open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Keuper

**Keuper** is een scheikeundig element mit symbool **Cu** en atoomnummer 29. 't Is een rood/geel aovergaanksmetaol det in ongelegeerde vörm ok wal **roodkeuper** enuumd wördt. De name kump van Latien *aes cyprium*, Cypers metaol: in de oldheid was Cyprus ien van de viendplaatsen van keuper.

## Geschiedenis
Opgravings in 't noorden van Irak hebt laoten zien det ze tegen de 8700 veur Chr. al keuper gebruukten. Uut aandere opgravings blek det ze in 5000 veur Chr. al keuper smolten en isoleerden uut keuperholdende mineralen zoas malachiet en azuriet. Van de Sumeriërs en de Egyptenaren is bekend det ze rond de 3000 veur Chr. keuper smolten en gebruukten um brons te maken.

In de mythologie en alchemie wörden keuper vanwege de schiere glaans vake in verbaand ebracht mit Aphrodite, Griekse godin van de schoonheid. Ok vanwege de glaans gebruukten ze 't vrogger veur spiegels.

## Toepassings
Keuper is buugzem en makkelk te vervörmen, en hef een slim groot geleidingsvermogen veur elektriciteit en warmte. Daorumme gebruukt ze 't op grote schaol in de industrie. Ok legerings mit keuper, zoas messing en brons, wördt veule gebruuk van emeuken.

Een köppel belangrieke toepassings van keuper bint:
* keuperdraod en 't gebruuk daorvan in spolen veur elektromotors, ginnerators en elektromagneten
* muntgeld
* keunstwarken en staandbielden, allewal die miest van brons bint. In 't Vrijheidsbield zit negentigduzend kilogram keuper
* magnetrons in magnetronnaovends
* elektrische circuits
* meziekinstermenten
* geveldielen van gebouwen (waoronder dakbedekking)
* koelers (*heat pipes*) veur videokaorten, processors en aandere halfgeleidercomponenten
* waterleidings
* (olde) brouwketels in brouwerijen
Wilhelmina van Nederlaand

**Wilhelmina Helena Pauline Maria** (Den Haag, 31 augustus 1880 – Apeldoorne, 28 november 1962), Prinses van Nederlaand (1880-1890, 1948-1962), Prinses van Oranje-Nassau en Hartoginne van Mecklenbörg (1901-1962), was van 23 november 1890 töt 4 september 1948 keuninginne van Nederlaand en regeerde onder de name Wilhelmina. Ze trouwde mit heur achterneve Hendrik van Mecklenbörg-Schwerin. Uut 't hielijk wördden iene dochter geboren, Juliana.

Wilhelmina was 't ienige kiend uut 't hielijk van keunink Willem III van Nederlaand en keuninginne Emma. Van 1890 töt heur achttiende verjaordag in 1898 was heur moe regentes. Bij de Duutse aoverval op Nederlaand vlochtte Wilhelmina mit heur femilie hen Engelaand, waor ze gedurende de oorlog de regering in ballingschop anvoerde.

Wegens gengelderije van Wilhelmina was kroonprinses Juliana in 1947 en 1948 veur 157 dagen regentes. Wilhelmina was haoste 58 jaor keuninginne van Nederlaand, mar feilijk regeerde ze wat körter as vieftig jaor. Daorumme blif ze nog wal mit ofstaand 't langstzittende Nederlaandse staotsheufd ooit.
Hollaand

**Hollaand** (van Oldnederlaans *Holtlant*, Holtlaand) is een streke in et westen van Nederlaand, die bestaot uut de perveensies Noord-Hollaand en Zuud-Hollaand. De opsplitsing in twee perveensies is veur ekeuzen in 1840 zodat Hollaand binnen et keuninkriek niet al te vule de bokse an zol hebben.

De beide perveensies bin aans niet krek gelieke an de (historische) streke Hollaand. De stad Woerden beveurbield is een paer maol hinneweer egaone tussen Zuud-Hollaand en de perveensie Utrecht, en lig now in lestgenuumde perveensie. Een aander veurbield is et stadtien Vianen, dat tot 2002 in Zuud-Hollaand lag en sinds die tied bi'j Utrecht heurt. In 2019 bin et Zuud-Hollaanse stadtien Leerdam en de Zuud-Hollaanse gemiente Zederik ok bi'j Utrecht edaone, toen ze mit Vianen in de ni'je gemiente Vuufheerenlanen (*Vijfheerenlanden*) gongen.

Op 30 november 2011 telden de perveensies Noord-Hollaand en Zuud-Hollaand mit mekaere 6.259.901 inwoners op een laandoppervlak van 5485,72&nbsp;km². Dat gef een bevolkingsdichtheid van 1141 inwoners per km².
Graofschop Hollaand

De **graofschop Hollaand** was een graofschop in et Heilige Roomse Riek die bestaon hef van 1101 tot 1795. De heufdstad was sinds 1230 Den Haag. Et gebied van de graofschop kwaamp ongeveer overiene mit de hudige perveensies Noord-Hollaand en Zuud-Hollaand, aj daor de Zuud-Hollaanse Eilanen en et Laand van Heusden en Altena van vurtlaoten en de eilanen Terschelling, Vlielaand, Urk en Schoklaand bi'j doen.

## Van Friese naor Hollaanse graoven
De oldste bronnen praoten veur de Hollaanse kontreien van Friese graoven. De graofschop Hollaand is ontstaone toen de Friese graof Floris II homzelf in 1101 bi'j oorkonde graof van Hollaand nuumde (*Florentius comes de Hollant*). De graoven daornao hulden et bi'j disse iene titel, totdat Floris V besleut homzelf graof van Hollaand en Zeelaand en heer van Frieslaand te numen.

Toen Jan I in 1299 uut de tied kwaamp, was et over mit die zien dynastie, et Hollaanse huus. Sindsdien waren de graoven van Hollaand aldeur ofkomstig van buten de graofschop: achterienvolgens et huus Avesnes (Henegouwen), et huus Wittelsbach (Beieren), et huus Valois (Bourgondië) en et huus Habsbörg.

## De bokse an binnen de Nederlanen
In de 16de ieuw kreeg Hollaand ekenomisch en poletiek de bokse an in de noordelike Nederlanen. Wat naost et ekenomische overwicht mitspeulde, was de saemenwarking van Hollaand mit de Habsbörgse laandheren bi'j de pacifikasie van Frieslaand en et Hartogdom Gelre. De Staoten van Hollaand zorgden veur de centeri'je om de legers te betaelen die daorveur inezet wodden deur de opienvolgende stadholders. Waor ze niet an wollen mitbetaelen, was een betere verdediging van de zudelike perveensies teugen Fraankriek.

In 1581 zweuren de Staoten-Ginneraal van de Nederlanen de doedestiedse graof Flips III (keunink Flips II van Spanje) of, en was der in de praktijk gien graof meer. De graofelike rechten beröstten bi'j de Staoten van Hollaand en West-Frieslaand. Binnen de Rippebliek van de Zeuven Verienigde Nederlanen behuld et gewest Hollaand zien politiek en ekenomisch dominante pesisie.

