open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Bözzem

n **Bözzem** is konstruksie dij stamt oet de middelaiven en om n vuurstees (bv. open heerden) hìn wör baauwd om rook op te vangen. Ook wordt t broekt as fertuut van de open heerd, bieveurbeeld deur ienbaauwde ornamìnten. Vanôf de middelaiven binnen dij bözzemornamìnten mit heur kunstperioden mitgoan, woardeur der onder aander renaissancebözzems, barokbözzems en nijmoodse bözzems bestoan. In vrougere tieden wör de bözzem ook wel zain as taiken van riekdom.

Ook wordt t voak broekt om veurwaarpen op te zetten, bieveurbeeld klokken, planten of beeldjes. Mit kìrst wordt in t boetenlaand de bözzem broekt om hozevörrels aan te hangen. Leufd wordt, dat de kìrstman doar den wat in dut. 

## Leegsaksisch
* Achterhooks *boozem*
* Drèents:
***bossem*, *bozzem*
***schorsteenmaantel*, *schorstiemaantel* (ok *sk-*)
***schörstienkrone* (ok *sk-*)
***schörstiebozzem* (ok *sk-*)
* Grunnegs: *bözzem*
* Stellingwarfs: *schoorstienmaantel*
* Tweants:
***skossteen*
***maantel*
***lieste*
* Urkers: *skoorstien*
* Veluws: 
***schoorsteenmantel*
***schoorstienmantel, skoorstienmantel*
***schäörstienmantel* (Wezep)
***sjoorsteemangtel* (Bunsjoten)
***schoorsteen*
***schossteen* (Une)
***lege schoorstien* (Waopenvelde, Heerde)
***engelse schoorsteen/schoorstien* (Oldebroek, Wezep)
***schoorsteenlieste* (Lieren, Apeldoorne)
***liest*
***schouw*
***heerdje* (Voorst)
***boezem, bozem* (Apeldoorne)
Wodan

**Wodan** (Angelsaksisch, Grunnegs: *Woden*, Duuts: *Wotan*, Fries: *Weda*, Scandinaovisch: **Odin**) is ien van goden uut de olde Germaonse religie, het heidendom. Wodan is de belaangriekste god uut het Germaonse godenriek. De middelste daag van de wieke, woonsdag (Wodansdag), is naor hum vernuumd.

Veul vierings in het Nedersaksisch gebied komt veurt uut de olde religie. Een veurbield daorvan is het ossehoornbloazen, de veurleuper van de mirrewinterhoorn. De ossehoorn wordt nog stieds in under aandere het Tweantse gebied gebruukt.

Wodan rid altied op zien aachtbienige schimmel (peerd) Sleipnir. Hie hef ook twei beudschappers bie zich, de raoven Hugin en Munin die naor de eerde afdaolt um te kieken wat zich bij de meinsen in de huzen afspeult.

## Sunterklaos
Heugstwaorschienlijk is nao de karstening Sunterklaos in plaots kommen van Wodan umdat de meinsen maor meuilijk ofstaand kunden doen van de olde gebruken. Zo riedt ze beiden op een schimmel en hef Sunterklaos een staf en Wodan een spier in zien haand.
Zo kwaam het ook dat nao de Nederlaanse Opstaand (Tachtigjaorige Oorlog) de kalvinistische predikaanten t Sunterklaosfeest wolden ofschaffen, omdat t te veul haaidense eleminten har.

## Nedersaksisch
*Achterhooks: *Wodan*
*Graafschopper Platt: *Wodden*
*Grunnegs: *Woden*
*Tweants: *Woden*, *Wodan*
***Wieder:** *Wodan*

## Uutgaonde verwiezings
*Verbergt Wodan zich onder die mijter? (pdf)
Fioul

n **Fioul** of **fioe** is n snoerinstrumìnt mit vaaier snoeren. De klank wordt môkt deur n striekstok te broeken. t Is de klainste en hoogst klenkende van de fioulfemilie, woar of ook de viola en cello bie heuren.

n Fioul wordt ook wel n **fiedel** nuimd, ook al was dit n vrougere vèrzie van de fioul dij in de middelaiwen in vôlksmeziek broekt wör. t Speulen op n fioul wordft den ook wel *fiedeln* nuimd. t Woord "fioul" komt vanoet de Romoanse toalen van t Mid-Latainse woord *vitula*, wat "snoerd instrumìnt" betaikent. Dit woord is middelkerwies ook de heerkomst van t Germoanse woord "fiedel".

