open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Iersn doedelzak

n **Iersn doedelzak** (Iers Gaelic: *píobaí uilleann*) is n muziekinstrumeant oet Ierlaand, verwaant an n wat bekeanderen Skotsen doedelzak.

n Naam keump oet t Kelties: *píobaí uilleann*. t Beteeknt "piepn van n elleboagn". Dit verwis noar de manere van bespöln. Aanders as n Skotsn, wörd n budel op epoompt met nen bloasbalg oonder n elleboagn. n Spöller kan oonder t spöln gewoon kuiern, rookn of zingn. n Aander vuurdeel is det der gin spieje in t instremeant keump. Hierduur keump dr meender rap skimmel in t instrumeant, geet länger met, wörd meender gaauw vaals en hooft dus meender vaak estemd te wordn.

n Aander groot verskil met aandere soortn doedelzäkke is dat de uilleann pipes n grötter toonbereik hebt en n zacht geluud. n *Chanter*, t piepken wat de heuwdmellodie spölt, hef n bereik van twee volle oktaawn, mollen en kruzen inbegrepn. Nöast n chanter en de *drone* (bastoon) hef n Iersn doedelzak ook *regulators*. Det zeent extra piepkes met of eslötne geater dee't n spöller met n pools lös en dichte kan drukn. Hiermet kan he seempele akkoordn spöln wonnear um det oetkeump.

n Spöller kan ook stakkato (hele korte toonn) spöln duur t gat van n chanter op t knee te zetn. Hierduur kan de loch dus allene vort as n spöller de vingers van de geatjes neamp.

## Bekeande spöllers
*Mickey Dunne
*Seamus Ennis
*Liam O'Flynn
*Brian McNamara
*Carlos Nuñaz

## Neersassies
*Grunnegs: *Ierse/Aairse piepenpuut*

## Oetgoande verbeendinge
*Mickey Dunne spölt The Bucks (Youtube)
*Alle soortn doedelzakn op de riege (Engels)
*Na Píobairí Uillean (Iersn doedelzaknboond) (Engels)
Piano

Een **piano** of **klavier**, veur de aardigheid ook wel **tengeltangel** eneumd, is een meziekinstrement dat of-eleid is van de klavecimbel. 't Woord *piano* kump van 't Italiaanse woord *fortepiano* of *pianoforte*, dit betekent dat 't instrement harde en zachte geluden kan speulen. Dit was in de tied dat 't emaakt werd meestentieds niet zo bie andere toetsenbordachtige instrementen, veural nie bie 't klavecimbel.

Een gewone piano hef 88 toetsen. Piano's gebruukt de toetsen um de hamers te verplasen die op een drötien slaon en 't geluud maken. 

Piano's wordt veural gebruukt in klassieke meziek: veur solo-speul, in kamermeziek en in orkestmeziek, veural as solo-instrument in 't pianoconcert. Veural vrogger, mar noen nog wal, werden ze veul gebruukt veur amateurbegeleiding in stukken die oorspronkelik um 'n orkest of 'n ensemble vraogen. Ok in de jazz vinden ze veul toepassen, en in de popmeziek, zowel in de rock 'n roll as in de rustige meziek (ballades).

Aover 't algemeen wordt an-eneumen dat de maker van de piano Bartolomeo Cristofori van Padua, Italië was. 't Is niet precies bekend wenneer Cristofori zien eerste tengeltangel ebouwd hef, mar een inventaorislieste die deur zien medewarkers emaakt is geef an dat de tengeltangel in 1700 al bestond. De drie piano's van Cristofori die aover-eleverd bint, stamt uut 1720 tot 1729.

Veul bekende componisten van vrogger waren ook professionale pianisten. Johann Sebastian Bach hef, toen e bie Frederik de Grote was, daor op de piano gespeuld (al had hie nog liever 't klavecimbel), Mozart en Beethoven waoren virtuozen op de piano's van toen (die we noen *fortepiano* neumt). De twie grootste pianovirtuozen uut de negentiende eeuw, en misschien wel van altied, bint Frédéric Chopin en Franz Liszt.

## Nedersaksisch
* Drèents: *piano*, *piaono*
* Grunnegs: *piano*, *klevaaier*
* Stellingwarfs: *piano*
* Veluws: 
** *piano*
** *tengeltangel* (Heerde, infermeel)
* Tweants: 
** *piano*
** *pingelkiste* (informeel)
Notre-Dame van Paries

De **Cathédrale Notre-Dame de Paris** (*Oonze-Lieve-Vrouwekathedraal van Paries*) is 'ne kathedraal in vroggotische stiel op 't eilaand in de Seine, "Ile de la Cité", in 't midden van Paries. De kathedraal is ebouwd in opdrach van bisskop Maurice de Sully in de tied van Lodewiek VII. De eerste stien is in 1163 elegd deur Paus Alexander III. De bouw van de kärke is voltooid in 1345.

De kathedraal hef vanof 1845 'ne 23-jaorige restauraotie ondergaon deur E.E. Viollet-le-Duc, naodät de kathedraal beskaodigd is tiedens de Fraanse Revolutie. Sund 1991 is der 'ne nieje restauraotie an de gank, die zwat klaor is.

De Notre-Dame is 130 meter laang, de twie niet-of-ebouwde torens hebt alletwie 'ne hoogte van 69 meter. De torens kunnen beklömmen wörden en bieden 'n uutzich over de stad.
Thomas van Aquino

**Thomas van Aquino** (geboorn in kasteel *Roccasecca* biej Noapels in t joar 1225 – oet de tied kömn op 7 meert 1274 in Fossanova) was nen Italiaanskn theoloog en filosoof en kearkleraar van de Rooms-Kattelieke Kearke. Hee is vuural bekeand as n schriever van de Summa Theologica.

Thomas gung in 1244 as 14-jöarigen noar Paries en beslot zik an te sloetn biej de dominikaann. Thomas van Aquino is vuural beïnvlood duur Aristoteles.
Dolfienen

**Dolfienen** (*Delphinidae*) bin een femilie van in zee levende walvisachtigen. Ze worren oek wel **dolfienachtigen**, **zeedolfienen** of **echte dolfienen** eneumd (in tegenstelling tot de grundeldolfienen). Ze vormen een femilie uut de oenderorde van de tandwalvissen (*Odontoceti*) en kommen veur in alle wereldzeeën.

Der bestaon 34 soorten dolfienen verdeeld over 16 geslachten. De kleinste dolfien is Heavisidesdolfien, mit een lengte van 1,2 meter en een gewicht van 40 kilogram. De grootste dolfien is de zwart-witte orka, die zeuven meter lang kan worren, en wel vier-en-een-halve ton kan wegen.

Dolfienen leven veural in de oendiepere gebieden van de zee. Ze eten veural vis en inktvis. Tussen de verschillende soorten he-j nogal wat verschillen: orka's pakken bieveurbeeld veul grotere prooien (zoas zeeroofdieren) as de gewone dolfien, die veural van vis leeft.

Uut oenderzeuk is ebleken dat de dolfienen vere verwanten bin van de koen.

## Intellegentie
Dolfienen bin alderbarstens slimme zoogdieren, en staon hier oek um bekend. De dolfien kan zien eigen spiegelbeeld herkennen, en oek is an-eteund dat een dolfien een veurwaarp dat de mins anwiest kan begriepen.

Dolfienen hen vrie grote harses en kennen gien remslaap. Dieren zoender remslaap staon der-um bekend dat ze vaak aorig grote harses hen.