## Opheffing van 'e graofschop Hollaand
Mit de komst van de Fraansen wodden in 1795 alle feodaole rechten fermeel ofeschaft. In 1798 wodden de Nederlanen opedield in departementen, die ofweken van de historische greenzen van 'e gewesten. Hollaand wodden (ongeveer) verdield in et departement van Texel, et departement van de Amstel, et departement van de Delf en et departement van de Schelde en Maas.
Viefheerenlaanden

**Viefheerenlaanden** (Nederlaands: *Vijfheerenlanden*) kan verwiezen naor:

*De historische streek Viefheerenlaanden
*De in 2019 ontstaone Utrechtse gemiente Viefheerenlaanden
*'t Hoogheemraodschop van de Viefheerenlaanden, een waterschop

### Kiekt ok bij

*Viefheerenlaands, een taalvariaant binnen 't Utrechts-Alblasserweerds
Fred Baker (scenarist)

**Fred Baker** (estörven op 4 juni 2008) was een Britse stripverhalenschriever die een hiele bulte scenario's eschreven hef veur de Britse stripuutgeverije IPC. Verscheiden van zien strips hebt een sportthema. Onder zien veule strips vaalt *[[Billy's Boots]]* (aover een jonge die allennig goed voetbalt op de kicksen van een profvoetballer van vrogger; in Nederlaand uutegeven as *De wondersloffen van Sjakie*), *Skid Solo* (aover een Britse grand prix-racer), *His Sporting Lordship* en *Hot Shot Hamish*.

Bladen daor as Baker stripscenario's veur uutprakkezeerde, waren onder meer *Tiger*, *Roy of the Rovers*, *Valiant*, *New Eagle*, *Buster*, *Lion*, *Scorcher*, *Champ*, *Thunder* en *Hurricane*.
23e ieuw

Decennia - Ieuwen - 22<sup>e</sup> ieuw - **23<sup>e</sup> ieuw** - 24<sup>e</sup> ieuw
## 23e ieuw

## Astronomische veurspellingen
* 2227–2247: veur 't eerst sinds 1999 zal Pluto dichter bij de zunne wezen as Neptunus.
* 2265: de Grote Komeet van 1861 kump weerumme.

## Wieder
* 2285: op 22 meert zal Paosen veur 't eerst sinds 1818 op de vrogst meugelijke datum plaatsevienden.
Amalfiküste

De **Amalfiküste** (italiaansk: *Costiera Amalfitana*) is ne küstlyne an de tyrreniske sey, as deyl van de Gulv van Salerno in et süden van Italie. Verskeidene bargdörpkes, sou as Positano, Ravello en Praiano, ligget skilderachtig teagen de stikke rotsen an, wat jårliks hunderddusenden turisten van oaver de heyle wearld antrekt. Den anblik van de küstlyne steyt up de wearldarvgoodlyste van UNESCO.

Net as de rest van de streake valt de Amalfiküste under en mediterraansk klimaat, med wårme summers en milde winters. Et ligt teagen de stikke südelike küstlyne van et skyreiland Sorrento. Ümdat et sou stik is, is der vöär uutgebreid buren neet vöäle rüümde. Toch steyt de streake bekend üm de citroondrank Limoncello wat der emaked wördt. Teagen de höävels wordet up terrassen citronen verbouwd. De eanigste weg der hen oaver land is de veertig kilometer lange Strada Statale 163 van de oustelike stad Vietri sul Mare når Positano in et westen. An de küste ligget darteen gemeyndes, wårvan et de meysten van et turisme müt hebben.

Den kortst by liggenden luchthaven is et Salerno Costa d'Amalfi, mär de meyste lüde kummet oaver den internationalen luchthaven van Napels (Napoli-Capodiccino).

De streake kümt in afbealdingen, verhalen en films vöär, byvöärbeald as achtergrund in de films *Roma* van Federico Fellini uut 1972 en den amerikaansken superheldenfilm *[[Wonder Woman]]* uut 2017. Ouk den neaderlandsken teykener M.C. Escher makeden der in syne *Italiaanske Periode* litografyen van. De Strada Statale 163 is med alle draiingen en krunkels upenöämen in verskillende videospellen, sou as Forza Motorsport 3 en 4 en Gran Turismo 4.

## Gemeyndes
Tukker

**Tukker** is nen bienaam veur nen inwonner van Tweante, mer ok nen völveurkommenden achternaam in dizze strek. Wieder is et de bienaam veur nen spöller of anhanger van de Tweantse vootbalklub FC Tweante. 

## Woordherkomst
Oawer 'n oorsproonk van de naam *Tukker* is völ te doon. Wat meant dat et ofstaamp van de plaatselike Nedersaksische naam veur de kneu, een vöggelke oet de veenkenfamilie. Aanderen meant dat et voortkeump oet ne volksbeskrieving van de Tweantse leu. Dee zollen völ met de haanden in 'n boksentuk lopen (in vrogger tieden een tekken van onbenulligheed), al is ook dizze verkloaring nich heel annemmelik; dat doot ze aanderwoar ok wa, en ok in aandere dialekten keump et woord *boksentuk* wa veur.

In zien oaldjoarsconference van 2015 bewearen Herman Finkers dat et *Domme Heikneuter* zol beduden, al leaweren hee doarveur wieders gen bewies.

### Verkloaring oet de textiel
Ne aandere verkloaring kan veunden worden in de textiel. Umdat de achternaam 'Tukker' of 'Tukkers' in Tweante vaak veurkeump, is et annemmelik dat et ne beroopsbeskriewing is, net as de achternamen *Bakker* en *Mulder*. Nen tukker was enen den skoapenwol skoonmaken en verdikken deu, deur et in een mengsel van heet water, mieg, zeep en vollerzaand te weken en der verdan op te hauwen of stampen. Doardeur haken de wolvezzels strakker in mekaar en wör der vilt van maakt. Zodöanig kan *Tukken* ok as onomatopee zeen worden: ne klanknoabootsing van et tokken op 'n stof. Ook in bieveurbeeld et Engels en Skots kent ze et woord as *tucking*, nöast et gebroekelikere *fulling* en *walking* of *waulking*. Deur de industriële revolutie wör dat weark automatiseerd en was et beroop nich meer neudig. Et woord *vollen* kreeg de oawerhaand en bleef bewoard in 'n naam veur de nieje machine dee der veur broekt wör: de vol- of voldersmöl.

## Nedersaksisch
Et woord *Tukker* wör liektrökken met de vermeende hang noar kalmte van de Twentenaar. In G. B. Vloedbeld zien bekende weark Mans Kapbaarg zeit de heuvdkarakters vaak teggen mekaar: "*Tukkert ees eawen*". Doarmet bedoolt ze dan 'kalm an doon' of 'eaven de tied nemmen'. Wellicht hef dat ok weer met de textiel van doon: et olderwetse tukken met hand en veut mo'j good de tied veur nemmen. Rechtevoort wördt et woord *tukkeren* noch wa broekt um *heandig veuren* of een *ritke veur et plezeer* met an te duden.
Jeremy Paxman

**Jeremy Dickson Paxman** (Leeds, 11 meie 1950) is een Engelse tillevisieprissentator, journalist en schriever. Hij gruide op in Hampshire en Worcestershire en studeerde Engels in Cambridge. In 1972 kwaamp e bij de BBC, eerst veur de plaatselijke radio in Brighton. Vanuut Belfast deu-r-e een steugien verslag van de Noord-Ierse Troubles. In 1977 verhuusde Paxman naor Londen. Daor gunk e veur verscheiden neispergramma's an de slag: *[[Tonight (tillevisiepergramma uut 1975)|Tonight]]*, *[[Panorama (Brits tillevisiepergramma)|Panorama]]*, *[[BBC News at Six]]* en *[[Breakfast Time (Brits tillevisiepergramma)|Breakfast Time]]*. Van 1989 töt 2014 prissenteerde hij 't bekende neismagazine *[[Newsnight]]*.

