu

Een **parreplu** of **regenscharm** is een gebruuksveurwarp dat de functie hef um een persoon tegen de regen te bescharmen. Een parreplu is emaak van een antal baleinen, waorover een waoterofsteutende stof espannen is, en een stokke mit een haandvat um 't geheel op te steken. Parreplu's bin inklapbaor en soms oek opvouwbaor. 't Woord parreplu kump van 't Franse *parapluie*, wat *tegen de regen* betekent.

Soms wönnen parreplu's oek wel gebruuk as bescharming tegen de zunne, mer speciaal daorveur besteet der een variaant op de parreplu, de parresol (*tegen de zunne*).
Antwaarp (döärverwyssyde)

**Antwaarp** kin verwiezen noar:

*Antwaarp (provìnzie) - de provinzie Antwaarp
*Antwaarp (stad) - t stad Antwaarp
*Antwaarp (gemainte) - de gemainte Antwaarp
*Antwaarp (distrikt) - een distrikt in de gemainte
*Arrondissement Antwaarp - een arrondissement
Scheepsjagen

**Scheepsjagen** was 't beroep van iene die mit een peerd oaver 't *jaagpad* langs een kenaol leup um daor an een liende een schip deur te trekken. In de veenkelonies haj véur de tied van de gemotoriseerde schepen hiel wat scheepsjagers.

Maanks wördden schepen deur de schippers zölf etrökken of eboomd, mar wördden d'r een scheepsjager ehuurd as 't niet hard genog buzelden. De scheepsjager had vake een vast traject. Hi'j beheurden mit de veen- en laandarbeiders en de scheepsknechten töt de lu mit 't minste anzien in de veenwereld.

In Grunning höld een presmeister (stalholder) toezicht op 't scheepsjagersbedrief. Hi'j mus de stal veur de peerden hemmel holden, d'r veur zörgen det d'r gien gengele peerden op stal kwamen, en zörgen det d'r gien peerden lös langs 't kenaol leupen. De stal was alle dagen en nachten lös, en de scheepsjager kun in een huussien d'r naost slaopen. D'r wördden ok op-eschreven wekke scheepsjagers en peerden de vaorten bi'jlanges gungen.

## Vri'je handel
In 1879 was 't bi'j Keuninklijk Besluut of-eleupen mit al de olde reglementen veur de scheepsjageri'je: dit in de geest van de vri'je handel. Vri'je concurrentie wördden meugelijk en graoperds die weinig wussen van scheepsjagen dienden heur an. Ok sprungen d'r kefees op umme de scheepsjagers mit draank van dienst te weden. 't Kefee van Rijkman Wicherson op Den Hulst an de Dedemsvaort stund een paar meter van 't kenaol of en had een deure an weerskaanten. Zo kun de scheepsjager deur de iene deure naor binnen, een borreltien drinken intied det 't peerd brood at en 't schip deur de sluus gunk ('t *schutten*), en deur de aandere deure weer verdan. Scheepsjagers hadden nog wal ies 't imago van zoeptorren, wat volgens Jan Nijensikkens (zie de Bronnen) niet terecht is.
Scheepsjagers oavernachtten nogal es in t Jachthuus in Luttn.

In 1903 wördden de scheepsjagerspenning in-evoerd um 't wark te reguleren. 't Jaagloon wördden vastelegd, d'r kwammen wachthuussies bi'j de sluzen en d'r wördden weer bi'j-ehölden wie of ter scheepsjager was. De leste penning hebt ze in 1948 uutegeven. 't Wark van 't jaagpeerd was deur de veuruutgaank zachiesan niet meer neudig: scheepsmotoren en vervoer oaver laand kwammen d'r veur in de plaatse.