## Leegsaksisch
* Drèents: *fiedel*, *vedel*, *vioel(e)*, *viole*, *viool*, *vioul*
* Grunnegs: *fioul*, *fioe*, *fiedel*
* Stellingwarfs: *fiedel, vedel, vioele* 
* Tweants: *fiedel, viool, viole*
* Veluws: *viool*, *vioele*, *jammerhout*
Wapservene

**Wapservene** (Nederlaans: *Wapserveen*, oorspronklijk *Wapterveen/Wapse Ter Veen*).

Wapservene is een lang lintdarp in Zuudwest-Drenthe, gemiente Westerveld. 't Darp was vrogger 't noordelijkste diel van de olde gemiente Oavelt; doarveur hef 't diel ewest van de vroggere gemiente Dever.

Van oorsprung is Wapservene een zeuven kilometer lange veenkolonie. 't Lig ten noorden van een heideveld en ten zuden van de Wapserveense Ao en hef zo umdebi'j negenhinderd inwoners.

## Begun
Het darp is rondum 1380 ontstaon daor waoraj vanof Wapservene over de Wapserouwen de Ao-brogge oaver bint. Daor bint deur een wiggelroedeleuper olde speuren van onder aandere de eerste karke uut de grond ehaeld. D'r zol daor zöls argens een hunebed onder de grond liggen.

Vrogger doe as de Ao nog niet bediekt was, leup 's winters 't waeter töt an de 'oldie diek'; disse leup destieds vanof het karkhof töt achter de meule. De middenboer/'t midden was doe 's winters nog maor een krapan begaonbar karrespeur. De oldie diek was wat beter te begaon, disse leup ook veurbij het karkhof tot an het karkepad.

Ien van de biezundere dingen die as Wapservene hef, is de lösstaonde karkestoele uut de zestiende ieuwe, de oldste nog staonde in Drenthe.

## Wapserveense tael
De plaetselijke tael doet ze bi'j 't Zuudwest-Noord-Drèents (ok wal ezien as Stellingwarfs).

Wapservene hef, zoas vanolds alle dörpen, een köppel eigen woorden of benaemings. Zo nuumt ze hobbelig/niet vlak laand *aepelaand*. Ten zuden van 't midden nuumt ze *boaven* ('t heuge stuk laand achter de boerderi'je), het legere laand nuumt ze *buten* (ten noorden van de lintbebouwing).

## Gehuchten
Wapservene kent zien eigen gehuchten en buurtschappen. Zo hej Horrelvene, de Schipslote, de Ni'jstad, de Lege Daoken, de Bovenboer, de Karkebuurte, Maastenbroek, Oldwolde. In het algemien kuj het indielen van west naor oost als; Westende - Midden - Ni'jbouw - Midden - Oostende.

## Wus ie dat...
- Olde menister Mansholt zien leste joaren op 't oostende ewoont heft.
- 't De oldste klokkestoele vaan Drénte hef.
- D'r een Wapserveenstraat in Den-Hoage is, een stroate met noame "Wapserveen" in Amersfoort is.
- Oeze vieteelers vrogger in't hiele laand berucht woaren
Angola

De **Rippebliek Angola** is een laand in Zuudwest-Afrika. 't Grenst an Namibië, Zambia, Congo-Kinshasa en de Atlantische Oceaan. De Angolese exclave Cabinda leg in 't noorden tussen Congo-Kinshasa en Congo-Brazzaville an de Atlantische Oceaan. Angola ad in 2007 12.263.596 inwoners, waorvan ongeveer een därde in de eufdstad Luanda woont. Aandere steden bin Huambo en Lobito. Angola ef een rieke fauna in de netuur, die veurnamelijk een sevannekerakter ef. Angola wördt jaorenlang verskeurd deur een burgeroorlog, mit de regering in 't noordwesten (en controle over de eulie-industrie) en de rebellen in 't zuudoosten (mit grip op de diamantindustrie). De vergangen jaoren is 't aorig rustig in 't laand.