Sinds 1994 is Paxman 't gezichte van quizpergramma *[[University Challenge]]*, daor as loeke studenten an mit doet. Ok prissenteerde hij de vierdielige documentaire *The Victorians* (2009) en de viefdielige serie *Empire* (2012), een kritische kiek op 't Britse Riek.

Paxman raakte bekend en berucht deur zien vraoggesprekken, veural die mit politici, waorin e mit confronterende, mangsmaol aordig bretaole vraogen de geïnterviewde veur 't blok zette. Een opmarkelijk vraoggesprek wördden det mit de Conservatieve politicus Michael Howard in 1997, an wie e een dozien maol achter mekare dezölfde vraoge stelde (*"Did you threaten to overrule him?"*), toen as Howard almar 't antwoord uut de wege gunk.

Paxman woont in Londen en hef drei volwassen kiender. Hij is fan van Leeds United en is drok op vliegvissen. Zien breur Giles hef Brits ambassadeur van Mexico en Spanje ewest; zien zuster Jenny is pergrammamaakster bij BBC Radio.

## Schrieverije
**A Higher Form of Killing: The Secret Story of Chemical and Biological Warfare* (1982, mit Robert Harris)
**Through the Volcanoes: A Central American Journey* (1985)
**Friends in High Places: Who Runs Britain?* (1991)
**Fish, Fishing, and the Meaning of Life* (1996)
**The English: A Portrait of a People* (1999)
**The Political Animal: An Anatomy* (2003)
**On Royalty* (2006)
**The Victorians: Britain Through the Paintings of the Age* (2009)
**Empire: What Ruling the World Did to the British* (2011)
**Great Britain's Great War* (2013)
**Black Gold: The History of How Coal Made Britain* (2021)
Keuninkriek Engelaand

't **Keuninkriek Engelaand** was, van 927 töt 1707, een soevereine staot ten noordwesten van 't Europese vastelaand. Op zien punt van grootste uutbreiding aoverspande 't de zudelijke twee darden van 't eilaand Groot-Brittannië (mit zowal 't Engelaand van vandage as Wales inbesleuten) en verscheiden umliggende eilaandties. In 't noorden haj de laandsgrèenze mit Keuninkriek Schotlaand.

In 't begun was Winchester de heufdstad en veurnaamste paltse, mar Westminster en Gloucester kregen een haoste gelieke status, waorbij Westminster staorigan de veurkeur kreeg. In 't eerst van de 12e ieuw was Westminster, toen nog lös van naoberstad Londen, de feilijke heufdstad ewörden.

Engelaand as natiestaot begunde op 12 juli 927 nao een bijienkomst van vörsten uut hiel Groot-Brittannië op Eamont Bridge in Cumbria. Dizze ienheidsstaot was de uutkomst van de staorige samenvoeging van de vrogmiddelieuwse Angelsaksische keuninkriekies die bekendstunden as de Heptarchie: East Anglia, Mercia, Northumbria, Kent, Essex, Sussex en Wessex. 't Machtsevenwicht tussen dizze rieken was henter en twenter deur mekare ebracht deur de de Vikinginvallen. De Angelsaksische herveraovering van de Deense gebieden wördden in 927 oferond deur de Angelsaksische keunink Æthelstan. Dizzend wördt vandage de dag ok eziene as de eerste keunink van 't verienigde Engelaand.

Allewal 't derop lek det 't Keltische keuninkriek Cornwall midden negende ieuw al onder de macht van Wessex ekomen was, schref de geschiedschriever Willem van Malmesbury rond 1120 det Æthelstan rond 927 de Koornsen uut Exeter verdreef en de revier de Tamar anwees as grèenze tussen Engelaand en Cornwall.

Al rap nao de Normandische veraovering van Engelaand onder Willem de Veraoveraar in 1066 begunden de Normandische pogings umme Wales te veraovern, wat mar diels lokte. Toch wördden Wales stokkien bij beetien juridisch bij Engelaand edaone, töt in de 16de ieuw de inlieving van Wales onder Hinderk VIII finaol was.

Op 1 meie 1707 gungen de keuninkrieken Engelaand en Schotlaand samen in 't Keuninkriek Groot-Brittannië, de veurloper van 't hudige Verienigd Keuninkriek van Groot-Brittannië en Noord-Ierlaand. Allewal Engelaand sinds die tied gien soevereine staot meer is, blif 't wal een laand binnen 't Verienigd Keuninkriek, krek as Schotlaand, Wales en Noord-Ierlaand.
Hen Ogledd

***Yr Hen Ogledd*** (ər ˌheːn ˈɔɡlɛð) (**'t Olde Noorden**), was de historische contrei op 't eilaand Groot-Brittannië waor de Keltische Britten verschillende keuninkrieken hadden in de tied nao 't vertrek van de Romeinen, in de vrogge middelieuwen. Dizze contrei besleug 't noorden van 't hudige Engelaand en de zudelijke leeglaanden van 't hudige Schotlaand. De lu preuten der de Britse taal Cumbrisch, die dicht op 't Oldwelsh stund. De Hen Ogledd wördden onderscheiden van de contreien daor as de Picten, de Angelsaksen en de Scoti woonden, en ok van Wales.

De grootste keuninkrieken van de Hen Ogledd waren:
*Elmet (in 't hudige westelijke Yorkshire),
*Gododdin (in 't hudige Lothian en de Scottish Borders),
*Rheged (miest in 't hudige Galloway) en
*Ystrad Clud (Strathclyde, rond de Firth of Clyde).

Kleinere keuninkrieken of gebieden waren Aeron, Calchfynydd, Eidyn, Lleuddiniawn, en Manaw Gododdin. De leste dreie liekt diel uutemeuken te hebben van Gododdin. De keuninkrieken Deira en Bernicia van de Germaanse Angeln waren Brits van name, wat dèenken lat det 't oorspronkelijk Britse keuninkrieken waren. Alle keuninkrieken van de Hen Ogledd op Strathclyde nao waren tegen 800 veraoverd deur de Angelsaksen en de Picten. Strathclyde wördden in de elfde ieuw bij 't Keuninkriek Schotlaand edaone.