## Bronnen
* 't Veenkoloniaal Museum in Veendam oaver de scheepsjagers
* Jan Nijensikkens (2 juni 2009), 'Scheepsjagers', in de riege '200 jaar Dedemsvaart' in de ''Dedemsvaartse Courant''.
* Sterken Rzn, H. (1976), *Ni'j luusen mien dörpien*, Ni'jlusen: eing beheer, p. 37

## Uutgaonde verwiezing
*Liedtien ''Scheepsjoagers'' van de Grunneger groep Törf
Tl-buize

Een **tl-buize** (oek wel: *tl-loch* of *fluorescentielampe*) is een lampe dee loch geef deur 't oplochen van een fluorescerende laoge onder invleud van ultraviolette straolen dee op-ewek wonnen deur gasontlaoding in de lampe. De bekendste veurbeelden bin de tl (Frans: *tube luminescent*, "lochgevende buize") (tl-buize, beteken dus eigenlijks *lochgevende buize-buize*) en de zogenaamde spaorlampen. 't Rendement is 5 tot 6 keer zo hoog as bie een gleuilampe.
Keerse

Een **keerse** of **kese** is meestentieds een cilindrische stave en is emaak van biejeenwas of stearine. Bie kamertemperetuur is een keerse een vaste en vetachtige stof mit in 't midden een pitte, dit is een ketoenen draod, dat meestentieds op een speciale meniere evlochen is. A-j de pitte ansteken verbraant 't, waodeur 't vet kortbie de pitte smelt en deur kappellaire warking in de pitte wonnen ezeugen. In de hogere delen van de pitte wonnen dit vet deur verdamping en ontlejing gasvormig en verbraant onder 't uutstraolen van warmte en loch. Mit een keersendover ku-j de vlamme van een keerse uutmaken.

Keersen bin samen mit olielampen de oudste hulpmiddels dee de meens uut-evunnen hef um loch te kriegen as der gien umgevingsloch is, nao 't houtvuur. In veule geleuven wonnen der keersen gebruuk bie rillegieuze diensen of wonnen 't ezien as symbool zoas in pertie karken de keerse Jezus Christus symboliseert. Veural bie de kattelieken wonnen der ter naogedachtenisse van ene dee uut de tied ekeumen is, vake een keersjen ebraand, mar oek mit 't joodse chanoeka en de christelijke advent staon keersen centraal. Oek mit de kars wonnen der oek veule keersen ebraand.

## [[Nedersaksisch]]
* Grunnegs: *keers*, *keerze* of symbolisch *t leventege licht*
* Stellingwarfs: *keerse* of *keerze*
* Tweants: *kearse* of *kearze*
* Veluws: 
** *keers*
** *käärse* (Wezep, Attem)
** *kese* (Attem, Nunspeet, Vaossen)
Balke

**Balke** kan verwiezen naor:

*Balke (holt) - Een dik en lang stuk hout (een balke of bielze)
*Balke (geometrie) - een ruumtelijk figuur
*Balke (Frieslaand) - een plaotse in Frieslaand (*Balk*)
*Balke (gymmestiek) - een gymmestiektoestel
*Noetenbalke
*Hiesbalek
Appel (deurverwiespagina)

**Appel** kan verwiezen naor:

* Appel (vruch) - een vruch.
* Appel (Niekark) - een buurtschap in de gemeente Niekark.
* Karel Appel - een kunstenaar uut de tweede helfte van de 20e eeuw.
Wiki

Mit 't begrip **WikiWiki** of **wiki** wonnen een verzameling van een bepaold type hyperteksedokementen en de groepspregrammetuur an-duud dee gebruuk wonnen um 't te realiseren.

## WikiWiki
Een Wiki is een toepassing, waormee webdokementen gezamenlijk bewark kunnen wonnen, zonder dat de inhoud dnigasing is mit een vrie eenvoudig pregramma te realiseren. Zo is bieveurbeeld disse Wikipedie een *Wiki*. 't Woord *wiki wiki* kump uut 't Hawaïaans en hef de betekenisse van *gauw* / *vlogge* of *beweeglijk*.
Planke

Een **planke** is een stuk ezagen hout mit bepaolde ofmetingen en wonnen gebruuk as bouwmateriaal. Planken bin der in verschillende maoten en in verschillende houtsoorten. Planken wonnen onder aandere verkoch bie een bouwmark en bie de houthaandel.

