open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
WALD-spelling

De **WALD-spelling** is ooit ontwikkeld veur t Woordenboek van de Achterhoekse en Liemerse Dialecten (of-ekort: WALD), disse spelling wörden (in een wat an-epassen vorm) oek gebruukt in t Woordenboek van de Gelderse Dialecten. De spelling was dus feitelik spesiaal veur dat woordeboek ontwörpen, mer de WALD-spelling wörden inmiddels oek veur algemene schrieverieje in t Achterhoeks en Liemers gebruukt. 

De WALD-spelling hef de volgende klinkers: aa, a, ae, ee, e, i, ie, u, uu, ao, oo, o, äö, ö, eu, oe. Hier zie'j dat dit t zelfde is as t Nederlaandse systeem, mer dat de ae, ao, äö en ö aanders bin, dit kump deurdat disse klanken neet in t Nederlaands veurkoemen. De medeklinker bin in de WALD-spelling t zelfde as in t Nederlaands. Wat oek opvuilt an disse spelling is dat t n onderscheid maakt in de ó en ò en korte en lange klanken (mit een dubbele punt), hieran ku'j goed zien dat de spelling veur n woordeboek is ontwikkeld. In de WALD-spelling koemen t vortlaoten van de e in -en (zo as in loopm) en voluut schrieven van -en (lopen) naost mekaar veur, in de Liemers he'j doarnaost nog t vortlaoten van de -n (lope).

## Oetgaonde verwiezing
Beskrieving WALD-spelling
Afghanistan

**Afghanistan**, offisieel de **islamietiese republiek Afghanistan**, is ne republiek in t zuden en midden van Azie. Der wont zo'n 28 miljoen leu en t is doarmet t 42e laand wat bevolkingsgreute betröf. t Laand is 647.500km² groot, en doarmet kump t op de 41e plaatse van laanden in de wearld. De naoberlaanden bunt Pakistan in t zuden en oosten, Iran in t westen, Turkmenistan, Oezbekistan en Tadjikistan in t noarden, en China in t noardoosten. t Gebeed woar Afghanistan noo ligt was onderdeel van de Ziederoute. Oldhaeidkundigen hebt bewies evonden dat der al in joar 50.000 veur Christus leu wonden. De vörming van steaden is meugelik al an evongen tussen 3000 tot 2000 veur Christus.

## Oetgaonde verwiezingen
MAND

De **Morfologische Atlas van de Nederlandse Dialecten** (aofekort: **MAND**) is n taalatlas veur verschillende inheemse dialekten in Nederlaand, België en de Franse Nederlaanden. t Is op 23 juni 2005 verschenen bie de Amsterdam University Press. 

De MAND is ebaseerd op n foneties schrift (IPA; of voluut: t Internasionale Klankeschrift). Disse uutspraakgegevens bin op-eneumen op n geluudsbaand tussen 1980 en 1995. De schriftelike gegevens ku'j op de webstee van t Meertens Instituut bekieken, onderan dit artikel steet oek de verwiezing derheer.

De in-espreuken opnamen bin oek verkriegboar op cd.

## Uutgaonde verwiezingen
* Meertens.nl: MAND
Ysselakademy-spelling

De **Ysselakademy-spelling** (in de skryvwyse selv: *Iesselakkedemie-spelling*) is een spellingsrichtlynde dee untwikkeld is döär de Ysselakademy vöär et noordoaverysselsk, sallandsk en et oustveluwsk. As basis vöär disse spelling is de neaderlandske spelling eköäsen, ümdat der vanüüt egån wördt dat ydereyne dee streaktaal wil skryven ouk neaderlandsk kan skryven, dan wördt et ouk makkeliker üm et gauwer an te leyren. Skryvwyses as *schriemm* (skryven) of *oe:mm* (hoven) sül jy düs neet teagenkummen. De Ysselakademy-spelling likt årdig up de SONT-spelling, up een pår punten nå, byvöärbeald: *hontien* in plaatse van *hondtien* en et underskeid tüsken de klanken ä [æ] (völt in SONT under e, in verkleinwoorden ä) en ää [æː] (völt in SONT under ae).

## Letters en kombinatys
### Klinkers
Nåst de a, aa, e, ee, i, ie, o, oo, u, uu, y, en de gebrükelike neaderlandske tweyklanken heb jy under andere:

### Meadeklinkers
Krekt so as se in et neaderlandsk binnen.

## Üütgånde verwysing
*IJsselacademie.nl: spellingsbrochure
Zuudsoedan

**Zuudsoedan**, offisjeel **Republiek Zuudsoedan** (Engels: Republic of South Sudan) is n laand ien Oost Afrikoa. De heufdstad en grootste stad is Juba ien de dailstoat Central Equatoria. t Kustloze laand het n grup mit Etiopie, Kenia, Oeganda, de Demokroatische Republiek Kongo, de Zeantroal Afrikoanse republiek en Sudan. De belaangriekste revier van Zuudsoedan is de Witte Nail. t Laand het n oppervlak van 619.745 vaaierkante kilometer en het n bevòlkensgrootte van sikkom 8.260.490 mìnsken. Omreden der n hail ìnde toalen proat worden ien Zuudsoedan en om nait nog meer verdaildhaid te kriegen, is t Engels as offisjele laandstoal nomen. 

t Gebied dat man nou kennen dut as Zuudsoedan was dail van t Britse mandoat Egypte en wör ien 1956 dail van de Republiek Soedan dou dij onòfhaankelk wör. Noa de eerste Soedanese börgerkraig wör Zuudsoedan ien 1972 n autonome regioon binnen de republiek. Ien 1983 wör de autonome stoates òfnomen en noa/tiedens de Twijde Soedanese börgeroorlog ien 2005 kreeg Zuudsoedan heur autonome positsie weer. Ien jannewoarie van 2011 stemden de börgers van Zuudsoedan veur de onòfhankelkhaid en op 9 juli 2011 wör Zuudsoedan n aigen laand. Nait aal landen ien de weerld hebben Zuudsoedan (al) erkennen doan. De belaangriekste reden veur de schaaiden is t geleuf. Ien tieds dat Soedan veuraal islamitisch is, wordt ien Zuudsoedan veuraal t kristendom en haaidense Afrikoanse religies aanhongen.
Zunnewende

De **zunnewende** (Latien: solstitium oftewal zunnestilstaand) kriej as de zunne, vanof de eerde eziene, de noordelijkste of zudelijkste pesisie bereikt. Op eerde wördt dizze pesisie emarkeerd deur de beide keerkringen.
Ronald Reagan

**Ronald Wilson Reagan** (6 februarie 1911 – 5 juni 2004) was den 40sten president van de Veraenigde Stoaten van (1981-1989), den 33sten gouverneur van Kalifornia (1967–1975) en doarveur, nen radio-, film- en tellevisieakteur.

He was lid van de Republikeinse Parti'je, en hef as opvolger van Jimmy Carter twee termienen oet ezetten. Zelf worden e op evolgd deur George H.W. Bush.
Iran

**Iran**, offisieel de **Islamitiese Republiek Iran**, is n laand in Azië. Den name "Iran" wörd in westerse laanden gebroekt sund 1935, doarveur was t bekend as Perzie. 