Tumelaars reupen mekaar mit een fluitend geluud, dit wort deur wetenschappers ezien as namen bie minsen.

## Zintugen
Dolfienen kunnen niet ruken, mar preuven kunnen ze wel. Oek kunnen dolfienen goed heuren en zien. Ze hen een sonar, oek wel echolokaosie eneumd. Een sonar waarkt as volgt: dolfienen maken gelujen via 't blaosgat op d'r kop. Disse gelujen kommen tegen een vis of een veurwaarp an. De terug-ekaotste gelujen worren via de oenderkaak van de dolfien op-evungen. Via de oenderkaak gaot 't geluud naor 't middenoor. Zo weet de dolfien waor de vissen en are zeewezen bin.

## Huud
In 2004 maakten Jepanse oenderzeukers bekend dat ze ontdekt han dat dolfienen altied roos hen. Der huud schilfert of, waorbie 't elke twee uur vervaarst.

't Is ebleken dat de loslaotende huudschilfers de waotervrieving verminderen deurdat de waoterstroom roend 't lief kalmeert. Hierdeur gaot der minder energie verleuren an 't overwinnen van de waoterweerstand en hoeft 't dier minder energie te gebruken veur 't zwemmen.

De huud is zacht en ze hen een bult oenderhuudse vetreserves. Daordeur is 't oppervlak een bietjen veerkrachtig. As ze gauw zwemmen ontstaon der kleine golfjes in de huud, asof 't eribbeld is. Disse golfjes gaon turbulentie tegen.

## Soorten
De bekendste soorten bin de orka (*Orcinus orca*), de tumelaar (*Tursiops truncatus*) en de gewone dolfien (*Delphinus delphis*). Een paor are tandwalvissen die "dolfien" eneumd worren, bieveurbeeld: revierdolfienen zoas de Orinocodolfien (*Inia geoffrensis*) en de Chinese vlagdolfien (*Lipotes vexillifer*) beheuren niet tot de femilie.

Een selectie van de soorten:
* Gewone dolfien
* Griend
* Orka
* Sotalia
* Tumelaar
* Witflankdolfien
* Witsnuutdolfien

Een minder bekende soort:
* Zandloperdolfien
Sleurhutte

Een **sleurhutte** is een verplaatsbaor husien dä-j mit een trekhake ächter een auto doen kunt, een soort van anhangwagen eigenlijks. Veur de meeste lu is een sleurhutte allene der verbliefplaatse veur de vekansieperiode, mä der bin lu die der altied in wonen. Vake bint dit lu mit wärk waoveur ze de heeltied reizen mot, bieveurbeeld medewärkers van een circus of kärmisse. 

Vekansiegangers geet mit de sleurhutte naor de kampeerplaatse waor ze een staopläätsien huurt. De niejste sleurhutten bint noe veurzien van luxe extra's zoas een plee, heet water, kachel, koelkaste en vriezer. Ärg luxe sleurhutten hebt ok een ansluting veur kabel-tv of satelliet-tv, een zogeneumde *mover* (waormee elektrische andrieving um de sleurhutte aover korte stukkies te trekken zodä-j 't niet mit de hand hoeft te trekken of duwen) en vaste plaatse veur 't bedde.

Sleurhutten die zo groot bint dä-ze niet ächter de auto aover de weg kunt of mag, wordt een woonwagen eneumd. Die wordt deur een slèèpbedrief op een staoplaatse of-elèverd.

De meeste lu zet der sleurhutte in een sleurhuttenstalling äs ze 't niet gebruken, umdät een sleurhutte niet veur een langere tied op de aopenbaore weg eplaatst mag worden van de gemeente. Disse sleurhuttestalling worden väke beheerd deur transportbedrieven of deur een boer.

De sleurhutte kan ezien worden äs de opvolger van de woonwagen.

## Nedersaksisch
*Achterhooks: *sleurhutte*, *slephutte*
*Drèents: *sleurhut*
*Grönnegs: *woonwoagen*, *kerven*
*Stellingwarfs: *karavan*
*Tweants:
***slephutte*, *sleurhutte*, *-kökn*
***kerrevan*, *kervan* 
*Veluws: *sleurhut*
Buterheideveld

**Buterheideveld** (Nederlaans: *Bûteheideveld* of *Buterheideveld*) is een buurtschop in et Ooststellingwarfse dörp Makkinge, legen in de Nederlaanse perveensie Frieslaand.
Klaezinge

**Klaezinge** (Nederlaans: *Klazinga*) is een buurtschop in et Ooststellingwarfse dörp Oosterwoolde, legen in de Nederlaanse perveensie Frieslaand.
Gemiente

**Gemiente** kan verwiezen naor:

*gemiente (bestuur) - de leegste bestuurlike ienhied in een laand
*gemiente (karke) - een onderdiel van een karkelike orgenisaosie
*kadestraole gemiente - een administratieve anduding bi'j de kadestraole anduding
Beetsterzwaog

**Beetsterzwaog** (Nederlaans: *Beetsterzwaag*, Fries: *Beetstersweach*) is een dörp in de gemiente Opsterlaand, in de Nederlaanse perveensie Frieslaand, op kotte ofstaand van Drachten. Hoewel et niet de grootste plak van Opsterlaand is, is et gemientehuus d'r vestigd. Et dörp, dat ok wel de paorel van Opsterlaand nuumd wodt, het 3.747 inwoners (1 jannewaori 2006).
Human Life International

**Human Life International** of **HLI** is 'ne Amerikaanse organisaotie die opkump veur de lèvenrechten van de mense, en holdt zich ok gangs mit 't rooms-kattelieke onderwies. HLI is ien van de grootste organisaoties wereldwied. De organisaotie is op-erich in 1981 deur Fr. Paul Marx, HLI en is evestigd in Front Royal en wordt op 't mement eleid deur Fr. Thomas J. Euteneuer.
Asheldham

**Asheldham** (uutspraoke: *Esjeldem*) is 'n dörpien in 't Engelse graofschop Essex, in 't Verienigd Keuninkriek. 't Dörpien hef zo'n 154 inwoners.
Douaibiebel

n **Douaibiebel** of n **Douay-Rheimsbiebel** is n katholieke vertaling van n Biebel vanoet t Latien (t Vulgaat) en is vertaald in 't Engels. 

t Nije Testament verschen in 1582 en is oetbracht in één groot deel, 't bevatte oetbreid kommentaar en veul notities. t Oalde Testament verschen in 1609, in twee grote delen.
Paus Eugenius II

**Paus Eugenius II** (geboren in Rome) was de 99e paus van de Rooms-Kattelieke Karke. Zien pontificaot duurde van 8 mei 824 töt zien dood in augustus 827.

Paus Eugenius II hul zich gangs mit de armelu, weduwen en wezen, hierdeur kreeg e de biejname *De vaor van de mèènsen*.
Kurów

**Kurów** is een stadtien in Zuudoost-Polen in 't Woiwodschap Lubelskie. Kurów ligt tussen Puławy en Lublin an de rivier de Kurówka. t Is de heufdstad van n apaarte gmina, n soort gemainte, binnen t Lublin Woiwodschap en het 2782 ienwoner (gegevens oet 2005).

## Geschiedenis

Aargens tuzzen 1431 en 1442 kreeg t dörp stadsrechten op boases van de Magdebörger Rechten. As n offisjele stad, was Kurów t zìntrum van de haandel ien voudsel veur t haile omliggende gebied. Verschaaidene bont en leer febrieken hebben der stoan. Ien 16. aiw was Kurów ain van de zìntrums van t Calvinisme, deurdat verschaaidene Poolse Brethren der zeten hebben. Om en bie 1660 waren de maiste ienwoner bekeerd tot t Arianisme.