Een planke in een boekenkaste, meer algemeen: een planke um iets op te zetten of op te bargen, wonnen oek wel *schap* eneumd.

## Nedersaksisch
*Grunnegs: *bred*, *schòl*, *plaank*
*Drèents: *plaank*
**Een plaanke doaraj iets opschrieft is een *bröd* of *bred*
*Stellingwarfs: *plaanke*
*Veluws: *plank*
Brevenbusse

Een **brevenbusse** is een rechhoekige opening in een esleuten kaste, een mure of een deure waor breven in-edaon kunnen wonnen. Der bestaon een groot antal brevenbussen mit verschillende doelen:
* bie banken (veur overmaakformelieren)
* bie appetheken (veur receppen en deklerasies)
* langes de openbaore weg veur 't versturen van pos
* bie een woenige um de pos te bezurgen

Binnen bedrieven bin der meestentieds posvakken anwezig waor de ontvungen pos in-edaon kan wonnen veur bieveurbeeld de medewarkers.

## Nederlaand
TPG Post hef ongeveer 20.000 brevenbussen in Nederlaand. Ze bin rood van kleur en hemmen een of twee inwarp-openingen. Ze wonnen een keer per dag (behalven op zaoterdag) leeg-emaak deur 't posbedrief, daornao wonnen de zogenaamde "lichtingsindicator" umhoge edaon. 

An 't einde van december maak TPG Post de openingen in de brevenbusse wat nauwer um zo vandelisme mit vuurwark tegen te gaon. Deur 't mit wille of per ongelok ontsteken van vuurwark in de brevenbusse wonnen der an de rooie kasten aanders elk jaor veul schaode an-ebröch. Rond de jaorwisseling wonnen de opening zelfs helemaole of-esleuten.

## Triva
In of-elegen gebieden in de VS ku-j brevenbussen bie huzen gebruken veur 't versturen én ontvangen van pos. An de brevenbusse zit een vlaggetjen, as e umhoge steet dan is 't een teken veur de brevenloper dat der pos in de brevenbusse lig dee mee-eneumen kan wonnen.

## Nedersaksisch
*Grunnegs: *klipgat*, *braivenkaast(e)*
*Sallaands: *brievenbusse*
***brievenbusse, busse, loerkleppe* (Zwolle)
*Drèents: *brievenbusse* (spreekt uut *briemmbusse*)
*Stellingwarfs: *brievebusse*
*Tweants: 
***glieve*
***brevenbusse*
*Veluws: 
***brevebus*
***brievebus* 
***bus* (Une)
***gleuve* (Vaossen)

## Verschillende types

Ofbeelding:Postbus-Lebbeke.JPG|België
Ofbeelding:Postkasse ubt.jpeg|Denemarken
Ofbeelding:German mailbox with an old Posthorn.jpg|Duutslaand
File:Liebenwalde_DEBEX.jpg|Duutslaand
Ofbeelding:Eesti mailbox.JPG|Estlaand
Ofbeelding:Postilaatikko.jpg|Finlaand
Ofbeelding:Paris musee de la poste c. 1850.jpg|Frankriek (oud)
Ofbeelding:Gibraltar-mailbox.jpg|Gibraltar
Ofbeelding:Double pillar box modern.jpg|Groot-Brittannië: dubbele brevenbusse
Ofbeelding:Irish lamp box erected by Anpost.jpg|Ierlaand
Ofbeelding:Indian Post Box.jpg|India
Ofbeelding:Japan Mailbox Red.jpg|Jepan
Ofbeelding:Vianden Briefkasten.JPG|Luxemburg
Ofbeelding:Postkassar i Trondheim.jpg|Noorwegen
Ofbeelding:Thai mailboxes.jpg|Thailaand
Ofbeelding:Mailbox - by Hey Paul.jpg|VS
Ofbeelding:Briefkasten Schweden.jpg|Zweden
Ierlaand (laand)

**Ierlaand** (*Éire* in et Iers en *Ireland* in et Ingels) is een Europees laand dat omdebi'j 5/6 van et eilaand Ierland beslat. 

