open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Verzörgingsplaatse

Een **verzörgingsplaatse** is een plekke naost een snelweg of autoweg daor as volk det der mit de auto (of vrachtwagen enzowieder) op uut is een stop kan maken. Ofhaankelk van wat een bepaolde verzörgingsplaatse te bieden hef, kuj der rösten, tanken, picknicken, de elektrische auto opladen, dingen kopen (eterije, drinken, lectuur en aander gerei), 't toilet bezuken, ofval in ofvalbakken achterlaoten en drek uut 't chemisch toilet van caravans kwietraken op lozingspunten. Veur kiender kan der een speulplekke wezen.

Verzörgingsplaatsen maakt zokke activiteiten meugelk zunder det deurgaond verkeer een ende van de grote weg of mut dwalen. Baovendien maakt ze 't veur vrachtwagenchauffeurs meugelk um wettelk veureschreven röstmomenten in acht te nemen.

An 't iene end van 't spectrum hej grote verzörgingsplaatsen mit verscheiden restaurants, winkels en slaopgelegenheid. An 't aandere end hej simpele parkeer- en picknickplekken langs de kaante van de weg mit wat eettaofels en ofvalummers. Zoksoort parkeergelegenheid muj niet in toezel halen mit een vlochtstroke, een asfaltstroke langs de snelweg waor aj uutslutend in geval van neud magt stoppen, zoas bij autopech.

Umme te veurkomen det verzörgingsplaatsen gebruukt wördt as op- en ofrit, hebt ze gien verbiending mit wegen aanders as de auto(snel)weg. Wal kan der een anliggende weg of fietspad wezen veur lu die op de verzörgingsplaatse warkt, die ja miest in de buurte woont.

## Begrippen in aandere talen
In sommige talen bint der verscheiden begrippen in ummeloop, ofhaankelk van wat de verzörgingsplaatse an veurzienings te bieden hef.

### Duutslaand
't Aoverkoepelnde begrip in Duutslaand is *Rastanlage*, waor onder vaalt:
**Rastplatz* (parkeergelegenheid zunder wiedere dienstverliening)
**Raststätte*, of technisch: *Bewirtschaftete Rastanlage* (mit dienstverliening, zoas restaurant/winkel/motel)
**Rasthof* (*Raststätte* mit tankstesjon)
**Autohof* (niet direct bereikbaar vanof de Autobahn (autosnelweg), mar elegen bij anslutings van secundaire wegen op de Autobahn)

In 't alledaagse spraokgebruuk wördt de woorden *Raststätte* en *Rasthof* miest deurnaander gebruukt.

### Fraankriek
In Fraankriek hebt ze 't aover *une aire d'autoroute*. Wieder onderscheid is der tussen:
**aire de service* (mit bepaolde veurzienings)
**aire de repos* (een schiere plekke umme te rösten)
**aire de stationnement* (louter parkeergelegenheid)

### Engelstalige laanden
In 't Engels is der spraoke van de *rest area*. Bint der weinig of gien veurzienings, dan het det beveurbield een *parking area* of *picnic area*.

Wieder bint der per laand verschillende begrippen in ummeloop:
*Verienigd Keuninkriek: *motorway service area/station*, *services*, *lay-by* ('t leste niks as parkeergelegenheid)
*Verienigde Staoten: *travel plaza*, *rest stop*, *oasis*, en veur schiere parkeer- en picknickplekken: *roadside park*, *wayside park*, *scenic area*
*Zuud-Afrika: *service area*, *rest and service area*
*Canada: *resto*, *service plaza*, *lay-by*, *service centre*
Vernis

**Vernis** is een chemische stof die aj aover een varf of materiaol henne striekt um de invloed van 't weer, locht, vocht of schimmels te vermindern. Een deklaoge van vernis is deurzichtig en van nature wat gèlig ekleurd en glaanzend, mar is verkriegber in verscheiden kleuren en mit ziedeglaans of doffe ofwarking. Vernis wördt veurnamelijk gebruukt veur holt waorvan 't de bedoeling is det de narven en kleuren zichtber blieft.

Vernis wördt onder meer emeuken van hars opelöst in alcohol of eulie. Veur 't zölfde doel wördt ok schellak gebruukt. Hars is een taoie, pikkerige substantie ofkomstig van bomen en sommige plaanten; schellak is een stof die ofkomstig is van een loezensoorte. De schellak of hars wördt opelöst in alcohol, efilterd en anemeuken mit beveurbield lienzaodeulie. Vervolgens wördt 't spul ekaokt umme de juuste viscositeit te verkriegen.

Ok vioellak maakt ze vake op basis van hars of schellak mit eulie of alcohol as oplösmiddel. Veule vioelbouwers bint drokker op vernis op basis van eulie as op vernis op basis van alcohol. Eulievernis vluit veule schierder uut en is flexibeler, mar dreugt langzamer. Ok hef 't een zölfherstellend vermogen; as der een grissien of gattien in kump, zal det mit de tied vanzölf (haoste) verdwienen.

Ie hebt ok blakvernis (van *black varnish*), een groep eulievernissen die donker van kleur bint. Daorin zit as uuthardende stof gien hars, mar bitumen, een mengsel van koolwaterstoffen uut roege eerdeulie.

## Bronnen
*Paolo Nanetti (2006), *Coatings from A to Z*, Hannover: Vincentz Verlag
Eburonen

De **Eburonen** (Latien: *Eburones*) waren een Gallisch-Germaanse stam die lèefde in 't noordoosten van Gallië in de tied onmiddelk veurofgaond an de Romeinse veraovering van de contrei. Heur gebied, grofweg tussen de Rien-Maasdelta in 't noorden en de Ardennen en de Eifel in 't zuden, mak vandage de dag diel uut van zudelk Nederlaand, oostelk België en 't Duutse Rienlaand.

## Geschiedenis
De Eburonen speult een fikse rolle in Julius Caesar zien geschrift aover de veraovering van Gallië, *[[Commentarii de Bello Gallico]]*. Ze waren de gewichtigste stam onder de *[[Germani cisrhenani]]*, de Germanen die ten westen van de Rien onder de Belgae woonden. Heur name kun wal ies komen van 't Gallische woord *eburos*, taxus.

Volgens de Romeinen betaalden de Eburonen schatting an de Trevieren, ien van de stammen waor de Romeinen naor verwezen as de Belgae. In 57 v.Chr. kwamen de Eburonen onder Romeins bewind. In 54 en 53 v.Chr. kwamen ze onder heur leiders Ambiorix en Cativolcus in opstaand, waorbij ze hulpe kregen van aandere stammen. Caesar schrif det 't de Trevierse leider Indutiomatus ewest hef die de opstaand van de Eburonen anfieterde.