Noa 1660 komt de historie van t loug ongeveer overain mit de rest van de regioon. Ien 1795, noa de daarde verdailen van Polen wuir Kurów bezet deur Oosterriek. Ien 1809 wuir t paart van t Heertochdom Vaarsjauw. Ien 1815 wuir Kurów paart van t Keunenkriek Polen. Tiedens de November Opstaand van 1830, dij tot Febrewoari 1831 douwerde, von de klaindere Slag bie Kurów stee, dou t Poolse leger under generoal Józef Dwernicki t Rössische armee verloog. Ien 1870, tiedens de Jannewoari Opstaand, verloor t stadke oetindelk zien stadsrechten, dij nog nait weer opvroagd binnen. Sunt 1918 is Kurów weer paart van Poland.

Op 9 septimber, 1939, tiedens de Poolse Kampanje, wat de noam is van n operoatsie ien Polen veur t begun van de Twijde Wereldoorlog, wuir de stad swoar bombardeerd deur de Duutse Luftwaffe. Onder de doulwitten was ook n börgerhospitoal (markeerd mit rooie kruzen), woar n hail inde minsken bie oet de tied ruiken. Tiedens Twijde Wereldoorlog zette Duutslaand twij konsintroatsiekampen op ien t stadke. Ien 1942 wuir n klaine ghetto vörmd. Hou den ook, de maistent van de Poolsen dij gevangen waren ien Kurów ontsnapden en gongen bie t Poolse armee dij opereerd vanoet t gunderbie liggende wold.

## Toerisme
Vernuimde toeristische attraksies binnen de Renaissance kìrke (herbaauwd ien 1692) mit t gaf van de Zbąski femilie en beelden deur Santi Gucci (1587). Kurów is ook bekind as t boortestee van generoal Wojciech Jaruzelski.

## Boetede hinwiezen
* Wiki over Kurów
Blauwpaapjen

**Blauwpaapjen** kan verwiezen naor:

*Blauwpaapjen (mees) - in t Nederlands *pimpelmees*
*Hegemors - wort oek wel *blauwpaapjen* eneumd. In t Nederlands *heggenmus*
Paus Sergius I

**Paus Sergius I** was de 701e paus van de Rooms-Kattelieke Karke. Zien pontifikaot duurde van 15 augustus 687 töt 8 september 701. Hee is geboren in Palermo te Sicilië.

Paus Sergius I voerde 't Agnus Dei in in de mis en hee stelde nieje feesten in: Lochtmis, Maria-Geboorte, Maria-Hemelvaort en Maria-Boodskop.

Hee haolde de betrekkingen mit Frankriek an en wijdde Willibrord, de apostel van de Friezen, töt bisskop.
Mesjester

**Mesjester** of **Manchester** kan verwiezen naor:

*Mesjester (stof) - een stof (bv. *een mesjesterse broek*)
*Mesjester (Engeland) - stad in Engeland
*Mesjester (parochie) - een ceviele parochie van Jamaica

## Stejen in de Verenigde Staoten
* Mesjester (Kallefornië) - plek in 't graafschap Mendocino
* Mesjester (Connettecut) 
* Mesjester (Georgia) 
* Mesjester (Illinois) 
* Mesjester (Iowa) 
* Mesjester (Kansas) 
* Mesjester (Kentucky) 
* Mesjester (Maine) 
* Mesjester (Maryland) 
* Mesjester (Massachusetts) 
* Mesjester (Michigan) 
* Mesjester (Minnesota) 
* Mesjester (Missouri) 
* Mesjester (Niej-Hampshire) - stad in de Verenigde Staoten
* Mesjester (Niej-Jersey) 
* Mesjester (Niej-York) 
* Mesjester (Ohio) 
* Mesjester (Oklahoma) 
* Mesjester (Pennsylvanië) 
* Mesjester (Zuud-Dakota) 
* Mesjester (Tennessee) 
* Mesjester (Texas (Houston) 
* Mesjester (Vermont) 
* Mesjester (Virginië)
* Mesjester (Washington) 
* Mesjester (Green Lake County) 
* Mesjester (Jackson County) 
* Manchester Township (Michigan) 
* Manchester Township (Niej-Jersey) 
* Manchester Township (Pennsylvanië) 
* Manchester Center (Vermont)

## Aarst
* Manchester United - voebalclub
Laand

**Laand** kan verwiezen naor:

*Laandbouwgrond - gebied bestemd veur n boerderieje
*Laandbouw - alles wat van doon hef mit de boerderieje
*Plattelaand - laand buten verstejelikt gebied
*Staot - aandere benaming veur n *laand*.
*Vastelaand - gebied van t eerdoppervlak dat gien deel uutmaakt van n meer, zee of oseaan.
Adam-en-eva

**Adam-en-eva** kan verwiezen naor:

*Adam-en-eva (Orchis morio) (Veluws) - in 't Nederlaans *harlekijn*
*Adammetjes-en-evaatjes (Veluws) - in 't Nederlaans *orchis*
*Et blauwe klokkien (Stellingwarfs) - wodt ok wel *adam-en-eva*, *klokheide* of *reumeltien* nuumd. In et Nederlaans *klokjesgentiaan*
Westendarp

**Westendarp** kan verwiezen naor:

*Westendarp (Olde Iesselstreek) - in de Olde Iesselstreek
*Westendarp (Epe) - in Epe
Wienbargen

**Wienbargen** kan verwiezen naor:

*Wienbargen (Deutekem) - in Deutekem
*Wienbargen (Epe) - in Epe
*Wienbargen (Montferland) - in et Montferland
Society for the Protection of Unborn Children

**Society for the Protection of Unborn Children** (Nedersaksisch: Gemienskop veur de bescharming van ongeboren kiender) is 'ne organisaotie in 't Verienigd Keuninkriek en enkele aandere lanen. Disse organisaotie is derop erich um 't lèven van ongeboren kiender te bescharmen, 't is dus tegen abortus. De organisaotie is estich in 1970.

## Uutgaonde verwiezing
*Society for the Protection of Unborn Children, VK
Breunishout

't Geslacht **breunishout** (*Prunus*) beheurt tot de rozefemilie (*Rosaceae*). Oender 't geslacht breunishout vallen oengeveer zo'n 400 soorten. Van oorsprong komt in Nederlaand, as boomvormende soort alleen de zeute kaars (*Prunus avium*) en as opgaonde struuk de gewone voegelkaars (*Prunus padus*) veur. Disse struken kommen veurnamelijk veur in Zuud-Limburg. De vrucht is een steenvrucht.

## Soorten
*Abrikoos (*Prunus armeniaca*)
*Amandel (*Prunus dulcis*)
*Amerikaanse voegelkaars (*Prunus serotina*)
*Gewone voegelkaars (*Prunus padus*)
*Japanse sierkaars (*Prunus serrulata*)
*Kaarspruum (*Prunus cerasifera*)
*Kroosjes (*Prunus domestica* subsp. *insititia*)
*Mirabelle (*Prunus insititia*)
*Paarzik en nectarine (*Prunus persica*) 
*Pruum (*Prunus domestica* subsp. *domestica* )
*Sleedoorn (*Prunus spinosa*)
*Weichselboom (*Prunus mahaleb*)
*Wienterbleuiende kaars (*Prunus subhirtella* )
*Yoshino-kaars (*Prunus yedoensis*)
*Zeute kaars (*Prunus avium*)
*Zure kaars (*Prunus cerasus*)
Fluithout

**Fluithout** (*Sorbus*) is een geslacht van bomen en heesters uut de rozefemilie (*Rosaceae*). 't Geslacht komt van oorsprong veur op 't noordelijk halfroend, veural in Europa en Azië. Veul soorten uut dit geslacht worren an-eplant as sierboom.