Ieuwen naodet de keuninkrieken van de Hen Ogledd verdwenen waren, naamp 't gebied nog aldeur een belangrieke plekke in de Welshe schrieverije en treditie in. De Welshen hölden stambomen bij van de *Gwŷr y Gogledd*, de Mansluden van 't Noorden, en verscheiden belangrieke Welshe dynasties mienden of te stammen van de Britten van 't Olde Noorden. Een köppel belangrieke vrogge Welshtalige teksten wördden toe-eschreven an schrievers en dichters uut de Hen Ogledd, zoas Taliesin, Aneirin, Myrddin Wyllt en *Y Cynfeirdd*, de 'Olde Dichters'. Helden van 't noorden zoas Urien, Owain mab Urien, en Coel Hen en zien naozaoten wördt bezungen in de Welshe dichterije en in de *Trioedd Ynys Prydein* (Welsh Triads), een verzameling onderling erelateerde Welshe folkloristische, mythologische en treditioneel-historische teksten.
Willehad

**Willehad** (Northumbria, veur 745 - Blexen, 8 november 789) was een Angelsaksische missionaris die 't evangelie preekte onder de Friezen en Saksen. Hij mus derumme nogal ies vluchten, mar schupte 't töt eerste bisschop van Bremen en nao zien dood töt heilige.

## Wark onder de Friezen en Saksen
Tussen 765 en 774 was Willehad op zendingsreis in Frieslaand, daor as in 754 Bonifatius ummebracht was. Willehad preekte in Dokkum. Naodet ze hum vurtejeugen hadden uut 't Humsterlaand (vandage de dag in west-Grunning), gunk e hen Drenthe. Daor leek zien wark nog best te lokken, mar uuteindelijk wördden hij ok daor vurtejeugen. Hij zol ok warkzem ewest hebben in wat now Aoveriessel is.

Uut de buurte van Utrecht mus Willehad mit zien kompanen vluchten naodet ze daor een köppel Germaanse tempels verrineweerd hadden. In 780 stuurde Karel de Grote hum deropuut umme de Saksen naor 't christendom aover te halen. Hij preekte in de contreien van de beneden-Weser, in de Saksische gouwe Wigmodië.

## Reize hen Rome en tied in Echternach
Deur de grote Saksenopstaand van 782 onder Widukind tegen Karel de Grote mus Willehad mit zien evangelisatiewark in die contreien uutscheiden en vluchtte-n-e naor Frieslaand. Hij reisde naor Rome en bracht an paus Adriaan I verslag uut aover zien wark. Bij zien teroggekomst streek e een tiedtien dale in 't klooster van Echternach in 't nowdaagse Luxembörg, waor e een neie missieploeg samenstelde.

## Neie zendingsreizen en bisschopswijding
Naodet Karel de Grote de Saksen deronder ekregen had, preekte Willehad in 't gebied rond de beneden-Elve en de beneden-Weser. Daor stichtte-n-e een antal karken. In 787 wördden e in Wörms töt bisschop ewijd; hij keus Bremen as zien zetel en leut daor een schiere kattedraal neerzetten. Dizzend wörden inewijd in 789 en um zien schoonheid eruumd deur de missionaris Ansgar.

Willehad kwaamp kört daornao uut de tied in Blexen an de Weser, wat vandage diel uutmak van Nordenham. Ansgar stelde een levensbeschrieving van hum samen. 

Tiedens de Riffermatie raakten Willehad zien relieken bij een braand verleuren. In 1901 wördden in de bisdommen Mönster, Ossenbrogge en Patterbuorn de verering van Sunte-Willehad vanneis inevoerd. Zien naamdag is 8 november. Ze bieldt hum of as een bisschop die een godenbield umvarre smiet.

## Bronnen
*Geheugen van Drenthe: Willehad
Pluto (dwargplaneet)

**Pluto** (symbolen:  en ) is een dwargplaneet in de Kupergördel (een dikke bulte groes van stien en ies achter Neptunus, in de op ien nao butenste contrei van 't zunnestelsel). De dwargplaneet krig zien name van de Romeinse god van de onderwereld, Pluto.

Pluto wördden in 1930 opemarkt deur de Amerikaanse steernskundige Clyde Tombaugh en stund töt 2006 te boek as de negende planeet. In det jaor klassificeerde de Internationale Astronomische Unie Pluto as een dwargplaneet: der waren ja nog wiedere objecten van vergeliekbere grootte ontdekt in de Kupergördel en in de verstreide schieve. In de catalogus van planeetachtigen vien ie Pluto onder nummer 134340.

De slim excentrische (van een cirkel ofwiekende) bane van Pluto lig veur een groot diel buten die van Neptunus. Pluto döt der 248 jaor aover um um de zunne henne te dreien, en lig daor gemiddeld haoste veertigmaol zo wied vanof as de Eerde.

Pluto hef vief maonen. De grootste daorvan, Charon, hef zoveule massa det Pluto en Charon rond een mandielig zwaortepunte dreit det buten 't oppervlak van Pluto zölf lig. Daorumme bint der goenend die de beide hemellichamen ziet as een dubbel-dwargplaneet.
Steyntyd

De **steyntyd** of *et steynen tydperk* is dee tyd in de geskedenisse van de menske dat de lüde gerei van steyn gebrükeden en noch neet wüsten wo as se metaal musten maken. Wanneyr de steyntyd is of was, hangt af van de steade. Vöär wat volker up Borneo en Nyguinea is de steyntyd noch neet sou lange leaden vöärby, vöär wat volker uut et ströymgebeed van de Amazone is et noch altyd steyntyd.

Et kan good weasen dat se der in dee tyd ouk höltene warktüge by nöäst makeden of gerei van bütte. Ümdat holt makkelik vergeyt, is der uut dee tyd weinig van oaverebleaven. Ne uutsündering hyrup sint en paar höltene spears van ungeveyr 350.000 jår old, evünden in 1994 in et düütske Schöningen. Dårmed wör anetöynd dat de vöärloupers van de menske aktiv hen jagen güngen en neet blouts aas atten, wat de archeologen lange meynden.

Meysttyds verdeylt de geleyrden de steyntyd in dree vlakken:

*et *paleolithicum*, of öldere steyntyd. Den duurden van ungeväär 2,5 miljoon jår weaderümme töt et ende van de lätste ystyd, ungeväär 10.000 jår weaderümme.
*et *mesolithicum*, de middensteyntyd. Dårmed doolt se up jager-gadderaars van nå de lätste ystyd.
*et *neolithicum*, of de jüngste steyntyd. Dat verwist når volker dee et vöäral van buren musten hebben.

An et ende van de steyntyd deaden wat lüde al mangs warktüge van koaper maken, wårdöär archeologen nu spreaket van de koapertyd, koapersteyntyd of *chalcolithicum*. Dårnå küm de bronstyd en möägelik noch de ysertyd. Dat lätste geldt neet vöär Mesopotamie en Egypte, ümdat dee in dee tyd al begünden med skryven. Dat bedüden dår et ende van de prehistory en soudöänig kan dår neet oaver ne ysertyd spröäken worden.