Met ne oppervlakte van 1.648.195&nbsp;km² is t t 18e laand van de weerld wat greutte betröf. In Iran wont zon 78 miljoen leu, en is doarmet t 17e laand van de weerld wat bevolking angeet. De naoberlaanden van Iran bunt Armenie, Azerbeidzian, Turkmenistan, Kazachstan en Ruslaand in t noorden. In t oosten van Iran ligt Afghanistan en Pakistan, in t zuden ligt de Perziese Golf en de Golf van Oman, in t westen Irak en in t noordwesten Turkeie. De heufdstad, en grootste stad is Teheran, dee ok t politieke, kulturele, kommersiële en industriële sentrum van t laand is. Iran hef völle öllie en eerdgas, den oetvoor doarvan is de belangriekste welle van inkömste veur t laand.

## Bestuur

## Wellen/verwiezingen
Hermen Bomhof

**Hermen Bomhof** (Apeldoorne, 4 febrewaori 1919 - 1988) was een Veluwstalige journalist, dichter, liedtekstschriever en revueartiest.

Bomhof is geboren op 't laandgoed Hohenheim tussen Apeldoorne en Dèventer. Zien va was daor eerste knecht en wördden vervolgens boer in de Beemte benoorden Apeldoorne, daor as 't gezin henne verhuusde. Later woonde Hermen Bomhof in Ugchelen onder de rook van Apeldoorne.

Bomhof zol onderwiezer wörden, mar daor waren der in de jaoren dartig te veule van. Daorumme gunk e an 't wark bij de Gelders-Overijsselse Slachtveeverkoopvereniging. Alle weken töt meie 1940 had e een gedicht staon in 't neisblad *Salland* en in 't *Gelders Landbouwblad*. In de oorlog zat e ondergedoken umme niet in Duutslaand tewarkesteld te wörden. Hij was redacteur bij de Wegener-bladen en schreef gedurende tientallen jaoren gedichten en columns in 't Oost-Veluws veur kraanten en tiedschriften. Een kleine twintig jaor, töt 1975, was e journalist bij de *Nieuwe Apeldoornse Courant/Noord-Veluws Dagblad*. Ok schreef e revues, openlochtspöllen en teksten veur streektaalzangers. Mit de vrouwe, Dinie Woudenberg, bracht e van 1945 töt 1980 cabaretpergramma's as 't duo Bomhof.

Zien liefhebberijen betröffen 't streekgebeuren, de netuur, 't teniel en de letterkunde. As volksdichter kuj hum wal vergelieken mit de populaire Sallaandse dichteres Johanna van Buren. Zien toon was mangs meer sarcastisch en melancholisch; zo schreef e oaver 'de grote ramp' (de Tweide Wereldoorlog), milieuversmering en geleufstwiefel.

Bij De Tijdstroom in Lochem verscheen in 1947 Bomhof zien dichtbundel* 'n Göpse Gelderse Reussies*. Vanof de oprichting in 1955 töt 1986 zat hij in 't bestuur van de Dialektkringe Salland en OostVeluwe. In 1978 vescheen bij 't 75-jaorig jubileum van de *Nieuwe Apeldoornse Courant/Noord-Veluws Dagblad* de bundel *Zó was 't. Een streekeigen bundel gedachten en gedichten van Hermen Bomhof*, uutegeven deur det kraantenconcern. In 1987, een jaor veur zien wegraken, verscheen bij de Iesselakkedemie in Kampen zien verzamelde dichtwark onder de titel *Van weerskanten vremp*.

Uut Bomhof zien gedicht *Landverhuuzer*:


Un entenvloch snort vot en trekt al groter strepen
hoog in de meertse loch. De westenwind stek op,
die van de bossen kump. O, God, nooit he’k begrepen,
dät veur dit slechte land mien ’t hät zo heftig klop.


## Bronnen
*Hermen Bomhof (1987), *Van weerskanten vremp*, Kampen: Iesselakkedemie (verzamelde gedichten)
*Hans Keuper, Hermen Bomhof, Ton Kolkman en Herman Oltvoort (red.) (1984),* 't Witte peerd: Verhalen en gedichten in dialect uut Oostnederland*, Doezebarg: Rabeling

## Uutgaonde verwiezing
*Veurdracht van Bomhof zien gedicht 'Stil stasjon'
Ton Kolkman

**Ton Kolkman** (Holten, 31 december 1950) is nen Nedersaksische, preenspaols Twèentstalige en Dreinstaolige schriever.

Kolkman woonden in Sallaand, Grunnen (daoras e studeerden), Twente, Achterhook, Westmeunsterlaand (in d'n Pruus, regio Vreden) en rechtevoort wier Achterhook. Zo umtrent 1974 begunden e mit de Twèentse schrieveri'je. In det jaor richtten e mit twei aandere studenten an de RUG - Jannie Bakker-Rietman uut Gellemuun en Henk Bloemhoff uut Stellingwarf - 't Nedersaksische tiedschrift *[[De Pennevogel]]* op.

*De Pennevogel*, det töt 1979 bestund, zöcht ansluting bi'j 't ideaal van 't eerdere tiedschrift *[['t Swieniegeltje]]*: 't anjagen en uutbouwen van 't Nedersaksisch as literaire schrieftaal zowal as dagense ummegaankstaal.

In 1979 begunden Kolkman mit zien medestudent Martin Koster 't tiedschrift *[[Roet (tiedschrift)|Roet]]* veur ni'jmoodse schrieveri'je in 't Drèents. Dit tiedschrift, eerst uutegèven deur Koster, wördt tègenwoordig uutegèven deur 't Huus van de Taol in Beilen.

Kolkman wördden redactielid veur Twente van nog een darde Nedersaksisch tiedschrift, *[[De Moespot]]*.

In 1985 trök Ton Kolkman zik teruw oet allens wat met dialect te maken har en bepaearkten zik töt bloos 't praotn d'r van. In de joarn negntig skref e in de kraanten van de Drents-Groningse Pers en in 't  Maandblad Drente recensies van Grönnings- en Dreanstalige beuk en CD's.

## Bronnen
*Hans Keuper, Hermen Bomhof, Ton Kolkman en Herman Oltvoort (red.) (1984),* 't Witte peerd: Verhalen en gedichten in dialect uut Oostnederland*, Doezebarg: Rabeling
Regel van darden

De **regel van darden** is in de beeldende keunsten, zo as fotografie, skilderen en ontwarpen, ne voestregel veur t antrekkelik wiergewen van laandskoppen en veurwarpen. Volgens dee regel kan n beeld daenkbeeldig opdeeld worden in negen lieke blukke deur twee eavenredige lienen oaver de leankte en twee oaver de breedte. Deur t objekt wa'j der op weelt zetten te plaatsen op dee lienen, of op ene van de lienkruusings, wörd n andacht van de kieker vanzelf doarhen trökken, mear as wonnear t objekt in t middeln wörd plaatst.

