Vegetarisme

**Vegetarisme** is ne leavenswieze woarbiej leu gin vleis et. Doar rekkent ze ook veugel, vis, skoaldeers en insekten biej. Et woord steet letterlik veur *vegetatie etten*, planten dus. Ene wat gin vleis et neumt ze nen vegetariër. Wat nemt et zo strak dat ze ook gin biejprodukte van deers et, zoas keze en gelatine in slikkerieje en pudding. Vegetariërs doot planten etten as vruchten, greunkost, groan, pöllen en nötten, nöast peddesteule en vegetarisch deerlike ettenswoar as zuvel, honnig en eier. 

Leu könt um verskillende readenen kiezen veur gin vleis etten. Wat doot et um de gezondheid, anderen meant, iej mut gin andere leavende weazens opetten. Mangs is et deel van een geleuf. Anderen maakt zik drok oawer wo as met slachtdeers wördt ummesprungen en anderen bint begoan met de umwearld; deers in grote antallen holden is ne belasting veur et milieu.

## Oorspronk
De vrogste anwiezingen veur een plantenettend volk bint te vinden in de *Bhagavad Gita*, een verhaal wat tusken 400 vuur en 200 noa kristus optekend is. In dissen tied at zowat de hele bevolking van India gin vleis. Do as et christendom en de islam de oaverhande kregen, wör der verdan meer vleis egetten. Van de Griekse wiesgeren Pythagoras, Empedocles, Theophrastus, Plutarchus, Plotinus en Porphyrius is bekend dat ze vegetariër warren. Ook 'n Romeinsken dichter Ovidius at enkel planten. 

In Nederland wör in 1894 'n Nederlandse Vegetariërsbond opricht.

## Etten
Doe kanst et al vegetarisch etten neumen ast al gin vleis deur et gewone etten deist. Mer de echten goat meesttieds nog nen trad wieder. Dee ett duurgoans meer groanproducte as pasta of ries, met doarbiej nog pöllen, nötten en greunte. Ook doot ze der vake nen vleisvervanger biej deur. Dat woord is neet handig, umdat et de meeste vegariërs veural um ofwesselend etten geet. Et woord vleisvervanger zol beduden at et eagenlik neet zonder kan. Doarumme hebt ze et lewer oawer neudige aminozoers woaras eiwitten in voodsel oet opbouwd bint. Dee bint alle dage neudig um et lief gezond te holden. 

Groanen hebt aminozoers methionine en cysteïne, dee aste neet oet pöllen kriegst. Dee pölvruchten hebt skoonwal nen machtigen plear van et aminozoer lysine, wat groansoorten dan wier minder hebt. Eiwitten haalt vegetariërs völle oet nötten, vegetarisch estremde keze, linzen en zaken as tofoe en tempee (oet sojabonen). In de supermarkt kanste vake vleisvervangers kriegen. Dee bint meesttied maakt van soja, gluten (seitan), skimmels of zuvel. Anderen bint zo maakt dat ze op vleis liekt, zo as vegetarisch gehakt of nen hambörger. Anderen bint gewoon dudelik vega, zoas nen kezeburger of krudige tofoeblukkes.

## Heil

### Lief
Epidemiologisch onderzeuk wis oet at een klook oetekiend vegetarisch ettenspatroon gezond is en der allens inzit wat neudig is. Ook kan et kans op zeektes verkleinen. Nöast elegd nöast leu wat wal vleis et, hebt vegetariërs minder gauw sukerzeekte en kanker.

Oet 'n paar studies blik at vegetariërs duurgoans gezonder bint. Ze hebt ne legere Body Mass Index as vleisetters. Ze weagt minder, hebt 'n blooddruk en cholesterol leger. Dat hef noar et skient van doon met minder innemmen van verzöadigd vet, cholesterol en calorieën. Ook bepoalde hartzeektes hebt ze minder last van en as ze dee kriegt, dan lechter.

Echt zeggen of et enkel van gin vleis etten kump kan neet good. In de westerse wearld wiekt vegetariërs neet enkel af deur et etten, mer doot ze dat ook deurdat ze een ander leaven hebt. Ze bint vaker noar ne heugere skole goan, leaft wieder gezonder en hebt better wark. Vegetariërs zegt ook earer nee tegen tabak, alkohol, koffie, drugs en suker, wat allemoal neet best is vuur et lief.

### Geest
Et is zo lank as et breed is. Oet een onderzeuk van 2012 bleek at westerse leu dee gin vleis et vaker nearslachtig of bange bint. Et onderzeuk gaf ook an at dat neet per se an et etten hoof te liggen. Ook wees et der op at vrouwleu vaker vegetarisch bint, meer op zikzelf wont en in de stad. Doar steet een onderzeuk oet de *Nutritional Journal* tegenoawer dat vegetariërs deurgoans juust minder nearslachtig warren. Dat had dan wier te maken met bepoalde vetzoers dee biej nearslachtigheid komt kieken. Dee komt veural oet vleis, dus ast dat neet etst, hes der gin last van.