Grunnegs (grammoatiek)

De **grammoatiek van t Grunnegs** is ain van de typisch-heden dij t Grunnegs, Grunnegs moakt. Veul dingen verschillen van t Nederlaands en van de rest van t Nedersaksisch, mor der binnen zekerwoar ook grode overainkomsten mit aander Leegsaksische dialekten en mit t Vrais.

## Veurnoamwoorden
### Nominatief: onderwaarp

:*"Hi" is Westerwolds, mor wordt tegenswoordeg aal meer omjound veur "hai"*
:*"Zie" is vergeliekboar mit t Nederlaandse "ze" en "zai" mit "zij"*

### Genitief: bezit of heerkomst

:**'</small>

==== Bezittelk veurnoamwoord ====
t Bezittelk veurnoamwoord krigt men deur de -ent achter dizze gentieven vot te hoalen. Zo krigt men t volgende liestke:



As t onderwaarp of t objekt woarop t bezittelke veurnoamwoord slagt, veur t bezittelk onderwaarp staait, kriegen aander toalen der **s* achter. Dit is in t Grunnegs wel meugelk, mor voaker wordt n bezittelk veurnoamwoord bruukt. Bieveurbeeld:



=== Akkudatief / veurwaarp / objekt ===


== Regelmoatege waarkwoorden ==


== Onregelmoatege waarkwoorden ==


== Woordvolgorde ==
Òf en tou is de woordorde in t Grunnegs wat aans as in t Nederlaands. 

=== Hulpwaarkwoorden ===
In t Grunnegs wordt, net as in de maiste andere Leegsaksische dialekten, t hulpwaarkwoord achteraan in de zin zet. 

:*'Grunnegs**: Zeg mor dat wie nait kommen willen
:**Nederlaands**: Zeg maar dat wij niet willen komen.

=== Tiedwoorden === 

Bie kombinoatsies van waarkwoorden as "lopen zain" (''zien lopen''), "zain loaten" (''laten zien''), "regenen goan" (''gaan regenen''), "wachten stoan" (''staan wachten'') en "denken doun" (''doen denken'') (tiedwoorden) wordt in t Grunnegs de voltoeide tied gewoon moakt mit n voltoeid dailwoord. In t Nederlaands wordt dit doan deur t haile waarkwoord twij moal te broeken. Dit is n veurbeeld van t [[Freeske taaln|Vrais]]e karakter van t Grunnegs. Veurbeeld:

: **Gr**: ''Ik heb heur lopen zain''
: Lett: ''Ik heb haar lopen gezien''
: Nl: ''Ik heb haar zien lopen''

: **Gr**: ''Ik heb heur t even zain loaten''
: Lett: ''Ik heb haar het even zien gelaten''
: Nl: ''Ik heb het haar even laten zien''

: **Gr:**: ''t Is regenen goan''
: Lett: ''Het is regenen gegaan''
: Nl: ''Het is gaan regenen''

: **Gr:**: ''Ik heb n uur wachten stoan''
: Lett: ''Ik heb een uur wachten gestaan''
: Nl: ''Ik heb een uur staan wachten''

: **Gr**: ''Dat het heur denken doan aan heur overleden opoe''
: Lett: ''Dat heeft haar denken gedaan aan haar overleden oma''
: Nl: ''Dat heeft haar doen denken aan haar overleden oma''

=== Heufdzinnen en biezinnen ===
As der n heufdzin en n biezin is en t woord ''dat'' wordt broekt as koppelwoord, wordt de biezin as lösse zin broekt. Veur mìnsken dij dit nait gewoon binnen liekt t sums as of aine nait goud proaten kin. Dit verschiensel kint men ook in t Vrais. Veurbeeld:

:Gr: ''Hai zee dat hai haar zien noaber zitten zain''
:Fy: ''Hy sei dat hy hie syn buorman sitten sjen''
:Lett: ''Hij zei dat hij had zijn buurman zitten gezien''
:Nl: ''Hij zei dat hij zijn buurman had zien zitten''

=== Mitwaarkend objekt, liedend objekt ===

Ien de maiste toalen komt t liedend objekt veur t mitwaarkend objekt. In t Grunnegs is t voak aansom. Bieveurbeeld:

: Nederlaands: ''Ik vraag me af of **het** (l) **hem** (m) wel is.'' 
: Grunnegs: ''Ik vroag mie òf of **hom** (m) **t** (l) wel is.''