## Gebroek
De regel van darden wörd toopast deur t onderwarp van t beeld op de lienen en de lienkruusings te zetten. De horizon mut op ene van de baeide breedtelienen. De regel van darden veurkeump dat de horizon n soort liene wörd dee de ofbeelding in twee delen snid. Objekten en leu wordt vake op ene van de baeide leanktelienen eplaatset, woarbie de oogne op ene van de breedtelienen komt. 

## Oetgoande koppeling
* Hoo mu'j de regel van darden gebroeken in digitale fotografie (Engels)
* Regel van darden "how to"
* Ne seempele oetleg van de Regel van darden
* Oetleg van de Regel van darden met veurbeelde
1961

## Gebeurtenissen
* 19 meert - Jos Lansink, Tweants-Belgiesen springruuter
* 12 april - Joeri Gagarin is de eerste meens in de ruumte an boord van de Vostok 1
* 20 april - De eerste stereo radio-uutzendingen, in de VS
* 24 meie - Cyprus wodt lid van de Raod van Europa
* 19 juni - 't Britse protecteraot Koeweit wordt onofhankelijk
* 13 augustus - Oost-Duutse militairen sluten de grens tussen Oost- en West-Berlien. Begin van de bouw van de Berliense Mure
* Oprichting Universiteat Tweante

## Geboren
* 17 april - Tjako van Schie, Nederlaanse pianist en componist
* 17 meie - Eithne Patricia Ní Bhraonáin, bekend as Enya, ne Ierse pop/new age zangeres
* 4 augustus - Barack Obama, 44sten presideant van de VS

## Uut de tied
* 17 november - G.B. Vloedbeld, skriewer den at drok was vuur t Tweants
1936

## Gebeurtenissen
* 15 febrewaori - Hitler prissenteert de Volkswagen
* 7 meert - Duutslaand begint mit remilitarisasie van 't Rienlaand, hiermee overtreet 't, 't verdrag van Versailles
* 16 juni - opening van de Waalbrogge bie Nimwaege deur koneginne Wilhelmina
* 8 september - Verloving tussen Prinses Juliana en Prins Bernhard
* Olympische Speulen in Duutslaand
* Audiovox bouwt den eersten ellektriesen basgitaar

## Geboren
* 18 meert - Frederik Willem de Klerk, Zuud-Afrikaanse politicus, leste (blanke) prissedent onder 't apartheidsbewiend
* 25 oktober - Willem Wilmink (Eanske), Tweantsen dichter, skriewer en zänger
* Henk Lettink - Achterhookse schriever en vertaler

## Oet de tied
* 22 oktober - Harm Tiesing, Drèentstalige schriever
Zangkeunst

**Zangkeunst** is de keunst van muziekmaakn met de stemme. Duur oadem vanoet de longn geliekmoatig laanks de stembaandn te loatn loopn, goat disse triln, woerduur't nen klaank ontsteet. Duur klaankn en/of lettergreepn op verskilnde toonheugtes oet te sprekn ontsteet ne mellodie. As nen zanger ne mellodie maakt zoonder n moond lös te doon, neumt ze det neuriejn.

Zangers köant allene zingn (solozaank) of in nen groep (koorzaank). Ze köant zelf doarbie op n muziekinstrumeant metspöln (bv. gitaar of piano), of dit duur aandern loatn doon, bievuurbeeld nen band, n orkest of nen geluudsdreager.

As nen zanger oonder t zingn ook nog akteern dut, neumt ze det opera-, operette- of musicalzaank.

## Stiel en techniek
In de westerse muziek he'j nöast volksverskes en Gregoriaansen en Klassieken zaank, de techniekn dee't neudig zeent vuur jazzzaank en popmuziek. 

Arabiese, verskeaidene Oosterse en aandere muziekstieln (bv. Mongoolsen Keelzaank) hebt völle oademsteun neudig, en aandere techniekn as westerse muziek.

Nen apartn stiel is t jodeln, wat vuural in Zuud-Duutslaand (Beiern), Oostenriek en Zwitserlaand wörd edoan. Hierbie is t de bedoling det de stemme "oawerslöt" van gewone noar kopstemme. In aandere westerse muziek is t juust de bedoling det dit zo min meugelik gebuurt. Nen bekeandn jodeler was Franzl Lang, den't bekeand steund as *Der König der Jodler*.

Professionele zangers richtet zik vuural op n kleain antal stieln, zodet ze dee volledig behearst. Nen operazanger zal bievuurbeeld möaite hebn met rock- of popmuziek.

## Zangstemme
Elk meanske hef n bepoald stembereik. Doarmet wörd bedoold t antal toonn tusken n heugsten en leegsten toon wat n meanske kan maakn. Normaal gesprökn wordt zangstemn in edeeld in vief groepn:

* Bas
* Bariton
* Tenoor
* Alt
* Sopraan

## Zangles
Zaank is ene van de heuwdväkke op t konservatorium. Zingn wörd vake in thoes al eleard of in n koor. Ene van de basislesn van zangles is solfège, woermet ze t muzikale geheur trainen doot. Doarnöast is t belangriek wodoänig a'j stoat, de oademtechniek, moondstaand, oetsproak en vuurdracht. Bie t konservatorium doot ze vuural völle an interpretasie, techniek en oetvoering. Doarnöast krie'j dr les in oonderwieslear, psychologie en muziektheorie.

## Bekeande zangers
eankele bekeande zangers zeent of warn:
* Christina Aguilera - pop
* Andrea Bocelli  - klassiek
* Maria Carey - pop
* Celine Dion
* Beyonce Knowles
* Luciano Pavarotti - opera en klassiek
* Frank Sinatra - jazz
Argentinië

De **Republiek Argentinië** is n Spaanstalig land in t zuden van Zuud-Amerika, tussen t Andesgebargte en den Atlantiesen Oseaan. Den name "Argentinië" is ofeleid van t Latiense woord argentum ("zilver"), n edelmetaal dat ne belangrieke rolle espöld hef in de opkumste van t Europese kolonialisme in Argentinië.

De naoberlaanden van Argentinië bunt in t noorden Bolivia en Paraguay, in t oosten Brazilië en Uruguay en in t weste Chili. Argentinië mek anspraok op n sektor van Antarktika (Spaans: Antártida), de Falkland-eilaanden (Spaans: Islas Malvinas) en andere Zuud-Atlantiese eilanden (Spaans: Islas del Atlántico Sur) as Zuud-Georgië, de Zuud-Shetland-, Zuud-Sandwich- en Zuud-Orkney-eilaanden.

In t laand wont zon 40 miljoen leu, t is daormet t 31ste laand van de weeld wat bevolking anbelangt. De bevolkingsdichthied is neet hoge: der wont zo'n 14,4 leu op de veerkaante kilometer, doarmet kump t op de 200ste plaatse wat dichtheid angeet.