Wonneyr en wolange de steyntyd was, hangt af van wat vöär steade as de geleyrden bekyket en wo as se et definieert. De öldere steyntyd begünde ungeväär 2,5 miljoon jår weaderümme do as de eyrste menskachtigen gerei van steyn begünden te maken. De steyntyd begünde düs al vöärdat ''Homo sapiens'' bestünd. Toch is et by steynder lastig te seggen of ne bröäke nu med upset döär lüde maked is of döär tovallig ungelük. Ne gode anwysing is as der vöäle steynder med ne skarpe bröäke by mekander vünden wordet. Den oaverstap van koaper up brons begünde tüsken 6000 en 2500 vöär Kristus. In noordwest Europa güng et vöäral up dat lätste tydstip an.

De öldste steynen warktüge sint evünden in oustafrika en in et bysünder Kenia. Disse kultuur wör de Oldowan enöömd. Warktüge wörden emaakt döär keien up mekander te hauwen, soudat der skarpe spöänders ofbröäken. Dee deenden dan as messen, bylen, skrapers en boaren. Toch is et lastig te seggen of et eyrst bewüst wör edån. Ouk chimpansees en andere deers gebruket wal es keien en warktügen üm eaten te bewarken.
Sloepwapse

De **gewone sloepwapse** (Ichneumonidae) vormt een femilie binnen de wapsen die uut zo'n 25.000 beschreven soorten bestaot, intied dat der waorschienlik nog vule meer bin. Daormit is disse femilie der iene van de soortenriekste van alle dieren. Zie heuren bi'j de orde van de vliesvleugeligen (Hymenoptera).

Sloepwapsen bin slaank en hebben een biester dunne wapsenkneep, de overgaank van et boststok naor et achterlief. Ze bin tussen de 0,3 en de 4,2 centimeter laank. De femilie vien ie wereldwied in gemaotigde zones, mar is ok in de tropen anetroffen.

Sloepwapsen parasiteren op aandere insekten, waoronder een koppel schadelijke soorten. De vrouwgies hebben een lange legbore (ovipositor), een eierleggend orgaan. Daormit prikken ze de larve of poppe van een aander insekt, waornao ze daor heur eigies in ofzetten. Ok op spinnen wodt eparasiteerd. Mit dat de eigies uutkoemen, voeden de larves heur mit de gastheer, wat veur dissend fataal is.

Sloepwapsen hebben daoromme een belangrieke rolle bi'j et onder kontrole holden van de insektenstaand. Een antal sloepwapsensoorten wodt op grote schaole uutezet veur et biologisch teugengaon van plaoginsekten, zoas de bladloeze en de witte vliege.
Papua Nyguinea

**Papua Nyguinea**, officieel den **Unafhangeliken Ståt Papua Nyguinea **en vake ofekortt töt **PNG, (**Tok Pisin: *Independen Stet bilong Papua Niugini*; Hiri Motu: *Independen Stet bilong Papua Niu Gini*),  is en land in Oceanie. Et beslüt et oustelike deyl van et eiland Nyguinea en byhöyrige eilanden in Melanesie. De höyvdstad is Port Moresby. Met ne uppervlakde van 462.840 km2 is et de up twey nå gröätste eilandståt van de wearld.

Vanaf 1884 wör Papua Nyguinea döär dree koloniale groutmachten beheyrd. Seyd den Eyrsten Wearldoorlog stünd et 60 jår under australisk bestüür. In 1975 wör Papua Nyguinea unafhangelik; vanaf dee tyd was et en unafhangelik lid van et britske Gemeynebest, med Elizabeth II as ståthöyvd.

Papua Nyguinea is eyne van de meyst kultuurverskeidene landen up de wearld. Seyd 2019 is et ouk de meyst landelike, ümdat mär 13,25% van de lüde in verstädelikte gebeden wont. Et land hevt oorsprungelik 851 språken, wårvan as der 11 nu uutestörven sint. Et gröätste deyl van de meyr as 8 miljoon lüde woanet in traditionäle gemeynskappen, dee al lyk sou verskillend sint as de språken. Et land is weatenskappelik eyne van de minst verkende kulturele en geografiske gebeden up de wearld. Undersökers meynet dat der noch verskeidene neet-untdekkede volker woanet en dat der noch vöäle ården planten en deers te beskryven vallet.

Den ståt steyt by et Internationaal Monetäär Funds te book as en untwikkelingsland. Souwat 40% leavt selvunderholdend van de natuur, sunder togang töt kapitaal of geld. De meyste lüde woanet der in starke traditionäle burenverbanden, hanget natuurgodsdeenste an en gåt neet wyder as de laegere skole. De verskillende volker en samenleavingswysen ståt under beskarming van de grundwet van Papua Nyguinea. Dårin steyt dat de "traditionäle dörpe en gemeynskappen en weasenlik underdeyl blyvet van de Papua Nyguineaske samenleaving." Ouk beskarmt en understreypet et et belang van disse verbanden vöär plaatselike en nationale gemeynskappen. Et land kikt seyd 1976 med in et Süüdoustasiatiske Landenverbund (ASEAN) en hevt ne anvråge loupen vöär vulleydig lidmåtskap. Et is lid van de Pacifiske Gemeynskap, et Pacifiske Eilandenforum en et Gemeynebest.
Googie

**Googie**, ok bekend as **doo wop**, is een 20ste-ieuwse Amerikaanse bouw- en ontwarpstiel mit futuristische trekkies, die hum inspireren leut deur de autocultuur, straolvliegtugen, 't ruumtevaorttiedpark en 't atoomtiedpark.

De stiel kwaamp op in Zuud-Californië en had de wörtels in de Streamline Moderne-variaant binnen de art deco, die um aerodynamische ontwarpen dreide. Zien laandelijk heugtepunt had de Googie-stiel van zo 1945 töt de vrogge jaoren zeuventig. In aandere dielen van de wereld hebt Googie-bouwsels en -ontwarpen naovolging evunden. 't Begrip *Googie* kump van de niet langer bestaonde Googies Coffee Shop in Hollywood, ontwörpen deur John Lautner.

De Googie-stiel was econcentreerd op motels, koffiebars en tankstesjons. Journaliste Whitney Freedlander leg 't typische verbaand tussen Googie-gebouwen en autowegen as volgt uut:

:*"The space race was on. A car culture was emerging. So were millions of postwar babies. Businesses needed ways to get families out of their automobiles and into coffee shops, bowling alleys, gas stations and motels. They needed bright signs and designs showing that the future was now. They needed color and new ideas. They needed Googie."*

Googie raakte brieder bekend as onderdiel van de mid-century-modern-ontwarpbeweging, waorin 't gunk um slichte, moderne, estroomliende vörmen. De stiel was ok verwant an de populuxe-esthetiek (mooi ontwörpen massaproducten).

Kenmarken van Googie waren umhoge zwierende daken, geometrische vörmen mit opvalende rondingen, felle kleuren en gul gebruuk van glas, staol en neon. De stiel leut hum ok kennen uut logo's en ontwarpen die beweging angaven en an 't ruumtevaorttiedpark deuden dèenken: boemerangs, vliegende schöttels, schematische weergaves van atomen en parabolen. Krek zoas op de art deco van de jaoren tien, twintig en dartig, waren de lu mittertied minder drok op de stiel, en veule gebouwen mit Googie-architectuur bint intied alweer ofebreuken. Aandere staot nog in 't ende, zoas 't oldste McDonald's-restaurant, uut 1953, in Downey, Californië.