Bij Atuatuca Tungrorum, 't hudige Tongern in België, wördden vieftien Romeinse cohorten verrinneweerd. Een garnizoen onder Quintus Tullius Cicero bracht 't der ternauwernood lèvend van of doe as Caesar mit verstarkings kwaamp. Nao de onderdrokking van de opstaand, waorbij Ambiorix aover de Rien ontsnapt zol wezen, volgde een strafexpeditie. Naor Caesar zien zeggen wördden de Eburonen praktisch finaol van de kaorte eveegd. 't Is niet wisse, mar wal warschienlijk, det nog aordig wat Eburonen aoverbleven en later opgungen in 't stamverbaand van de Tongersen (de Tungri).

## Cultuur

De Eburonen lèefden in de contreien waor Keltische en Germaanse cultuurinvloeden bij menare kwamen. Welke cultuurpetronen heur kenmarkten, zoas de taal die ze praotten, is niet krek bekend, ok al bint de Eburoonse namen Catuvolcus en Ambiorix Keltisch. Volgens Caesar kwamen de Eburonen en aandere *Germani cisrhenani* van oosterd uut, van de aandere kaante van de Rien. De materiële cultuur van de streke was aordig ekeltiseerd, allewal mit minder luxe-artikelen als de Middellaandse Zee-contreien kenden.

't Gegeven det de Eburonen in de tied van heur opstaand twee keuninks hadden, gef an det ze een verbaand van kleinere clans ewest hebt. An centerije hadden de Eburonen staoters in ummeloop.

In de 19de ieuw, toen de neie Belgische staot zöcht naor holvaste veur een Belgische identiteit, wördden Ambiorix töt nationale held opesteuten vanwege zien vernemstige verzet tegen de Romeinen. In Tongern, in Belgisch Limbörg, stiet op de Grote Markt een staandbield van hum uut 1866.
Woke

***Woke*** (Afro-Amerikaans-Engels veur 'wakker') is een politiek-maotschoppelijk begrip det in de 20ste ieuw opkwaamp in de Verienigde Staoten en wil zeggen dej oe bewust bint van maotschoppelijke onrechtveerdigheid, ongeliekheid en discriminatie, mit name mit betrekking op Amerikanen van Afrikaanse ofkomst. Vanof de jaoren tien van de 21ste ieuw raakte 't begrip brieder bekend, ok internationaal. Ok de betiekenis dervan wördden brieder: naost kwesties rond racisme kan 't betrekking hebben op kwesties rond seksisme en discriminatie van seksuele minderheden, en opvattings daoraover die aj kunt plaatsen an de linkerkaante van 't politieke spectrum. 't Streven umme wat te doen an zokke perblemen nuumt ze 't streven naor sociale rechtveerdigheid (*social justice*).

Een kenmark van 't *woke*-wezen is identiteitspolitiek (*identity politics*): um oe rekenschop te geven van racisme, seksisme en seksuele discriminatie, en dizze verschiensels an te kunnen pakken, muj oe bewust wezen van mèensen heur identiteit, en heur toebeheuren an sociale gemienschoppen, wat betreft ras, etniciteit, geslacht, gender, seksuele identiteit en religieuze identiteit. De theorie van de intersectionaliteit dreit um gevallen waor iene persoon of groep maotschoppelijk onrecht onderviendt op basis van zien of heur identiteit in meer as ien van die categorieën.

't Begrip *woke* is in 't bezunder brieder bekend eraakt deur de beweging Black Lives Matter, die in 2013 in de VS ontstund um andacht te vestigen op plietsiegeweld tegen Afro-Amerikaanse börgers, en die heur al rap naor aandere westerse laanden verspreidde. 't Begrip wördt sinds ongeveer 't begun van de jaoren 2020 ok vake gebruukt deur lu die heurzölf niet as *woke* ziet, umme volk mit an te duden det vanuut linkse optiek bezig is mit kwesties rond sociale rechtveerdigheid, en heur politieke acties en ideeën. As gevolg daorvan wördt 't now mangs ok as denigerende term daorveur eziene.

Academische vakgebieden die nauw verbunden bint mit 't *woke*-gedachtegoed bint kritische rassentheorie (*critical race theory*), genderstudies, queer theory, postkolonialisme en disability studies.
Olde Griekenlaand

Et **Olde Griekenlaand** (Grieks: Ἑλλάς, 'Hellás') was een beschaeving in et noordoosten van et Middellaanse Zeegebied die bestun vanof de duustere ieuwen van de 12de tot de 9de ieuw veur Chr. tot et ende van de klassieke oldheid rond 600 nao Chr. De beschaeving bestun uut een losse groep kultureel en taelig mit mekaer verknupte stadsstaoten en aandere gebieden, die mor ienmaol poletiek verienigd wodden, naemelik as et Macedonische Riek van Alexander de Grote (336-323 veur Chr.).

Zo'n drei ieuwen nao et instorten van de Myceense beschaeving tiedens de instortings van de laete broonstied, begunden der in de 8ste ieuw veur Chr. Griekse stadsstaoten (*poleis*) te ontstaon, wat et begun inlöd van de archaïsche tied en de Griekse kelonies an de Mediterraanse kust. Hierop volgde de tied van et klassieke Griekenlaand, van de Grieks-Parzische oorlogen tot in de 4de ieuw veur Chr. Deur Alexander zien veroverings raekte de Helleense beschaeving verspreid van et westen van et Middellaanse Zeegebied tot Centraol-Azië.

De Helleense tied eindigde mit dat de Romeinse Rippebliek et oostelike Middellaanse Zeegebied veroverde. Een pat van de Griekse gebieden wodden de Romeinse perveensie Macedonië, laeter uutebreid en opesplitst in de perveensies Macedonië en Achaea. Op 'e klassieke oldheid volgden de vrogge middelieuwen en et Byzantiense Riek; in dit leste riek gongen de Griekse gebieden op.

De Griekse kultuur, veural de filesofie en bieldende keunst, waren de Romeinen slim van onder de indrok en namen ze vule van over. Via de Romeinen vunden Griekse ideeën en invloeden heur weg naor een groot diel van de rest van Europa. Om disse reden wodt et olde Griekenlaand algemien eziene as de wiege van de westerse beschaeving. De westerse wereld hef der vule van zien politieke, filesofische, wetenschoppelike en keunstzinnige ideeën an ontliend en wieder uut ontwikkeld.
Fictie

**Fictie** (van Latien *fictio(n-)*, uut *fingere*, vörmgeven, verzinnen) slat op keunstutings aover verzunnen zaken. Allewal de term 't miest gebruukt wördt mit betrekking töt schrieverije (romans, novelles, körte verhalen, dichterije), kan 't ok gaon aover mondelinge vertellegies, theater, film, tillevisie, heurspöllen op de radio, strips, rollenspöllen, videospöllen, verhalen op 't internet en nog aandere media.

Fictieve verhalen kunt kats uut de doem ezeugen wezen, mar kunt ok ontliend wezen an warkelijke gebeurtenissen of feguren, die dan anepast bint um 't verhaal te dienen. In 't leste geval wördt der in 't Engels wal espreuken van *faction* (*fact* mit *fiction*).

't Tegenaoverestelde van fictie is non-fictie: utings die betrekking hebt op de warkelijkheid, of teminsen een poging doet um de warkelijkheid te beschrieven en bespreken.