De grootste stad en heufdstad is Buenos Aires
Terminologie Nederduuts-Platduuts-Nedersaksisch

Over de **terminologie** veur de taolen en dialekten ten noorden van de zonende Benraoderliene heerst veul ondudelikheid. Woorden as **Nederduuts**, **Platduuts** en **Nedersaksisch** wordt deur elkander broekt. De juuste terminologie is zuks:

## Nederduuts
t Nederduuts is de groep taolen dij praot wordt ten noorden van de Benraoderliene. Dit beteikent dat ok t Nederlaands en de Nederlaandse en Vlaomse dialekten daortou heurt, man ok de taolen dij bekent zunt as Platduuts/Nedersaksisch. Dizze naom heurt tou de indeiling up t nivo van *Nederduuts*-Middelduuts-Opperduuts.

## Platduuts en Nedersaksisch
t Platduuts of Nedersaksisch is de groep taolen dij ten noorden van de Benraoderliene praot wordt, man zunder de Nederfrankische (Nederlaandse) taolen en dialekten. In Duutslaand wordt veuraal de term *Platduuts* gebroekt, wiel in Nederlaand t woord *Nedersaksisch* gebroekeliker is. Daordeur kriegt de woorden ok wel eins de beteikenis van Nederlaands-Nedersaksisch (Nedersaksisch) en Duuts-Nedersaksisch (Platduuts), man taolkundig is dit nich korrekt. In grensoverschriedende saomenwarkensverbaanden wordt vaok de gemeinschoppelike benaomen *Nedersaksisch/Neddersassisch* gebroekt, of wordt kortweg *Saksisch/Sassisch*.

## West-Nedersaksisch
t West-Nedersaksisch is de naom veur de groep taolen binnen t Platduuts/Nedersaksisch, man zunder de Oost-Nedersaksische varianten. De grub tusken de westelike en oostelike varianten ligt ungeveer up de oolde grub tusken de BRD en de DDR. In de middeleiwen was dit ok de grup tusken t hartogdom Saksen en de oostelike Slavische gebieden.

## Oost-Nedersaksisch of Oost-Nederduuts
Umdat t taolgebied van t Oost-Nedersaksisch vrouger nich tou t hartogdom Saksen heurde, wordt de naom Oost-Nederduuts vaoker broekt um de verwiezings naor Saksen zo luk meugelik te hoolden. Dit is taolkundig nich terecht, umdat de taolen gewoon untstaon zunt oet de Saksische varianten. t Grootste en haost einige underscheid tusken de oostelike en de westelike variant is de meervooldsoetgung bie warkwoorden, dat in de meiste westelike varianten -t is en in de oostelike varianten -en. t Grönnigs, t Oostfreis, t Stellingwarfs, t Veluws en t Sleeswieks hebt ok -en, man daor wordt gein underscheid veur maokt up dit nivo.

## Westelik Nedersaksisch
De term Westelik Nedersaksisch kumpt ok was veur um de Nedersaksische dialekten te beschrieven in Nederland, mit oetzundering van de Grönnigse varianten, man mit t Westerwoolds, Eemslaands, t Bentumers en t Westmuunsterlaands. Normaolerwies wordt dizze varianten tou t Westfeels reikend, man deurdat der n dik verschil besteit wat de breking angeit, wordt de westelike varianten sums ok wel apaart zein. Taolkundigen hebt dit underscheid aanders nog nich officieel beschreven, behaalve under de naom *Frankisch-Westfeels*. Dizze term is tegenswoordig nich meer gangbaor.
Texas (duurverwiesziede)

**Texas** kan verwiezen noar:

;VS:
* Texas - nen stoat in de Verenigde Stoaten van Amerika
* Reppubliek Texas - de vuurloper van disse stoat
* Texas-stad - ne plaatse in die zelfde stoat
* Texas County (Missouri) - ne groafskop in de Amerikaanse stoat Missouri
* Texas County (Oklahoma) - ne groafskop in de Amerikaanse stoat Oklahoma

;Australië:
* Texas (Australië) - ne plaatse in de Australiese stoat Queensland

;Aanders:
* Tejas (volk) of ok wal Texas, de indianenstamme woarnoar de stoat Texas verneumd is
Virginia

t **Gemenebest van Virginia** is nen stoat in de Verenigde Stoaten van Amerika. Virginia wörd mangs t "Oolde Domein" eneumd of "Moo van de Presideanten", umdät acht presideanten der geboren zeent. t Laandskop en klimaat van Virginia wordt vörmgewen duur de Blue Ridge-Boargen en de Chesapeakebaai, woer't völle inheemse plaantn en deers leawt. De heuwdstad is Richmond, en Virginia Beach is de stad met de meeste inwonners. In Virginia leawt mear as acht miljoen leu, woervan't de meeste in Groafskop Fairfax wont.

De geskiedenisse van t gebeed begeent met de verskeaidene inheemse stämme, zo as de Powhatan. In 1607 stichten de London Company de Virginiakolonie, as de eerste bliewende Engelse kolonie. Slawenarbeid en t laand wat de inheemse indiaanse stämme was of enömmen warren belangriek in de vroge politiek en ekonomie. Virginia was ene van de Darteen Kolonies in de Amerikaanse Revolusie en wörden lid van de Konfederate Stoaten van Amerika in n Amerikaansen Börgeroorlog. Doarin wör Richmond de heuwdstad van de Konfederasie maakt en de noordwestelike stoaten gungen apart verdan as de stoat West Virginia. Skoonwal de stoat beheurlik behooldend was, zeent rechtevoort beaide nasjonale partiejen an mekoar ewoagnd.

De Gennerale Vergoaring van Virginia is t ooldste juridiese orgaan in de Verennigde Stoaten. De stoatsregearing is vake beneumd as meest effektief woarkende regearing duur t Pew Oonderzeukscentrum. De regearing is uniek um de manere woerop ze steade en groafskoppen geliek behaandelt, wodöanig ze de weagen beheart, en regearingsleaiders verbeedt mear as een termein te woarken. De ekonomie van Virginia dreeit op völle faktoren: laandbouw in t Shenandoahdal, federale buroos in t noordn, zo as Defeansie en de CIA. Doarnöast zeent dr nog verskeadene aandere leagerbasisen. De völle publieke skolen, kolleges en inversiteaten hebt bie edreagen an de gröai van de media en technologiesektoren. Doarduur zeent kompjutertsjips t grötste eksportprodukt van Virginia.
Riessens Härtjen

t **Riessens Härtjen** (of kortweg: *härtjen*) is nen soort kookn van spekulaas, met n löagken glazuur, en romigen kreame van roombotter en suker, wat allene in t Tweantse Riessen roond Adveantstied emaakt wörd. t Härtjen is skoonwal in de wiede umtrek bekeand en word met doezenden verkocht in umlignde plaatsen. Iederen bakker hef een egen recept.

De Riessense Härtjes wordt in dree gröttes verkocht: groot (ongevear 25 x 25 cm), middel (ongevear 10 x 10 cm) en klein (as *petit-four* of *vingerhäpken*,  4 x 4 cm)

## Ontstoan
In t Duutse Ulm wörd al in 1296 vuur t eerste de zogenaamde *Labkuchen* in de beuke neumd, nen soort kookn wat dr stoark op lik. In Duutslaand is n spekulaaskookn ook wal bekeand as *Lebkuchen*, *Pfefferkuchen* en *Lebenskuchen*. Doar wordt ze völle um de karstdeage getn. Per strekke zut n pepperkookn dr wier aanders oet. In Beiern doot ze dr vake nötn oawerhen, en in aandere strekn völle sukela.