## Uutstalling

Alamogordo,_NM.jpg|Motel in Alamogordo, Nei-Mexico
Anaheimconvctr-arena2.jpg|Anaheim Convention Center, Anaheim, Californië
Bel_Air_DooWop_WCNJ.jpg|Motels in Wildwood Crest, New Jersey
4_Seasons_Motel.jpg|Motel in Wisconsin Dells, Wisconsin
Car_Wash,_San_Bernardino,_CA.jpg|Wasstraote in San Bernardino, Californië
Gas_Station,_Mississauga,_Canada.jpg|Tankstesjon in Mississauga, Canada
LAX_LA.jpg|'t Theme Building van Los Angeles International Airport
Space_Needle_2011-07-04.jpg|De Space Needle in Seattle


## Rifferenties
Motel

Een **motel** (mengwoord uut Engels *motor* en *hotel*), in de VS ok *motor hotel* of *motor lodge* enuumd, is een soortement hotel det uuteprakkezeerd is veur volk det mit de auto onderweg is. Motels bint daorumme typisch langs deurgaonde wegen te vienden. Deurgaons bint ze I-, L- of U-vörmig en bestaot ze uut ien of twee verdiepings. Bij de kamers op de benedenverdieping kuj direct via de parkeerplaatse komen, en bij die op de baovenverdieping aover een gaank die laangs de butenmure löp. Behalve de kamers hej nog de lobby, 't ketoor van de manager en soms een klein restaurant.

Allewal motels vake femiliebedriefies bint, waor ze in de VS wal naor verwiest as *mom and pop motels*, bint der ok ketens.

## Oorsprong
De term motel kump van 't eerste motel ooit, 't Milestone Mo-Tel (later Motel Inn) in San Luis Obispo, Californië, det in 1925 de deuren lösdeu en in 1991 dichtegunk. Mit det vanof de jaoren twintig de grote laandelijke wegennetwarken anelegd wördden, wördden 't gebrukelijker um langere ofstaanden te varen. Automobilisten wolden goedkope aovernachtingsmeugelijkheid dichte bij de grote wegen. Motels namen staorigan de plaatse in van de wat oldere *auto camps*, waor automobilisten kunden parkeren en in ofzunderlijke tenten of hutten sleupen.

## Ontwikkelings
Nao-oorlogse motels trökken gasten mit neonbörden, waorbij futuristische googie-ontwarpen in trek waren. Aandere laanden namen 't motelconcept (en de name derveur) aover. In de jaoren zestig hadden motels heur grootste blui; daornao gungen ze op heur retour, mit det 't verkeer aover neie autosnelwegen eleid wördden en der ketenhotels verschenen bij verkeersknooppunten. Verscheiden historische motels in de VS staot vandage de dag op 't National Register of Historic Places.

## In de cultuur
In Amerikaanse speulfilms koomt motels en motel-achtige, goedkopere hotellegies nogal ies veur. Vake giet 't niet um een al te positief verbaand, mar wördt der misdaod uutebield die baot hef bij de anonimiteit van motels. Een beroemd veurbield is Alfred Hitchcock zien film *[[Psycho]]*, naor de gelieknamige roman van Robert Bloch, die diels in een motel speult. Ok in de popmeziek is 't begrip veule opedeuken; zo hej de band The Motels en is *200 Motels* een film en album van Frank Zappa.

## Uutstalling

Boots Court Motel - Carthage - Missouri - USA - 02 (28008066908).jpg|Boots Court in Carthage, Missouri
Holbrook-Motel-Wigwam Motel-1930-1.jpg|Wigwam Motel in Holbrook, Arizona
Holbrook-Motel-Wigwam Motel-1930-3.jpg|Kamer in 't Wigwam Motel in Holbrook, Arizona
Phoenix-Building-Arrow Motel- Rainbow Motel-1937-3.jpg|Arrow Motel/Rainbow Motel in Phoenix, Arizona
Old motels, downtown Reno.jpg|Motels in Reno, Nevada
The Royle Motel (85276).jpg|Ansicht van The Royle Motel in Kittanning, Pennsylvania
Csík_Ferenc_sétány,_Motel._Fortepan_99247.jpg|Motel in Hongarije, 1973
Motelli_Kotipesä_2016-05-24.jpg|Motel in Finlaand, 2016
Doowop (döärverwyssyde)

**[[Doowop]]** (Engels: *doo-wop*) is een op zang erichte vörm van rhythm-and-blues. 't Begrip kan ok slaon op:

*Googie, ok doo wop enuumd, een Amerikaanse futuristische bouwstiel
*''Doo Wop'' (film), een Fraanse romantische film uut 2004
*"Doo Wop (That Thing)", een lied uut 1998 deur de Amerikaanse rapper Lauryn Hill
*"Doo-Whop", een lied uut 2000, openeumen deur de Deense zangeres Whigfield
Doowop

**Doowop** (Engels: *doo-wop*) is een soortement rhythm-and-blues. Kenmarken bint a capellazang mit een melodie die oe grep, en een ienvoudige maot mit weinig of gien instermentatie. De stiel kwaamp in de jaoren veertig van de twintigste ieuw op onder Afro-Amerikaans jongvolk en Italiaanse immigranten in de steden in 't noordoosten van de Verienigde Staoten. 't Was een mengeling van zunder instermenten espeulde jazz, a capellameziek, scat (stemimprovisaties in de jazz) en opera. Vake haj een achtergrondkoortien det ritmische woorden of onomatopeeën zunder wiedere betiekenis zunk, waor ok de name van de stiel van kump. Doowop was toegaankelijk umdej der gien instermenten bij neudig waren, en bracht massa's tieners dertoe um a capella-groepies op te richten.

Doowop deuden ze in Europa niet veule an, mar de Duutse band de Comedian Harmonists (actief van 1927 töt 1934) kuj in die hoeke zuken. Nao een pieke in de jaoren vieftig waren mèensen in de jaoren zestig weer wat minder drok op de stiel. Uut de doowop ontstund in de late jaoren zeuventig de beatboxerije.

Invloed van de doowop kuj weerummeheuren in de surfrock van The Beach Boys, de hits van de Four Seasons, de teenybopper-variaanten van de rock-'n-roll van end jaoren vieftig (*What Do You Want to Make Those Eyes at Me For?* van Emile Ford & the Checkmates) en midden jaoren zeuventig (*Sugar Baby Love* van The Rubettes) en close harmony-groepen uut de jaoren tachtig zoas The Deep River Quartet en The Flying Pickets.

Kenmarkende zinnen:
**shoo-wap-dee-wap-wap*
* *showaddywaddy* en variaant *bob-shu-waddy*
**dun dun dun dun*
**ne ne ne ne ne*
John Gillatt

**John Gillatt** (Peterborough, 17 augustus 1929 - ok daor, 4 november 2016) was een Engelse tiekender van stripverhalen.