## Demografie
De Angolese bevolking bestäät veurnamelijk uut drie grote Bantoegroepen: de Ovimbundu (37%), de Kimbundu (25%) en de Bakongo (13%). Aandere volken en rassen bin de Chokwes, de Erero's, de kleurlingen (2%) en de blanken (1%). De volksidentiteit is overigens rilletief: de meeste bevolkingsgroepen bin christelijk en naor skatting twiedärde van de bevolking ef 't Portugees al as eerste tääl. Dit massaal ofdaanken van de ineemse volkstääl ten gunste van de cultuurtääl is vri'j uniek in Afrika.

De ontwikkelingsindex in Angola is nog altied slim leeg, en is deur de burgeroorlog zeker niet veuruut egaon.

## Bestuurlijke onderverdieling

Angola is onderverdield in 18 previnsies (*provincia*):
Grunnegs-Oostfraise veurnoamen

**Grunnegs-Oostfraise veurnoamen** binnen noamen dij van oldsheer geven worden aan kinder in Grunnen en Oostfraislaand. Zai stammen al oet de Middelaiven, de tied dat Grunnen en Oostfraislaand nog Fraistoaleg waren. De Grunnegs-Oostfraise noamen binnen dus aigelks Oostlaauwers Fraise noamen. Doarom is t ook nait zo vrumd dat dizze noamen ook veurkommen in t Selterlaand. In Grunnen worden dizze noamen tegenswoordeg veuraal nog geven in t Oldambt en op t Hoogelaand.

Westlaauwers Fraise noamen binnen binoa t zulfde, môr ìndegen in stee van op n -o maisttieds op n -e. Bieveurbeeld: Anno (Grunnegs) - Anne (Frais), Fokko - Fokke, Edo - Ede, enz.

## Veurnoamen veur jongen

## Veurnoamen veur wichter
In Grunnen kinnen vraauwliekse noamen moakt worden deur n manliekse veurnoam te verklainen (dus mit -ke, -tje of -ie). Bieveurbeeld Jan (m) > Jantje (v), Wim (m) > Wimmie (v), Geert (m) > Geertje (v), Jouke (m) > Joukje (v), ezw. De verklainvörm -ina (Gezina, Alina, ezw.) is oorspronkelk ôfkomsteg oet Drìnt en komt doarom dus ook veuraal ien de Veenkelonies en ien Stad veur.

## Zai ook
*Nedersaksische veurnamen
*Grunnegs-Oostfraise femilienoamen
Grunnegs-Oostfraise femilienoamen

**Grunnegs-Oostfraise femilienoamen** binnen aachternoamen dij stammen oet Nederlaandse provìnzie Grunnen en Duutse regio Oostfraislaand. De Grunnegs-Oostfraise femilienoamen kommen ook in t Selterlaand veur.

## -ma, -da
Grunnegs-Oostfraise femilienoamen worden veulaal kenmaarkt deur de aachtervougsels *-ma* en *-da*. Dit kint man soamen mit de aachtervougsels *-ga* en *-stra* ook veul in Westlaauwers Fraislaand. Dit is nait Saksisch, môr is n overbliefsel van de Fraise toal en kultuur dij ien Grunnen en Oostfraislaand ien broeken wèst het.

## -ker, -tjer, -s, -huis/hoes/huus
Ien de Veenkelonien en Westerwôlde kommen veul noamen veur dij ìndegen op *-ker* en *-tjer*. Achternoamen dij ìndegen op *-s* kommen oorspronkelk oet de Veenkelonien en Westerwôlde. Ien provìnzie kommen ook veul noamen veur dij ìndegen op *-huis*. De schreven vörm is maist Hollaands/Nederlaands, môr de spreuken vörm kan *-hoes* of *-huus* wezen.

**Let op:** summege femilinoamen kommen óók oet aander gebieden as Grunnen en Oostfraislaand, noamelk oet Fraislaand, de Drìnt of t Emslaand.

## Zai ook
*Nedersaksische achternamen
*Grunnegs-Oostfraise veurnoamen
Curitiba

**Curitiba** is een stad in 't zuudoosten van Brazilië. 't Is de op 934 meter eugte elegen eufdstad van de staot Paraná en ef ongeveer 1,9 miljoen inwoners (2016), waormee 't de grootste stad van 't zuden is.