In 1881 kömn de bakkersbreurs Johannes en Lodewiek Tharner noar Riessen en nömn de bakkerieje oawer van *Ro-Jan* Kienhuis. Öar vaa was half 19de joarhoonderd vanoet Osnabrück noar Deanekaamp ekömn. De vaa köm al met 44 joar oet de tied, woernoa't de bakkersweenkel in Deanekaamp wör op eheewn. De breurs begunn met t härtjen roond de Sunterkloastied in te voorn, woerbie't de härtvorm t "Gulle härt van Sunterkloas" mos vuursteln.

Ne aandere verkloaring vuur t härtjen kan wean at Johannes verkearing kreeg met Hendrika Siemerink oet Riessen. In Duutslaand was t gebroekelik um n pepperkookn an oew meakn te geewn, versierd met leentn, strikn of sprökn.

## Andere vörme
Umdat et zo'n populaer häpken is en altied good verkocht wördt, maakt een poar Riessender bakkers rechtevoord rond Poasken ook een *Riessens Ei*. Feitelik een härtjen, mär dan in ei-vörm.
Groot duvelsneigaoren

**Groot duvelsneigaoren** of gewoon **duvelsneigaoren** (*Cuscuta europaea*) is n parasitaere eenjaorige plaante die beheurt tot de wiendefamilie (*Convolvulaceae*). De plaante kömp van nature veur in Europa en in Azië.

De plaante wörden 30–150&nbsp;cm hoog en hef n linkswienende, dikke draodvormige, greun- of geelachtige, meestentieds rood an-eleupen stengel. t Hef gien blaojen en wortels. Groot duvelsneigaoren dringt mit zuugworteltjes de waordplaante binnen. Hiermee haolt t voedingsstoffen en waoter bie de waordplaante vandaon.

Groot duvelsneigaoren bleuit van juni tot september mit roodachtig of geelachtig witte bloemen. De bloemkrone is in t begin buis-klokvormig en laoter kroesvormig. De kroonbuize is net zo lange of zelfs wat langer as de driehoekige, vrie spitse tot stompe kelke. De somtieds arg kleine, rechtopstaonde kroonschubben bin diep uuteraand tot tweespletig. De bloeme hef twee stielen. De lengte van de stiel en stempel bin bie mekaar op-eteld kleiner of net zo groot as t vruchtbeginsel, dit is niet zo bie klein duvelsneigaoren (*Cuscuta epithymum*).

De vrucht is n bolvormige vake naor boven kegelvormig versmalden, 2,5-3 millimeter grote deusvrucht, die an de voot overdwars los geet. In de vrucht zitten vier, hardschaolige zaojen. De draodvormige, bladloze kiemplaante greuit an de top en starft an de onderkaante weer aof, waorbie de voedingsstoffen weer opniej gebruukt wörden. As de kiemplaante in anraking kömp mit de waordplaante, dan wörden der zuugworteltjes evormp.

De plaante parasiteert veural op de grote braandnetel en hop, mer kömp oek op veule aandere plaanten veur, zo as op de gewone vlier en boerenwurmkruud.

## [[Nedersaksies]]
Eventueel mit t veurvoegsel *groot* derveur.
* Achterhoek: *duvelsneigaoren*
* Veluws: *duvelsneigaoren*
* Twents: *duwelsnaaigaren* (Almelo)

## Namen in aandere talen
* Duuts: *Europäischer Teufelszwirn*, *Nessel-Seide*, *Europäische Nessel-Seide*, *Hopfen-Seide*
* Engels: *Greater Dodder*, *European Dodder*
* Frans: *Cuscute d'Europe*
* Nederlaands: *groot warkruid*

## Uutgaonde verwiezing
* Groot duvelsneigaoren (''Cuscuta europaea'')
Klein duvelsneigaoren

**Klein duvelsneigaoren** (*Cuscuta epithymum*) is net as t groot duvelsneigaoren n plaante uut de wiendefamilie (*Convolvulaceae*). In Nederlaand kömp klein duvelsneigaoren niet zo vake veur en is arg aofeneumen. De soort steet op de Nederlaandse rooie lieste van plaanten.

t Is n eenjaorige plaante die as parasiet leeft op heedsoorten, brem, gaspeldoorn en somtieds op tormentil. Der is gien echt bladgreun (wat deur möt gaon veur blad ziet deruut as kleine rooie schubben) en dus kan der gien voedsel an-emaakt wörden. Uut n klein zaodjen kömp n haorachtig, rood stengeltjen van nog gien millimeter dikke. As t de goeie waordplaante evunnen hef, dan klimp t plaantjen bie de waordplaante naor boven en steelt zien voedsel. Dit döt e mit zien zuugworteltjes. De parasiet greuit gauw en vertakt zien eigen iezelig vake, zodat de waordplaante somtieds helemaole overwoekerd raakt.

De bloeme is klein, klokvormig en lochtroze. De bloemen vormen dronge kloewen tot één sentimeter deursnee, die bleuien van juli tot september.

## Foto-uutstallige

Ofbeelding:Cuscuta epithymum 140808b.jpg|Klein duvelsneigaoren


## Uutgaonde verwiezing
* Klein duvelsneigaoren
Duvelsneigaoren

**Duvelsneigaoren** kan verwiezen naor:

*Klein duvelsneigaoren (*Cuscuta epithymum*)
*Groot duvelsneigaoren (*Cuscuta europaea*)
1952

## Gebeurtenissen
* 6 febrewaori - Elizabeth II wonnen koneginne van Groot-Brittannië, Noord-Ierlaand en de lanen van 't Gemenebes
* 26 febrewaori - De Britse premier Winston Churchill maak bekend dat t Verienigd Keuninkriek een atoombom hef
* 3 april - Koneginne Juliana huild veur 't Amerikaanse Congres een pleidooi veur de wereldvrede
* 7 meie - Eerste koncept van een chip veur gebruuk in komputers, van Geoffrey Dummer.
* 27 meie - Verdrag tot oprichting van de Europese Defensiegemeenschap (EDG).
* 31 meie - De sprokiesbos De Efteling in Kaatsheuvel gaot veur et eerst eupen.
* 4 juni - Juan Perón wonnen veur de tweede keer prissedent van Argentinië
* 13 september - t Eerste Jip en Janneke-verhaol verschient in 't dagblad *[[Het Parool]]*

## Geboren
* 17 meie - Gerard Rutger Buisman, Oaveriesselse troubadour
* 31 meie - Gerhard Uwland, Achterhookse schriever
* 21 juni - Alicia de Bielefeld, een veurkiend van Prins Bernhard
* 23 juli - koep in Egypte tegen könning Faroek
* Hermien Haar, uutgeefster bi'j Het Drentse Boek
* Lukas Koops, Drèents schriever en bestuurder

## Uut de tied
* 1 augustus - Amoene van Haersolte, eerste winnares van de P.C. Hooft-pries
Panhandle

Nen **Panhandle** is nen Amerikaansen bienaam veur een laank stuk laand wat opmaarkelik oetstekt van een laand of proveencie. In de VS wordt panhandles dee nich laangwaarpig bint bootheels (stevelhakken) eneumd.

