open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Geer

De **geer** is de naam van de melkklieren bie nerekers, vergeliekbaor mit borsten bie de mins. In de geer wort melk evormd waormee tiejens t zeugen t jong evoerd kan worren. De eerste melk die in de geer evormd wort heet biest of kolostrum en is iezig riek an ofweerstoffen. Naor n paor dagen komt de echte melk op gang.

De melkvorming vient plaots in de melksellen. t Hormoon prolaktine, dat of-escheien wort deur de hypofyse, zörgt veur de melkproduksie. De groendstoffen veur de melk worren deur t bloed an-evoerd en deur diffusie in de melksellen op-eneumen. Hier worren de groendstoffen um-ezet in melk. Um één kilo melk te maken moen der hoenderden liters bloed deur de geer stromen. De melk wort op-esleugen in de melkboezem, n sponsachtige ruumte oender in de geer. De melk verlaot de geer deur de speunen of titten. 

Elk deel van de geer het n eigen melkstelsel en melkboezem. Bie de koe is de geer verdeeld in vier delen, die kwartieren eneumd worren. Elk kwartier het n eigen tit. Bie t schaap en de geit bestaot de geer uut twee delen. Bie de zeug is de geer verdeeld in oengeveer twaolf pakketten. Elk pakket het zien eigen speun waordeur de geer bie de zeug tien, twaolf of veertien speunen het. n Varken is alleen gien nereker.

## Nedersaksies
* Drèents:
** *gier* (u.a. Ni'jlusen)
** *jaor*
** *jidder, judder*
** *juur*
** *uur*
* Grönnegs:
** *gidder* (STD, NVL)
** *jidder* (overg)
** *jaor* (WEV)
* Stellingwarfs:
** *jarre*
** *uier*
* Veluws: *geer*
Akkermannetjen

't **Akkermannetjen** (*Motacilla alba alba*) is een zangvoegel uut de femilie van de piepers en kwikstarten (Motacillidae). Ze hen een wit gezicht, zwarte bef, grieze rug en een zwarte "helm". 's Wienters slapen groepen akkermannetjes soms samen op gebouwen en in bomen. Ze kommen veur in open velden, meestentieds in de buurt van waoter, oek zie-j ze vaak op boederiejen en in daarpen. Bie de voortplanting nestelen akkermannetjes in muurnissen, tussen klimopranken, en gao zo mar deur. Akkermannetjes kommen in grote antallen veur in de hele Beneluxregio.

## Nedersaksisch

## Uutgaonde verwiezing
* SoortenBank.nl - beschrieving, ofbeeldingen en geluud
Busekool

**Busekool** (*Brassica oleracea* convar. *capitata* var. *alba*) wort licht veur de verwaarking tot zurekool emaarkt, mar oek veur de vaarse mart eteeld. 't Is één van de oudste koolsoorten. De teelt vien vanouds veurnamelijk plaots in Noord-Holland, umdat daor gien antasting deur knolvoet optreedt. Dit is oek terug te vienen in de rasnamen, zoas in *Langendijker Bewaar* en *Roem van Enkhuizen*.

Oek vien der nog teelt plaots in Limburg en Noord-Braobant, mar daor moet een rume vruchtwisseling toe-epast worren.

Van busekool bestaon der twee types: 
* 't spitse type, (witte) spitskool eneumd, oek bie greune savooiekool komt een spitstype veur, en
* 't roende type, busekool.

De volgende teeltwiezen ku-w oenderscheien:
* Busekoolteelt veur de vrogste teelt mit oogst in juni en soms oek veur de zoemerteelt
* Zoemerteelt mit oogst in juli en augustus
* Vrogge haarfstteelt mit oogst in september en begin oktober
* Laote haarfstteelt mit oogst in oktober
* Beweerteelt mit oogst in november

Bie 't oogsten, worden der op verschillende plaotsen, zoas in 't Grunningse Teraopel (bie de een-naor-leste oogst), braoderiejen ehouwen, ter ere van de oogst.

## Inhoudsstoffen
Busekool het een hoog vitamine C-gehalte en thiocyanaat dat een antibiotische waarking het.

100 gram vaarse kool bevat:
* 110 kJ
* 4 g koolhydraoten
* 2 g eiwit
* 50&nbsp;mg calcium
* 0,5&nbsp;mg iesder
* 50&nbsp;mg C
* 0,04&nbsp;mg B1
* 0,04&nbsp;mg B2

## Ziektes en beschaodigingen
Buten Noord-Holland is knolvoet (*Plasmodiophora brassicae*) de belangriekste ziekte. Riepsantastingen deur oender meer 't grote koolwitjen, 't kleine koolwitjen, de koolbladroller, de kooluul en de koolmot kommen vaok veur. Daornaost komt antasting veur van de koolvlieg en de koolgalknut.

## Nedersaksisch
* Achterhooks: *boeskool*
* Drèents: *boeskool*, *boezenkool*, *kool*
** In de kontreien van Ni'jlusen is *Boesenkool* een bekende achtername.
* Graofschopper plat: *boeskool* (Graofschopper schriefwieze: *Buuskoal* of *buuskåål*)
* Grunnegs: *boeskool*
* Veluws: 
** *busekool* (Armelo, Putten, Nunspeet, Niekark)
** *boesekool* (Epe)
** *boeskole* (Apeldoorne)
** *kabbes* (Apeldoorne, Lieren, Klanenbeek, Loen, Deelen)
** *kabbeskool* (Klanenbeek)
** *witte kool*
* Tweants:
** *boeskool* (Oldnzel steet met karnaval bekeand as de *boeskoolstad*)
** *witte kool*

## Uutgaonde verwiezingen
Cascada

**Cascada** is nen Duutse dance/trance act den besteet oet t producersduo Manuel Reuter (*DJ Manian*) en Yann (*Yanou*). Yanou har eerder nen kleann hit met t nummer *On & On*, dat e saamn met Do maakn, en was saamn met DJ Sammy verantweurdelik vuur n weerldhit *Heaven*, ok inzung duur Do. Zo as hee zölf zeg, hef vuural Yanou n hit *Heaven* maakt en zol DJ Sammy der nich zoo völle met van doon hebn had.

Cascada besteet, nöast de twee producers, wieders oet de zangeres Natalie Horler (Bonn, 23 september 1981), ne Duutse met Eangelse oalders. Zee kwam al op jonge leeftied met muziek in aanraking, umdat eer vaar ne jazzmuzikaant is.

n Groep hef vanof 2004 verscheidn hits had in Duutsland, zooas *Piece of Heaven* (2004), *Miracle*, *Bad Boy* en *Everytime We Touch*. Dizn letstn is n eerstn den t ok in t boetnlaand good döt, woaronder de Verenigde Stoatn van Amerika en Engelaand.

Vanof wekke 37 in 2006 steet *Everytime We Touch* van n gelieknamign album in de Nederlaandse Top 40. 

## Plaatn
* Everytime We Touch (2006)
* Perfect Day (2007)
* Evacuate the Dancefloor (2009)
* Original Me (2011)

## Oetgoande verbeendings
* www.CascadaMusic.net [Engels]
Kaonderen

**Kaonderen** is 't alsmar heneweer lopen van minsen en dieren. Minsen kaonderen vaak umdat ze zenuwachtig bin of umdat ze gewoon niks te doen hen. Minsen kaonderen licht as ze iezig nerveus bin, bieveurbeeld umdat ze een bepaold repport of moen hen veur 't waark of umdat ze iets vertellen moen waorbie ze bang bin veur de reactie van de are persoon of personen.