Curitiba is esticht in 1654 en kreeg op 29 meert 1693 de titel 'dörpsgemiente'. In die tied was Curitiba nog bekend onder de naam "Nossa Senhora da Luz dos Pinhais". In 1721 werd de naam veraanderd naor Curitiba daankzi'j de duzenden pienbomen die in 't gebied staot. In 1853 werd de staot São Paulo op-edield in twie stukken. Curitiba, dat in 1842 stadsrechten ekregen ad, werd de eufdstad van 't ni'j evormde Paraná. Veural in de leste twie eeuwen werd Curitiba overspoeld mit Europese immigranten van veural Duutse, Poolse, Italiaanse en Oekraïense oorsprong.

## Uutgaonde verwiezingen
* http://www.curitiba-brazil.com
* https://web.archive.org/web/20140626034932/http://www.curitiba.pr.gov.br/
Gebroeders Brouwer

De **gebroeders Brouwer** (Henk en Rende Brouwer) waren een succesvol Nederlans trompetduo. Zie wieren ontdekt deur Pierre Kartner. Heur grootste successen hadden zie veural in de jaoren zeuventig. Toe traoden zie onder aandere op in 't tillevisiepregramma *Op volle toeren*.

De breurs greuiden op in 't Veluwse darp Hierden. Henk Brouwer woende veule jaoren, totdat e uut de tied kwam, in Vierhouten.
Mervyn Stegers

**Mervyn Keith Maria (Mervyn) Stegers** (Fareham, 4 mei 1951) is 'nen Nederlandsen politicus. Sinds 2001 is he börgemeister van de gemeente Tubbig. Stegers is lid van 't CDA.

Het hef de Nederlandse en de Britse nationaliteit. Zien vader was Nederlander, zie moder was Britse. De erste joaren van zien lèven hef he ewoond in Engeland. Later is de familie verhuusd noar Den Helder en doar is het wieter op-egreuid.

Veurdat Stegers börgemeister van Tubbig was ewodden, was he wetholder van financiën en van economische zaken en locobörgemeister van Den Helder. Van 1988 tot 1996 was het advocoat. Doarveur was he leraar an de MEAO in Den Helder.

Mervyn Stegers is etrouwd en he hef 'ne dochter en twee zuns.
Bolwark

Een **bolwark** is iets dat ebouwd is, dit kan bieveurbeeld een huus, een moere of een ketoorgebouw ween, mar 't kan oek een kunsveurwarp of een oldheidkundig veurwarp ween, zoas de Chinese moere of een piramide. Een bolwark is dus eigenlijks een tasbaor iets dat deur meinsenhanen in mekaar-ezet is. Bouwkunde is een studie dee ericht is op 't technische aspect van 't ontwarpen van bolwarken. Architectuur is ericht op 't ekenomische en culturele aspect van bolwarken.

## Nedersaksisch
*Drèents: *bouwwark*
*Grunnegs: *baauwwaark*
*Stellingwarfs: *bouwwark*
*Veluws: 
***bouwwark, bouwwärk*
***bolwark, bolwärk*

## Zee ok
*Bolwark (stad)
*Rondeel
Hallozie

Een **hallozie** is een kleine, draagbaore klokke. Naost de tied teunen sommigen hallozies ook de dag, daotum, maond en jaor. Veur de 20e eeuw waren de meeste hallozies zogenaamde (vest)zakhallozies of savonette (zakhallozies mit springdeksel), dee zoas de naam angeef in een (vest)zak edragen wieren. Meestentieds wanen ze veurzien van een ketten. 't Hallozie mit een baand, zoda-j 't um de polze kon dragen, maken zien opmars vanof 't begin van de 20e eeuw. De naam hallozie is ofkomstig uut 't Frans; mar in 't Frans betekent hallozie gewoon een "klokke", terwiel een hallozie in 't Frans "montre" heet.

