Achterhooksen taalwiezer

Op dissen **Achterhooksen taalwiezer** staot de grammatika, enkele veurbeelden van uutspraken, informatie en spellen.

## Informatie
*Ét* Achterhooks dialekt besteet eigenlek neet. Krek as in de meeste Nedersaksiese kontreien hef zowat elke plaatse zien eigen dialekt. Aover et algemeen wodt de Achterhookse en Liemerse dialekten bi-j mekare neumd. Helemaole good is dat neet, zeker umdat de dialekten uut de Liemers meer aoverenkumste vertoont met de Nederfrankiese dialekten uut Braobant, de Betuwe, Noord-Limburg en et Kleverland. In dissen taalwiezer wördt dan ok allene et dialekt beschreven, wat esprokkene wördt in den "geografiesen" Achterhook, dat wil zeggen de streek dee begrensd wördt deur den Iessel, Olde Iessel, de Duutse en Aoveriesselse grenze.

Binnen de Achterhookse dialekte bunt moeilek scheidings an te geven. Bi-jveurbeeld: in et noordoostelek deel neumt ze et Nederlandse *huis*: *hoes* en in et zuudwesten *huus*. Maor in datzelfde zuudwesten wörd ne *muis* wal weer ok *moes* eneumd.

## Uutspraak

## Spelling
Der bestaot gin vaste spellingregels veur t Achterhooks. Aover et algemeen wöd t WALD (Woordenboek Achterhoekse en Liemerse Dialecten) an-eholden.

### Uutgangspunten
* Zovölle meugelek schrieven zoas t uut-esprokken wöd.
* Grammatikaal mot t wal kloppen
* Leenwoorden wodt niet veranderd. Een *space-shuttle* wöd dus gin *spees-sjöttel*. Dit geldt veur leenwoorden uut elke vrömde tale.

### Woorden, dee-t endegt op -en
Disse woorden wodt, alhoewal ze anders uut-esprokken wodt, wal volledeg eschreven.

### Open lettergrepen
Krek as in et Nederlands wodt open lettergrepen met énen klinker eschreven. Dus neet loopen, maor lopen.

### Oa of ao?
Doar bunt in den Achterhook de meningen aover verdeeld. De *ao* en *oa* bunt dus beiden meugelek, moar et Staring Instituut (Wald-spelling) en ANS schrieft de *ao* veur, dat hef daorum de veurkeur.

### Trema  en umlaut
Beiden wordt in et Achterhooks ebroekt. De trema wördt in alle woorden ebroekt waor e in et Nederlands ok steet. Bi-jveurbeeld: *officiële* hef wal een trema, *officieel* neet. De umlaut kump allene veur op de *ö* en de *äö*, op alle andere klinkers kump in et Achterhooks gin umlaut.

### Scandinaviese ø
De letter ø is ooit deur de boerenrockgroep Normaal oet-evonden in de woordn *høken* en *nølen*, maor is gin letter in de Achterhookse spelling. De Achterhookse spellingswieze veur *høken* is *häöken*, veur *nølen* is dat *näölen*. De letter ø wördt wal ebroekt in de Scandinaviese talen.

## Grammatica
### Veurnaamwoorden
#### Nominatief

De nominatief is et onderwarp in de zinne: veurbeeld "ik fietse naor hoes", dan is de nominatief het woord "ik". 
De oetgangen met leu bunt olderwets an et worden, de verschillen tussen hi-j/hee/hie, zi-j/zee/zie enzowieter bunt meer plaatsgebonden (umsgeveer van oost naor west).

NB in et Wenters (Winterswieks) kump ok "dow" = jij enkelvold veur, "i-j" = jullie, u, jij

#### Genitief (2e naamval)

Et woord genitief betekent alleen maor dat iets van ow is.
Dus bi-jveurbeeld: de fietse is van mi-j, dan is de genitief et woord miene in "miene fietse"

NB: in et Wenters (Winterswieks) ok "dien" = jouw, enkelvold, "uns" = ons en "aer" = haar, hun

As et woord wat er achter steet mannelek is, kump der meestieds een N achter:
mienen auto, own auto en zo wieter
As et vrouwelek is, kump der een E achter:
Miene vrouwe, ziene vrouwe 
En at et onziedeg is, blif et zo: mien kind, ow kind

#### Datief (3e naamval)

NB: in 't Wenters (Winterswieks) ok "di-j" = jou, "aer" = haar en "uns" = ons

:In plaatse van *eurluu* wordt, krek as in et Nederlands vake et foutieve *hun* ebroekt.