In 't Nederlans neumen ze kaonderen *ijsberen*, dit woord komt van 't gedrag van bepaolde dieren in gevangenschap (bieveurbeeld in een dieretuun). Deur een staark bepaarkte bewegingsruumte en 't ontbreken van normaole prikkels kunnen een groot antal dieren in de gewoonte vallen dat ze de heeltied mar weer 'tzelfde kleine roendjen lopen of are bewegingen de heeltied mar weer herhaolen. 't Verschiensel is naor de iesbeer verneumd umda-j-n-'t daor 't beste bie zien kunnen.

## Nedersaksisch
*Veluws: *kaonderen*, *dalven* of *krenselen*
Hoksebarge

**Hoksebarge** of **Wakkesbaaign** (Nederlaands: *Haaksbergen*) is ne gemeante en n doarp in t zuudn van Tweante, in de proveensie Oaveriessel. De gemeante har per 1 jannewoari 2020 24.309 inwonners (bron: CBS) en lig noa an Hengel (11 km) en Eanske (12 km). De totale öppervlakte is 105,55 km² (woarvan 0,27 km² water). De gemeante Hoksebarge, dee zik de *Ster van Tweante* neumt, maakt deel oet van t koaderwetgebeed Regio Tweante.

## Oaverige kerne
Brammel, Buurse, Epnzoalder, Holthuuzn, Honesch, Langel, de Hoeve (ontstoan in 1927) en Stepel.

## Geskiedenisse
De eerste inwonners van binn de hudige gemeentegreanzn kömn zon betn roond 800 v. Kr. noabie Buurse an de Buursebekke te wonn. t Doarp Hoksebarge onsteund völle later, um 800 noa Kristus, as boernestean vearderop an deezelfde bekke. Hier hebt ze n heulten kaarkjen op-egreawen oet ongevear 1000 n. Kr., wat n vuurgänger van de hudige St. Pankratiuskaarke was. Hoksebarge wörd t eerste eneumd as *Hockesberge* in 1188 op de goodernlieste van  Groaf Hendrik van Dale, den't ook Deepn en Ahaus (kort oawer n poal in Duutslaand) har. An t begin van t 14de joarhoonderd kree'j de boermaarkes, dee't bleewn bestoan töt halverweage t 19de joarhoonderd. Oonder t gericht Hoksebarge völn de maarkes Brammel, Langel, Epnzoalder/Stepel, Holthuuzn, Bokel en Hoksebarge/Hoognes.

Um 1400 wör de Buursebekke, den't toertieds duur t doarp hen streumdn, verlegd en op t zuden van Hoksebarge an eslötn op de Skipbekke. Hierduur köm dr ne waterverbeending met n Iessel en ko'j oawer t water bie de haanzesteadn Deaventer, Zwolle en Zutfen komn.

In t 18de joarhoonderd wör dr ne koornmölle bouwd, den't ze n Koornbloom neumt.

Net as in aandere deeln van Tweante was dr in Hoksebarge vanof t 19de joarhoonderd völle textielnieverheaid. t Fabriek van D. Jordaan & Zonen leawerden völle woark vuur de inwonners. Op t heugtepeunt leup 80% van t Hoksebargse waarkvolk bie D. Jordaan. Begin zeuwntiger joarn stortn de textielnieverheaid in Tweante in, en dus ook in Hoksebarge.

## Bekeande leu oet Hoksebarge
*Karel van de Kate - komiek
*Thomas Berge (1990) - volkszänger
*Bram Tankink (1978) - wielrenner
*Erik ten Hag - voetbalcoach

## Oetgoande verwiezing
* Webstea van de gemeante Hoksebarge in t Tweants

## Rifferenties
Oostergo

De hudige perveensie Frieslaand wodde in vroggere tied in drie streken indield: **Oostergo**, Westergo en Zevenwoolden.

De Middelzee dielde de perveensie in twiejen. Et westelike diel Westergo, et oostelike diel hiette Oostergo (Zevenwoolden leit in et zuden tegen et hudige Flevolaand en Drenthe an).

Et woord -go duudt an dat et een eilaand was, et westelike en oostelike eilaand.
De kust van et oostelike eilaand leup langes de plakken Goutum, Liwwadden en Stiens.
De kust van et westelike eilaand leup langes de plakken Berlikum, Beetgum, Marsum, Boksum en Jellum.

Doe de Middelzee rond 1200 nao Chr. mit hulpe van rieke kloosters bediekt wodde, slibde de Middelzeee binnen honderden jaoren dichte.

## De 11 grieteni'jen van Oostergo
# Liwwadderediel
# Ferwerderediel
# West-Dongerediel
# Oost-Dongerediel
# Kollumerlaand
# Achtkarspelen
# Dantemediel
# Tietjerksterediel
# Smallingerlaand
# Idaarderediel
# Rauwerderhem

De twie steden:
* Lw: Liwwadden
* D: Dokkum
Verscholen Darp

In de bossen van Vierhouten, in 't zuden van de Nederlaanse gemeente Nunspeet, bevient zich in de bos an de Pas-Opweg 't **Verscholen Darp** of 't **Geheime Darp**. Dat werd in de Tweede Wereldoorlog tussen febrewaori 1943 en oktober 1944 bewoend deur onderdukers. Eind oktober 1944 werd 't darp ontdekt deur twee SS'ers die an 't jaogen waoren. De meeste onderdukers wisten te ontkommen. 't 'Darp' bestung uut een antal primitieve hutten, half in-egraoven in de groond. Noen staon der nog drie nao-ebouwde hutten.

In Vierhouten is der een expositie over 't Verscholen Darp. Disse bevient zich in 't VVV-gebouw an de Elspeterbosweg 1.
Pas-Opweg

De **Pas-Opweg** is een ouwe bosweg op de Veluwe, die loopt van *[[Niej-Soerel]]* (bie Nunspeet) naor 't Verscholen Darp bie Vierhouten en eindigt bie de Gortelseweg in de gemeente Epe.

An de kruzing van disse weg mit de Tongerenseweg staot de boswachterswoening "Pas-Op" (huusnummer 200). De naam "Pas-Op" zou herinneren an 't feit dat hier vrogger veul struukrovers waren, die niksvermoedende reizigers overvullen en bereufden van al der bezittingen. 

Niet var van huus *Pas-Op* liggen verschillende ouwe handelsroutes. Zo ligt der de Ouwe Zwolseweg, een ouwe Hessenweg, die leup van Amesfoort over Leuvenum en via Vierhouten naor Hattem en zo veerder richting Duutslaand. Ok ligt der een ouwe Hanzeweg kortbie, die de Hanzestejen Deventer en Harderwiek mit mekaar verbund.

Veural 's zoemers, kommen der veul toeristen over de Pas-Opweg, vanwegen 't Verscholen Darp, een onderdukerskamp uut de tweede wereldoorlog. Veerder is der een wildkiekscharm. 

De Pas-Opweg is ok de meest berejen fietsroute van Nunspeet naor Apeldoorne.
Eel

**Eel** (Nederlaands: *Eelde*) is een plaots in de Nederlaandse pervincie Drenthe en maokt deeil oet van de gemeeinte Tynaorl. Veur 1998 was 't de heufdplaots van de gelieknaomige gemeeinte.

Eel ligt in 't noorden van Drenthe, laangs de A28 tussen Assen en Grunnen. 

De dörpen Eel en Paoterwold binnen in de loop van de twintigste eeuw an mekaor gruid. Op de plaotsnaomborden wördt dan ok de naom *Eelde-Paterswolde* vermeld (Drèents: *Eel-Paoterwold*). Eel is 't zudelijke gedeeilte. 't Dörp har op 1 jannewaori 2006: *6.956* inwoners (Eel-Paoterwool had der doe: *10.744*).
Laauwersmeer

t **Laauwersmeer** is n deur mìnskenhaand moakt meer ien t noorden van Nederlaand, op de grìns van de provìnzies Grunnen en Fraislaand. t Is op 23 mei 1969 ontstoan deur t oafsluten van de Laauwerszee.