## Nedersaksisch
*Drèents: *allozie*, *horlozie*
*Stellingwarfs: *gelosie, gelozie, orlozien*
*Urkers: *orlozie*
*Veluws:
***allozie, orlozie*
***tallozie* (Vaossen)
***ollozie* (Attem)
***lozie* (Barreveld)
***polsklokje, -klokkie, -klökkie*
***klokje, -klokkie, -klökkie*
***uurwark* (Hall)
Blaauwestad

De **Blaauwestad** of **Blaauwe Stad** is n perjekt om in t oosten van provìnzie Grunnen in t Oldambt boven Winschoot en Scheemde n hail gedailte onner wotter lopen te loaten om doar den hoezen omhin te baauwen om zo de  ekonomie van t gebied te stimuleren. De eerste stukken laand binnen in 2007 onner wotter zet.

In 2021 haar Blaauwestad zo'n doezend inwoner.
Trente (stad)

**Trente** (Italiaans: **Trento**, Duuts: **Trient**) is de eufdstad van de Italiaanse autenome regio Trentino-Zuud-Tirol en de previnsie Trente, in 't noorden van Italië. De stad ef zo'n 110.000 inwoners en is ok de eufdstad van de gelieknamige previnsie. De stad ef ok een goeie universiteit, wöör onder andere Romano Prodi ooit as hoogleraar in dienst was.

Trente was oorspronkelijk een Keltische stad, die later veroverd is deur de Romeinen (Tridentum). Tot 1918 was Trient een Oostenriekse stad. Nao de eerste wereldoorlog is 't an Italië egeven deur de eallieerden.

Trente is beroemd vanwegen 't Concilie van Trente dät der tussen 1545 en 1563 e-ollen is. Dit concilie zette de contrariffermasie in en nam belangrieke besluten zoas 't oprichten van seminaries, de uutgaove van een kattechismus en de verbetering van 't missaal en 't brevier.

De Engelse naam veur Trente is *Trent*. In 't Duuts heet de stad *Trient*.
Nederfrankies

t **Nederfrankies** is n dialektgroep met West-Germaanse Nederduutse taalvariëteitn, woar o.a. t Hollaands, Utrechts, West-Vloams, Oost-Vloams, Zuud-Gelders en t Broabaants oonder valn. Nederfrankiese dialektn wördn dus vuural sprökn in t zuudn en westn van Nederlaand en in Vlaandern en in t westn van Duutslaand (in noordelik Rienlaand, namelik in de Nederrien, in t noordn van de Benrather Linie).
Ok t Limbörgs, alhoowal t pas as zölfstaandige strektaal anerkend is, beheurt vuur n groot deel töt t Nederfrankies en vörmt doarvan saamn met t Zuud-Gelders en t Nederriens de Maas-Rienlaandse groep.

In Duutslaand broekn ze meesttieds de term *Südniederfränkisch* vuur t Limbörgs en de doaran verwante dialektn in t noordelike Rienlaand, de Nederrien. In de Nederlaandse taalkunde neumt ze dizn dialektn Zuudoost-Nederfrankies, dervan oetgoand dat t Nederlaandse taalgebeed in oaverwegnde moate de opvoalger is van t Nederfrankiese.

Wieder mag ok t Afrikaans van Zuud-Afrika töt t Nederfrankies wördn reaknd. Oet dizn dialektgroep bint t Niejnederlaands (16e en 17e eeuw) en t Afrikaans oontwikkeld en nog later t Standaardnederlands. 
De oaldste fase wördt t Oaldnederfrankies of Oaldnederlaands neumd. De doaropvoalgnde heet Middelnederlaands, mangs ok wal Diets neumd.

## Oonderverdeling
* Indo-Europees
** Germaans
*** West-Germaans
**** Nederduuts
***** **Nederfrankies**
Grunnegse plaknoamen

Dizze liest van **[[Grunnegs]]e plaknoamen** bevat per Grunnegse gemainte de plakken, gehuchten, noaberschoppen en streken op alfabetische volgorde van de Nederlaandse noam. De plakken in t Reiderlaand (Oostfraislaand), Kölmerlaand (Westlaauwers Fraislaand) en t Noordvèld (Drìnthe) worden ook nuimd. Zai ook Grunnegs (geogroafisch) veur plaknoamen en gebiedsnoamen boeten t Grunnegstoalege gebied.