Deskundigen bin 't niet ees over 't antal soorten in dit geslacht; de antallen verschillen tussen de hoenderd en tweehoenderd. De oorzaak van disse verschillen leit 'm in 't feit dat een antal lokaole soorten ongeslachtelijk vortplant, dit wil zegen dat ze in staot bin zoender bevruchting zaod te zetten. De risselterende microsoorten worren deur d' een as echte soorten ezien, deur d' are egroepeerd in een veul kleiner antal variabele soorten.

## Fluitjes van fluithout
Vrogger maakten kienders fluitjes van fluithout, vandaor dat 't oek *fluit*hout heet. Op een riepe, of-esnejen zwieg sleugen ze mit 't hecht van een mesjen net zo lang totdat de schel losleut. Dat trökken ze der dan heel of um derop te fluiten of der aarten deurheen te blaozen. Bie 't tikken op de schel zungen ze een bezweringsveersjen (in Niejleusen zungen ze bieveurbeeld: *Sap sap sieppien, wanneer bin ie riepe*). Der bin in Nederland en in Duutsland een kwak Nedersaksische varianten van dit veersjen; een paor vie-j der in 't artikel Nedersaksische volksleidjes.

## Soorten
In Nederlaand en België is alleen de wilde fluithout (*Sorbus aucuparia*) in-eburgerd.

Een paor are soorten:
* Breedblaojig fluithout (*Sorbus latifolia*)
* Elsbees (*Sorbus torminalis*)
* Finse meelbees (*Sorbus hybrida*)
* Edeelde meelbees (*Sorbus* ×*thuringiaca*)
* Meelbees (*Sorbus aria*)
* Peervormig fluithout (*Sorbus domestica*)
* Zweeds fluithout (*Sorbus intermedia*)

## Nedersaksisch
* Drèents: (woorden veur de boom, de vrucht en 't holt)
** *kliesterkral*, *kliesterbaai*, *liesterkral*, *liesterbaai* (boom en vrucht)
** *sapsiep*, *sapsappiepiesboom* (boom)
** *sapsiepbei* (vrucht)
** *siepsapsiepiesholt* (holt) (een *siepsapfluitien* is een fluitien van 't holt)
** *obbenholt* (holt) (Ni'jlusen; *obben* of *oppen* bint fluities van 't holt)
* Stellingwarfs: *sepiepenboom*
* Veluws: 
** *fluithout* (Putten, Armelo, Uddel)
** *liesterkrallen* (Nunspeet, Emst, Klanenbeek, Apeldoorne)
** *liesterbes*, *-beze*
** *liester* (Elburg, Vaossen, Une)
** *kreienbes* (Barreveld)
* **Overig:** opzeuken
Coregonus hoyi

De ***Coregonus hoyi*** is een vrie zeldzame zeutwaotervis en komt oorspronkelijk veur in de Grote Meren in Noord-Amerika en Kanneda. De *Coregonus hoyi* is zilver van kleur en het een roze en paorse iriserende laog, hie leeft op zo'n 30 tot 189 meter diepte en beheurt tot de femilie van de zalmachtigen. Disse vis kan gemiddeld zo'n 23cm lang worren en kan een leeftied van 9 tot 11 jaor bereiken.

## Uutgaonde verwiezing
*Beschrieving en foto (Engels)
Addervere

**Addervere** kan verwiezen naor:

*Addervere - in et Nederlaans *varen*
*Addervere (Polypodium) - in et Nederlaans *eikvaren*
*Gewone addervere - in et Nederlaans *gewone eikvaren*
Kiekkaste (woening)

Een **kiekkaste** is in feite een huus op wielen. In aandere Veluwse darpen en stejen wonnen de kiekkaste oek wel *woen-* of *woonwagen* eneumd. De kiekkaste wonnen in Nederlaand, aanders as bie onze oosterburen veural ezien as een huus op wielen dat in een kiekkastepark Steet. In 't Duuts verstaon ze onder *Wohnwagen* ok de sleurhutte.

De kiekkaste wonnen zowel gebruuk veur permanente bewoening, as veur recreatieve doeleindes, en as tweede huus.
Blauwpaapjen (mees)

t **Blauwpaapjen** (*Cyanistes caeruleus* vrogger: *Parus caeruleus*) is n kleine zangvoegel uut de familie van de mezen (*Paridae*). Hie komt in zwat heel Europa veur. In de Lege Landen ku'j ze swienters vaak in de hofjes, bossen of in de struken zien, veural as minsen apenoetjes of ander voegelvoer in n zakjen op-ehungen hen. Blauwpaapjes bin iezig slop en hangen behendig an zo'n zakjen en weten zoender al te veul meuite de noet uut de schaol te pikken. Hier bin de are voegels meestal wat lomp mee.

## Kenmarken
t Blauwpaapjen het n opvallend verenpak mit zien kobaltblauwe kroen, start en vleugels die prachtig ofsteken tegen t geel van zien oenderkant. Mannetjes en vrouwtjes lieken iezig veul op mekaar (vrouwtjes bin vaak wat matter ekleurd). As die nog jong is, dan is t op de kop wat greunachtig in plaots van blauw en op de wang wat gelerig. Ze bin mit der elf tot twaolf sentimeter (van snavelpunt tot starteinde) wat kleiner as de biejevreter. t Geluud van n blauwpaapjen klinkt as: *tsie tsie tsie tirrrr*.

## Veurkommen
t Antal blauwpaapjes is beheurlik en oek t gebied waor ze veurkommen is aordig groot. Hie breuit in zwat heel Europa tot in t zujen van Skandinavië. Alleen in t noordelike deel van zien verspreidingsgebied is die gedeeltelik trekvoegel over kortere ofstanden naor t zujen.

## Levenswieze
t Blauwpaapjen breuit in loofbossen, gemengde bossen, hegen, parken en hofjes. Hie nestelt in boomholtes, gaoten in muren en nestkastjes. t Blauwpaapjen het n veurkeur veur n klein vlieggat van 26–28&nbsp;mm deursnee, daordeur kunnen de wat grotere biejevreters oek niet binnenkommen. t Grappige is dat n nestkast mit n te groot gat soms zoemers deur blauwpaapjes gebruukt wort um te breujen en swienters deur biejevreters um te overnachten.

## Taxonomie
t Blauwpaapjen maakt vanouds deel uut van t geslacht *Parus*. Deur nieje ontwikkelingen bin der voegelkenners (veural Amerikanen) die t blauwpaapjen in n ampart geslacht plaotsen, namelik *Cyanistes*. De tweedelige Latiense naam is dan *Cyanistes caeruleus*.