## De term
De term "panhandle" betekkent oawerezet in et Tweants "pan-stellen". De vörm kump oawereen met skiereilaanden, met as verskil dat skiereilaanden an dree kaanten deur water umringd wordt, terwiel as et bie panhandles met land is. 

## Panhandles in de VS
Norn

**Norn** kean verwiezen noar:
*Norn (sproake) - n oetstorven Germoanse toal ien t noorden van Schotlaand
*Norn (mythologie) - Noordse schikgodinnen
Skiereilaand

n **Skiereilaand** of *halfeilaand* is n stuk laand det an alle kaantn umreengd wörd deur laand met uutzoonderige van een smal stuksken laand. Det betekkend det t nog net gin eilaand is (*skier* steet veur *biejnoa*).

## Grötte

De grötte van n skiereilaand kan verskiln van eankele veerkaante meters töt meardere duuzenden kilometers in t veerkaant. Zoo zeent Walcheren en Zuud-Bevelaand in Zealaand twea an mekoar vastlignde skiereilaandn, moar is t enörme Iberies skiereilaand net zoo good dr ean van.

## In Neerlaand
In Neerlaand zeent veer uutsteksels van t laand dee skiereilaandn eneumd könt wordn:
* noordlik Noord-Hollaand
* Walcheren
* Zuud-Bevelaand
* en de punt van Reide (bie de Dollert)
Skandinavisk skyreiland

Et **skandinavisk skyreiland** in en skyreiland in Europa, dat eformd wördt döär et noorske en et sweedske vasteland, samen mid et noordwestelike deyl van Finland. Et löpt van Skåne in et süden tot an de Noordkaap in et noorden, en is sou'n 750.000 km² grout. 

Et gebargde, dat et groutste deyl is van et skandinaviske skyreiland hit et skandinavisk gebargde. Der is geen düdelike grens tüsken et skyreiland en et asiatiske vasteland. Sumtyds wördt as oustelike grens de landsgrensen van Noorweagen en Sweden en et skyreiland Kola en finsk Lapland enöämen. Et südelikste deyl van et skyreiland is Smygehuk.

In et westen van et skandinaviske skyreiland ligt de noorske fjordeküst; in et süden liggen de groute mearen (Vänermear en Vättermear). Vöär de küsten van et skandinavisk skyreiland liggen kleine rotseilanden, de skären.

## See ouk
* Skandinavie
Botniese Golf

De **Botniese Golf** (Zweeds: *Bottniska viken*, Fins: *Pohjanlahti*) is t noordelikste gedeelte van de Oostzee, t is 587 kilometer lange en umvat 116.300 km<sup>2</sup>. De zee ligt tussen de westkust van Finlaand en de oostkust van Zweden. De Botniese Golf kan vanuut t noorden as volgt onderverdeeld wörden: de Botniese Baai, Noord-Kvarken, Botniese Zee, Zuud-Kvarken, Ålandzee (bie Åland) en Scherenzee.

De Botniese Golf is interessant deurdat t zoutgehalte naor t noorden toe vlogge ummeneer geet. In t zujen is t waoter t normale brakke waoter van de Oostzee, mer in t noorden hef de golf n zoutgehalte dat zo leeg is da'j t zout in t waoter niet meer preuven kunnen en dat der veule zeutwaotervissen goed in kunnen leven.
Bokmål

**Bokmål** (, let. "booksproake") is ene van de twee offisjele Noorske geskreewne standaardsproakn. n Aandern is Nynorsk. Bookmoal wörd duur 85-90% van de Noorske bevölking gebroekt en wörd t meest an sproaklearders eleard. 

Bookmoal wörd beheard duur de Noorse Sproakroad (*Språkrådet*). Dr is ne wat beheuldendere skriefwieze, dee't ze *Riksmål* neumt. Disse wörd beheard duur de nit-oawerheaidgesteurde Noorske Akademie vuur Sproake en Literatuur.

De eerste Bookmoalskriefwieze wör offisjeel annömn in 1907 oonder de naam Rieksmoal, noa at dr verskilnde veraanderings warn toopast seend 1879. De bedeankers van de veraandering warn Marius Nygaard en Jonathan Aars. t Was ne anpassing van geskreewn Deens, wat al regelmoatig wör gebroekt seend Noorweagn oonder Denemaarken heurdn. t Wör an epast umdet de Noorske stadse heugere volksklasse n soort mengsproake har oontwikkeld, dee't bekeand steet as *Dano-Noorsk*, vuural in de heuwdstad Oslo. Doo't de grote konservatieve kraante *[[Aftenposten]]* de nieje skriefwieze har an enömn in 1923, wör de Deense skriefwieze zowat nit mear gebroekt. Tiedns ne stemming in t Lagting, t Legerhoes van t Noorske parlemeant, wun de naam *Bokmål* t met eenn stem van *Dano-Noorsk*.

De Noorske regearing hef gin haande in *gesprökn* Bookmoal en röd an at de normaliseerde oetsproake van t Bookmoal t klaankpakket van t lokale dialekt van de sprekkers mut volgen. Desondaanks is dr ne gesprökne variaant van t Noors wat algemeen wörd ezeen as de onoffisjele standaard vuur gesprökn Bookmoal. In *The Phonology of Norwegian*, skrif Gjert Kristoffersen:

"Bookmoal [...] is in de meest-vuurkomnde vorm beskouwd as ne wierspegeling van de sproake van formele stadse middenklasse, vuural det van t oostelike gedeelte van Zuud-Noorweagn, met de heuwdstad Oslo as logies middelpeunt. t Is doarumme te zegn at Bookmoal ne gesprökne wiergawe hef dee'j onoffisjeel standaard gesprökn Noors köant neumn. t Wörd feaitelik vake Standard Østnorsk (*Standaard Oostnoorsk*) eneumd."

Standaard Oostnoorsk is de oetsproake dee t vaakst in wöardebeuke steet en woerin t meeste les wörd egeewn in Noorske sproaklesn.

## Verwiezings
Apokope

**Apokope** is in de fonologie n benaeming veur n stielfiguur waorbi'j de laeste lettergrepe van n woord vortvaalt, veural bi'j onbeklemtoonde lettergrepen. t Begrip *apokope* komt van t Griekse *apokoptein*, dat "ofknippen" betekent, t is in feite n starke vorm van elisie. 

Apokope komt ok veur in de dichtkeunst (mar dan hiet t elisie), t wordt vaeke toepast om n goed ritme, riem en/of metrum te kriegen, t diel dat dan vortvaalt wordt dan angeven mit n ofkappingsteken (') of n dakkien (^), bv.  *(...), meer hebt ge niet noô* (noô = neudig, J. Nolet de Brauwere van Steeland) aandere veurbielden binnen: *dees' aard*' of *Neêrlands vreê*.