Om et laand van et eilaand te onderscheiden wodt et vaeke anduud as de **Republiek Ierlaand** (*Poblacht na hÉireann* in et Iers en *Republic of Ireland* in et Engels). Disse anduding het sund 1949 de staotus van officiële *beschrieving* van et laand. De officiële *naeme* is, sund 1937, kotweg *Ierlaand*.

Ierlaand is sund 1973 lid van de Europese Unie, mar is gien lid van de NAVO.

## Bestuurlike indieling
Historisch was Ierlaand verdield in 4 perveensies (Ulster, Munster, Leinster, Connacht). Noord-Ierlaand is now een diel van de perveensie Ulster. Disse perveensies hebben gien betekenis veur et bestuur. De historische graefschoppen (counties) hebben nog wel een betekenis. Et oorspronkelike graefschop Dublin is tegenswoordig onderverdield in vier appatte graefschoppen.

Ierlaand is tredisioneel verdield in vier perveensies die tegere 32 graefschoppen (counties) vormen. De perveensies hebben gien bestuurlike rol. De 26 graefschoppen die in de rippebliek liggen hebben een eigen bestuur. Daorbi'j bin Dublin en Tipperary onderverdield in drie respektievelik twie bestuurlike graefschoppen. 

De steden Dublin, Cork, Limerick, Galway en Waterford hebben een eigen bestuur, los van et bestuur van et graefschop waorin de steden liggen. Aandere plakken hebben allienig op een antal onderwarpen een eigen bestuur.

## Demografie
Tussen 1850 en 1950 daelde de Ierse bevolking van zeuven miljoen tot minder as drie miljoen. Intussen bin der weer bi'jkaans vuuf miljoen Ieren.

## Geografie
### Algemiene gegevens
* Lengte greenzen: 360 km (met het Verenigd Koninkrijk)
* Langste revier: Shannon
* Hoogste punt: Carrantuohill, 1050 m
* Muntienhied veur 2002: Ierse pond of punt (EIP). Nao 2002: euro.
* Sund 2005 wodt in de rippebliek *snelheden* in *kilemeters per ure* angeven, naodat et al jaoren *kilemeters* bruukt om *ofstaanden* an te geven. De *hoogte* van bargen daorintegen, wodt vaeke in *voet* daon.

### Steden
* Heufdstad: Dublin (Iers: *Baile Átha Cliath* uutspreuken: *baaije ah-ha kliea*)

Inkelde grote steden bin:
* Cork 
* Galway 
* Limerick

### Eilanen
* Achill
* Araneilanen
* Blasket-eilanen
* Cleareilaand
* Ierlaand (eilaand)
* Inishbofin
* Skellig-eilanen
* Valentia

## Zie ok
* Iern
* Noord-Ierlaand

## Referenties
Saemenleving

Onder een **saemenleving** wodt een groep meensken verstaon die tegere een halfsleuten systeem vormen en waorbinnen wisselwarking bestaot tussen de leden die
van die groep diel uutmaeken. Hoewel de meenske ok saemenleeft mit dieren en dingen, staot et netwark van relaosies tussen meensken centraol. De saemenleving is et studieobjekt *par excellence* van de sociologie. Ofhaankelik van de kontekst ku'j et begrip saemenleving beparken of uutbreiden van minimaol twie personen tot
bi'jveurbeeld een gezin, woongemeenschop, stad, staote of de gemeenschop van alle meensken.
Zuud-Drèents

't **Zuud-Drèents** is een Nedersaksische dialectengroep die vaalt onder 't Drèents. 't Zuud-Drèents lek betrekkelijk veul op 't anverwante Sallaands en 't Oost-Veluws. Disse verwantschap komp veural töt uutdrukking in lange klinkers (Oldgermaonse û wördt uu, ê wördt ie, ô wördt oe). Vermoedelijk nam 't hiele Drèentse taalgebied disse klanken uut 't Sallaands (en 't 17e eeuwse Noord-Hollaands) over omdat de streek niet völle prestige van heurzölf had. 't Totaole Zuud-Drèentse taalgebied kan nog wieder in-edield wörden in de volgende groepen (de nommers vien ie ok op 't kaortien):