## Kiekt ok bij
*Geofiksie
Duzend-en-iene-nacht

De ***Duzend-en-iene-nacht*** (Arabisch:أَلْفُ لَيْلَةٍ وَلَيْلَةٌ, ʾAlf Laylah wa-Laylah) is een verzameling sprokies uut 't Midden-Oosten, in 't Arabisch opeschreven in de golden tied van de islam. In de loop van veule ieuwen hebt schrievers, vertalers en geleerden uut 't Midden-Oosten, Azië en Noord-Afrika de vertellegies vergaard. Dizzend gaot terogge op middelieuwse of nog oldere folklore en schrieverije uut Arabië, Egypte, India, Parzië en Mesopotamië. In 't bezunder zit der een bulte folklore bij uut de tied van 't (middelieuwse) kalifaat van de Abbasiden en 't (laatmiddelieuwse) Mammelukkensultanaat. Sommige vertellegies, waoronder det aover Sjeherazaode (kiekt hieronder), koomt waorschienlijk uut 't Parzische wark *Hezār Afsān* (Parzisch veur *Duzend verhalen*), det op zien beurte diels weerummegiet op Indiase verhaalelementen.

De verzameling is een raamvertelling: eprissenteerd as een vertellegien waorbinnen aandere vertellegies opedist wördt. 't Umliestende verhaal giet aover de verzunnen Parzische sultan Sjahriaor, wie zien vrouwe hum verröd. Umdet e doarumme mient det alle vrouwlu verraoderlijk bint, nemp e alle nachten een vrouwe töt hum die as e de aandere mörgen umme lat brengen. Wanneer 't de beurte is van Sjeherazaode, de loeke dochter van zien vizier, vertelt die hum duzend en iene nacht laank alle nachten verhalen. Bij zunsopkomst brek ze 't verhaal det ze an 't vertellen is op een spannend punte of, zodet Sjahriaor heur in leven lat um neie nacht de ofloop te kunnen vernemen.

Sjeherazaode heur vertellegies vörmt zo de stof veur de *Duzend-en-iene-nacht*. Hoeveule vertellegies der feilijk in de verzameling zit, verschilt per uutgave. 't Miest van de tekst is proza, al wördt der now en dan poëzie gebruukt veur liedties of raodsels en um starke gevulens uut te drokken.

Een köppel bekende vertellegies, zoas *[[Aladdin en de wonderlaampe]]* en *[[Ali Baba en de veertig rovers]]*, zatten niet in de oorspronkelijke Arabische uutgaves, mar bint der begun achttiende ieuw bij edaone deur Antoine Galland, de eerste Europese aoverzetter. Hij had ze eheurd van de Syrische Maronitisch-christelijke verteller Hanna Diyab. 't Verhaal *[[Sinbad de zeeman]]* heurde lange tied bij een amparte cyclus en wördden pas late bij de *Duzend-en-iene-nacht* edaone.
Proza

**Proza** is eschreven of espreuken taal die in de riegel ekenmarkt wördt deur netuurlijk taalgebruuk, mit grammatica zoas mèensen die netuurlijkerwieze toepast. Der kan aans ok ofeweken wörden van de gebrukelijke grammaticariegels, zoas bij verhaaltechnieken as de stream of consciousness.

In de schrieverije wördt proza onderscheiden van de dichtkeunst oftewal poëzie. Poëzie is een bezundere vörm van eschreven of mondelinge literatuur, bestaond uut varsriegels en ericht op esthetische eigenschoppen van taal zoas ritme en riem. Vanwege zokke conventies stiet poëzie wieder of van netuurlijk taalgebruuk as proza.

Deur verneiings in de schrieverije sinds de 20ste ieuw, zoas de ontwikkeling van 't vrije vars en 't prozagedicht, is 't onderscheid tussen proza en poëzie minder rechtliendig ewörden. De Amerikaanse dichter T. S. Eliot kwaamp mit de volgende prakkezaotsie: *"'t onderscheid tussen varzen en proza is dudelk; 't onderscheid tussen poëzie en proza is lange zo dudelk niet."*

Gebrukelijke genres waorin der proza eschreven wördt, bint (van kört töt lang) 't slim kört verhaal, 't kört verhaal, de novelle en de roman.

't Woord proza is een verkörting van 't Latiense *prōsa ōrātiō*, 'directe stiel van spreken', waorbij 't eerste element de vrouwelijke vörm is van *prosus*, eerder *prorsus*, 'direct'.

## Rifferenties
Geologie

**Geologie** (van Oldgrieks γῆ, gē = eerde en -λoγία, -logia = studie van, vertoog) of **eerdkunde**  is de wetenschop die gaanks is mit de Eerde, de geschiedenis dervan en de percessen die de Eerde vörmgeeft. Geologie is iene van de eerdwetenschoppen, ok wal geowetenschoppen: de netuurwetenschoppen die dizze planeet bestudeert.

Gestientes bevat informatie over de wieze waorop ze ontstaon bint en de ontwikkeling die ze deureleupen hebt. Ze kunt daorumme wat zeggen aover de geschiedenis van de eerdkörste, 't klimaot en de ontwikkeling van 't lèvent. De bestudering van de inhold en stapeling van gestientelaogen het de stratigrafie. Dizzend is nauw verknupt mit de paleontologie, die hum bezigholdt mit fossiele resten van lèvensvörmen van lange terogge. 't Samenstellen van een geologische tiedschaole nuumt ze de geochronolochie.

De structurele geologie kik naor vörmen en structuren die ontstaot deur vervörming van de eerdkörste, veural in gebargtes. De schaole van zokke structuren löp van continenten töt ofzunderlijke vlinten en stienties. Samenhangen daormit döt de petrologie: 't classificeren en bestuderen van gestientes en hoe of ze ontstaon bint. 't Bestuderen van de vörmen van 't laandschop is de geomorfologie, en 't bestuderen van sedimenten (ofzettings) en sedimentaire percessen is de sedimentologie.

As scheikunde gebruukt wördt um de Eerde of percessen binnenin de Eerde en heur daampkring te bestuderen, is der spraoke van geochemie. 't Bestuderen van netuurkundige verschiensels die heur veurdoet in de Eerde het de geofysica. Een belangriek onderdiel daorvan is de platentektoniek: de theorie die 't henneweerdenschoeven van continenten, oceanen, gebargtes en aandere structuren an 't eerdoppervlak verklaort, mit bezundere andacht veur eerdbevings en vulkanen.

Geologie wördt nog wal ies in de wiere ehaald mit eerdriekskunde oftewal geografie, al kuj det begriepen: dizze vakgebieden koomt menare ja een best ende in de mute.
Newton zien wetten

**Newton zien wetten** bin drie netuurkundige wetten in de klassieke of Newtoniaanse mechanika, eformuleerd deur Isaac Newton. Ze beschrieven de verholding tussen de beweging van een veurwarp en de krachten die daor invloed op uutoefenen.