De veurnoamste rezen veur dizze oafsloeten waar vaaileghaid. Noa de woatersnoodraamp van 1953 ston Riekswoaterstoat veur de keuze de dieken rond de Laauwerszee te verhogen tot deltahoogte, of de zeeaarm oaf te sloeten. Onder drok van de bevolken (aksieleuze: *De Lauwerssé moat ticht!*) worden veur t lèstent keuzen.

## t Schierste stee van Nederlaand
Op 27 novimber 2004, ien de finoale-oetzenden van t NCRV-pergram *De mooiste plek van Nederland* (t Schierste stee van Nederlaand), ìndegde t Laauwersmeer op de daarde plak. Nasjonoalpaark De Weerribben is oetindelk tot winnoar oetreupen worden. t Fraise Moddergat wer twijde. 

## Oafbeelden

Ofbeelding:LauwersmeerSluizen.jpg|Spuuszielen bie t Laauwersmeer


## Boetende ìnwiezen
* VVV Laauwerslaand
* Veugels in de Laauwersmeer
Reetmölle

**Reetmölle** (Nederlaands: *Rietmolen*) is een darp in de gemeente Berkelland, op de grenze tussen den Achterhook en Twente, in de Nederlandse prevensie Gelderlaand.
Reurle

**Reurle** (Nederlaands: *Ruurlo*) is een darp in de gemeente Berkelland in de Nederlandse previnsie Gelderland.

Reurle was tot 1 januari 2005 een eigen gemeente. Met de gemeenteleke herindeling ging Reurle op in de ni-je gemeente Berkelland.

Reurle lig an de spoorweg tussen Zutfent en Wenters en hef een eigen station.

## Bezienswaordigheden
* Huze Reurle, kasteel en landgoed
* Bossen rondumme kasteel Reurle (zo'n 1020 bunder)
* Het Doolhof, een groot heggendoolhof
Depressie (psychologie)

Een **depressie** of een **depressieve buui** is een geveul van verdriet, een verlies van levenslus, of ongelokkig wezen. Bie een depressie wonnen je *neerslachtig*, he-j vake nans schik an, en ku-j inene ans minder um gaon geven. Een verlies an etenslus, minder slapen en een verminderde seksuele lus kump vake veur. Liekas 't dikkels denken an de dood of an zelfmeurd. Aandere kenmarken bin da-j je eigen hellig, bange en meui gaon veulen. Een depressie hoef neet altied lange te duren, en kan binnen een paor uren of dagen weer veurbiegaon. Een depressie dee langer duur as een weke of twee wonnen een *klinische depressie* eneumd, hierveur bin meestentieds wel *antidepressiva* veur te kriegen, dit bin pilletjes waor je wat minder depressief van wonnen. Hardlopen en praoten kunnen oek helpen bie en depressie. Een depressie kan verschillende oorzaken hem, um der mar een paor te neumen: wark, de weerummekoms van een lange vekansie of reize, je drok maken over geldpreblemen, preblemen mit de gezondheid, liefdesverdriet, en zokke dingen meer.

## Uutgaonde verwiezingen
* Clinical-Depression 
* Depressione MF Research University of Milan (IT)
Schoonspringen

**Schoonspringen** is een sport waobie-j van een duukplanke op een sierlijke meniere in 't waoter van een zwembad springen. Sprongen dee vake edaon wonnen bie schoonspringen bin bieveurbeeld salto's, valduken, schroeven en nog veule meer. 

Der bin meestentieds vuuf duukplanken bie 't schoonspringen: 1 meter, 3 meter, 5 meter, 7½ meter en de grootste duukplanke is 10 meter hoge. Bie 't schoonspringen bin techniek, souplesse, elegantie, heugte, ofstaand en de meuilijkheidsgraod arg belangriek. Disse punten speulen een grote rolle in de puntetelling van de jury.

De toorne mit de verschillende springnivo's is grotendeels emaak van beton. Daornaos he-j meestentieds nog springplanken van 1 meter en 3 meter.
Zeuvenwoolden

De **Zeuvenwoolden** (Nederlaans: *Zevenwouden*, Fries: *Sânwâlden*) was naost Oostergo en Westergo ien van de drie goën van Frieslaand.

## Ontstaon
Omdat Bornego ok uutmekeervul in de 14e ieuw, doe et opsplit wodde, was d'r in et zuden van Frieslaand verlet an een ni'j verbaand. Dit verbaand wodde an 't beginne van de 15e ieuw sleuten tussen de Bornegose dielen Bornferd en Schoterlaand en et Westergose Doedingwerstal. Dit verbaand beston oorspronkelik uut zeuven dielen: Bornferd wodde Utingerediel, Aengwirden en Haskerlaand, van Schoterlaand wodde et kustdiel doe Oosterzeesterlaand, en van Doedingwerstal, dat Doniawerstal wodde, wodde et kustdiel Mirderlaand.

## Uutbreiding
In de 15e ieuw had dit ni'je verbaand niet veul invloed op de Friese poletiek, die was veural richt op Oostergo en Westergo. Mar doe Gaasterlaand, Opsterlaand en de Stellingwarven omdebi'j et jaor 1500 bie et verbaand kwammen wodde et een go mit dezelde rechten as de aandere twie. De laeste veraanderings in de saemenstelling weren et saemengaon van Mirderlaand en Oosterzeesterlaand tot de *Lemster Vuufge*, laeter Lemsterlaand, wiel aandersomme de Stellingwarven de grieteni'jen Ooststellingwarf en Weststellingwarf wodden.

## Kaorte
Rekken

**Rekken** is een darp in de gemeente Berkelland, vlakbi'j de grens tussen Nederlaand en Duutslaand, in de Nederlandse prevensie Gelderlaand.

Rekken besteet van oudsher uut twee kernen gescheiden deur de Berkel, n'n protestantse op de noordoever en een katholieke op de zuidoever.
In Rekken bevindt zich n'n Tbs-kliniek, een justitiële jeugdinrichting en n'n kliniek veur alcohol- en drugsverslaofden.
Engelaand (duurverwiesziede)

**Engelaand** kan verwiezen naor:

* Engelaand (regio)
** Verienigd Keuninkriek
** Groot-Brittannie
* Keuninkriek Engelaand (927 töt 1707)
* Engeland (Apeldoorne)
* Engelaond (Oldebroek)
Engelaand (regio)

**Engelaand** is een laand in West-Europa en is mit Noord-Ierlaand, Schotlaand en Kymrië ien van de samenstellende dielen van 't Verienigd Keuninkriek. Ok is 't de zudelijkste, grootste en dichtstbevolkte kontrei van zowel 't Verienigd Keuninkriek as 't eilaand Groot-Brittannië. De heufdstad van Engelaand is Londen.

Mit de name *Engelaand* wördt vake ten onrechte as pars pro toto heul Groot-Brittannië of 't Verienigd Keuninkriek an-eduud, waor (niet-Engelse) Britten vake niet bliede mit bint. Dit is vergeliekbaor mit de anduding *[[Hollaand]]* as pars pro toto veur heul Nederlaand.
Maastricht

**Maastricht** (hail plat Grunnegs: *Moasbadde*, Limbörgs: *Mestreech*) is n stad en gemainte in de Nederlaandse provìnzie Limbörg. t Is mit 121.000 inwoner ook de heufdstad en grootste gemainte in Nederlaands Limbörg. Nevven of noa Nimweeg is t de oldste stad van Nederlaand. Welkent non de oldste is, wait man nog nait. De Haailege Servatius is de patroonhaailege van t overwegend katholieke Maastricht.