: Nederlaands: ''Ik heb **het** (l) ** haar** (m) even laten zien''.
: Grunnegs: ''Ik heb **heur** (m)  **t** (l) even zain loaten''

=== Veurzetsels in vroagzinnen ===
Ien t Grunnegs kin n vroagzin noeit begunnen mit n veurzetsel. Allend de vroagwoorden kinnen as eerste woord broekt worden. Men vragt dus nait "''Ien wèlk laand binnen wie?''", mor zol eerder zèggen "''Wèlk laand binnen wie ien?''", woarbie in eventuweel ook nog wel ais votloaten worden kin. 

t Veurzetsel huft nait aaltied aan t ìnde van de zin te kommen. Dit gebeurt veuraal mit zinnen dij n gezegde hebben dij bestaait oet meerdere waarkwoorden. Bieveurbeeld: "''Voor hoeveel mensen moet ik koken?''" wordt "''Houveul luu mout ik veur koken?''". Of "''Aan welke tafel wil je zitten?''", wat wordt: "''Wèlke toavel wolst aan zitten?''".

=== Lopen te..., Zitten te... ===
Ien t Grunnegs broekt men de oetdrokkens ''lopen te ...'' en/of ''zitten te ...'' nait. As men in t Nederlaands zol zèggen: "''Wat loop je weer te zeuren, zeg!''", zol men dat in t Grunnegs vertoalen as "''Wat soest ja (aal) weer!''". Deurdat dizze oetdrokken votvaalt, veraandert ook de woordorde. t Haile waarkwoord dat der biepakt wordt (ien dit gevaal ''zeuren-soezen'') wordt op stee zet van ''lopen'' of ''zitten'' in juuste vörm. As men dus de zin "''Aan hoeveel genodigden zat je te denken?''" vertoalt, krigt men "''Houveul mìnsken dochtst aan?''". Hierbie wordt ook de regel van de vurrege paragroaf broekt.

=== Er - der/ter ===
t Nederlaandse woord ''er'' (Grunnegs ''der'' of ''ter''), is t vrumdste woord van de haile toal. Grunnegers holden over t algemain ook nait van ''der''. Doarom wordt zo veul meugelk perbaaierd om dat woordke te omzaailen. Hai mag wel broekt worden, mor dat huft nait (zo as de maiste Grunnegers t loaten). As ''der'' veuraan in zin komt, zo as in zègswieze ''er zijn'', den wordt t woord wel broekt. Veurbeeld:

:**NL**: ''Er zijn er wel vijftig!''
:**GRO**: ''Der binnen wel viefteg!''

Sums mout men de haile zin omgoeien om ''der'' te ontwieken en sums zulfs n hail aander woord broeken. Dit broeken van aander woorden gaait maisttieds automoatisch. Veurbeelden:

:**NL**: ''Ik ben er niet blij mee, met wat je hebt gedaan.''
:**GRO**: ''Ik bin nait bliede mit watst doan hest.''

:**NL**: ''Hij komt er niet!'' (ien tied dat men kiekt noar n jeu-de-boul baal dij noar t lutje tou rolt en t messchain nait hoalt)
:**GRO**: ''Hai redt t nait!''

=== Spreektoal ===
n Typische aigenschop van Grunnegers en Oostfraizen is dat men in de spreektoal nait aaltied heur zinsorde goud het. Deurdat men gaauw proat en veul in körte tied zèggen wil, worden zinnen sumtieds nait haildaal òfmoakt of zègt men dingen twij of drij moal in ain zin.

**Dubbel waarkwoord**

''"Mien man dij zee vanmörn nog, hai zègt "Ik heb guster even bie hom keken", zègt er."'' 

Hier wordt drij moal n vörm van t waarkwoord "zèggen" broekt, wat normoalerwies overbodeg liekt. In de spreektoal is dat hail normoal.

**Dubbel liedend veurwaarp**

''"Ik wait der niks van, wat je aal zèggen"'' 

Ien dizze zin wordt twij moal n liedend veurwaarp gebroekt "der" en "wat je aal zèggen". Dit komt deurdat men zèggen wil van "Ik wait der niks van", mor men het al deur dat de aander zèggen gaait van "Woar waitst doe niks van?", dus den beantwoordt men dij vroag direkt.