## De drie wetten
### De eerste wet: de wet van de traogheid of inertie
Neffens de eerste wet blif een veurwarp ofwel in rust, ofwel rechtliendig bewegen mit aldeur dezelde snelheid, totdat d'r een resulterende kracht (de netto som van alderhaande krachten) van buten invloed op uutoefent.

### De tweede wet: kracht veraandert de snelheid
Neffens de tweede wet is de maote waorin de impuls van een veurwarp veraandert recht evenredig mit de resulterende kracht die d'rop uutoefend wodt. De veraandering volgt de rechte liende waorin de kracht warkt. Veur een veurwarp mit onveraanderlike massa geldt dat de resulterende kracht die derop uutoefend wodt geliek is an de massa vermenigvuldigd mit de versnelling.

### De darde wet: aktie ↔ reaktie
Neffens de darde wet is et zo dat as et iene veurwarp kracht uutoefent op et aandere, dat aandere veurwarp een kracht van gelieke starkte in teugenestelde richting uutoefent op et eerste veurwarp.

## Newton zien gravitatiewet
Ie hebben ok nog Newton zien gravitatiewet, die soms aneduud wodt as Newton zien vierde wet. Neffens disse wet oefent elke puntmassa een kracht uut op elke aandere puntmassa. Disse kracht is ericht langs de liende die de beide punten verbiendt en is evenredig mit et produkt van de massa's, en omgekeerd evenredig mit et kwadraot van de ofstaand tussen de beide massa's.

As allennig de eerste drie wetten bedoeld wodden, wodden die ok wal naoder aneduud as Newton zien bewegingswetten.

## Ontwikkeling
Disse drie bewegingswetten, krek as de gravitatiewet, bracht de Engelse wetenschopskerel Isaac Newton veur et eerst bi'j mekaer in zien *[[Philosophiæ Naturalis Principia Mathematica]]* (De wiskundige begunsels van de netuurfilosofie) uut 1687, kotweg de *Principia* enuumd. Mit de wetten verklaorde en onderzocht Newton de beweging van vule fysieke veurwarpen en systemen, waormit e de grondslag verschafte veur de klassieke mechanika. De eerste wet is een herformulering van Galileo Galilei zien traogheidswet.

Newton zien wetten bin hiel beste benaoderingen bi'j snelheden var onder de lochtsnelheid en veur systemen op makroskopisch nivo, mor niet veur systemen van elementaire dielties. Veur snelheden vergeliekber mit de lochtsnelheid gaot de relativiteitstheorie op, en veur elementaire dielties de quantummechanika.
Franz Schubert

**Franz Peter Schubert** (den 31. january 1797 – den 19. november 1828) was nen oustenryksken musikskryver van de latere klassike en vroge romantiske tyd. Undanks syn når verholding korte leaven hevt hee nen machtigen houp musik achterelåten. Hee skreav meyr as 600 neet-kristelike leder, söäven vulleydige symfonyen, ewydede musik, opera's, lösse stükke en nen grouten vöärråd piano- en kamermusik. Syne gröätste warken sint under anderen "Erlkönig" (D. 328), et Pianokwintet in A-majöör, D. 667 (et Forellenkwintet), Symfony 8 in B-minöör, D. 759 (Unaferünde symfony), de "Groute" symfony 9 in C-majöör, D. 944, et Strykkwintet (D. 956), de dree lätste pianosonates (D. 958–960), de Fierrabras-opera (D. 796), de lösse musik vöär et teaterstükke Rosamunde (D. 797), en de lederkring van *Die schöne Müllerin* (D. 795) en Winterreise (D. 911).

Schubert wör geboaren in de wyke Himmelpfortgrund van Wenen. Van kleins af an was hee slim musikaal. Syn vader gavven em syne eyrste vioollessen en synen ölderen bröder gavven em les up piano, mär hee was se gauw vöärby. In 1808, do as hee elvene was, güng hee by de Stadtkonvikt-skole, wåras hee kündig wör med de orkestmusik van Haydn, Mozart en Beethoven. Eande 1813 güng hee van skole en woanden weader by syn vader, wåras hee ne study upvatteden vöär skoolmeister. Toch bleav hee der by nöäst studeren vöär komponist, med Antonio Salieri. In 1821 wör hee tolåten by et *Gesellschaft der Musikfreunde* as uutvorend lid, wårmed as hee bekend wör under de höygere börgerye van Wenen. In määrt 1828 gavven hee en kuncert med syn eygen wark, wat good untvöngen wör. Dat was syn eyrste en eanigste uptreaden. Acht månden later, do as hee 31 was, küm hee uut de tyd. In de böke steet tyfus as oorsake, mär wat geskeedkündigen meynet at et syfilis was.

Schubert wör by leaven mär by en klein köpppelken lüde in Wenen bekend en geleevd. In de jåren der up wör den kring rap gröäter. Felix Mendelssohn, Robert Schumann, Franz Liszt, Johannes Brahms en andere musikskryvers uut de 19. eywe untdekkeden em en nöömden et grout wark. Vandage den dag is Schubert bekend as eyne van de gröätste komponisten van de westerske klassike musik. Syne musik wördt noch altyd vöäle spöäld en belüsterd.
Klimaot

Et **klimaot** wis op de weerspetronen van een bepaold gebied, waorbi'j zie gewoonlik kieken naor de gemiddelde petronen over een tiedspanne van dartig jaor. Daorin verschilt et klimaot van et weer, wat slat op 'e toestaand van 'e daampkring krek op een bepaold ogenblik.

Meteorologische variabelen die vaeke emeten wodt, bin: temperetuur, lochtvochtigheid, lochtdrok, wiend en neerslag. Et klimaot van een plekke wodt beïnvloed deur de briedtegraod/lengtegraod, et terrein, de heugte, en waeterlichamen die as der in de buurte kunnen wezen.

Et klimaot van de eerde is et produkt van 'e wisselwarking tussen de vief heufdbestaanddielen van et zogenuumde klimaotsysteem: de eerdatmosfeer oftewel daampkring (de locht), de hydrosfeer (et waeter), de kryosfeer (ies en permafrost), de lithosfeer (de bovenste rotslaoge van de Eerde) en de biosfeer (limtige wezens).

Klimaoten wodden inedield op baosis van de gemiddeldes van verscheiden variabelen, en de gebrukelike ofwisseling binnen die variabelen. Et miest letten zie daorbi'j nog op temperetuur en neerslag. Ien van de miest gebruukte systemen veur klimaotklassifikasie is de Klimaotklassifikasie van Köppen. Dan hej nog systemen die in et bezunder van pas koemen bi'j et bestuderen van bepaolde zaeken. Et systeem van Thornthwaite, beveurbield, wodt gebruukt veur et bestuderen van biologische diversiteit en hoe of klimaotsveraandering daorop van invloed is.
Symfony

Ne **symfony** is en uutgebreid musikaal stükke in westerske klassike musik, skreaven döär komponisten, meysttyds vöär orkesten. Al hevt et woord verskeidene bedüdingen had seyd den oldgreeksken oorsprung, an et ende van de 18. eywe had sik de bedüding eförmd wat et vandage noch hevt: en wark wat meysttyds uut verskillende afsünderlike beweygingen of deylen besteyt (vake vere), med ne sonate as eyrste deyl.