## Nedersaksies
* Veluws: 
** *blauwpaapjen* (Putten e.u)
** *bi'jmees* (Attem e.u.)

## Foto-uutstalling

Parus caeruleus1.jpg|Blauwpaapjen
Parus caeruleus.jpg|Blauwpaapjen in n voerbak
Blue Tit - Parus caeruleus (50847728438).jpg|Blauwpaapjen van achteren
Parus caeruleus chick and egg.jpg|Jong en ei
Pimpelmees jong (Parus caeruleus young bird).jpg|Jong in t vlieggat
Parus caeruleus feeding V1.JPG|Ouwervoegel voert t jong
pimpelmees.jpg|Pas uutevleugen blauwpaapjen
Pimpelmees vlieg aan op nestkast.JPG|Blauwpaapjen vliegt op de nestkast opan
Cyanistes caeruleus caeruleus MHNT.ZOO.2010.11.181.36.jpg |*Cyanistes caeruleus caeruleus* 


## Zie oek
* Biejevreter

## Uutgaonde verwiezingen

* SoortenBank.nl - beschrieving, ofbeeldingen en geluud
Girm

Een **girm** kan een volwassen vrouwelijk schaap of geit wezen, mar 't girm kan oek een bienao of net volwassen schaap of geit betekenen. Een girm kan in 't Putters en de are dialecten uut de umgeving zowel een *ooi* as *ooilam* wezen, zoas dat in 't Nederlans eneumd wort. Girmen hen (in tegenstelling tot de rammen) korte horens of helemaol gien horens.

Een girm is oek de draagmoer van 't lam; de draagtied hangt of van 't ras schaap of geit. Bie geiten worren girmen vaak ehouwen veur de melk waor dan weer botter, kees, yoghurt en zo wat meer van emaakt kan worren.

## Nedersaksisch
*Drèents: *eui*
Reikam

Een **reikam** is een verzurgingsinstrement dat heufzakelijk bedoeld is um 't haor in de haorstiel te reien dee-j hem willen. Een reikam besteet uut verschillende tanen mit een kleine ruumte tussen de tanen. Meestentieds bin de tanen van plestik, vrogger wönnen 't veural van metaal emaak. Veur aandere toepassingen wonnen 't oek wel in metaal emaak, dit wonnen dan een borsel eneumd.

## Verschillende reikammen
Der bin reikammen veur verschillende dingen, zoas:
* een gewone reikam;
* een reikam dee deur de kapper gebruuk wonnen;
* een reikam veur 't reien van peerdehaor;
* een vlooienkam, veur 't reien van hondehaor en aander beestehaor;
* een luzekam, veur 't vorthaolen van kopluzen;
* een wolkam veur 't ontrafelen van wol.

## Nedersaksisch
* Stellingwarfs: *kam(me)* of *kaom*
* Urkers: *kam*
* Veluws: 
** *haorkam(me)*
** *reikam(me)* (Heerde, Attem, Epe, Nunspeet)
** *haorhark* (Speuld)
Basiliek van Sint-Jan van Lateranen

De **Basiliek van Sint-Jan van Lateranen** (Italiaans: *Basilica di San Giovanni in Laterano*) is de belangriekste karke van de Italiaanse stad Rome en geldt as de officiële karkelijk zetel van de Paus. De karke is vernuumd naor de *Archibasilica Sanctissimi Salvatoris* (Aartsbasiliek van de Alderheiligste Verlosser). De basiliek is estich in 't beginne van de 4e eeuw. 't Hudige gebouw dateert van 1589, mar der bint ok oldere gedielten. Op de gevel stiet *Sacrosancta lateranensis ecclesia omnium urbis et orbis ecclesiarum mater et caput* (Alderheiligste karke van Lateranen, moer en heufd van alle karken van de stad en van de wereld).

## Oetgaonde verwiezingen
* Binnenkaante van de Basiliek van Sint-Jan van Lateranen
* Satellietfoto van de Basiliek van Sint-Jan van Lateranen
Jodeboorn

De **jodeboorn** (*Ribes*) is 't enigste geslacht van de jodeboornfemilie (*Grossulariaceae*). De jodeboorn komt veur in de wat zachtere klimaoten van 't noordelijk halfroend, en in 't Andesgebaargte in 't zujelijk halfroend.

In Nederland kommen 5 van de 150 soorten van de jodenboornfemilie veur:
* Witte bees en rooie bes (*Ribes rubrum*)
* Alpebees (*Ribes alpinum*)
* Knoepbees (*Ribes uva-crispa*)
* Zwarte bees (*Ribes nigrum*)
* Gele jodeboorn (*Ribes odoratum*)

De jodeboornfemilie maakt in de APG II-klassifikaosie die hier gebruukt wort, deel uut van de orde Saxifragales, dit is ebaseerd op genetisch oenderzeuk. In 't ouwere Cronquist-systeem was de femilie bie de Rosales eplaotst.
Knoepbees

De **knoepbees** of **knoeper<small>(</small>d<small>)</small>** (*Ribes uva-crispa*) beheurt net as de witte, rooie en zwarte bees tot 't geslacht van de jodeboorn. De knoepbees vormt een stekelige struuk.

Naost de teelt komt de knoepbees in Nederland oek in 't wild veur. De knoepbees komt van oorsprong veur in Europa, Noordwest-Afrika en Zuudwest-Azië.

De knoepbees staot in bleui in april en het dan greunachtige of vuulpaorse bloemen. De vrucht is een kaole of mit klierachtige borstels bezette bees en het riep een greune, gele, rooie of roodpaorse kleur. De struuk wort één tot drie meter hoog en het estekelde takken.

## Rassen
* **Early Sulphur** (oek wè: **ruge gele**) - riep eind juni of begin juli
* **May Duke** - riep begin juli
* **Whinham's Industry** - riep in de eerste helft van juli
* **Golda**
* **Goudbal** 
* **Invicta**
* **Pax** 
* **Crown Bob** (oek wè: **'s leintese blonde**)
* **Whitesmith** (oek wè: **Engelse witte**) 
* **Rosko**
* **Achilles**
* **Captivator**

## Inhoudsstoffen
Per 100 gram vaars predukt:

## Nedersaksisch
*Achterhooks:
***kruusbesse*, *kruusbeaze* 
*Drèents:
***kriebeze* (Ni'jlusen)
***krudoorn*, *kruusdoorn*
***kruusbeze*, *kruzebeze*
*Grunnegs: *krudoorn*
*Stellingwarfs: *kruloorn*
*Urkers: *kreuzebullem*
*Veluws: 
***knoepbees*
***stekebeze, -bieze, -bèze*
***stikbèze* (Klanenbeek, Apeldoorne)
***knoeper*
***klapbees*, (Niekark), *-bèze* (Apeldoorne)
***knapbees* (Niekark)
***kriestebieze* (Elburg)
***krissebeze* (Epe), *krissebèze* (Apeldoorne)
***kressebèze* (Apeldoorne)

## Foto-uutstalling

Ofbeelding:Ribes grossularia L..jpg
Image:Gooseberry.jpg
Image:Wilde kruisbes bessen (Ribes uva-crispa wild plant).jpg


## Uutgaonde verwiezing
* SoortenBank.nl - beschrieving en ofbeeldingen
Kaarvel

**Kaarvel** (*Anthriscus cerefolium*) is een vaste plant uut de schaarmbloemefemilie (Apiaceae). Disse soort wort algemeen eteeld en is soms verwilderd. De schaarmen bin samen-esteld uut witte bloempjes die vrie vrog bleuien. De plant kan 1 meter hoog worren. De gladde stengels bin hol en alleen boven de knopen behaord. De schaarmstraolen bin oek behaord. De kaarvel is verwant an de wortel en pieterselie. De blaojen van de kaarvel ruken naor anies.

## Eigenschappen
De bloem is wit en het een deursnee van drie tot vier millimeter. Elk bloempjen het een umwienseltjen en vuuf kroonblaojen.

De bloemen vormen samen-estelde schaarmen mit acht tot vuuftien schaarmstraolen. De bleuiperiode loopt van mei tot juni.

De blaojen bin twee- tot drievoudig eveerd; de onderkant is zachtbehaord.