## Wieken
# Binnenstad (City, Jekerkwartier, Kommelkwartier, Statenkwartier, Boschstraatkwartier, Sint Maartenspoort, Wyck)
# Boetenwiek Zuud-West (Villapark, Jekerdal, Biesland, Campagne, Wolder, Sint Pieter);
# Boetenwiek West (Brusselsepoort, Mariaberg, Belfort, Pottenberg, Malpertuis, Caberg, Oud-Caberg, Malberg, Dousberg, Hazendans, Daalhof);
# Boetenwiek Noord-West (Boschpoort, Bosscherveld, Frontenkwartier, Belvédère, Lanakerveld);
# Boetenwiek Oost (Wyckerpoort, Heugemerveld, Wittevrouwenveld, Nazareth, Limmel, Scharn, Amby);
# Boetenwiek Noord-Oost (Beatrixhaven, Borgharen, Itteren, Meerssenhoven);
# Boetenwiek Zuud-Oost (Randwyck, Heugem, Heer, De Heeg, Vroendaal).

## Zainsweerdegheden
Maastricht telt veul zainsweerdegheden en monumìntoale gebaauwen. Hieronder volgt n opsommen van de belaankriekste:
* Vrijthof (Maastricht) mit de (dails) Romoanse Sint-Servaasbasiliek, de Sint-Janskerk, t Spoans Goevernemìnt en t Generoalshoes (hudege *Teoater aan t Vrijthof*)
* Onze-Lieve-Vrouweplaain mit de Onze-Lieve-Vrouwebasiliek
* Maarkt mit stadhoes van Pieter Post en t staandbeeld, mit brandende fakkel, van Jan Pieter Minckeleers, de oetvinder van t lichtgas. De Maarkt en de aansloetende Boschstroat worden volledeg herinricht in 2006. t Plaain wordt klainer en de stroaten deromhìn worden inricht zo as Pieter Post t bie de baauw van t stadhoes bedocht haar. 
* De Grode Stoat en Klaine Stoat, de heufdwinkelstroaten van de binnenstad, mit Dinghoes (middelaivse rìchtbaank, non vesten VVV)
* Sint Servaasbrug
* Bassin (binnenhoaven)
* Jekerkwartier
* Bonbonnière (vrouger stadsteoater)
* Helpoort en stadsmaauwer mit enkele muurtoarns (middelaivs)
* De Hoge Fronten, ook wel Linie van Du Moulin nuimd. 17e/18e aivse vestenwaarken mit diverse bastions as beschaarmen van de stadswalln. De Hoge Fronten worden kìnmaarkt deur de aanwezeghaid van dreuge grachten en ondertunnelln (ook wel aanduud as kazematten)
* Céramique, n nije wiek, woar ook t Bonnefantenmuseum legen is
* Sint Pietersberg mit de oetstrekte ondereerdse kaalkstaingroaven  (mit onrìchte aanduud as de *grotten*), woarvan de "Zonneberg" en t "Noordelijk Gangenstelsel" veur toeristen te bezichtegen binnen. Hier ligt ook Fort Sint Pieter
* t Goevernemìnt, t provìnziehoes dat dails in de Moas baauwd is
* t Staandbeeld van d'Artagnan in t Aldenhofpark

## Nedersaksisch
* Drèents: *Mestricht, Maastricht*
* Grunnegs: *Maastricht, Moasbadde*
* Sallaans: *Mestricht, Maastricht*
* Stellingwarfs: *Mestricht, Maastricht*
* Veluws: *Mestrich(t)*

## Referensies


## Boetende hìnwiezen
* Gemainte Maastricht
* Maastrichtportal
De Bilt

**De Bilt** () is een gemeente en een darp in 't midden van de Nederlaanse previnsie Utrech. De *gemeente* hef ongeveer 42.000 inwoeners en beslaot een oppervlakte van zo'n 67 km² (waorvan krap-an waoter). 't *Darp* De Bilt telt 10.465 inwoeners (1 jannewaori 2005).

De volgende plaotsen heuren oek bie de gemeente:
Bilthoven, Groenekan (*Greunekan*), Hollandsche Rading, Maartensdijk (*Meertensdiek*), Westbroek.

## Ofbeelding van de darpskarke
Heurem

De **heurem** (*Vespa crabro*) is een grote wespensoort. Behalve deur zien ofmeting van 2,5 tot 3,5(!) centimeter valt de heurem op deur zien roodachtige borststuk en zien felle geluud. Hie komt niet veul veur in België en Nederlaand, mar is oek gien zeldzaamheid. Hoewel de heurem meer as twee keer zo groot is as de gewone wesp, is ie heel wat minder agressief tegenover minsen. As ie steekt is dit wel pienlijker as bie een gewone wesp of biej, mar hie steekt minder gauw - al *kan* de heurem wel iezig weerbaor wezen as 't derop ankomt een nest te verdedigen.

Volges ouwe fabels zou de heurem een mins of een peerd kunnen doden. Dit is onzin, umdat 't gif van de heurem oengeveer geliek is an dat van de gewone wesp. Een steek van de heurem is alleen dodelijk as een persoon der allergisch veur is, of as een persoon tussen de 500 tot 1.000 keer esteuken wort.

## Nedersaksisch
*Drèents: *heurink, hurk*
*Veluws: 
***heurntje*
***heurntie*
***heuntie* (Waopenvelde, Epe, Emst)
***eurntie* (Attem)
***hoornaor* (Hoevelaken)
***heurem* (Putten, Armelo)
***horus* (Putten)
Hof van Tweante

**Hof van Tweante** is ne gemeante in de Nederlaandse proveensie Oaveriessel. De gemeante lig in t zuudwestn van Tweante. De gemeante is ontstoan noa de gemeentelike herindeling van 1 januari 2001 duur t saamntrekn van de gemeantn Goor, Deepn, Maarkel, Stad en Ambt Dealdn. De gemeante har op 1 jannewoari 2020 35.013 inwonners. De gemeante beslöt 215,44 veerkaante kilometer. De gemeante hef n staark landelik karakter. 

## Oaverige kerne
Achterhook, Oazele, Beantel, Dealdn, Dealdnerbrook, Dealdner Es, Deepn, Ealsn, Elsnerbrook, Goor, Hengeveald, Herike, Karspel Goor, Maarkel, Maarkelerbrook, Maarkvelde, Pothook, Stokkum, Stokkumerbrook, Wiene en Zeldam.

## Verkeer
Langs de noordgreanze van de gemeante löp de autobaan A1, met ofsleage biej Maarkel en Goor. Duur de gemeante löp ok t Tweantekanaal. Doarlangs löp de baan tusken Zutfen en Oldnzel. Goor en Dealdn hebt n stasjon langs disse baan.
Atepoele

De **atepoele** (*Pisum sativum*) is een plaante die beheurt tot de vlinderbloemefemilie (Fabaceae, synoniem: Papilionaceae). De ronde eetbere boon van de atepoele numen ze vaeke dopaten of dopperties. De boon wodt pattietoeren kookt en eten mit appelsmotse, ok wodt d'r vaeke sop van maekt. De gemiddelde atepoele weegt tussen de 0,1 en 0,36 gram.

## Inhooldsstoffen
100 gram vasse (rauwe) atepoelen bevatten gemiddeld 10 g koolhydraoten, 5 g eiwit en 0,3 g vet. Veerder an mineraolen 20&nbsp;mg kalcium, 2&nbsp;mg iezer en an vitamines 0,4&nbsp;mg karoteen, 0,17&nbsp;mg B1, 0,16&nbsp;mg B2 en 50&nbsp;mg C. De energieweerde van 100 g is 264 kJ.