De meyste symfonyen sint skreaven vöär en orkest wat besteyt uut strykers (viole, viola, cello en kontrabas), koaperblåsers, holtblåsers en slagwark, by mekander tüsken de 30 en 100 man. Symfonyen wordet eskreaven in musiknouten, med alle instrumenten up nen afsünderliken noutenbalken. By wat symfonyen, sou as den Neagenden van Ludwig van Beethoven, sittet ouk sangpartyen by in.

Et woord symfony kümt van et greekske *συμφωνία* (symphonia), wat 'oavereynstemmend gelüüd' bedüüdt.
Athene

**Athene** (Grieks: Αθήνα, Athína) is de hoofdstad en grootste stad van Griekenland. 't Is ien van de oldste steden ter wereld waor nog aldeur volk woont, mit een beschreven geschiedenis van meer as 3400 jaor. De vrogste mèenselijke bewoning giet terogge naor argens tussen 't elfde en 't zeuvende millennium veur Chr.

## 't Klassieke Athene
't Klassieke Athene was een machtige Griekse stadstaot. 't Was een centrum van de keunsten, de wetenschop en de filosofie; ie vunden der Plato zien Akkedemie en Aristoteles zien Lyceum. De stad wördt algemien aneduud as de wiege van de westerse beschaving en de plekke waor de democratie ontstaon is. Cultureel en politiek hef Athene een grote invloed uutefoefend op Europa en daorbuten.

## Athene vandage de dag
In de hudige tied is Athene een kosmopolitische metropool en 't middelpunt van 't politieke, economische, financiële, industriële, maritieme en culturele lèven van 't laand. In 2021 woonden der meer as dreiënhalf miljoen mèensen in de metropoolregio Athene, roem een darde van de Griekse bevolking.

Athene is ien van de grootste economische centra in Zuudoost-Europa en hef een fikse financiële sector. 't Globalization and World Cities Research Network hef de stad anemarkt as een beta-wereldstad. De haven van Athene, Piraeus, is de grootste passagiershaven van Europa en de op ien nao grootste van de wereld.

## Cultuur
't Arfgoed van 't olde Griekenlaand is nog dudelijk te zien in monumenten en keunstwarken in de stad. 't Bekendste monument is 't Parthenon, een tempel die ewijd was an de godin Athena, op de Akropolis van Athene, een taofelbarg in de stad. De Akropolis en 't middelieuwse Klooster van Dafni staot op de Wereldarfgoedlieste van de UNESCO. Ok bint der Romeinse en Byzantiense monumenten en een kleiner antal Ottomaanse monumenten.

Uut de tied sinds Athene in 1834 de heufdstad van 't onofhaankelijke Griekenlaand wördden stamt 't Griekse Parlement in 't Olde Keuninklijke Paleis, de Nationale Bibliotheek van Griekenlaand, de Universiteit van Athene en de Akkedemie van Athene. 't Nationaal Archeologisch Museum harbargt de grootste verzameling antiquiteiten uut 't olde Griekenlaand. In 1896 wördden in Athene de eerste moderne Olympische Speulen eholden. In 2004 vunden der vanneis de Zomerspeulen plaatse.
Esperanto

**Esperanto** is een keunsttaal, bedoeld as universele tweede taal veur communicatie aover de grèenzen henne. 't Hef de mieste sprekers van alle keunsttalen en wördden in 1887 uuteprakkezeerd deur de Poolse oogheelkundige L.L. Zamenhof. In det jaor verscheen van hum onder de schuulname Dr. Esperanto - "iene die haopt" - 't boek *Internacia lingvo – Antaŭparolo kaj plena lernolibro* (Een internationale taal – Veurwoord en volledig leerboek). De taal raakten bekend onder Zamenhof zien schuulname.

De gedachte achter Esperanto is det een ienvoudige, neutrale taal derveur zörgt det eventuele nationale belangen tussen partijen bijzied escheuven wördt. Zo kunt de proaters van verschillende talen op gelieke voete mit menare communiceren. Mit Esperanto bint der in principe gien beveurrechte moedertaalpraoters; de geliekheid die samenhangt mit 't begrip 'wereldbörgerschop' sprek deruut. Wal is 't zo det de woordenschat, syntax, semantiek en fonetiek veurnamelk ebaseerd bint op de Romaanse, Germaanse en Slavische talen, die allemaole Europees bint.

As keunsttaal holdt Esperanto 't midden tussen naturalistische keunsttalen, die perbeert netuurlijke talen te imiteren, en a priori-talen, waorin de woorden gien verbaand holdt mit aandere talen. Vergeleken mit de netuurlijke talen waor Esperanto goeddiels op ebaseerd is, is de grammatica arg riegelmaotig, waordeur Esperanto relatief makkelker onder de kneie te kriegen is. Ien van de miest opvalende kenmarken is uutgebreide agglutinatie: veurvoegsels en achtervoegsels kunt vrijelijk an de stam van woorden eplakt wörden umme neie woorden te schöppen. Det mak vernemstige communicatie mit gebruuk van een kleiner antal basiswoorden meugelk.

Esperanto is de ienige internationale hulpetaal mit meer as een verwaarloosber antal moedertaalpraoters, en wal tussen een paar honderd en de tweeduzend. Wieder bint der zo'n honderdduzend actieve praoters, waorvan de miesten in Europa, Oost-Azië en Zuud-Amerika lèeft. Allewal der gien laand is det Esperanto aneneumen hef as officiële taal, wördt de term *Esperantujo* (Esperantolaand) gebruukt um de plaatsen waor ze Esperanto praot collectief an te duden. Mit de term wördt ok verwezen naor de praotersgemienschop, de Esperantobeweging en de Esperantocultuur. Esperanto-praoters wördt esperantisten enuumd (*Esperantistoj*).

De taal is ok roemschoots anwezig op internet. Een cursus Esperanto wördt anebeuden op Duolingo, een online-platform um talen te leren.
Staotsbosbeheer

**Staotsbosbeheer** is de grootste bos- en netuurbeheerder in Nederlaand. In opdracht van de rieksaoverheid, mar veur een groot part bekostigd mit centerije van de pervincies en eigen inkomsten, beheert de orgenisaotie zo'n 270.000 bunder bos-, netuur- en dieverdaotsiegebied. Wieder hef Staotsbosbeheer zörg veur en verhuurt gebouwen in de beheerde gebieden. 't Heufdketoor zat töt 1990 in Utrecht, daornao in Dreibargen en sinds 2016 huzeert ze in Amersfoort. In 2018 hadden ze roem 1200 betaalde mitwarkers en meer as 7000 vrijwilligers.