Gillatt studeerde an 't Leicester College of Art en was veureerst reclametiekender. In 1956 trouwde-n-e mit Josephine Wright; 't stel zol drei kiender kriegen. Van 1957 töt end 1990 tiekende Gillatt verscheiden strips die deur IPC/Fleetway uutegeven wördden. Nao dizze periode bleef e töt 2003 strips en umslagillustraties maken. Mit scenarist Fred Baker maakte hij de voetbalstrip *[[Billy's Boots]]*. Wieder tiekende Gillatt *Johnny Cougar*, aover een Amerikaans-Indiaanse wörstelaar, de science-fictionstrips *Jet-Ace Logan* en *Dan Dare*, en nog aandere titels. Veur de *[[Daily Mail]]* tiekende hij de voetbalstrip *Scorer*.

*Billy's Boots* leup hiel best in Nederlaand (as *De wondersloffen van Sjakie*), en veur 24 van de 33 albums die der in Nederlaand verschenen maakte Gillatt een originele umslagillustratie. Nao een beroerte in 2003 mus e uutscheiden mit de strip *Scorer* daor as e doedestieds an warkte. In 2016 had e aandermaol een beroerte, en de leste maonden van zien leven zat e in een verzörgingshuus in zien geboorteplaatse.

## Bronnen
*Comiclopedia: John Gillatt
*Bear Alley-blog: John Gillatt (1929-2016)
Robert E. Howard

**Robert Ervin Howard** (Peaster, 22 jannewaori 1906 - Cross Plains, 11 juni 1936) was een Amerikaanse schriever van pulpschrieverije in verscheiden genres. 't Best is e nog bekend um zien personage Conan de Barbaar, en hij wördt eziene as ien van de belangriekste uutprakkezeerders van de sword and sorcery.

Howard wördden in Texas geboren as zeune van een plattelaandsdokter en gruide op in een paar Texaanse plaatsen. 't Grootste part van zien leven bracht e deur in Cross Plains. As kiend was e van de boeken, mar hij was ok drok op boxen en bodybuilding en deu as jongkerel an amateurboxen. Vanof zien negende dreumde hij dervan aoventurenverhalen te schrieven; succes kwaamp mit 23 jaor. 't Waren de hoogtijdagen van de pulpbladen, goedkoop emeuken bladties mit verhalen waorin 't meer um de spanning en dieverdaotsie dreide as um de bellettrie, en veural in *[[Weird Tales]]* kun Howard zien *yarns* of mitslepende verhalen kwiet.

Allewal 't in 1934 haoste van een Conan-roman kwaamp, wördden Howard zien verhalen bij zien leven nooit bij menare ebracht. Mit Conan en aandere helden, zoas de Pictenkeunink Bran Mak Morn, dreug e bij an de vörmgeving van 't sword and sorcery-genre. Howard was nog aordig vlot mit de penne en schreef naost een hiele bulte verhalen ok een groot antal brieven an vrunden, uutgevers en collega-schrievers; bekend is zien briefwisseling mit H. P. Lovecraft.

Howard hef iene vriendin ehad, mit wie 't ofwisselnd an en uut was: de onderwiezeres Novalyne Price. Hij was slim ehecht an zien moe, die heur hiele leven gengelde. Toen die in een coma kwaamp waorvan de verwachting was det ze der niet weer uut zol komen, scheut hij humzölf op dartigjaorige leeftied veur 't heufd.

Nao zien dood gruide zien reputatie en wördden der deur aandern meer Conan-verhalen eschreven. Uuteindelijk wördden Conan ok uutewarkt as internationaal bekend stripfeguur, en in de jaoren tachtig kwamen der twee Conan-films uut mit Arnold Schwarzenegger. Ok de films *Kull the Conqueror* (1997) en *Solomon Kane* (2009) bint ebaseerd op Howard zien pulphelden, en hij blif een slim geliefde schriever. Zien fantasy-schrieverije heurt töt de best verkopende schrieverije ooit in det genre.
Amazone (revier)

De **Amazone** (Portugees en Spaans: *Amazonas*) is een fikse revier in Zuud-Amerika die miest deur Peru en Brazilië löp, mit belangrieke ziedtakken in Brazilië, Colombia, Ecuador en Peru. Ofhaankelk van wat aj opvat as de varst liggende bron van de Amazone, is 't de langste revier ter wereld of de iennaolangste, nao de Niel. Hoe dan ok is e wieduut de waterriekste, mit een debiet (volumerapheid) van viefmaol det van de tweede in rang, de Congo. De Amazone nemp 20% van de wereldwiede revierwaterofvoer naor de oceaan veur zien reken.

De Amazone hef zien begun in Peru, löp veur zo'n 6.448 töt 6.530&nbsp;km en mondt in Brazilië uut in de Atlantische Oceaan. De revier stroomt deur 't Amazoneregenwold. In de regentied dijt e op sommege plekken uut töt mar liefst veertig kilometer bried. 't Stroomgebied van de Amazone is 't grootste in de wereld en beslat zo'n zeuven miljoen vierkaante kilometer.

't Ontstaon van de Amazone giet terogge op de vörming van 't Andesgebargte, veur 23 miljoen jaor. Det had een veraanderde ofwatering van 't gebied töt gevolg. Véur 't onstaon van de Andes waterde 't gebied diels of in wat now de Grote Oceaan is.

Naost duzenden vissoorten leeft der in de Amazonerevier onder meer schildpadden, krabben en algen. De orinocodolfien kump allennig in dizze revier veur.
Prehistorie

De **prehistorie**, **veurgeschiedenis** of **oertied** is de tiedspanne in de mèenselijke geschiedenis tussen 't vrogste gebruuk van stienen gerei deur Hominini, zo'n 3,3 miljoen jaor terogge, en de uutviending van de schrieverije. Roemer bekeken giet de prehistorie terogge töt 't ontstaon van 't leven.

Symbolen, markerings en bielden kooj al hiel vrog in de mèenselijke geschiedenis tegen, mar de vrogst bekende schriftsystemen bint van veur zo'n viefduzend jaor, en 't duurde nog wat duzend jaor veurdet de schrieverije briede ingaank vund. In partie culturen wördden der niet eschreven töt de 19de ieuw, en in een antal schrieft ze nog altied niet. 't Ende van de prehistorie verschilt dus daonig per plekke, en de term wördt minder vake gebruukt waor ze 't hebt aover samenlevings veur wie de prehistorie nog niet zo lange aover is.

Sumer in Mesopotamië, de Indusbeschaving en 't Olde Egypte waren vanof de vrogge bronstied (vierde millennium veur Chr.) de eerste beschavings die heur eigen schrift ontwikkelden en an geschiedschrieverije deuden. Zij wördden nao-evolgd deur naoberbeschavings. Veur de mieste aandere beschavings leup de prehistorie of in heur iezertied. De verdieling van de prehistorie in de stientied, bronstied en iezertied gebruukt ze veur grote dielen van Eurazië en Noord-Afrika. Aover 't algemien wördt dizze verdieling niet gebruukt veur die dielen van de wereld waor deur contact mit Eurazische culturen de metaolbewarking inienen inevoerd wördden, zoas Oceanië, een groot part van Afrika bezuden de Sahara en dielen van Amerika. De tied waorin een cultuur deur aandere culturen aover eschreven wördt mar zölf 't schrift niet ontwikkeld hef, nuumt ze wal de protogeschiedenis van die cultuur.