## Kaorte

:**3.** 't Zuudoost-Drèents *(ok Zuudoost-Veen-Drèents)*
:**4.** 't Zaand-Drèents *(ok Zuudoost-Zaand-Drèents)*

:**6.** 't Zuudwest-Noord-Drèents *(ok Stellingwarfs)*
:**7.** 't Zuudwest-Zuud-Drèents *(ok Zuudwest-Drèents)*
Laom

Een **laom** is een jong schaop. Et verschienen van laomer in de greide is veur veul meensken een teken dat et meitied is. 

Een zoeglaom is een laom dat nog bi'j zien mem drinkt. As de ooi niet genog melk het veur bi'jveurbeeld drie of vier laomer kunnen ze bi'jvoegd wodden deur middel van de flesse of de laombar.

Laomsvleis is vleis van laomer die niet oolder bin as acht of negen maonden. Et is slim maeger vleis.

## Nedersaksisch
*Drèents: *laom*, *lam*
*Grunnegs: *laam*, *lam*
*Stellingwarfs: *laom*
*Veluws: *lam* of *lammer*
Mingde gevechtskeunsten

**Mingde gevechtskeunsten** (staot ok wel bekend onder 't Ingelse akroniem: **MMA** - "Mixed Martial Arts" of **Cage Fighting**) is een vechtsport waor verschillende elementen uut aandere vechtsporten saemenvoegd bin en waor ok et antal regels aorig beparkt is. Veulal hebben de dielnemers toond dat ze de beste bin in heur eigen discipline en zien een uutdaeging in et treffen mit vechters uut aandere disciplines. Een bekende vorm van mingde gevechtskeunsten is et van oorsprong Braziliaanse *vale tudo*.

Veeruut de meeste vechters hebben een aachtergrond in et Thai- of kickboksen, (Braziliaans) jiujitsu of Greco-Roman Wrestling. Disse stielen bin et meest effektief bleken. Karateka's of aandere beoefeners van 'tredisionele' vechtstielen bin deurgaons niet zo suksesvol vanwegen de (vaeke) te ienziedige meniere van vechten. Boksers bin deurgaons ok niet zo suksesvol, omdat et rippetoire vaeke niet varieerd genog is.
Boekenkaste

Een **boekenkaste** is vake een uut hout emaken kaste mit schappen (planken) speciaal bedoeld um boeken in te zetten. Boeken wonnen in de boekenkaste op-ebörgen um ze in goeie staot te houwen en um 't overzichtelijk te houwen (bieveurbeeld op alfebetische volgorde of auteursnaam zetten). De boeken kunnen rechop ehouwen wonnen deur een boekensteun te gebruken. 

Naos de boekenkaste in woenigen, bin boekenkasten onder meer oek te vienen in kantoren, biebeltheken en archieven. 

## Staotussymbool
't Hem van een goed-evullen boekenkaste geld as een teken van onderwies en wonnen daorumme (in sommigen kringen) as een staotussymbool ezien. Zelfs zo arg dat 't een tiedlange meugelijk was in meubelzaken boeken per meter te kopen, allemaole van dezelfde grootte en veurzien van dezelfde rogge. Een sluukse inspectie van de inhoud van de boekenkaste is, as e effen allinnig in de kamer is, veur een gaste soms de gebruken methode um de achter de belangstellingen van zien gasheer te koemen.