## Doelstellings
De doelstellings van Staotsbosbeheer bint:
* In staand holden, herstellen en ontwikkeln van bossen, netuurgebieden en 't laandschop in de beheerde gebieden
* Dieverdaotsie in zoveule van de beheerde gebieden as meugelk anfietern
* Bijdragen an de perductie van milieuvrundelijke en verneibere grondstoffen, zoas holt

Naost bosbeheer bint netuurbeheer en laandschopsbehold in 't laandelijk gebied belangrieke taken. Veule andacht giet uut naor de dieverdaotsiefunctie van bos, netuur en laandschop. Daorumme bint der in de beheerde gebieden die daorveur geschikt bint kuier-, fiets- en kanoroutes, bezukerscentra, netuurkampeerterreinen, zwömgelegenheden, surfstraanden en watersportsteigers.

## Geschiedenis
Staotsbosbeheer wördden in 1899 opericht um op weust laand bossen te ontwikkeln veur perductiedoeleinden (bosbouw) en um zaandverstoevings tegen te gaon. 't Kootwiekerzaand, een stoefzaandgebied op de Veluwe, was daorumme ien van de eerste gebieden die in beheer egeven wördden.

In 1997 hef de aoverheid de orgenisaotie zölfstaandig emeuken. Töt die tied völt Staotsbosbeheer direct onder 't Ministerie van Laandbouw, Netuur en Voedselkwaliteit. Onder de noemer 'Butenlèvend' verhuurt ze vroggere boswachterswonings, warkschuren en boerenspillen as vekaansiewonings.

As reactie op bezunigings deur de aoverheid is Staotsbosbeheer in 2013 begund mit de verkoop van wat terreinen. Niet lange daornao besleut de staotssikketaoris van Laandbouw det det niet de bedoeling was. In 2019 warkte Staotsbosbeheer, um een doelmaotig netuurbeleid te voeren, mit an 't verbuten, kopen en verkopen van laand in verscheiden pervincies.

Bij veul activiteiten warkt Staotsbosbeheer in de maande mit aandere orgenisaoties en commerciële partijen. In 2019 wördden Shell anetrökken as sponsor. De energiemaotschoppije mut bijdragen an de kosten van neiplaant die neudig is nao 't roon van perductiebossen mit essen vanwege essentakkestarfte.

## Rifferenties


## Uutgaonde verwiezings
* Officiële website
* Rieksaoverheid: Evaluatie Staotsbosbeheer, 9 november 2018
Willinks Weust

**Willinks Weust** is een netuurgebied ten oosten van Wenters in de Gelderse Achterhoek. 't Is iene van de Natura 2000-gebieden in Nederlaand. Vrogger kwaamp der in 't gebied weust laand veur, vandaor de name. Mit de tied bint daor een köppel kleinschaolige laandschoppen uut ontstaon, waoronder heidevelden en blauwgröslaanden. Um 't netuurgebied henne ligt loofbossen, en an de noordkaante hej de stiengroeve Wenters.

Kalkstien die niet diep in de grond zit dient as basis veur wat der gruit in Willinks Weust. Zowal in de loofbossen as op de heidevelden vien ie plaantensoorten die nog mar op weinig plekken in Nederlaand veurkoomt. Bezundere diersoorten bint de kamsallemander, de roggestreeppadde en de levendbarende evertasse.
De Broene 'eugte

**De Broene 'eugte** is een aoverdekt zwömbad ten zuden van de Aoveriesselse plaatse Stappest. 't Complex bestiet uut een meerdielig bad mit slinterbane veur plezierzwömmen, een grote kupe veur verscheiden sporten en een butenbad. In de winter mak zwömclub ZPC Nieuwleusen gebruuk van de Broene 'eugte, umdet der op Neilusen gien aoverdekt bad is. Um dizze leste reden hef de Broene 'eugte een streekfunctie; ok Neiluseger kiender gaot der wal op zwömles.

## Geschiedenis
De Stappester gemienteraod had al een paar keer erisselveerd aover een zwömbad, veurdet in augustus 1965 de weg daorveur vrij wördden emeuken. Veurweerde was wal det 't bad töt staand zol komen op bewonersinitiatief. Een comité onder leiding van taandarts Van der Wal naamp daorop 't initiatief umme de centerije veur mekare te kriegen. Ondaanks weerstaand van de SGP um godsdienstige redens wördden der in de gemientebegroting veur 1968 een bedrag uutetrökken veur de bouw van 't bad. Pas in november 1972 keurde de gemienteraod de anleg goed en wördden der een subsidie toe-ekend an de Stichting Zwembad Staphorst.

In 2016 hef de Broene 'eugte 't keurmark Veilig & Schoon ekregen.

## Rifferenties
Onlaand

**Onlaand** is weust laand (niet in cultuur ebracht laand) det haoste onbruukber is of placht te wezen veur laandbouw. 't Begrip wördt ok wal gebruukt as synoniem veur weust laand.

Onlaand lig vake een ende of van bewoond gebied. Der bint nogal ies hoge (grond)waterstaanden. Umdet zok laand nauwelijks of niet deur mèensen gebruukt wördt of wördden, kriegt bepaolde netuurlijke percessen meer de ruumte. Onlaand zet der daorumme vake 'netuurlijker' uut en hef meer variatie an plaanten en dieren as de cultuurgebieden in de buurte. Mangs is der spraoke van een zaandverstoeving: een open plekke in de heide of dunen waor niks wil gruien en waor 't zaand deur wiend en règen versteuven wördt.

Onlaand kan wieder beduden:

*Moeras
*De Onlaanden, een netuurgebied in de pervincie Drenthe
*Elsbörger Onlaand, een netuurgebied in de pervincie Drenthe
*Onlaand, een plaatse in de Friese gemiente Scharsterlaand.
**Onlaand* (1983), een dichtbundel van de Drèentse dichter Gerard Nijenhuis

## Citaot
:*Rolof bedachte die grote mogendheid des bisschops, brak zien bezet van Groningen ende zatte zien tenten bie dat dorp to Covorden ende bedachte, dat daar een breed onland ende ene zudde lag, daar men niet lichte mochte overkomen.*
:*[...]*
:*Alse de bisskop alzo voort toog mitten heer op of over die riet, want [umdet] zie mit wapen verladen weren, zo verzonken zie altemaal in die modderie des onlandes, oende alzo kwam op zie Rolof van Covorde mit zienen vrenden ende mitten Drenten manne ende wieve, ende verslogen den bisskop mit zienen volke, die jammerlijken versmoord ende gedood worden, ende sommige anderen zien [bint] versmacht van groten dorst ende alzo dood gebleven.*

:Uut een beschrieving van de Slag bij Aone (1227) in 't 15de-ieuwse *[[Een cronike van den greven van Benthem]]*
De Meule (zwömbad)

**De Meule** is een openlochtzwömbad in de Aoveriesselse plaatse Neilusen. Der bint twee grote baden, een bad veur 't kleine grut, en speul- en zunneweides. De Meule verzörgt verscheiden zwömpergramma's, zoas ABC-zwömles veur kiender, snorkeln, aquajoggen, trimzwömmen en zwömles veur de groten. Ok wördt der de zwömvierdaagse eholden.