''"Mien olheer dee dat vrouger aait, dij dee dat, törf hoalen mit koar"''

Ien dizze zin wordt drij moal n liedend veurwaarp gebroekt, mor doarbie wordt t lèste dail van de zin verkört in vergelieken mit t Nederlaands. In t Nederlaands zol men zèggen ''"Mijn vader deed dat vroeger altijd, hij ging turf halen met de kruiwagen"''. Dat men "hij ging" der bie zet, heurt veur Grunnegers juust weer dubbel op.

**Zo was dat**

''"Vrouger was t zo, dat der kwam aaltied n schip mit boeskolen. Zo was dat aaltied."''

Olle mìnsken dij over vrouger proaten, zèggen voak twij moal n vörm van "zo was dat". Dit zègt men om te benoadrokken dat dat doudestieds hail normoal was en dat zai dat echt mitmoakt hebben.

== Soamentrekkens ==
Ien t Nederlaands worden soamentrekkens maisttieds moakt deur -s der tuzzen te doun, bieveurbeeld ''goudsbloem'' of ''kaasjeskruid''. In t Grunnegs wordt hail voak t Vraise -sje vertoald mit -je of -ke (zo as in t Vrais): ''goldjeblom'' (Fy: ''goudsjeblom'') en ''keeskeblom'' (Fy: ''tsiiskeblom'').

Doarnoast worden ale woorden dij in t Nederlaands -e of -en worden kinnen (zonnebloem, paardenbloem, koninginnedag) schreven as -en: ''zunnenbom'', ''peerdenblom'', ''keuneginnendag''. De oetsproak kin zowel -n as -e wezen (keuneginndag, keuneginnedag), aal wordt de -n t maiste broekt.

== Voltoeid dailwoord ==
In t Grunnegs kin t voltoeid dailwoord op twij wiezen moakt worden:

=== wieze 1 ===
Deur n voltoeide tied te moaken in kombinoatsie mit n vörm van hebben of wezen. Bieveurbeeld: "ik heb fietst".

=== wieze 2 ===
Deur t haile waarkwoord te nemen mit de voltoeide tied van "doun" en n vörm van "hebben". Bieveurbeeld: "ik heb fietsen doan". Dit wordt allìnd broekt as de beschreven gebeurtenis nait laank leden stee von. De zin "ik heb fietsen doan" wordt in t Nederlaands den ook vertoald as "ik heb zojuist gefietst". t Kin ook broekt worden as doarveur n aander gebeurtenis beschreven wordt en dat de gebeurtenis tin opzicht van de dij veurege gebeurtenis nait laank leden is, bieveurbeeld: "wie hebben guster om 1 uur swommen en om twaalf uur nog even fietsen doan".

Zai ook [[Grunnegs_(biezundere_woorden)#Doun|Doun]].

===Kriegen, kregen, had hebben===
Bie t waarkwoord ''kriegen'' wordt, vrumdelkerwies, voak n vörm broekt van n aander waarkwoord. "Kriegen" is toalkundeg zain n vörm (de toukomstege vörm) van ''hebben''. In t Grunnegs broekt men den ook, noast t korrekte ''kregen hebben'' de vörm ''had hebben'' as voltoeide tied van ''kriegen''. Dit komt zulfs t maist veur. Bieveurbeeld:

:[[Nederlaands|NL]]: ''Ik heb een cadeautje van hem gekregen.''
:[[Grunnegs|GRO]]: ''Ik heb n kadootje van hom had.''

:[[Nederlaands|NL]]: ''Ik zou die brief eergisteren krijgen, niet dus. Gisteren kreeg ik hem ook al niet. Ik heb hem vandaag pas gekregen.''
:[[Grunnegs|GRO]]: ''Ik zol dij braif veurguster kriegen, nait dus. Guster kreeg ik hom ook al nait. Ik heb hom pas vandoag had.''

== Lidwoord ==
In t Grunnegs worden de twee lidwoorden ''de'' en ''(he)t'' bruukt. Net zo as in t Nederlaands is ''de'' veur manleke en vraauwleke woorden en ''het'' veur onzaaidege woorden. ''Het'' wordt voak ofkört tot **t*. 

t Lidwoord is ain van de verschillen tuzzen t Noord -en Westgrunnegs (Hoogelaandsters, Westerkwartaars) en t Oost -en Zuudgrunnegs (Oldambtsters, Veenkolonioals). In t Zuudoosten wordt t lidwoord maisttieds wel bruukt en in t Noordwesten maisttieds nait. 