## Gemainte De Pekel

## Gemainte Emsdelta

### Veurm. gemainte n Daam

### Veurm. gemainte Delfziel

### Veurm. gemainte Loppersom

## Gemainte Grunnen

### Veurm. gemainte Hoaren

### Veurm. gemainte Tin Boer

## Gemainte t Hoogelaand

### Veurm. gemainte Beem

### Veurm. gemainte Emsmond/ Emslaand

### Veurm. gemainte Marne

### Veurm. gemainte Wìnzum I

## Gemainte Knoal
**Let op:** Ceresdörp wordt ien t Grunnegs mit n C schreven, omreden dit n noam van n Reumse godin is.

## Gemainte Midden-Grunnen

## Gemainte Oldambt

## Gemainte Veendam

## Gemainte Westerkertier

### Veurm. gemainte De Lieke

### Veurm. gemainte Grotegast

### Veurm. gemainte Moarum

### Veurm. gemainte Wìnzum II

### Veurm. gemainte Zuudhörn

## Gemainte Westerwolde

## Gemainte Bonnen (Ofr)

## Gemainte Jemmen (Ofr)

## Gemainte Wainer (Ofr)

## Gemainte Leer tin westen van de Ems (Ofr)

## Gemainte Kölmerlaand (Frl)

## Veurm. gemeinte Paais (Drt)

## Veurm. gemainte Potterwôld (Drt)

## Veurm. gemainte Roden (Drt)

## Veurm. gemainte Zuudloaren (Drt)

## Zai ook
*Grunnegs (geogroafisch)
*Nedersaksische plaatsnamen
Droeve

De **droeve** is de vrucht van de **wienstokke** (*Vitis*). Droeven kunnen rauw egeten wörden, of verwarkt wörden in bieveurbeeld: jam, droevensap, droevenpitteneulie, wien of aandere dingen. Droeven greuien in trossen van 6 tot 300, en kunnen zwart, blauw, gold, greun, paors, rood, roze, bruun, parzik of wit van kleur ween. De witte droeven stammen van de rooie droeven of, mar deur veraanderingen in twee regelerende genen is de anmaak van anthocyaan stop-ezet, dee derveur zörg dat de droeven neet meer rood/paors wörden. De bleuitied van droeven is meestentieds van begin mei tot en mit 't einde van de maond juni.

De pitte van de droeve bevat procyanidine, dat as een starke antioxidant warkt. De pitte en 't velletjen bin ook een goeie bron van de antioxidant resveratrol.

Lanen mit 't grootste oppervlakte wingerds bin: Spanje, Frankriek, Italië, Turkije, Amerika, Iran, Roemenië, Portugal, Argentinië en Australië.

Een aander bekend predukt dat emaakt wördt van droeven is de rezien.

## Soorten
**Vitis vinifera*, de belangriekste Europese droevensoorte dee gebruukt wördt veur 't maken van wien.
**Vitis labrusca*, ofkomstig uut Noord-Amerika. 't Wördt veurnamelijk gebruukt as tafeldroeve en soms ook um wien van te maken. Disse droeve kump van oorsprong veur in 't osen van de Verenigde Staoten van Amerika en Kanneda.
**Vitis riparia*, een wilde droevensoorte uut Noord-Amerika, wördt soms gebruukt bie 't maken van wien of jam. Disse droevensoorte kump van oorsprong veur in 't osen van Amerika en in 't noorden van Québec.
**Vitis rotundifolia*, wördt veural gebruukt in jams en wienen. Kump van oorsprong veur in 't zuudosen van Amerika, vanof Delaware tot an de Golf van Mexico. 
**Vitis aestivalis*, zoemerwien, de soorte 'Norton' wördt veural gebruukt veur 't maken van  wien. Kump van oorsprong veur in 't osen van Amerika. 
**Vitis vulpina*, een Amerikaanse droevensoorte. 
**Vitis amurensis*, de belangriekste Aziatische droevensoorte.
**Vitis californica* is belangriek veur de Californische wienindustrie, vanwegen zien weerstaand tegen de wienluze, en is kan goed tegen een koel klimaot.

Der bestaon ook hybriden, kruzingen tussen *Vitis vinifera* en *Vitis labrusca* dee ook gebruukt wörden veur 't maken van wien.

## Inholdstoffen

## [[Nedersaksisch]]
*Drèents: *droef* of *droeve*
*Grunnegs: *droef*, *droeve* (oetsproken as [droewe])
*Stellingwarfs: *droeve*
*Veluws: *druuf*, *druve* of *droeve*

## Zie ook
*Wien
*Wingerd
Waarfhoezen

**Waarfhoezen** (Nederlaands: *Warfhuizen*) is ain dörp ien noorden van Nederlaandse prevìnzie Grunnen. t Legt ien haile olle landstreek ien Marne, tegenswoordeg ook noam van gemainte. 