#### Akkusatief (4e naamval)

NB: in 't Wenters (Winterswieks) ok "di-j" = jou, "aer" = haar, "uns" = ons

#### Anwiezend

Kortbi-j

Wieter vot

Dissen vorm wörd ok vake in bi-jzinnen ebroekt:
De kaerl, den..
De vrouwe, dee..
Et kind, dat ..

### Vergeliekingen

De vergeliekende trap :
et woord 'as' wörd ebroekt, in plaatse van 'dan' in et Nederlands, en ok de persoonsvorm is neet den eersten:
NL: Jan is groter dan ik
[ACT]: Jan is groter as mi-j

### Zwakke warkwoorden

Zwakke warkwoorden bunt warkwoorden, waorvan de verleedn tied, en de volteujde tied denzelfden klinker hebt as de teggenswaordege tied.

Veurbeeld:

NB: in 't Wenters (Winterswieks) met "dow" -ste : dow he**ste**, dow wark**ste**;
Mv: -et: wi-j wark**et**, i-j wark**et**, zee wark**et**

### Starke warkwoorden

Starke warkwoorden bunt warkwoorden, waorvan n klinker in de verleedn tied of t volteujd deelwoord anders is as in de teggenswoordege tied.
Opvalln'd is dat den eersten en daarden persoon (ik en hee), in de verleedn tied neet meer  vervoogd wodt met -en, maor met STAM, waorschienlek umdat 't wal dudelek is dat t verleedn tied is deur nen anderen klinker.
In de teggenswoordege tied wöd bi-j den daarden persoon (hee, zee, t), vake een umlaut ebroekt, as den klinker in t warkwoord daorveur geschikt is.

Um 't verbuugn te können, mo-j dus de klinker van de verleedn tied en volteujde tied wetten.

Veur ne lieste van warkwoordn, zeet: Achterhookse_warkwoorden

Veurbeeld:
#### Slaopen

### Weerkerende warkwoorden
#### Zich wassen

Et woord mi-j wordt ok vake bi-j een niet weerkerend warkwoord ebruukt. Dit kan neet in t Nederlands vertaald wodden.
* *Achterhooks*: I-j gaot *mi-j* daor niet heer
* *Nederlands*: Jij gaat daar niet heen
* *Letterleke betekenis*: Ik wil niet hebben, dat je daar heen gaat
In feite kan mi-j veur elk warkwoord eplaatst worden um dit uut te drukken.

### Hulpwarkwoorden
Net zoas in de meeste andere Nedersaksiese dialekten (en et Nederlands) kan in et Achterhooks et hulpwarkwoord veur en achter et heufdwarkwoord eplaatst, maor der is gin echte veurkeur veur achterstelling zoas wal in et Grunnings of Drents besteet.

* Zeg maor da'w neet zult kommen, of Zeg maor da'w neet kommen zult.
* Zeg maar dat we niet zullen komen.

### Lidwoorden
Anders as in et Nederlands bunt der in den Achterhook dri-j bepalende lidwoorden. 

* *mannelek*: de(n)
* *vrouwelek*: de
* *onziedeg*: et

Veurbeeld: Den kaerl, de vrouwe en et kind. 

Et lidwoord *den* wöd ok vake ebruukt as der een zelfstandeg naamwoord op volgt, dat begunt met nen klinker, bi-jveurbeeld: *Den Iessel*

De kaerl kump ok vake veur (veurbeeld: Normaal: de boer, dat is de kaerl), as der naodruk op steet, wöd et den kaerl, a'j nen bepaolden kaerl wilt anwiesen. 
Et verschilt ok per dialect: in et oosten wordt mannelek den konsekwenter gebroekt as in et westen/

Et onbepaold lidwoord is krek as in et Nederlands *een* (uutesprokken as *un*). En ok ditte wordt nao de geslachten vervoogd: mannelek enen/nen, vrouwelek ene/ne, onziedeg een/'n: 
nen kaerl, ne vrouwe, een kind.

### Verkleinwoorden en meervold

De klinkers in verkleinweurde en in et meervold verandert vake, maor neet altied. (Krek as in et Duuts kriegt völle weurde een *umlaut*. De uutgang van verkleinwoorden is meestal met -ken (maor beveurbeeld nao -t of -d kump in de meeste dialekten -jen). Meervold -kes.

De meervoldsvormen hebt als meugeleke oetgangen: mannelek/onziedeg vake -e, vrouwelek vake -en/-n, wieters -s en -er (eier, kinder, kalver). 

Veurbeelden.

Et meervold van woorden dee-t endegt op -aod: -öä