Kaarvel het cilindervormige onbehaorde vruchjes mit een snavel, die half zolang is as de vrucht. Alleen de verwilderde vorm het korte weerhaakjes op de vrucht. De vrucht is een tweedelige splitvrucht mit eenzaojige deelvruchtjes.

## Gebruuk
Kaarvel wort gebruukt as keukenkruud. In België is kaarvelsoep een bekende specialiteit. Veur de krujenteelt worren meestentieds eenjaorige planten gebruukt. Véúr de bleui hen de blaojen de meeste geur.

Der bin een paor plantesoorten die veul op kaarvel lieken mar giftig bin zoas 
* dolle kaarvel (*Chaerophyllum temulum*) die zien naam te danken het an 't feit dat koen as ze der veul van eten zich as dronkeluui gaon gedragen.
* evlekte schierling (*Conium maculatum*) dat gebruukt wordde deur de ouwe Grieken veur 't uutvoeren van een doodvonnis.

## Foto-uutstalling

Illustration_Anthriscus_cerefolium0.jpg
Myrrhis odorata, Roomse kervel plant.jpg
Anthriscus cerefolium0.jpg
Kervel vruchten (Anthriscus cerefolium).jpg
Roe-iezel

**Roe-iezel** of **roe-issel** is een witte anslag die-j soms zien op gres, struken en veurwaarpen as daken, hekken en auto's. Roe-iezel ontstaot bie tempereturen oender nul deur de overgang van waoterdamp in ies.

Roe-iezel ontstaot bie veurkeur bie een rustige, steernheldere nacht op veurwaarpen, die gauw warmte verliezen. Zo gauw as de temperetuur oender 't vriespunt daolt, gaot de waoterdamp drekt over in ieskristallen. Roe-iezel kan oek ontstaon deurdat de waoterdamp bie ofkoeling eerst as dauw neerslaot en daornao bevriest.

Roe-iezel het een kristallienenstructuur, meestentieds in de vorm van naolden, schubben, weiers of veren.

## Foto-uutstalling

Ofbeelding:Frost-oliv.JPG|Roe-iezel op de bomen
Ofbeelding:Hoar frost 475.jpg|Roe-iezel op en een tak
Ofbeelding:Hoarfrost reif.jpg|Roe-iezel op een bloem


## Nedersaksisch
*Grunnegs: *roegvrais*, *roegriep*
*Veluws: *roe-iezel, roe-issel*
Keu

Een **keu** is een jong varken mar kan oek een volwassen varken wezen. Keuen worren onderscheien in zugende en espeunde keuen. Zugende keuen drinken melk bie een zog. Ze heten zo totdat ze espeund worren. Nao 't speunen wort 't een espeunde keu eneumd. Een zog kriegt meestentieds zes tot twaolf keuen per keer. De draagtied is oengeveer 112 tot 114 dagen (3 maonden, 3 weken en 3 dagen).

## Nedersaksisch
*Achterhooks: *pogge*
*Drèents: *big, keu*
*Sallaans: *pogge*
*Stellingwarfs: *big*
*Tweants: 
**algemeen *bign*
***keurne* (ong. 6 wekke oold)
***leuper* (ong. 30 kg)
***rodn* (verstotn bign)
***osdodn* (kleainsten bign oet ne wörp)
**zegswieze: "*as t bign reagnt heb iej t skot too*" (As der wat te halen vaalt bi'j der nit bie)
*Veluws: *keu, big*

## Zie oek
*Värken - veur de verschrieving van 't volwassen varken
Het

**Het** kan verwiezen naor:

*Een hoge temperetuur
*Een lidwoord
*Een Nederlanse popgroep uut de jaoren 1960 - Het (Nederlanse popgroep)
*Een Engelse popgroep uut de jaoren 80 - Het (Engelse popgroep)
Waoterdamp

**Waoterdamp** is een gas dat besteet uut H2O-moleculen. In de scheikunde wort H2O(g) as uutleeg van de naam gebruukt. 

Waoterdamp in lucht mit een temperetuur onder 't kookpunt van waoter ezien kan worren as een oplossing van waoter in 't oplosmiddel lucht. Daolt bie een bepaolde luchtvochtigheid de temperatuur van de lucht tot onder 't dauwpunt dan ontsteet mist, een aerosol van waoter.

Johannes Diderik van der Waals vun veur de kritische temperetuur van waoterdamp 390°C; boven die temperetuur kan 't gas deur compressie niet vleuibaor emaakt worren.
Paus Siricius

**Paus Siricius** was de 38e paus van Rooms-Kattelieke Karke en wör unaniem verkeuzen as opvolger van Paus Damasus I. Paus Siricius was paus van 17 december 384 töt an zien dood op 26 november 399. Hee was een Romein en was sund de tied van Paus Liberius in dienst van de karke. Veurdät e verkeuzen was töt paus was e 'ne rooms-kattelieke diaken; zien tegenkannidaot was de prebyteriaanse Hieronymus, die zich as ienvooldig veurdee. Zien naam betekend *oet de stad Siris*.

Paus Siricius voerde de decreten in, waormit hee beslissingen vaste kon leggen as wet. Hee was de auteur van twie decreten mit betrekking töt 't celibaat.

Paus Siricius wördt vereert as 'ne heilige in de Rooms-Kattelieke Karke.
Une

**Une** ([yːnə], Nederlans: *Oene*) is een darp in 't noordoosten van de pervinsie Gelderland. 't Darp maak deel uut van de gemeente Epe. Une hef ongeveer 1.500 inwoners. Une is verbunnen mit Epe via de Eper-/Unerweg, en lig binnen de stedendriehoek Apeldoorne - Dèventer - Zwolle.

Une is onder andere bekend eworden deurdät 't darp 't centrum was van de mkz-uutbraak in 2001, waorbie in heul Nederland 260.000 dieren of-emaak mossen worden. 

In Une steet ok een ampät gothische kärkien dät ontstaon is uut een romaans kärkien uut de 12e eeuw. De dwarsvleugel dateert uut de jaoren vuuftig van de 20e eeuw.

Sinds vergangen joar (2011) hef Une een Kulturhus woar de dokter, openbare basisschole en völle vereniges (biev. de meziek) in eplaats bint.
De Uner bevolking was besunder groots met de koms van dit gebou.

## Uutgaonde verwiezingen
*Webstee mit infermatie aover Une
*Webstee van de vereniging Oener Belang
*Webstee van hét museum van Oene
Ko

Een **ko** is een vrouwelijk rund, 't mannetjen heet een bolle. Tot één jaor wonnen een ko een kalf eneumd; daornao tot de volwassenheid heet 't bees een pinke.

Een ko is een zoogdier mit vier magen en kan hierdeur heur voedsel nereken. De ko kan in de periode dat ze melk geef, zwat 25 liter melk anmaken. Per jaor geef een Nederlaanse ko ongeveer 7.400 kilo melk. Eén liter melk weeg 1.030 gram. Sommigen koon kunnen in der leven wel 100.000 liter melk anmaken.

Tegensworig wonnen de gemiddelde melkko op 5,8 jaor eslach en vervungen deur een veerze (kokalf), vake mit een beter genetisch vermeugen.

Op dit mement wonnen deur de sector melkveehouwerieje, in samenwarking mit een antal orgenisasies uut de fokkerieje eprebeerd um koon te fokken dee een hogere ouwerdom bereiken kunnen. As de melkpreduktie ummeneer geet, wonnen koon meestentieds of-evoerd um eslach te wonnen. Een ko kan (vanzelf as ze neet eslach wonen) een ouwerdom van 20 jaor haolen.