### Trivia
*Anne Frank hef een hele schof in een geheim vertrek ewoend mit as deure een boekenkaste.

## Nedersaksisch
*Sallaans: *boeknkaste*
*Stellingwarfs: *boekekaaste*
*Tweants: *beuknkast*, *booknkaste*
*Urkers: *boekenkast*
*Veluws:
***boekekaste*
***boekekast*
***boekekas*
***bokenkaste* (Doornspiek)
***boekerek* (Niekark)
***billy* (Garder)
Brogge (bouwwark)

Een **brogge** is meestentieds een verbiending over een revier of een aander waoter, een oeververbiending, mar kan oek een verbiending ween over een kloof of enig soort gat. Een brogge wonnen, as 't over een aandere weg of spoorliende hinne geet, oek wel een viaduk eneumd. Een aquaduk is een brogge waorover gien verkeer geet, mar waor wè waoter overhinne streump.

## Geschiedenisse
De eerste broggen wanen eenvoudige houten stammen of planken dee gebruuk wönnen um over een kleine beek hinne te koemen. Daornao wönnen der broggen van steen emaak, dee eigenlijks allinnig bedoeld wanen um 't hout te ondersteunen. De boogbrogge van netuursteen mit cement wönnen veur 't eers gebruuk deur de Romeinen. Veule van disse broggen hemmen de eeuwen deurstaon. Van keien emetselen broggen verschenen nao de Romeinse tied.

Mit de koms van de industriële revelusie verschenen in de 19e eeuw smeediezeren broggen, mar eers nao de uutviending van staol wönnen 't meugelijk ech lange broggen te gaon maken. Tegensworig wonnen oek veule broggen emaak van beton. De broggetechniek ontwikkelt zich alsmar veerder en de broggen wonnen dan oek alsmar langer.

## [[Nedersaksisch]]

* Achterhoeks: *brugge*
* Drèents:
** *brog*, *brug*
** *bat* (KVD, MD, ZOV), *batte* (ZOV, ZWN, VK), *badde* (VK), *batting* (ZWZ), *badding* (ZWZ) - een plaanken broggien, lös of vaste, vake in de veengebieden
** *spikke*
** *steg* (ZWZ) - een klein broggien
** *til* (ZOZ, KVD), *tille* (ZWZ) - een plaanken broggien
** *vlonder*, *vonder* - een plaanke, mit leuning, oaver een sloot
* Grunnegs:
** *brog*, *brug*
** *badde*
** *til* - Oldgrunnegs woord van Fraise òfkomst*
** *holtje* - veur n holten brog (bestaait voak oet ain plaank, mòr n *hoogholtje* bv nait)
* Stellingwarfs:
** *brogge*
** *batte* - veur een hoolten broggien**
** *tille* - veur een hoolten broggien
* Tweants: 
** **algemeen:** *brugge*
** *spikke* (loopplaanke)
** *voonder* (loopplaanke)
** *batting* (Vjens)***
* Veluws: *brog*, *brug*

Zoas *Staintil* over Auwerderdaip, n 17e-aivse boogbrogge mit keermuren van bakstain en zaandstain. De ploatsnoam *Doodstil* mout man den ook begriepen as *doods-til* en nait as *doodse stilte*.

'In woorden als *bod* 'bord', *batte* 'bart, houten bruggetje', *koste* 'korst', dat wil zeggen na korte klinkers, treden een *t*, *d*, *s* en *z* op die worden gearticuleerd met een licht terugkrullende tongpunt, een overblijfsel van een *r* in een oudere taalfase.' Uut Henk Bloemhoff (2008), 'Stellingwerf', in Henk Bloemhoff, Jurjen van der Kooi, Hermann Niebaum en Siemon Reker (red.), *Handboek Nedersaksische Taal- en Letterkunde*, Assen: Van Gorcum, blz. 183

'Meestal was [de timmerwaaikplaase] 'n hölt'n löösie, de schaafboanke in de midd'n en òn wierskoant'n vòn de boanke 'n paa oole **battings** um waaver hèn te loop'n, wònt ne vloor zat t'r aait neit in'. Uut 'Timer'n in vroeger dääge', in Eshuis e.a. (1989), *Vjenneproot*
Verkeersdrumpel

Een **verkeersdrumpel** is een infrastructurele anpassing die derveur moet zurgen dat de snelheid van 't emoteriseerde verkeer emaotigd wort.