Deurdet der in de prehistorie per definitie niet eschreven wördden, muj veur de bestudering dervan perberen prehistorische veurwarpen te duden en dateren. De prehistorische archeologie kik naor artefacten (deur de mèense emeuken veurwarpen), prehistorisch vullis en nog aandere bronnen in 't verbaand waorin ze anetröffen wördt: nederzettings, grafbulten en zuks. Dizzende wördt evunden bij archeologische opgravings of mangs as toevallige vondst. Vervolgens wördt ze vörmkundig-typologisch, historisch, sociaalhistorisch, statistisch en netuurwetenschoppelijk (dendrochronologie, C14-datering enzowieder) bestudeerd.
Amazone

**Amazone** kan onder meer wiezen op:

*de revier de Amazone
*'t Amazoneregenwold
*'t Amazonebekken, een gloepens uutestrekt leeglaand in Zuud-Amerika
*de Amazones, een volk van striedsters uut de Griekse mythologie
*een vrouwelijke ruter
*Amazone (film), een Fraanse komedie uut 2000 van Philippe de Broca
*Amazonepapegaaien, een geslacht van papegaaien
*de Amazoneholding, een seksuele pesisie
Diezerpoorte

**Diezerpoorte** kan wezen:

* Diezerpoorte (stadspoorte), een vroggere poorte in de stadsmure van Zwolle
* Diezerpoorte (woonwiek), een woonwiek in Zwolle, bestaond uut de buurten Dieze-Centrum, Dieze-West, Dieze-Oost en de Indische Buurte
* Diezerpoorte (winkelcentrum), een Zwols winkelcentrum, net buten de stadsgrachte
Diezerpoorte (stadspoorte)

De **Diezerpoorte** was een stadspoorte uut ongeveer 1475 in de stadsmure van Zwolle. De poorte stund op de plekke waor de Diezerstraote, vandage de dag de belangriekste winkelstraote van de stad, uutlöp op de Diezerpoorterbrogge. In 1828 en 1829 hebt ze de Diezerpoorte ofebreuken, en tegenwoordig herinnert der allennig de lienden in 't wegdek nog an. Ok vien ie de anzet veur de poorte in de vörm van een ronding terogge in 't stok stadsmure dernaost det nog in 't ende stiet.

Op de poorte stund een bield van de schutspetroon van Zwolle, Sunte Michaël. Dit bield is bewaard ebleven en is now te zien in de Basiliek van Oonze-Lieve-Vrouwe-ten-Hemelopneming (de karke van de Pèperbusse).

De woonwiek Diezerpoorte buten de stadsgrachte is vernuumd naor de poorte, mar stiet vanolds ok bekend as de Dieze of de Nijstad.

## Diezerpoortenbolwark (Badhuiswal)
Buten de Diezerpoorte haj 't Diezerpoortenbolwark, een raveliene oftewal viefhoekig verstarkt eilaand an de butenkaante van de stadsmure. Mit dit verdedigingswark bint ze véur 1606 estart. Mit 't dernaost elegen Den Genverbergbolwark had 't Diezerpoortenbolwark de take um 't naodern van de vijaand via de Neie Wetering (now 't Almelose Kenaal) te stoppen. Wieder had 't samen mit 't now niet meer herkenbere Tanerijbolwark de take um de toegaank töt de binnenstad via de buurtschop Dieze te verdedigen.

In 1842 deu Everhardus T. Schaepman op de grond van 't veurmaolige Diezerpoortenbolwark een badhuus lös, waor volk uut 't hiele laand op of kwaamp. Op de gevel stund 'Arti Salutiferae' (An de heilbrengende geneeskeunst). Dizze plekke was veur 't badhuus ekeuzen zodet mit schoon revierwater de baden evuld kunden wörden. 't Badhuus had een streng medisch regime. Op vaste tieden mussen de badgasten een kuiertochien maken, een glas bronwater drinken, een middagduttien doen en verscheiden soorten baden nemen.

Nao de dood van Schaepman naamp de femilie 't badhuus in gebruuk as woonhuus. De grond van 't vroggere bolwark is vandage de dag bebouwd mit woonhuzen en winkels. 't Straotien det der löp, het de Badhuiswal.

## Bronnen
*Infermatiebrödties an de stadsmure en bij 't vroggere Diezerpoortenbolwark
*Jan ten Hove (2005), *Geschiedenis van Zwolle,* Zwolle: Historisch Centrum Overijssel
*MijnStadMijnDorp: Badhuiswal - Baden voor je gezondheid
Nerviërs

De **Nerviërs** (Latien: *Nervii*) waren rond 't begun van de jaortelling en in de eerste ieuwen daornao een Germaanse stam die lèefde in 't hudige België en Noord-Fraankriek. Ze waren ien van de stammen die deur de Romeinen de Belgae enuumd wördden, een verzamelname veur de Keltische en Germaanse bewoners van Gallia Belgica.

## Gebied
In de tied van de veraovering van heur gebied deur Julius Caesar lèefden de Nerviërs in wat now 't middenstok van België en een stok van Fraans-Henegouwen in Noord-Fraankriek is. Ten westen van heur hadden de Nerviërs de revier de Schelde en ten oosten de revier de Samber. Ze hadden 't veur 't zeggen op een belangriek part van de Via Belgica, de grote heerweg van Colonia Agrippina (Keulen) naor Samarobriva (Amiens).

## Cultuur
Wat der bekend is aover de Nerviërs, kump miest uut de Romeinse geschiedschrieverije. Volgens Caesar waren de Belgische stammen de dapperste van Gallië en waren de Nerviërs van alle Belgae 't drokst op stried. As der houwerije was, reisden Nervische kriegers wal ies hiele enden um mit an te kunnen doen.

Caesar miende wieder det ze, as volk in 't varre noorden, nog relatief onbedörven waren deur de beschaving. Heur cultuur nuumde hij spartaans: ze drunken gien alcohol, want um dapper te wezen mus ie der de kop bij holden. Handelaars van buten hölden ze niet van. Hegen waren typisch veur heur laandschop, wat meneuvels veur vijaanden te peerd lastig mus maken; de Nerviërs zölf vöchten niet te peerd.

## Geschiedenis
De Nerviërs maakten diel uut van een verbond van Belgische stammen die heur in 57 v.Chr. tegen Caesar verzetten. Ok deuden ze in 54-53 v.Chr. mit an een mislokte opstaand tegen de Romeinen onder Ambiorix, leider van de Eburonen. An dizze opstaand deuden verscheiden kleinere stammen mit die onder Nervisch bewind stunden. Naodet 't gebied van de Nerviërs bij 't Romeinse Riek wördden edaone, raakte de stam staorigan eromaniseerd.

't Rond 30 v.Chr. estichte Bagacum (Bavay), now in Noord-Fraankriek körtbij de Belgische grèenze, diende as heufdplaatse van de Romeinse civitas van de Nerviërs. Nao anvallen deur de Fraanken vanuut 't noorden wördden der een wat zudelijkere heufdplaatse anewezen, Camarcum (Cambrai). 't Lek derop det in de viefde ieuw de Fraanken 't veur 't zeggen kregen in 't laand van de Nerviërs.