Veurbeeld:

*'Hoogelandsters**: Kraant vaalt op mat.

**Veenkoloniaals**: De kraande vaalt op de madde.

**Nederlands**: De krant valt op de mat.

Deurdat op t Hoogelaand normoalerwies gain lidwoorden bruukt worden, hebben luu dij in t doagelks leven Hoogelaandsters proaten, voak muite mit de lidwoorden as men Nederlaands proat. Veuraal ollere mìnzen van t Hoogelaand hoalen "de" en "het" geregeld deur mekoar.

== Achtervougsels ==
=== -lijk ===
t Nederlaandse achtervougsel -lijk wordt in t Grunnegs vertoald mit: ''-liek(s)'', ''-lek(s)'' of ''-lk(s)''. Veurbeelden:



=== -ig, -erig, -eleg ===
In de Nederlaandse achtervougsels ''-ig'', wordt de -i vervangen deur n -e. Ook ken de e veur de klinker stoan goan, woardeur de -i vervaalt. Veurbeelden:



=== -ing ===
In t Grunnegs wordt t Nederlaandse achtervougsel ''-ing'' vertoald mit ''-en'' of ''-eng''. De ''-en'' is de maist-bruukte. In woorden dij ìndegen op ''-ering'' wordt de regel volgd dij zegt dat de -n aan de -r vast komt. In t woord ''Groningen'' vaalt de en vot omdat der al -en te stoan komt deur de -ing. Zölfstandege noamwoorden dij in t Nederlaands ìndegen op -ing (en in t Grunnegs dus op -en of -eng) kriegen in t meervold n -s der achter. Veurbeelden:



=== -schap ===
t Nederlaandse achtervougsel ''-schap'' wordt in t Grunnegs vertoald mit ''-schop'' of ''-skop''. t Is streekgebonden welkent bruukt wordt. Veurbeeld:



== Bievougelke veurnoamwoorden ==
Bievougelke veurnoamwoorden worden maisttied moakt oet biewoorden. Biewoorden binnen woorden as old, nij, rood, gruin, groot, lutje, goud, enz. Veur elk woord verschilt de vervouging:

* Bie woorden as ''old, kold, zolt'' enz. vaalt de -d vot en komt der -le veur in t stee. Dan krigst woorden as ''olle'', ''kolle'' en ''zolle''. In andere Grunnegse dialekten hoalt men de -d vot en komt veur de -l n -a. Dit gebeurt den allenneg bie woorden dij op -d ìndegen. Bie woorden dij ìndegen op n -t, blift t zo en komt der niks achter. Dan krigst woorden as ''oale, koale en zolt''. 

* Bie woorden dij òflaaid binnen van topogroafische noamen, krigst der -s achter. Net zo as in t Nederlaands komt der -sch achter as veur de -s n lösse -i te stoan komt. Bieveurbeeld ''Duutse, Belgische, Vraise, Grunnegse''. 
** In t Grunnegs hest nog n andere menaier om topogroafische bievougelke veurnoamwoorden aan te duden, noamelk mit -er, -der of -ster. Bieveurbeeld: ''Stadjeder, Damster daip, Pekelder Hollaands''.

* In sommege gevallen komt der -sk achter. Dit is n overbliefsel oet t Vrais, woaroet t Grunnegs dails is ontstoan. Dit wordt enkeld bie n poar woorden bruukt as ''eelsk'', ''noabersk'', ''papsk'', enz. (zai ook t kepiddel **-sk*').

== Veurbeelden van bievougleke veurnoamwoorden ==


 De betaikenis van t woord *schier* ken vergeleken worden mit dij van t Duutse *schön*. t Ken noamelk betaikenen: *mooi*, *leuk*, *knap*, *netjes* en *fijn*.

== -sk ==
In t Grunnegs worden summege woorden nogal ais vertoald mit doarin de -sk kombinoatsie. Dit is n overbliefsel van t Vrais. De kombinoatsie -sk wordt veural bruukt bie de Nederlaandse letterkombinoatsie -sch. n Veurbeeld is de ploatsnoam *Vriescheloo*, dat in t Grunnegs *Vraiskeloo* is. Ook summege woorden dij in t Middel-Nederlaands mit -sch schreven wuiren, worden vertoald mit -sk. n Veurbeelden hiervan binnen *was*, *wens* en *vis*, in t Middel-Nederlaandse *wasch*, *wensch* en *visch*. In t Grunnegs is dit dus *wask(e)*, *wìnsk* en *visk*.