't Zwömbad lig in de midden van 't dörp an de heufdstraote, de Börgemeister Backxlane. Veur 't aoverdekt zwömmen wiekt Neiluseger zwömmers uut naor beveurbield 't Stappester bad de Broene 'eugte.

## Geschiedenis
Veur der op Neilusen een zwömbad was, leerden kiender zwömmen in de Dedemsvaort, vastebunden an een touw of in een autobaand. In 1961 stuurden kiender een briefkaorte naor de gemiente mit de tekst: *"De buld van derk jan daar vinden wij niks an / Wij willen een zwembad / anders gaan wij in de vijver / Afz de kinderen van Nieuwleusen"*.

In 1962 wördden der deur kiender van de ULO op Den Hulst (Neilusen-Noord) ewandeld en hölden ze een bazaar veur de komst van een zwömbad. Ok rond die tied was der bij de Oranjefeesten een versierde wagen te zien mit de tekst *"Hoe lang nog? Dat ligt mede aan u!"* Op de karre stund een jonge mit een krulewagen. In 1964 begunden op 't laand van Willem Stegerman de warkzemheden veur de anleg van een zwömbad. 't Aandere jaor gunk 't bad lös.

In 1966 wördden de zwöm- en poloclub Neilusen, ZPC Nieuwleusen, opericht. De wedstriedofdieling van dizze club, die mitzwömt in de D-competitie, traint 's zomers in De Meule en 's winters in de Broene 'eugte.

In 1967 wördden der deur olders een fietspad langs de Backxlane anelegd, zodet heur kiender veilig bij 't zwömbad kunden komen.

In 1994 is 't zwömbad erenoveerd; daorbij hef 't de name De Meule ekregen. De name verwis naor de wiendmeule van Jan Massier uut 1848, die ter heugte van 't zwömbad an de Backxlane (destieds de Ommerdiek) hef estaone. Dizze meule is in de jaoren dartig van de twintigste ieuw ofebreuken; tegenaover 't zwömbad löp nog 't Molenpad.

## Bronnen
*Bieldbaanke van de Historische Vereniging Ni'jluusn van Vrogger
**Nieuwleusen in beeld* (2020, uutgave van Albert Heijn De Groot)
*De Stentor: ''Duo duikt in geschiedenis Nieuwleusener molens en hun mulders'', 30 augustus 2019
De Meule

**De Meule** kan onder meer wezen:

*Zwömbad De Meule in de Aoveriesselse plaatse Neilusen
*De Wieker Meule, een stellingmeule uut 1829 in de Drèentse plaatse De Wiek
*Lutke's Meule, een stellingmeule uut 1990, ofebreuken in 2009, in de Drèentse plaatse Nijeveen
*De Meule, een korenmeule uut 1913, ofebreuken in 1976, in 't Limbörgse Belfeld
ZPC Nieuwleusen

**ZPC Nieuwleusen** (*Zwem- en poloclub Nieuwleusen*) is de zwömverieniging van de Aoveriesselse plaatse Neilusen. De verieniging is opericht op 1 juli 1966, 't jaor naodet Neilusen een (openlocht)zwömbad kreeg.

De wedstriedofdieling hef zo'n dartig leden en traint 's zomers in 't zwömbad van Neilusen, De Meule. 's Winters wördt der uuteweken naor 't aoverdekte Stappester bad de Broene 'eugte. De wedstriedofdieling zwömt mit in de D-competitie van de Koninklijke Nederlandse Zwembond.

Allewal de name döt dèenken det ZPC Nieuwleusen ok een waterpoloteam hef, is det niet 't geval.
Flash Nieuwleusen

**Flash Nieuwleusen** (volledige name **Hypotheekgroep Flash Nieuwleusen**) is een volleybalverieniging in de Aoveriesselse plaatse Neilusen. Mit roem 400 leden is 't iene van de grotere volleybalclubs van Nederlaand.

Der wördt op verschillende niveaus evolleybald, van recreatief spöl töt competities. Talentvolle speulers en speulsters wördt bij menare ebracht in selectieteams. 't Eerste damesteam kump uut in de Darde Divisie B en 't eerste herenteam in de Promotieklasse D. Flash-speulster Manon Flier (1984) wördden een speulster op internationaal topniveau.

## Geschiedenis
Flash wördden op 20 meie 1968 opericht deur Martin Flier, gimmestiekleraar an de MULO op Neilusen, mit een antal van zien leerlingen die hadden evraogd as der ok een volleybalverieniging kun komen. In 1976 gunk de verieniging bij de Nederlandse Volleybal Bond. Trainings en wedstrieden vunden achterienvolgens plaatse in een gymlokaal an de Börgemeister van Sandickstraote, een grotere en hogere zaal an de Goldenregenstraote, sporthal De Schakel en (vandage de dag) Kulturhus De Spil. Op 13 meie 2000 deu Flash een eigen sportkantine lös, Flashpoint.

## Uutgaonde verwiezing
*Webstee van Flash
Jan Iden

**Jan Iden** (Froombos, 1930 - n Daam, 2016) was een Grunnegstoalige schriever. Veur Grunnegs literair tiedschrift *[[Krödde (tiedschrift)|Krödde]]* schreef hai speurdersverhoalen over kommesoares Huusman, de Grunneger Maigret (detective dij oetdaacht wör deur Georges Simenon). Ien zien bouk *Voarenslu* vienst vief laange verhoalen: twij over de grode zaailschipperderij, drij over de kustschipperderij.

## Bouken
* *Ainspaanjers* (roman, Stichting t Grunneger Bouk, 1994)
* *Voarenslu* (Stichting t Grunneger Bouk, 1999, ISBN 90-70323-41-9)
* *Kommesoares Huusman. Grunneger detectiveverhoalen* (Stichting t Grunneger Bouk, 2002)
NAVO

De **Noord-Atlantische Verdragsorganisaotie** (**NAVO**) (Engels: *NATO, North Atlantic Treaty Organisation*; Fraans: *OTAN, Organisation du traité de l'Atlantique nord*), in de tied van de oprichting ok wal 't Atlantisch Pact enuumd, is een nao de Tweede Wereldoorlog in 't ende ezet militair bondgeneutschop det bestiet uut 32 laanden: de Verienigde Staoten, Canada, de mieste Europese laanden en Turkije.

't Doel van de NAVO is uutienezet in 't Noord-Atlantische Verdrag, det op 4 april 1949 in Washington etiekend wördden. 't Sleutelartikel daorvan is artikel vieve, det de lidstaoten verplicht um een anval op ien lidstaot op te vatten as een anval op alle lidstaoten. De NAVO wördden opericht wegens de militaire dreiging van de Sovjet-Unie, mar tiedens de Kolde Oorlog is der nooit een beroep op edaone. Wal hebt de VS 't verdrag inereupen nao de anslagen van 11 september 2001.