## Nedersaksisch
* Drèents: *aart*, *arft*, *art*
* Grunnegs: *aard, aarft*
* Stellingwarfs: *atepoelen*
* Urkers: *urte*
* Veluws: 
** *aart, arte, ärte*
** *arft, ärfte*
** *arfe, ärfe*
** *ate* (Klanenbeek, Hall)
** *ätte* (Apeldoorne)
** *raasdonder* (Lieren)

## Uutgaonde verwiezing
Goor

**Goor** is ne stad in de Tweantse gemeante Hof van Tweante in de Nederlaandse proveensie Oaveriessel. Töt de gemeentelike herindeling van 1 januari 2001 was t ne zölfstandige gemeante. t Had op 1 januwoari 2021 12.155 inwonners en is de grötste plaatse van de gemeante.

De naam Goor bedudt *moorassigen bosgroond* en wördt vuur et eerste daleskreven tusken 1027 en 1048.

Goor kreag in 1263 stadsrechten van Hendrik I van Vianden, bisschop in Sticht Utrecht. In de Middeleeuwen en et begin van de Nieje Tied was et et centrum van et bestuur van Tweante. Noa de Reformatie wörden Goor in heuvdzaak protestaants, al steet et rechtevoort vuural bekeand as 'et rooie dorp'.

In Goor is an et Tweantekanaal seed 1937 Eternit vestigd, een fabriek vuur dakdekkersmaterialen vuur de laandbouw. Dat wör in anvaank vake van asbest maakt. Veur at bekend was dat dat schadelik was, konnen de leu gratis asbestoaverbliefsels ophalen biej Eternit. Völle boeren deuden der de opritten noar öar arf met verharden. Dat hef der vuur zoargd dat der in et gebeed roondum Goor oaveral asbest te veenden was, woarduur meer leu as normaal mesothelioom, ne oard longkaanker, kreagn. An et eande van de 20e eeuw is een begin maakt um disse asbestkroam te rumen.

## Mooi um te weten

*In Goor doot ze alle joaren in juni de school- en volksfeesten vieren, ook wal et 'Goorse Karnaval' neumd. Zoaterdagens is der nen optocht vuur de keender, zöandaagns vuur de groten. Dissen optocht hef as eandpeunt ne grote feestteante. Roondum de feestteante is nen groten kaarmsel.
*Wat leu woln de naam *Goor* anpassen, umdat disse naam neet mear van disse tied zol wean. Leu konnen op ne webstea öare bedeanksels inbrengen en stemmen. Oet de oetslag bleek wat de echte Goorsen van de naamsveraandering veundn: de meeste stemn warn vuur *Swaffelo*. As tweede köm *Hendrik Ido Asbest*. Op de school- en volksfeestn van 2009 wörden as strakke aksie alle plaatsbrödjes vervöngen.

## Oetgoande verbeendige
*Offisjele webstea van Goor
Dealdnerbrook

**Dealdnerbrook** (Nederlaands: *Deldenerbroek*) is ne boerschop in de gemeante Hof van Tweante in de Nederlaandse proveensie Oaveriessel. De boerschop lig tusken Boornerbrook en Dealdn. Töt de gemeentelike herindeling heurn de boerschop biej de gemeante Ambt Dealdn. In de Middeleeuwn völ de boerschop oonder t richterambt Dealdn.

In de boerschop is de havezate *Hoes Backnhaagn* te veendn.
Tilgt

**Tilgt** (Nederlaands: *Tilligte*) is n doarp in de Tweantse gemeante Deenkellaand in de Nederlaandse proveensie Oaveriessel. Ut lig ten oostn van Oatmörsken, langs de weg noar Deankaamp. Töt de gemeentelike herindeling van 1 januari 2001 heurn t doarp biej de gemeante Deankaamp. Op n eerstn januari 2009 har t doarp 751 inwonners.
Met n karnaval het Tilgt t *Waterpönskesdoarp*, de karnavalsvereniging het dan ok C.V. *De Waterpönskes*. Waterpönskes sleet op dat t vrogger wal mangs veurkwam dat t boetngebeed van t doarp oonder water kwam te stoan as n Deenkel oawerstroomdn. De leu stundn dan "tot an t pönske in t water". 

t Doarp wördn in de Middeleeuwn al neumd, as *Tylghede*, woarmet dootieds n deel van nen akker wördn an e duudt (Tilgt lig ok op nen es), en lig op um en noabiej de 20 meter boaven NAP. Wieders steet in Tilgt de *Westerveld Mölle* (vrogger ok: *Brunninkhoes Mölle*), ne achtkaante belt-koornmölle oet 1864, dee saamn met eankelde aandere möln in de gemeante Deenkellaand onderhoaldn wördn duur de *Molenstichting Lattrop-Tilligte*. De roomse kearke is van de hand van A.J. Kropholler oet ong. 1920.

t Noordelike deel van Tilgt wördt ok wal n Vodnhook neumd, t zudelike deel n Brookhook. n Vodnhook hef de veurige eeuw nen aandern naam ekregn: n Volnhook.
Fleringn

**Fleringn** (Nederlands: *Fleringen*) is n doarp in de Tweantse gemeante Tubbargn in de Nederlaandse proveensie Oaveriessel. t Lig ongeveer tien kilometer ten westn van Almelo, tusken Weersel en Albeargn. t Har op n eerstn januari 2004 ongeveer 480 inwonners. In t doarp steet ne roomse kearke. Ok is der de havezate Herinckhave te veendn.
Siberie

**Siberie** (Rossies: Сиби́рь, *Sibir*) is de naam vuur n groot deel van Roslaand dat in Azie lig.

Geografies hef Siberie in Roslaand ne öppervlakte van 10.006.400 km². Doarmet beslöt t 59% van t totale öppervlak van Roslaand. t Besteet oet de federale distriktn Oeral en Siberie. Ook het noordn van Kazakstan wördt biej Siberie reknd. Vrogger wördn ok de Rossiese oostkuste der biej reknd, mer dat neumt ze vandaag-an-n-dag t Rossiese Wiede Oostn. 

t Gebeed wördt duurstreumd duur eankelde van de greutste riviern in de weerld; de Ob, de Jenisej en de Lena. Aandere grote riviern bint oonder aandere de greanzeriviere Amoer, de Olenjok en de Indigirka. Op de Amoer noa streumn al disse rivieren noar n Arktiesn Oceaan.

Siberie is bekeand vanweage de grote klimoatverscheln. Zoo kan t der bittere weenters geavn, woarbiej t töt vieftig groadn vröas. Mer in de zommer kan t makkelik dertig groadn warm ween.
Sokkeloa

**Sokkeloa** (ook wol: *sokkeloat*) is n lekkernij, moakt van kakou dij wonnen wordt oet kakoubonen, de stain van de vrucht van de tropische boom *Theobroma cacao*. Sokkeloa is ien de hiele wereld bie veulen liefd. Ien Nedderlaand en Belgie is sokkeloa veur koop as flitter, moar t is ook verwaarkt ien produkten as bonbons en koeksken. Ook is t lözze kakoupouder veur koop. Sokkeloa is ook een populair ingredient van veul soorten slik. 

## De smoak en effekten van sokkeloa
Sokkeloa vienden de meeste minsken huul lekker smoaken. De fiene woarworden bie t kaauwen van sokkeloa komt deurdat t smìltimp wat leger ligt as de lieftìmpratuur, woardeur t ien revel smìlt. 