De vrouwelijke ko hef een geer waormee ze nao de geboorte van een kalf der jong kan voeden.

## Zie oek
*Geer
*Bolle

## Nedersaksisch
*Achterhooks: *koo* (meervold: *beeste* of minder vake *kone*)
*Drèents:
***beest*, *beist*, *biest*
****biestevleis* = vleis van de koe (ZWZ)
***koe* (meervold: *koenen*)
***ko*
***koou*
***kou*
***kaaie*
***kouwe*
*Graafschopper Platt: *koo* (meervold: *kone*) (Platduutse schriefwieze *Koo*, *Kone*)
*Grönnegs: *kou* of *boekou* (mv: *koien*, vrouger ook: *kaaien*)
*Oostfreisk: 
***kou* (Krummhörn, Börkum)
***kjou* (Reiderlaand, Leer - meertzoal: *kjei(en)*)
***kow* (Harlingerlaand)
***keuw* (rest)
*Sallaans: *koe* (meervold: *koenen*)
*Stellingwarfs: *koe* (meervold: *koenen*)
*Tweants: 
***koo* (mearvoold: *beeste*)
***kau* (Eanters, Vjens)
*Urkers: *koe* (meervoud: *koenen*)
*Veluws: 
***koe* (meervoud: *koene*)
***ko* (meervoud: *koon'n*)
***koeie* (Elspeet, meervoud: *koenen*)
***[[kuusjen|kuusje]]*
Kuuskalf

Een **kuuskalf** of een **veers** is een jonge koe. As een jonge koe veur de eerste keer een kuusjen op de wereld ezet het op een ouwerdom van twee jaor, wort ze een kuuskalf eneumd. 

Naor oengeveer drie maonden naodat een kuuskalf een kuusjen ekregen het, wort de kuuskalf weer vruchtbaor en kan ze opniej edekt of kunstmaotig bevrucht worren. As 't dier op een ouwerdom van drie jaor veur de tweede keer een kuusjen kriegt, wort ze pas een koe eneumd.

## [[Nedersaksisch]]
*Drèents: *veers*, *vèers*, *vèerze*, *kuikalf*, *veerskaalf*, *veerskalf*
*Grunnegs: *veerskaalf*
*Tweants: *veerskalf*
*Veluws: *kuuskalf*, *veers*, *veerze*
*Stellingwarfs: *veerze*
Filesefie

De **filesefie** of **wiesbegeerte** is et langeren en streven naor kennis en wieshied in een verscheidenhied an slim belangrieke zaeken mar ok zaeken die maetschoppelik wat minder belangriek bin mar die de meensken of een bepaold persoon toch bezigholen. In et Grieks is et woord filosofia (Grieks: *φιλοσοφία*) een saemenstelling van de woorden veur liefde (*φιλειν* = holen van, *φιλος* = vrund, *φιλια* = vrundschop) en veur wieshied (*σοφία* = wieshied). Een beoefener van filesefie wodt een filesoof nuumd. T beoefenen kin ook binnen n verainen doan worden; n veurbaild van Esoterische Filesefiese verainen is de vrijmezzelderij.

In et daegelikse taelgebruuk wodt et woord filesefie bruukt om elke vorm van wieshied of levensbeschouwing an te duden (zoas in "iene zien filesefie") of iene zien uutgaankspunten (zoas in "et sluut niet an op de filesefie aachter dit plan"). Dit verschilt van et begrip filesefie in een akkedemische kontekst. 

Veur 'n lieste met vul bekende filosofen deur de euwen hen mu'j hier wên: Lieste met filosofen.
Gefhörn (stad)

**Gefhörn** is n Duutse stad en de heufdstad van de distrikt Gefhörn in de dailstoat Nedersaksen (in t veurmoalege regeernsdistrikt (*regierungsbezirk*) Broenswiek).  

De stad ligt aan de rivier de Ise. De stad het een oppervlakte van 105 km² en is mit sikkom 43.000 inwoner de twaide grootste stad van distrikt Gefhörn. 

Gefhörn wuir sticht in 1196.
Dèken

Een **dèken** is meestentieds een rechthoekig kleed dät bestiet uut een isolerende stof of wolle, dät äns aoverhinne eleg kan worden um te zurgen dät de warmte der niet uutgiet.

't Meest dudelijke gebruuk is een synthetisch dèken of een dèken van wolle, die aover een berre elegd wordt. Hierbie wordt de warmte van 't lief vasteholden. Een dèken kan makkelijk een bron van micro-organismes vormen en oorzaak wezen van allergische reacties. Daorumme worden der ok antiallergische dèkens emaak.

Een gewoon dèken vuult eerst kold an, umdät de warmte van 't lief de binnenkante van 't dèken eerst verwarmen möt. Een elektrisch dèken zurgt derveur dät 't dèken al warm anvuult bie 't eerste contact mit 't lief. 

Een **branddèken** is uut een brandwerende stof emaakt en möt um een beginnend vuur te daoven der aoverhinne edaon worden: 't vuur zal daoven bie een gebrek an zuurstof.

Bie industriële toepassingen wordt soms ok een dèken gebruukt, bieveurbeeld um een percesvat warm te holden.

## Nedersaksisch
* Achterhooks: *dekken*
* Drèents:
** *deken*, *dèken*
** *dekken*
* Grunnegs: *loaken*
* Sallaans:
** *dekkn*
** *dekbeare* *-berre*
* Stellingwarfs: *deken*
* Tweants:
** *dekn*
** *dekberre* (as t op berre lig)
* Urkers: *deken*
* Veluws:
** *deken*
** *dèken*
** *deke* (Niekark, Luntere)
** *dek* (Attem, Heerde, Waopenvelde)
Oefening van Berouw

De **Oefening van Berouw** is 'n rooms-katteliek gebed, 't wördt gebroekt biej 't boetesakrement.

## [[Latien]]
:Deus meus, ex toto corde poenitet
:me omnium meorum peccatorum,
:eaque detestor, quia peccando,
:non solum poenas a te iuste 
:statutas promeritus sum, 
:sed praesertim quia offendi te,
:summum bonum, ac dignum qui
:super omnia diligaris.
:Ideo firmiter propono,
:adiuvante gratia tua,
:de cetero me non peccaturum 
:peccandique occasiones
:proximas fugiturum. Amen.

## [[Nederlaands|Nederlaans]]
:Heer mijn God, ik heb echt berouw. 
:Ik betreur het dat ik kwaad heb gedaan 
:en het goede heb nagelaten. 
:Door mijn zonden heb ik U beledigd die mijn hoogste goed zijt, 
:en alle liefde waardig. 
:Het is mijn vaste voornemen, mij, met de hulp van uw genade, 
:te bekeren, niet meer te zondigen en te vermijden 
:wat tot zonde kan leiden.
Kuusjen

Een **kuusjen** of een **kalf** is 't jong van een koe. Een kuusjen die nog mar net geboren is wort in 't Nederlans een *nuchter kalf* (*nuka*) eneumd, in 't Putters wort dit verschil meestal niet emaakt. Een vrouwelijk kuusjen wort een kuuskalf of een veers eneumd en een mannelijk kuusjen wort een bulkalf eneumd. 

Een kuusjen kan oek een volwassen koe wezen, in disse betekenis is 't woord *kuusjen* dus een koosnaam, dit is oengeveer 'tzelfde as 't Nederlanse woord *koetje*.