Ook summege bievougelke noamwoorden worden nog mit -sk schreven. In ploatsnoamen woar t woord *fries* of *vries* in veurkomt, mit as achtergrond n geschiednis dat te doun het mit Vraislaand, den wordt *fries* of *vries* mit *fraisk* of *vraisk* vertoald. t Twìntse ploatske *Vriezenveen* wordt den ook vertoald mit *Vraiskenveen* en de ploats *Frieschepalen* bie De Wilp over de grìns wordt vertoald mit *Vraiskepoalen*.

== Extroa klinker ==
In tegenstellen tot t Nederlaands, kommt der allend bie de ik-vörm n extroa klinker in n waarkwoord as "lopen". Asmis wordt dizze extroa klinker ook wel votloaten. Dus wordt de vervougen van lopen:

:ik  lo(o)p
:doe lopst
:hai lop(t)
:wie lopen
:joe lopen
:zie lopen

Bie lastege waarkwoorden as *wonen* en *hopen* wordt der bie de enkelvoldege vörms ook n extroa klinker touvougd.

== Meervold ==
In t Grunnegs wordt, net as in t Nederlaands, t meervold vörmd deur de letters -(e)n en -s. Voak wordt n woord dij in t Nederlaands -en het, in t Grunnegs mit -s vervougd, zo as *vörms* (vormen), *bedoulens* (bedoelingen) en *eerdappels* (aardappelen). Noast dizze twij vörms binnen der ook oetzönderns dij n apaart meervold hebben. Veurbeelden binnen:



== Ofkörtens ==
===Bievougelke en zölfstandege noamwoorden ===
In t Grunnegs kin in de maiste gevaaln n zölfstandeg noamwoord achter n bievougelk noamwoord votvalen. In stee doarvan wordt der n *-(en)t* achter t bievougelk noamwoord plakt. Dit kin allend bruukt worden as de andere spreker wait woar t om gaait. Dit kin aans allend bie meervold of n keuze oet meerdere dingen. Veurbeeld:



Ditzölfde gebeurt ook bie getaln as der *mit zien* veur te stoan komt. Hieronder staait n overzicht:



As der zegt wordt "zienent" kin dat ook voak betaikenen "zien hoes", vergeliekboar mit t Engelse "his place" of "...'s". Zai de zegswiezen veur n veurbeeld.

== Verlutken ==
t Lutjeder moaken van woorden gaait in t Grunnegs mit hulp van de achtervougsels *-(s)ke*, *-(t)je* of *-chie*. De maist bruukte is -ke, mit sums n extroa *s* veur de oetsproak. -chie wordt veuraal bruukt in t Veenkelonioals. t Grunnegse verklaainen van woorden is verwant aan dij van de omliggende dialekten:

* Drìnts: *chien*
* Hoogduuts: *chen*
* Emslaands & Westerwolds: *ken*
* Grunnegs-Oostfrais & Vrais: *ke''

## Van waarkwoord noar zulfstandeg noamwoord
As aine van n waarkwoord n zulfstandeg noamwoord moaken wil, dut men dat in t Grunnegs deur de stam van n waarkwoord tou nemen en doar -(je(d))erij achter tou zetten. Bieveurbeeld:

* Stoeven - stoeverij (NL: "gestuif")
* Lopen - loperij (NL: "geloop")
* Boeren - boerderij (NL: "geboer" (het uitoefenen van het beroep boer), mor ook boerderij in de zin van n boeren stee)
* Zoepen - zoeperij (NL: "gezuip", mor ook "iets te drinken", bv. "Hest ook wat zoeperij mitnomen?")

Zo as t lèste veurbeeld aangeft, kinnen woorden mit de oetgang -ij ook t produkt wezen dat oet de haandeln komt of dij bie de haandeln sentroal staait. Voak hebben woorden dij op dizze wieze moakt worden wel n negoatieve bieklaank. Bieveurbeeld as aine zègt dat er aal loperij om zien hoes hìn het, betaikent dit voak dat der veul luu om zien hoes tou lopen en dat er der last van het.