Sokkeloa is n vouernsmiddel dat bepaarkte hoeveulheden theobromine, kafiine en tryptofaan bevat, stovven dij n effekt op de hazzens hebben kinnen. t Is anders n misverstaand dat sokkeloa versloavend wezen kin. De houveulheden van dizze stovven binnen noamelk zo leeg dat n gemiddeld persoon meer as 30 kilogram pure sokkeloa op ain dag zol mouten eten om ook moar t lichtste effekt te ondergoan. Onderzuik noar de populariteit van milksokkeloa, pure sokkeloa, witte sokkeloa en kakoupouder wees eer oet dat milksokkeloa t meest populaire soort sokkeloa is. Op boases van de versloavende waarken dij van kakou, dij de deur n aantel wetenskoppers verondersteld wuir, zol ter anders verwaacht worden dat pure sokkeloa t meest populair is, omdat doar n hogere hoeveulhaid kakou ien zit. Toch is de pure sokkeloa meesttieds t minst populair. 

n Overzichtsartikel over de ienvloed van de effekten van sokkeloa is ien maai 2000 publizeerd deur onderzuikers van de akademie van Bristol ien t wetenskoppelke tiedschrift *Pharmacology, Biochemistry and Behaviour*.

## Leegsaksisch
* Drèents:
** *sukelao* (ZOZ, ZWD, MD, VK)
** *sukkelao* (Noord-Drenthe, ZO)
** *sukela* (ZO, ZWZ)
** *sukkela* (ZO)
** *sukerlao* (ZW)
* Graafschopper Platt: *soekkelaa* (Platduutse schriefwieze *Sukkelaa*)
* Grunnegs: *sokkeloa(t)*, *sukkeloa(t)*
* Veluws: *sukelao*
*Sallaands: *sukelao*
* Stellingwarfs: *sukelao*
* Tweants: *sokkelaa*

## Boetende hìnwiezen
* Sokkeloa en t tegengoan van kardiovaskulaire ziektes: een systematisch overzicht (Engels)
Tirool (gebeed)

**Tirool** is ne historiese regio in Mildn-Uropa en besteet oet de Oostnriekse deelstaat Tirool, met as heufdstad Innsbruck, en t Italiaanske Zuud-Tirool.

Vrogger maakn t deel oet van de groafschop Tirool van t Healige Roomse Riek en völ t oonder t aartshertogdom Oostnriek. In de Fraanske tied (1795-1813) kwam t in de haandn van Fraankriek en zien bondgenoot Beiern. Onder leiding van Andreas Hofer kwam t Tiroolse volk in disse tied in opstaand. Noadat t Healige Roomse Rijk in 1806 ontbeund wördn, maakn Tirool deel oet van t keizerriek Oostnriek en later van t Oostnriekse deel van Oostnriek-Hongaarnlaand.

Noa n Eerstn Weerldoorlog wördn Tirool opdeeld in t Oostnriekse Tirool en t Italiaanske Zuud-Tirool (vandaag-an-n-dag ne Italiaanske proveensie, officieel *Bolzano-Zuud-Tirool* neumd). Seend t Verdrag van Saint-Germain besteet t Oostnriekse Tirool oet twee deeln: Noord-Tirol en t kleanere Oost-Tirol, t gebeed roondum Lienz.

Oaverigens wördn de Italiaanske proveensie Trentino, doo t nog biej Oostnriek heurn, vrogger ok wal *Welsch-Tirool* neumd.
Adige

De riviere de **Adige** (Duuts: *Etsch*, Ladinies: *Adiç*) is ne riviere in t noordn van Italiën. De riviere ontspringt op 1550 meter heugte, noa biej de Reschenpas (Italiaansk: *Passo di Resia*) in t Duutstalige Zuud-Tirool. Met 409 km is het noa de riviere de Po de längste rivier van Italiën.

De Adige streumt duur de plaatsen Meran, Bozen, Rovereto, Trente en Verona noar de Adriatiese Zee. De Adige is ne arg onvoorspelbere riviere; duur smeltwater kan t peil in de riviere rap stiegn, woarduur der völle stroomversnellingn ontstoan. Doarduur kan der op de riviere nich wördn vaarn.

Eer belangriekste ziedriviern bint de Passeier, dee noa an Meran in de Adige oetmoondt, de Eisack, dee noa an Bozen in de Adige oetmoondt, de Noce noa an Mezzocorona, de Avisio noa an Lavis en de Fersina noa an Trente.

Biej t sloetn van t Verdrag van Saint-Germain in 1919, noa n Eerstn Weerldoorlog, wördn beslötn dat t stroomgebeed van de Adige en eer ziedriviern Italiaansk grondgebeed wördn.
Stork

**Störke** (*Ciconiidae*) bint ne familie van vöggel dee nich allenig in de troopn en subtroopn veurkomt, mer ok in de gebeedn met een moatig klimaat.

De familie besteet oet zes geslachtn en neegnteen soortn. Doarvan komt in Uropa twee soortn veur, nen witn stork (*Ciconia ciconia*) en nen zwartn stork (*Ciconia nigra*).

Alle vöggel oet disse groep hebt lange peut en nen vrij langn haals. Eer snavel is laank, recht en steavig. Zee et veural insektn, kikvörske, kleane reptieln en annere waterbewonners. De störke bouwt meesttieds eer storknnöst op grote heugte.

Kleane kinner wörd mangs vertöld dat störke neie kinner brengt. Volgens disse verhaaln zoln störke nen kleann biej leu langsbrengn in nen dook dee as ze an de peuntn in n snavel hoaldt.

Störke wördt ok wal **kikkervretters** neumd. In de Tweants-Sallaandse greansplaatse Heldern neumt ze ze ok wal **klepper-Dearkn**, umdat ze tiedns de hofmakerieje met n snavel kleppert. Dat geluud lik op t geluud van den hamer van de Helderse Klepperdeark, nen oaldn doarpsumroper. Volgens volksgeleuf brengt störke veurspood (kinner). As der n keend wör geboorn gung Klepperdeark deur t doarp um t alleman an te zegn.

## Neersassies

## Ofbeeldingn

Image:Ciconia ciconia flying.jpg 
Image:Ciconia_ciconia_(Marek_Szczepanek).jpg
Image:Ciconia ciconia juv small.jpg
Image:Ciconia ciconia head.jpg
Image:Bristol.zoo.white.stork.head.arp.jpg
Image:Ciconia_zoo_pic.JPG
Image:Ciconia ciconia juv small.jpg
Image:Ciconia ciconia (Marek Szczepanek).jpg
Image:Drei Störche auf dem Feld in Twiehausen.jpg


## Oetgoande verwiezing
Omrop Fryslân

**Omrop Fryslân** (Stellingwarfs: *Omroep Frieslaand*) is ien van de ooldste regionaole radio- en tillevisieomroepen van Nederlaand. De omroep zendt uut in de perveencie Frieslaand.

## Geschiedenis
De eerste uutzendings waren via de Regionale Omroep Noord (RON) in 1946. In de jaoren '50 wodde RON ommezet in RONO (Regionale Omroep Noord en Oost). In 1978 wodde de RONO opsplit in drie zenders: Noord, Oost en Frieslaand. In 1988 gong Radio Fryslân zelsstandig veerder as Omrop Fryslân.

In 1994 begonden Omrop Fryslân mit tillevisieuutzendings van een ure. Inkelde jaoren laeter wodde begonnen mit et uutzenden van een pergramme van aanderhalf ure, dat de hiele naachte herhaeld wodde.

## Inhoold
In de pergrammes van Omrop Fryslân wodt veurnaemelik Fries praot. Bi'jtieden bin d'r stokkies in et Stellingwarfs, de tael van twie Friese gemientes West- en Ooststellingwarf. De omroep het ok zendtied op Nederland 1 vanwegen et feit dat Fries de twiede riekstael is in Nederlaand. De omroep zurgt veur *Fryske skoalletillevyzje* (Friese schoeletillevisie). Zesendattig ure maggen ze op de Nederlaanse peblieke netten uutzenden, waorvan vieftiene veur schoeletillevisie.