## Historiese klaankveraanderings
### Apokope van de e in t Nedersaksies en t Nederlaands
In t Middelnederlaands was de slot-e in zelsstaandige naemwoorden en warkwoorden nog dudelik anwezig. De e-apokope begon in de 13e ieuw en pas laeter, in t Ni'jnederlaands van de 17e ieuw, wordde woorden mit e-apokope standerdtael, zo wordde *ic wone*,  > *ik woon* en *stemme, vogele, taele* > *stem, vogel, taal*. In t grootste gedielte van t Nedersaksiese taelgebied het de e-apokope niet plakvunnen, in elk geval niet in de meerste woorden. In t Drents het de e-apokope wel plakvunnen (mit uutzondering van t Zuudwest-Drents), en ok in gedielten van t Groningse, Twentse en Achterhoekse taelgebied komt e-apokope veur. In t West-Veluws komt e-apokope standerd veur (mit uutzondering van t Nunspeets), daor he'j woorden as: *kees/kaos, kark, kies* en niet *keze, karke, kieze/koeze* zo as in t Oost-Veluws en t Nunspeets. 

De e-apokope het overal wel in meer of mindere maote plakvunnen. t Vortvalen van de e in partie woorden zu'we ongetwiefeld te daanken hebben an de invloed van t Standerdnederlaands op onze dialekten, zo zeden ze in t Ooldsaksies *tala* (Middelnederlaands: *tale*) en in t laetere Ni'jnederlaands zonder e (taal) dit het dezelde ontwikkeling ondergaon as t Stellingwarfse woord *tael*. In t iene dialekt zie'j de e-apokope in partie woorden ok vaeker of minder vaeke veurkommen, vergeliek:
*Uutgang -is(se): geschieden**isse** (Nunspeets) > geskieden**is** (Stellingwarfs)
*Kaort (Urkers) > kaort**e** (Stellingwarfs)
*Boan (Noord-Grunnings) > boan**e** (Oost-Grunnings)

### Verlies van n onrekte (neus)klaank
*Volkslatien *pan[em]* > Spaans *pan* ("brood")
*Volkslatien *lup[um]* > Fraans *loup* ("wolf")

### Verlies van aandere klaanken
*Latien *illu[d]* > Spaans *ello*

## Informeel taelgebruuk
Partie informele woorden ku'j as apokope klassifiseren:
*Engels *animation* > van: *Japanese 'anime-shon' * (Japaanse animaosie) > *anime*
*Engls *photograph* > *photo* (foto)
*Spaans *fotografía* > *foto* (fotografie)
*Fraans *réactionnaire* > *réac* (reaksionaer)
*Engels *synchronization* > *sync*, *synch*, *syncro*, of *synchro* (synchronisaosie)
*Fraans *sympathique(s)* > *sympa* (aordig)
*Spaans *televisión* > *tele* (televisie/tv)

## Verwaante begrippen
t Vortlaoten van mit naeme onbeklemtoonde klaanken gebeurt ok vaeke an t begin of in t midden van n woord, dan hiet t opienvolgends prokope en synkope.

Bi'j krasis smelten verskillende angreenzende klaanken saemen. Apokope is t tegenoverstelde van paragoge.
Sardies

t **Sardies** of **Sardinies** (*Limba sarda*) is n taal die allinnig op t Italiaanse eilaand Sardinië espreuken wörden. Zo'n tachetig persent van de eilaandbewoeners praoten Sardies, dit kömp neer op zo'n 1,3 miljoen meensen. Ze bin meestentieds tweetalig Italiaans/Sardies.

## Kenmarken
In tegenstelling tot t Italiaans en aandere Romaanse talen hef t Sardies nog veule fonetiese en grammatikale elementen van t Latien overehuilen. Over t algemeen wörden t ezien as de meest behouwende van alle Romaanse talen, allewel uut staoties onderzeuk dat pas nog edaon is, blik dat juust t Italiaans behouwener naor veuren kwam.

Zo onderscheidt t Sardies (of in elk geval de Logudorese variëteit) zien eigen van alle aandere Romaanse talen deurdat de "c" veur "i" en "e" niet in n sis-klank is veraanderd, mer nog altied as "k" uutespreuken wörden, zo as in t klassieke Latien.

## Staotus
Deur n regionale wet van 1997 en n wet van de Italiaanse Republiek van 1999 wördden t Sardies offisieel mit t Italiaans geliekesteld, bieveurbeeld as bestuurs- en onderwiestaal. In t openbaore leven op Sardinië is t Italiaans nog altied naodrokkeliker anwezig.

## Variëteiten en dialekten
t Sardies is in twee tot vuuf variëteiten of heufddialekten verdeeld:

* Logudoresies in n deel van t noorden van t eilaand. Dit is de meest behouwende variëteit van t Sardies.
* Nuoresies in t oosten van t eiland. Wörden oek as overgangsvariëteit of dialekt ezien. t Is liekewels meer an t Logudoresies as an t Kampidanesies verwaant en wörden somtieds oek tot Logudoresies erekend.
* Kampidanesies in de zudelike helfte van Sardinië. Disse variëteit is t meest deur t Italiaans beïnvleud en is de meest espreuken Sardiese variëteit.

Daornaost wörden der nog in t uterste noorden van Sardinië twee variëteiten espreuken, die iezelig nauw an t Korsikaans verwaant bin. Sommige zien t as n amparte taal die de overgang vormp van t Sardies naor t Korsikaans en sommige zien t as variëteiten van t Korsikaans. Dit bin ze:
* Galluresies in t noordoosten.
* Sassaresies in t uterste noordwesten.

Naost de bovenstaonde variëteiten wörden der in de noordwestelike stad Alghero oek nog n Katalaanse variëteit espreuken; t Algherees.

## Grammatika
Biezunder opvallend an t Sardies is t bepaold lidwoord: aanders as aandere Romaanse talen gebruken ze *niet* t Latiense *pronomen demonstrativum* (t anwiezend veurnaamwoord): *ille, illa, illum (*Nedersaksies: *die, dat, daor bie hum/heur/t)* (bieveurbeeld Italiaans il/lo, la, Frans le, la, Spaans el, la), mer t pronomen determinativum (bepaolend veurnaamwoord): *ipse, ipsa, ipsum (*Nedersaksies: *zelf, vanzelf; zelfs, allinnig (al); juust, krek)* (Sardies *su* en *sa*). t Meervoud in t Sardies wörden evormp mit -s (zo as in de West-Romaanse talen): sa domo > sas domos, su cane > sos canes.

## Uutgaonde verwiezingen
* https://web.archive.org/web/20050810232934/http://www.sardu.net/ Umvangrieke portaolwebstee over t Sardies, en ín t Sardies.
* https://web.archive.org/web/20121026012840/http://www.ditzionariu.org/ n Uutebreid beschrievend woordeboek in t Sardies, veurzien van vertalingen in Italiaans, Frans, Engels, Duuts en Spaans.
Stoatn van Amerika

De Vereanigde Stoatn van Amerika zeent önnerverdeild in 50 stoatn, 13 territoriums en ean federoal distrikt.

De stoatn nemt et heale västelaand van de VSA in, moar der zeent ok twee stoatn dee van det västelaand zeent ofeslootn. Disse zeent Alaska en Hawaii.