Nao 't uutienvalen van de Sovjetunie richtten Ruslaand en nog een köppel veurmaolige sovjetlaanden in 1992 de Collectieve Veiligheidsverdragorganisaotie op, die eziene wördt as tegenhanger van de NAVO. Ruslaand wördt deur de NAVO nog aldeur beschouwd as ien van de grootste militaire dreigingen veur de NAVO-laanden. As antwoord op de Russische annexatie van 't Oekraïense Krim-schierelaand in 2014 stelde de NAVO een speciale macht van 5000 troepen samen, die elegerd is op basissen in verscheiden Oost-Europese lidstaoten. Ok praotten de lidstaoten of um binnen tien jaor (vanof 2014) minstens 2% van elk zien bruto binnenlaands product uut te geven an defensie, wat veurhen een informeel streven was.

't Heufdkertier van de NAVO zit in Brussel.

### Lidstaoten op alfabetische volgörde

:**Oprichtende lidstaot*
Klassike musik

**Klassike musik** is en gadderwoord vöär meyrere formäle musikstylen uut de westerske wearld, dee döärgåns med klassike instrumenten (meysttyds snaar- of blåsinstrumenten) espöäld wordet. Klassik steyt dan teagenoaver volksmusik en popmusik. 

Den name 'klassike musik' wör pas in den 19. eywe vöär et eyrste bruked. Binnen de klassike musik küert se vake oaver tydperken: middeleywsk (de jåren 500 töt 1400), Rennaissance (1400 - 1600), Barok (1600 - 1750), Klassik (1750 - 1820), romantik (1800 - 1910), modernisme (1890 - 1975) en postmodern (1950 - nu). Alle jårtallen sint ruwe skattingen. De oavergänge der tüsken verlöypen geleidelik en wat styltyden warren wat starker te verneamen as anderen.

Eyn upvallend kenmark van westerske klassike musik is et gebruuk van noutenbalkens. Seyd de 11. eywe doot se dår al med. Katolike monniken untwikkelden de eyrste förme vöär modern europääsk musikskryven, soudat karkenmusik oaver de heyle wearld etselvde espöäld kunde worden. Westerske musikskryverye helpet musikanten üm tounhöygdes en -längdes te begrypen in en musikstükke. 

Under klassike musik vallet ewyde (kristelike) musik en musik vöär et vermaak. Anders as andere musikstylen düt klassike musik meysttyds neet in strakken leedform med versen dee yderbud etselvde klinget. Klassike musik steyt bekend üm de untwikkeling van hougdraevende förme van instrumentäle musik, sou as de symfony, et concerto, de fuga, sonate en mengstükke van sang en instrumentale musik sou as de opera, cantate en de mis.
Stephen King

**Stephen Edwin King** (Portland, Verienigde Staoten, 21 september 1947) is een Amerikaanse schriever van horrorromans, -novelles en -verhalen, wie zien wark hum ok begef in de genres van de thriller, de misdaod, de sciencefiction en de fantasy.

King hef meer as 60 romans en meer as 200 verhalen eschreven, waorvan der bij mekaar roem 350 miljoen exemplaren verkocht bint. Een best antal dervan bint speulfilms, tillevisieseries, miniseries en stripverhalen van emeuken. Veur zien wark hef e een tritse priezen ekregen, waoronder in 2003 een medallie van de Amerikaanse National Book Foundation veur zien vernimstige bijdrage an de Amerikaanse schrieverije.

Onder zien bekende romans vaalt zien debuutroman *Carrie* (1974), aover een etreiterd maagien mit telekinetische krachten, *The Shining* (1977), aover een conciërge die in 't leegseizoen mit vrouwe en zeuntien op een ofgelegen hotel past en daor niet hielemaole wies wördt, *Cujo* (1981), aover een Sunt-bernard die best te passe is mar hondsdol wördt nao een vleermoesbeet, *It* (1986), aover een plaatsien det eplaogd wördt deur een moordzuchtige baovennetuurlijke clown, en *Misery* (1987), aover een schriever die evangen eholden wördt deur zien grootste fan.

King zien griezelverhalen bint vake esitueerd in kleine, hechte Amerikaanse gemienschoppen - nogal ies in zien eigen noordoostelijke contrei New England. Aspecten van de Amerikaanse popcultuur - appeltaarte, honkbal, rock-'n-roll - wördt bried uutemeten en liefdevol beschreven. In 't jaor 2000 kwamen King zien memoires uut, *On Writing*, waorin e zien gedachten aover 't schrieversvak uutienzet.

Van de vrogge jaoren zeuventig töt de late jaoren tachtig hef King een perbleem ehad mit alcohol- en drugsmisbruuk. Sinds een interventie deur zien femilie en vrunden is e weer nöchtern. In 1999 raakte hij aordig beschendeliseerd toen hum de ofeleide bestuurder van een bussien anreed, mar hij wus goed te herstellen. King is sinds 1971 etrouwd mit de schriefster Tabitha King (geboren Spruce); de beiden hebt drei kiender en vier kleinkiender. Hij is fan van honkbalploeg de Boston Red Sox.
Kolderveense Bovenboer

De **Kolderveense Bovenboer** is een buurtschop in de Drèentse gemiente Möppelt, körtbij de Aoveriesselse grèenze. Töt 1998 lag 't in de gemiente Nijevene. De name kump van Koldervene, det mit Nijevene een tweelingdörp vörmt. Ten noordoosten van de buurtschop lig de Nijeveense Bovenboer.

Langs de Kolderveense Bovenboer vien ie een bulte grote boerenspillen; der is spraoke van lintbebouwing. In de buurtschop stiet de Amerikaanse Wiendmotor Kolderveense Bovenboer, een maalveerdige poldermeule mit een wiendrad van achttien bladen, ebouwd deur de firma Bakker uut Ielst.
The Carpenters

**The Carpenters** was n muziekgroep uut de Amerikaanse stad Downey. Ze bint actief west van 1969 töt 1983, met liedties as *(They Long to Be) Close to You*, *Yesterday Once More*, *Hurting Each Other* en *Top of The World*.

## Albums
* Ticket to Ride (1969)
* Close to You (1970)
* Carpenters (1971)
* A Song for You (1972)
* Now and Then (1973)
* Horizon (1975)
* A Kind of Hush (1976)
* Passage (1977)
* Christmas Portrait (1978)
* Made in America (1981)
* Voice of the Heart (1983)
* An Old-Fashioned Christmas (1984)
* Lovelines (1989)
* As Time Goes By (2004)
The Doors

**The Doors** was n muziekgroep uut de Amerikaanse stad Los Angeles. Ze waren actief van 1965 töt 1973, mit daornao nog wat oplevings. De bekendste zanger, Jim Morrison, kwaamp in 1971 in ondudelijke umstandigheden op 27-jaorige leeftied uut de tied. Bekende nummers van heur bint onder meer *Light My Fire*, *Break on Through (To the Other Side)*, *Touch Me* en *Riders on the Storm*.

## Albums
* The Doors (1967)
* Strange Days (1967)
* Waiting for the Sun (1968)
* The Soft Parade (1969)
* Morrison Hotel (1970)
* L.A. Woman (1971)
* Other Voices (1971)
* Full Circle (1972)
* An American Prayer (1978)