Omrop Fryslân had as eerste regionaole zender een eigen dialektserie: Baas Boppe Baas. Kot daornao volgde RTV Oost mit Van Jonge Leu en Oale Groond en aandere regiosoaps.

## Uutgaonde verwiezing
*De webstee van Omrop Fryslân
Bosbezen

De **bosbezen** (*Vaccinium*) bin planten die beheuren tot de heedfamilie (*Ericaceae*).

## Ondersoorten
* Subgenus ***Oxycoccus***: veenbezen 
** *[[Vaccinium erythrocarpum]]* 
** *[[Vaccinium macrocarpon]]* 
** *[[Vaccinium microcarpum]]* 
** *[[Vaccinium oxycoccus]]* 
* Subgenus ***Vaccinium***: bosbezen 
** *[[Vaccinium angustifolium]]* 
** *[[Vacciuium arboreum]]* 
** *[[Vaccinium ashei]]* 
** *[[Vacciuium atrococcum]]* 
** *[[Vaccinium caesium]]* 
** *[[Blauwe beze|Vaccinium corymbosum]]* (blauwe bees) 
** *[[Vaccinium melanocarpum]]* 
** *[[Vaccinium myrsinites]]* 
** *[[Vaccinium myrtilloides]]* 
** *[[Blauwe bosbeze|Vaccinium myrtillus]]* (blauwe bosbees) 
** *[[Vaccinium occidentalis]]* 
** *[[Vaccinium ovatum]]* 
** *[[Vaccinium pallidum]]* 
** *[[Vaccinium parvifolium]]* 
** *[[Riesbees|Vaccinium uliginosum]]* (riesbees)
** *[[Vossebeze|Vaccinium vitis-idaea]]* (vossebees of *rooie bosbees*)
** *Vaccinium vitis-idaea* var. *minus*

## In de Nederlandse natuur kommen veur
* de blauwe bosbees (*Vaccinium myrtillus*), 
* de rooie bosbees (*Vaccinium vitis-idaea*) en 
* de riesbees (*Vaccinium uliginosum*) veur.
Veerder kommen de nauw verwante soorten 
* de kleine veenbees (*Oxycoccus palustris*) en
* de grote veenbees (*Oxycoccus macrocarpon*) veur.
De kleine Nederlandse soorten vormen lege struukjes.

De **grote veenbees** of lepeltjesheed wort oek wel de *Amerikaanse veenbees* of *cranberry* eneumd en is niet inheems in Nederland. Bie een schipbreuk bin in de negentiende eeuw bezen op Terschelling an-espeuld en het de plant hum daor evestigd.

De blauwe bees (*Vaccinium corymbosum*) wort o.a. in Nederland en Duutsland eteeld.

## Nedersaksies
* Achterhooks: *blikbeze*, *bikbeze*
* Drèents:
** blauwe bosbes: *bleeik, bleek, bleik, blekbes, blikbeer*
** rode bosbes: *kreus, kreuze, vossebeze*
* Grunnegs: *haidelbeerns*
* Tweants:
**Blaauwe: *bosbeaze*, *bikbeaze*
**Rode: *krooze*  
* Veluws: *bosbees, -beze, -bèze, -bieze*
Birk

**Birken** bin bomen die tot 't geslacht *Betula* heuren.

't Geslacht **birk** umvat oengeveer daartig soorten, die verspreid over 't noordelijk halfroend veurkommen. De bomen van dit geslacht bin uterst wienterhard. Ze bin de enigste inheemse boomsoorten op Greunland en Iesland. *Björk* is birk in 't Ieslands. De birk is een echte pioniersplant.

Kenmarkend veur de birk is 't in horizontaole banden bluisteren van de bast op de stam. De nieje bast is soms wit, mar kan ofhankelijk van de soort oek rood of zoas bie de meeste soorten bruun wezen.

De mannelijke bleuiwieze van birken het gele, hangende rupsvormige katjes, die al veur de wienter anwezig bin. De staonde vrouwelijke bleuiwiezen oenderan de mannelijke bleuiwiezen bin mit knopschubben umgeven. De vrucht is een klein dubbel-evleugeld noetjen.

Birken hen véúr en bie 't uutkommen van 't blad een iezig staarke sapstroming en kunnen daorum alleen 's harests en 's wienters esneuid worren.

## Soorten & cultivars
* *[[Betula albosinensis]]* - Chinese birk
* *[[Betula aetnensis]]* 
* *[[Betula ermanii]]* - Goudbirk
** *Betula ermanii* 'Holland'
* *[[Betula lenta]]* - Sukerbirk
* *[[Betula maximowicziana]]* - Grootblaoierige birk
* *[[Betula medwediewii]]* - Transkaukasische birk
* *[[Betula nana]]* - Dwaargbirk
* *[[Betula nigra]]* - Zwarte birk of Rooie birk
* *[[Betula occidentalis]]*
* *[[Betula papyrifera]]* - Pepierbirk
* *[[Betula pendula]]* syn. *[[Betula verrucosa]]* - Ruge birk, Schaarpe birk, Gewone birk of Zaandbirk 
** *Betula pendula* 'Laciniata'
** *Betula pendula* 'Youngii' (Priëelbirk)
** *Betula pendula* 'Tristis' (Treurbirk)
** *Betula pendula* 'Fastigiata' (Zuulbirk)
* *[[Betula platyphylla]]* - Aziatische birk
* *[[Betula populifolia]]* - Peppelblaoierige birk
* *[[Betula pubescens]]* - Zachte birk
* *[[Betula utilis]]*
** *Betula utilis* 'Doornbos' of Witte Himalayabirk syn. *[[Betula utilis subsp. jacquemontii]]* of *[[Betula jacquemontii]]*

In Nederland bin alleen de ruge birk en de zachte birk inheems.

## Nedersaksisch
* Achterhooks: *barke*, *barkenboom*
* Drèents: *bark*, *bork*, *börk*
* Grunnegs: *baarkenboom*
* Sallaans: *barke(nboom)*
* Stellingwarfs: *birke*
* Tweants:
** *berke*
** *bearke*
** *baarke* (Eanter)
** *barke*
** *boarke* (Riesn)
* Veluws: *birk*
Blauwbloem

De **blauwbloem** (*Centaurea cyanus*) is een 30 tot 60 centimeter hoge, eenjaorige plant uut de femilie van de composieten. Binnen 't geslacht Centaurea is 't een van de drie soorten die in Nederland en België inheems bin. De blauwbloem staot op de Nederlanse Rooie liest van 2000.

De blauwbloem dankt zien naam an de typisch blauwe kleur van de bloem. De bloem greuit veural op de akkers tussen 't graon, de bloem kan hier goed overleven umdat de plant krap-an ruumte inneemt en op die menier tussen 't hoge graon kan overleven. Deur de teelt mit zuvere graonenmingsels komt de plant in dit milieu vriewel niet meer veur. In baarmen van binnenwegen ku-j 'm nog wel regelmaotig vienen. Meugelijk neemt de plant daor de leste jaoren iets toe deurdat gemeentes oender invleud van bezunigingen baarmen mar een tot twee keer per jaor meien.

De voet van de buisbloempjes is paors. Een plant kan wel tot 20 bloemen vormen, die veul nectar produceren. De bleuiperiode is van juni tot augustus.