De stoatn zeent zo öngevear et zölfde as de Duutse boondsstoatn.

Elkse Stoat het zien eign Goeverneur en Parlement. Die nuumt zich Senaat en Huus van afgevaardigden.
Bretonsk

t **Bretonsk** (*Brezhoneg*) is ne Keltiese sproake dee kuiert word in Bretanje (**Bretonsk**: *Breizh*, **[[Fraansk]]**: *Bretagne*). t Bretonsk is een van de Brythoniese sproakn, de oandre dree zeent t Kornies en t Kumries. t Wordn deur de Britonn van Groot-Brittanje met-ebracht op Armorika an. t Bretonsk liekt t meast op Kornies, woarmet t zoo ongevear 75% van n basiswöardeskat met geliek hef.

t Wordt nu-an-n-dag deur de UNESCO as ne earnstig bedreaigde sproake ezeen. t Is een van de drea sproakn in Bretanje, noast t Fraansk en t Gallo.

t Grötste deel van de sprekkers woont in t westn van t skiereilaand en laanks de lienn op Plouha in t noordn en Muzilheg in t zuudn an. Det gebeed steet bekeand onner n naam Leag-Bretanje.

Seends 1990 wordn de sproake noa ne tied van onnerdrökkige wear t nieje leawn edoan. Dr kömn kampanjes en de sproake wordn wear vakerder ebruukt biej inlichtigen, op de televisie en op de radioo, t dägeliks leawn en zoo wieter. *Ya d'ar Brezhoneg* (*Joa teagen t Bretonsk*) is ne kampanje dee in 2001 deur t Ofis ar Brezhoneg an-evöngn wordn. Disse kampanje löp nog aait. Et gef ook n spealdke vuur sprekkers van t Bretonsk um mekoar te herkennen, Spilhennig neumd.

Net zoo as in völle oandere meenderheaidssproakn zeent dr n antal intearne ruzies oawer dinge as de skriefwieze of n goodn uutsproak, moar oawer de leste joarn is t elukt um t grötste deel van disse ruzies op te lösn en hebt ze nu-an-n-dag ok wal nen vörm van ne offisjeale skriefwieze, t Peurunvan. Moar ok disse skriefwieze hef nich alle sprekkers achter zik, en dr zeent ok non de Falc'huneg- en Etrerannyezhel-skriefwiezes.
Marke

**Marke** kan verwiezen naor:

* marke (bestuur) - een middelieuwse groep dikke boeren die mandielig 't beheer en gebruuk van heur maandelaand regelden
* Marke (Frankriek) - in de Franse Nederlaanden (Frankriek)
Öömrang

Et **Öömrang** is et Noordfries van et eilaand Amrum. Tegere mit et dialekt Fering vormt et Öömrang ien van de tien dialekten van er Noordfries. D'r bin ongeveer 600 personen die et Öömrang spreken. 

De in 1974 oprichte Öömrang Ferian is de taelorganisaosie veur et Fries van Amrum. Et Öömrang wodt tegensworig neffens de 'Alkersumer Protokolle' van 1971 schreven. 

## Links
* "Gud dai" - Friesisch-Kurs für Anfänger
* oomram.de
Fering

Et **Fering** is et Noordfries van et eilaand Föhr. Et Fering kan mit et Öömrang, et dialekt van Amrum, as ien dialekt van et Noordfries zien wodden. Van de twie dialekten is bi'jgelieks ien woordenboek, et *Fering-Öömrang wurdenbuk*.

## Taelgebiet en sprekers
Ongeveer 3000 meensken spreken et dialekt. Et grootste diel van de sprekers woont op et westelike diel van et eilaand Föhr. Dat is ok et ienigste diel van hiel Noord-Frieslaand waor een meerderhied van de bevolking Friestaolig is. In et westen van et eilaand is et sprekersantal stabiel, an de zuudkaant het et Fering de laeste jaoren een betien terrein wonnen. Et antal sprekers van et Öömrang zol ongeveer 600 wezen.

## Geschiedenis
Ien van de eerste schriftelike overleveringen is de vertaeling van Martin Luther zien Kleine Kattegesisme rond et jaor 1600. Ok de ooldste Noordfriese tekst komt van Föhr. Die tekst wodde in de 19e iew schreven, mar de ballade *A bai a reder* stamt waorschienlik uut de 15e of 16e ieuw.

## Taelgebruuk en organisaosies
Omdat et Fering zo bot op et Öömrang liekt, bin d'r veur beide dialekten ien literatuur. Veur de verschillegies, die klein bin, wodt alle ruumte geven. Bi'j *Noordfriisk Instituut* heurt et Fering-Öömrang mit et Mooring en et Sölring tot de drie belangriekste publikaosietaelen waorin de meerste boeken verschienen. 

De leste jaoren het et Fering mit *Friisk Funk* ok een daegeliks radioprogramma. 

Taelorganisaosies veur et Fries van Föhr bin de Fering Ferian en de Ferring Stiftung. 

## Veurbeeld
Et onderstaonde veurbeeld is een beriemde vertaeling van Wilhelm Busch' *Max und Moritz*.

;Maks an Moorits

;*En wurd fööruf*

Och, wat feit ‘em faan fülk biaren 
föl tu leesen an tu hiaren, 
so, nü tu’n bispal uk
Maks an Moorits uun das buk,
wat, uunsteed ham nü mä liaren
noch tu’n guuden tu bekiaren,
flooksis noch diarauer huanet
an diarauer hiamelk spuanet. –
Jä, mä sok fülk iarigdun,
diarmä as ham gau tu hun! –
Mensken piare an uk tiaren,
aapler, plumen steel an peeren –
diarbi hee ham’t uu so net.
Det’s uk ei so föl fertret
üüs uun sark of uk uun skuul
stal tu saten üüb a stuul. –
Naan, uu naan! Wat skel wel skä,
wan ik üüb at aanj nü sä!! –
Naan, det wiar en iarig ding,
üüs det Maks an Moorits ging.
Diaram as, wat jo nü drewen,
hir apteekend an beskrewen.
Erfgoedcentrum Achterhoek en Liemers

t **Erfgoedcentrum Achterhoek en Liemers** is n instituut veur de kultuur en streaktaal van den Achterhook en de Liemers. Op 1 juli 2011 is t ontstaon deur t samengaon van t Staring Instituut met t Achterhoeks Archief.

't Instituut höld zich bezig mit geschiedenisse, straektaal, volksgebruken, natuur en laandschap. t Dut onder meer onderzeuk naor straekkultuur en gif publikasies uut in en aover de straektaal. t Hef ne eigen bibliotheek met informaatsie oet gemaentearchieven, genealogiese informatie (familieonderzeuk) en informaatsie ovver gebouwen as karken en boerderi'jen. Wieter hef t informaatsie ovver staeden en dorpen, veraenigingen en n oetgebreid ofbeeldingenarchief. t Centrum onderstönt ok projekten uut de eigen straeke. 

## Uutgaonde verwiezing
* Webstae van t Erfgoedcentrum Achterhoek en Liemers