Een kalf weegt bie de geboorte oengeveer 40 kilo. Umdat een kuusjen nog niet zoveul ofweer het, is 't belangriek dat 't de eerste paor dagen biest van zien eigen moer kriegt. Een kuusjen die bie zien moer vort-ehaold is, drinkt biest uut een nemmer, waor een speun opzit, zodat de koe makkelijker kan drinken. Naor een paor dagen biest, komt de gewone melk op gang bie de koe. 

't Eerste half jaor gaot 't kuusjen nog niet naor buten toe en kriegt 't gien kuulgres um een meugelijke besmetting mit parretuberkelose te veurkommen.

Naor tien dagen gaon de meeste bulkalvers as vleiskalvers naor een slachterie; een paor bulkalvers worren ehouwen as dekbullen. 

In de netuur worren kuusjes tussen de zes en elf maonden espeund, ofhankelijk van 't ras. De melkpreduktie van een koe zit op 't hoogste nivo tussen de zes en acht weken naor de geboorte van heur kuusjen. Daornao neemt de preduktie langzaaman of en zal 't kuusjen meer vast voedsel gaon eten. As een kuusjen een jaor oud is, weegt 't oengeveer 350 kilo en wort 't een *[[pinke|pink]]* eneumd.

## Zie oek
* Kuuskalf
* Pinke

## Nedersaksisch
* Drèents:
** *kaalf*, *kalf* (meervoud *kalver*)
** *kiesien* (Ni'jlusen)
** *sukkien* (Ni'jlusen)
** *veerskalf* (vrouwgien)
** *bolle*, *bollegie*, *bolkalf* (mannegien)
* Grunnegs: *kaalf*
* Stellingwarfs: *kalf*, *kalfien*
* Tweants: *kalf*, *kälfken*
* Veluws: *kalf*, *kuusje*
Zèlng

**Zèlng** of **Sèln** (Nederlaands: *Sellingen*) is n lougke in t midden van de vrougere gemeinte Vlagtwedde in Westerwoolde, provinsie Grönnen. t Is ein van de einege esklougen in Grönnen. t Ligt aan t revierke de Ruten Ao en ligt in t midden van n groot natuurgebied, dei onder aander bestaot uut de staotsbosbeheer Sellinger Bossen (*Zèlnger Wolden*), t veen- en haaidgebiet Ter Börg en drei grote essen.

Kèrkelk zeen vörmde Zèlng vrogger aait n eigens kaarspel mit de omliggende gehuchten.

Tegenswoordeg is Zèlng de heufdplak van de gemeinte Vlagtwedde, deur sin zentraole liggen.
Knoal (dörp)

**Knoal** (Nederlaands: *Stadskanaal*) is n groot dörp in t zuudoosten van de provìnzie Grunnen in t lieknoamege gemainte Knoal. t Dörp is ontstoan as lintdörp bie t lieknoamege daip laangs, t Knoal, môr is in de loop van de eeuwen laangzoam, uutdijt noar t noordoosten tou en kin nou binoa n stad nuimd worden.

## Geschiednis
t Knoal is begonn door ain gehaim besluut van de stad Grunnen in 1762 om ook Drintse grondn te gaon vervenen. Doorveur was ain knoal in het zuudoostn neudig.

## Diversen

* t Knoal is, noast Emmen, t belaangriekste winkelzentrum veur veul van de minzen dai in Zuudoost-Grunnen of Oost-Drìnthe wonen.
* Onder jongeren wordt Knoal ook wel ais Stakka nuimd.
Troapel

**Troapel** (Nederlaands: *Ter Apel*) is n dörp in t zuud-oosten van de provìnzie Grunnen, gemainte Westerwolde, bie de Duutse grenze. t Ligt veur n duil in Westerwôlde en veur n duil in de Veenkelonien. t Staait bekind om t 15e eeuwse kloosterenkloave (1465) woar t dörp bie baauwd is, in de 18e en 19e eeuw. t Het om en bie de 9.000 inwoners.

## Karnaval
In Troapel wordt elk joar de greutste uptocht vant Noorden heult. de Karnavalsnoam von Troapel is tiedens karnaval Klooster en de Wieke

## Asielsoakers
De verleden joaren is Troapel verschaaidene moalen in t nèjs wèst, deur protesten tegen de oetzetten van asielzuikers oet t vertrekzentrum bie Troapel.
Fluitekruud

**Fluitekruud** (*Anthriscus sylvestris*) is n plant uut de scharmbloemefamilie (*Apiaceae*). Disse soort komt in Nederland algemeen veur, veural op plekken die mit gres begreuid bin. De plant komt aordig vaak veur in wegbarmen die hierdeur wit-ekleurd worren.

Fluitekruud komt van oorsprong veur in Europa, West-Azië en Noordwest-Afrika; in t zujen bie t Middellanse Zeegebied komt t veur in de hoger-elegen gebiejen. De fluitekruud is verwant an de pieterselie, de wortel, de bereklauw en de evlekte schierling.

## Botaniese beschrieving
De scharmen bin samen-esteld uut witte bloempjes die aordig vrog bleuien. De plant is behaord en kan anderhalve meter hoog worren. De stengels bin hol en egreufd en hen vaak n rooie gleui. Deurdat de stengel hol is, kan der n fluitjen van emaakt worren, hier komt de naam *fluite*kruud oek vandaon.

De bloem is wit en het n deursnee van drie tot vier millimeter. Elk bloempjen het n umwienseltjen en vuuf kroonblaojen, waorvan der twee kleiner bin. De bloemen vormen samen-estelde scharmen mit acht tot vuuftien scharmstraolen. De bleuiperiode loopt van april tot juni. De blaojen bin twee- tot drievoudig eveerd; de onderkant is zachtbehaord.
Fluitekruud het donkerbrune, silindervormige vruchjes mit n eribde snavel.

## Nedersaksies
*Drèents: 
***fluitekruud*
***trompetter* 
***dunderbloumen* (VEK)
*Grunnegs: 
***gipskruud*
***hondkruud*
***hondstaank*
***hondestangen*
***keesbloum/-blom*
***kezebloum/-blom*
***piepkruud*
***toeter*
*Stellingwarfs: 
***staankhoorn* 
***fluitekruud*
*Veluws: 
***fluitekruud* 
***fluitkruud* (Wezep)
***flutekruud*  (Speuld, Hoevelaken, Harskamp)
***luzebloem* (Barreveld)

## Fotogallerie

Ofbeelding:Anthriscus_sylvestris_Fluitenkruidbloemen_closeup1.jpg
Ofbeelding:Antrhiscus silvestris Fluitenkruid.jpg
Ofbeelding:Anthriscus sylvestris(01).jpg


## Uutgaonde verwiezingen

* SoortenBank.nl - beschrieving en ofbeeldingen
Boenen

De gemeinte **Boenen** (Platduutske skriefwies: *Bunn*, Hoogduuts **Bunde**, Grunnengs: *Bonnen*) in d'landkrais Leer, Nedersaksen, ligt in d'Reiderland in Oostfreisland, westelk vun Leer, dichtbie de Dullert un de grens tou Grunnen. 

## Geografie
De oort Boenen ligt boven up n Geest-Rug, dei vun zuden noa noorden wied in de mars un de pollers löpt. Oostelk un zudelk gift dat Hoogmoorn.

De vlekke Boenen is n dörp mit n kark un n ziedeln, dei d'verloup van de Geest in n rieg volgen dait. Doar ligt ok dat steinhoes, en de ol borgenloag. 

Woarteiken is de Windmeulen van 1911. Sie is en van de greutste meulen in heil Oostfreisland.

## Weblenk
* Gemeinte Boenen