De snelheid waormee-j comfortabel over een drumpel kan riejen hangt of van 't ontwarp en 't gebruukte voertuug. De standerduutvoering in Nederlaand is een lengteprefiel in sinusvorm mit een lengte van 4,80 meter. De heugt van een verkeersdrumpel is zo'n 8 tot 12 centimeter (bron: CROW publicatie 172).

Meestentieds worren der gien drumpels an-eleid op busroutes, dit is vanwegen 't comfort en de veiligheid in 't voertuug (van de sjeffeur en de inzittenden), mar oek umdat de rilletief zwaore en goed eveerde bussen trillingen en schaode kunnen veroorzaken. Mit name veur gebouwen in de naobieje umgeving (en de bewoeners). Mit nieje verkeersdrumpels, die bie zwaore voertugen deurbugen, en bie lichte voertugen niet, zou dit prebleem minder moen wezen.
 
Der bestaon in Nederland oek verkeersdrumpels veur fietsers, bieveurbeeld in recreatieve duungebieden, bedoeld um de snelheid van wielrenners te bepaarken.
Färöer

De **Färöer** of **Färougen** (färöösk: *Føroyar* ; däänsk: *Færøerne* )) is een westeuropääske eilandengrup. Et ligt in et midden van de dreehook Skotland-Noorweagen-Ysland en behöyrt tot et koaningryk Dänemark. De name Färöer beteykent 'skåpeneilanden' (*øer* of *oyar* is respektivelik däänsk en färöösk vöär 'eilanden', de name *Färöer-eilanden* is düs feitelik een pleonasme). Der woanen sowat 45.000 lüde, hyrvan woant een grout deyl in de höyvdstad Torshaven (*Tórshavn*). De plaatselike noordgermaanske dialekten, verwand an et yslandsk, formen een amparte taal, estandardiseerd in et färöösk.

## Geskydenisse
De Färöer is vöärnamelik bevolked vanuut Noorweagen, vanof de 9. eyw nå Christus. In de 11. eyw kwammen de eilanden under et gesag van de noorske koaning. To Noorweagen selv een gebeedsdeyl van Dänemark wördden, kwammen de Färöer ouk under de däänske kroune. Ouk to Noorweagen sweedsk en later selvstandig wördden, bleaven de Färöer däänsk. In 1948 kreagen se vearegånd selvbestüür. De Färöer höyen neet by de Europääske Uny.

Up party seykaarten uut de 16. en 17. eyw is in et süden van Ysland een grout eiland te seen dat *Frisland* enöömd wördden. Der wördt van uutegaon dat dårmead de Färöer bedoold wördden.

## Unofhankelikheid
De upbrengst van oly vöär de küst van de Färöer wördden vöär een grout deyl ovaereheaveld når Dänemark. De plaatselike bevolking seet düs minnig van der eigen rykdommen. Dit postkoloniale beleid van Dänemarken hevt de wensk under de eilandbewoaners üm vulleadig unofhankelik te wörden vearder vergrouted. Dänemark hevt et tot nun to eweigerd.  

## Geografy
### Kerngegeavens
* kustlynde: 1117 km
* hougste punt: Slættaratindur up Ousteroug, 882 m.

### De eilanden
De söäventyn bewoande eilanden van de Färöer binnen:

Ströymoug (*Streymoy*) – Ousteroug (*Eysturoy*) – Vágar – Mykines – Süderoug (*Suðuroy*) – Stóra Dímun – Skuaroug (*Skúvoy*) – Sandoug (*Sandoy*) – Hestur – Koltur – Nolsoug (*Nólsoy*) – Bordoug (*Borðoy*) – Kearlsoug (*Kalsoy*) – Künoug (*Kunoy*) – Wydoug (*Viðoy*) – Swynoug (*Svínoy*) – Voageloug (*Fugloy*). 

Et achttynde, unbewoande eiland is Lítla Dímun.

## Uutgånde verwysingen

* Officiele websteade vöär turisten
* Websteade oaver de Färöer vöär turisten
* Flick-fotos van de Färöer

## Kaarte