## Nedersaksisch
*Drèents:
***blauwbloem*
***blauwe bloeme* (Ni'jlusen)
***roggebloem*, *roggebloum*
***tremse*
*Stellingwarfs: 
***korenbloeme* 
***roggebloeme*
*Veluws: 
***blauwbloem* 
***blauwe bloem*
***roggebloem*
***blauwbössien* (Attem e.u.)

## Fotogalderie

Image:CentaureaCyanus-overz-kl.jpg
Image:CentaureaCyanus-bloem-kl.jpg
Centaurea cyanus - Keila.jpg|
Arbeiders Jeugd Centrale

De **Arbeiders Jeugd Centrale** (A(o)JC) (1918-1959) was een socialistische jeugdbeweging, op-ericht deur de Sociaal-Democratische Arbeiderspartij (SDAP) en het Nederlands Verbond van Vakverenigingen (NVV).

De AJC had tot doel de arbeidersjeugd op te voeden en te ontwikkelen. Het socialistisch cultuurideaal werd erealiseerd mit treditionele umgangsvorms, zonder draank en tebak, en mit lichaomsbeweging, volksdaans, meziek en lekenspel. De Paosheuvel in Vierhouten was een bekend kampeer- en samenkomstterrein van de A(o)JC. Kaoderblaoden: De Kern (mit bieblad: Het Signaal)

Koos Vorrink (1891-1955) was een bezielend leider vaan de A(o)JC. Van 1927 tot 1934 was hie landelijk veurzitter. Hie vreug de oud-onderwiezer en musicus Piet Tiggers (1891-1968) veur de opbouw vaan het muziekwark in de A(o)JC; zien echtgenote Line verzurgde het volksdaansen op de leiderscursussen.

De A(o)JC-leden wanen verdeeld in *Rode Wachten* (oudere leden), *Rooie Valken* en *Trekvoegels*, nao de Tweede Wereldoorlog *Trekvoegels* en *Zwaoluwen*. Alle groepen han hun eigen regels en symbolen.

In de jaoren vuuftig leup het ledental van de A(o)JC staark terugge en in febrewaorie 1959 werd besleuten de organisaotie op te heffen. In meert 1959 werd A(o)JC op-evolgd deur Stichting Ruumte.

## Literetuur
*G.J. Harmsen: *Blauwe en rooie jeugd*. Een bijdrage tot de geschiedenis van de Nederlandse jeugdbeweging tussen 1853 en 1940. - Assen, 1963. - Dissertatie Universiteit van Amsterdam.
*Geertje Marianne Naarden: *Onze jeugd behoort de morgen*. Geschiedenis van de AJC in oorlogstied. - Amsterdam, IISG, 1989

Veur het culturele wark: 
*Jan Meilof: *Een wereld licht en vrij*. Het culturele werk van de AJC 1918-1959. - Amsterdam, Stichting Beheer \ IISG, 1999
Boengerd

Een **boengerd** is een stuk groend dat bestemd is veur de beplanting of cultivering van vruchten- of noetebomen. Boengerds kommen van oorsprong veul veur tussen de grote revieren in de Betuwe en in 't Land van Maas en Waal. Oek han veul boerderiejen in 't verlejen een eigen boengerd veur 't kweken van vruchten zoas appels en peren. Veur 't bestuven van boengerds worren vaak biejen gebruukt, de biejen worren dan deur iemkers in de biejenkasten edaon en bie de percelen ezet die besteuven moen worren.

## Bleui
As boengerds in bleui staon in 't vrogge veurjaor, dan is 't meestentieds een iezig mooi gezicht. In Jepan is de bleui van de kaarsenbleuisels een fenemeen dat nauwlettend evolgd wort en zelfs in de niejsberichten op de tillevisie vermeld wort. Oek kommen kaarsenbleuisels veul veur in tredisionele Jepanse prenten. 

## Instandhouwing
Veur de instandhouwing van de kenmaarken van de bomen worren veredelde variëteiten eënt op een onderstam. Tegensworig kweken ze vruchten meestentieds op leegstammige boompjes umdat dit 't plukken van de oogst makkelijker maakt. Ouwerwetse (hoogstammige) boengerds kortbie de boerderiejen hen vaak tegeliekertied een functie as wei veur 't rundvee.

De bomen in boengerds worren vaak bespeuten mit 'gewasbeschaarmingsmiddels' um antasting deur insecten zoas wurmen te veurkommen. Sommige boengerds bin umgeven deur een hoge heig um een meer beschutte plek te creëren. 

De groend oender de bomen kan los-ehouwen worren, of der kunnen dekkingsgewassen op ekweekt worren, of de twee vormen kunnen mekaar ofwisselen. Bie jonge boengerds is 't meugelijk um greuntes en bezen as dekkingsgewassen in de riejen tussen de bomen te kweken. 

## Vrogger en noen
Boengerds waren vrogger speciaol in-erichte tunen veur riekeluui mit een formeel ontwaarp en waren vaak mit fonteinen en beeldhouwwaarken versierd. Vandaag de dag bin boengerds daorintegen meestentieds commerciële ondernemingen en bin soms veule antallen bunders groot. Der worren tegesworig mesines gebruukt um de anplantingen te bespuiten, plukken en verpakken.

## Soorten boengerds
;Tropisch klimaot
* benanen - kokosnoeten - cacao - koffie - guava - mango - pepaja - thee

;Subtropisch klimaot
* daodelpalm - citrusvruchten (pompelmoes, limoen, manderien, sinesappel, enz.) - lychee

;Emaotigd klimaot
* appels - kaarsen - haozelnoeten - parzikken - peren - pecannoeten - noeten - prumen - abrikozen - kaki

## Zie oek
* Wingerd

## Nedersaksisch
* Drèents: *appelhof*
* Grunnegs: *bomentoen*
* Stellingwarfs: *boomgaorde*
* Tweants: 
** *bongerd*
** *boomgoard*
* Veluws: *bongerd*
De Pekel

**De Pekel** (Nederlaands: *Pekela*) is n gemainte in Noord-Nederlaand, in de provìnzie Grunnen. De gemainte het n oppervlakte van 50,22 km² en har op 1 jannewoari 2020 12.199 inwoner (bron: CBS). De Pekel is ontstoan deur de soamenvougen van Olle Pekel en Nij Pekel per 1 jannewoari 1990.

## Indailen
De gemainte De Pekel bestaait oet de volgende ploatsen en gehuchten: Alteveer gedailtelk, Boven Pekel, Bronsveen, Hoetmansmeer, Nij Pekel en Olle Pekel.
Hoaren (gemainte)

**Hoaren** (Nederlaands: *Haren*) is n dörp en n vrougere gemainte in Noord-Nederlaand, in de provìnzie Grunnen. De gemainte beslagt n oppervlak van 50,70 km² (woarvan 4,10 km² woater). Hoaren ligt direkt ten zuden van t Stad. Veural deur de liggen is t n typische forinzengemainte. Hoaren wordt ook wel t Wassenaar van t noorden nuimd.

Schier legen is de Hervörmde Kèrk oet de 13e aiw, dij woarschainlek baauwd is op t stee woar oeit n haaidens hillegdom stoan het. Tussen Hoaren en Glimmen ligt Appèlbaargen, veural veur stadjers n laifkoosde bestemmen. Bie Noordloaren ligt t ainege Nederlaandse hunebed boeten t Drìnt.
In Hoaren vindt men de grootste botoanische toen van Nederlaand: de Hortus Haren. Op n oppervlak van sikkom 20 hektoare gruien en bluien planten oet ale streken van Nederlaand en de rest van de wereld.

## Indailen
De gemainte Hoaren omvat de volgende ploatsen en gehuchten: Essen, Glimmen, Hoaren, Hoarenermeulen, Noordloaren, Onnen, Eel-potterwold (gedailtelk).