Waarfhoezen bestaait oet twij wierden, ain grode woarop kìrk en aigenlieke dörpskern leggen en een lutjere dij Boerum nuimt wordt.

Vrouger was Waarfhoezen n redelek groot dörp mit verschainde winkels en krougen, moar deur leegloop van streek sunt begun van twintegste aiw telt t dörp anno 2004 nog moar 284 ienwoners.

Laandschopsfotogroaf Hans Sas het der zien atelier en galerie "l'Héritage." Hai wör veural bekend deur zien foto's van Wadden.

## Kluus, kìrk en bedevoart
Kiek bie Ons Laive Vrauw van Besloten Toen
Ladinies

De naam **Ladinies** wördt mangs broekt as synoniem van Reto-Romaans, mer meesttieds wördt t broekt vuur de westelike variaantn van t Reto-Romaans, dus zunder t Frioelies derbiej.

t Ladinies wördt sprökn in Graubünden in Zwitserlaand en in Belluno, Zuud-Tirool en Trente in Italiën. t Uropees Buroo vuur Minderheidstaaln schat t antal sprekkers in Italiën op 28.000. t Antal sprekkers in Zwitserlaand is ongeveer 66.000.
Kartuzer

De **Kartuzers** bennen kluzenoars dij bie mekoar leven in kloosters dij bestoan oet apaarte hoeskes in omsloten toentjes dij deur laange gangen mit mekoar verbonden bennen. Zo ontstoat n grode binnenploats woarop kìrk stait. Kartuzerorde is sticht in 1084 in La Grande Chartreuse in Franse Alpen bie Grenoble, deur hailige Bruno. Hai trok bèrgen in om stilte te zuiken. In eenzoamhied kon hai beter bidden as in koale drokte van staad. Hai is begunnen te baauwen mit vief kartuzerfroaters, moar dat werden der al snel meer. Vandoag aan dag bennen er kartuzen in veul laanden van Europa.
J.H. Bergmans-Beins

**J.H. Bergmans-Beins** (geb. **Johanna Hindrika Beins**) (Börger, 1879 - Bussum, 1948) was een Drèentse schriefster.

Zie gung naor de normaolschoele in Assen en Knoal en was onderwiezeres in Maiden, Vaalt en Börger. In 1905 trouwden zie mit de onderwiezer Jan Bergmans. Zie had een bulte maotskoppelijke functies: lid van de Voogdi'jraod, bestuurslid van 't Pervinciaol Museum en 't Openlochtmuseum Arnem, en commissielid volkskunde van de Keuninklijke Academie van Wetenskoppen. Wieder wördden zie in 1919 veur de Vrijzinnig Democratische Bond 't eerste vrouwelijke staotenlid in Drenthe en höld heur verkiezingsrede in 't Drèents. In 1938/1940  verhuusden zie naor Bussum. Zie was lid van Het Drents Genootschap.

Zie was drok op Drèentse volkskunde en richtten een speulersgroep op die vanof 1908 opvoerings gaf van een boerenbrulfte. Heur skrieveri'je was nog bried eörienteerd: een roman, tenielstokken, gedichten, liedtiesteksten, vertellegies en artikels. Heur wark vi-j onder meer in de *[[Drentse Volksalmanak]]*, *[[Maandblad Drenthe]]* en 't *Drents Liedtiesboekien, verzameld deur Jan Naarding* (1949). Heur romantische ode an Drenthe, *Drenthe, laand, waor 't aolde leven* wördden op meziek ezet en kreeg bekendheid deur 't laand. Daorvan de eerste strofe:


Drenthe, laand, waor 't aolde leven,
Aolde vrijheid, aold gebroek,
't Volk met vaaste baand döt hechten,
An zien laand van heid' en stroek.
Waor de scheper nog de schaopen
Deur de broene heide drif
En waor aaltied 'Helpt 'nkanner'
Hoogste beste liefspreuk blif.


## Veurnaomste boekuutgaoves
* *Het bloed kruipt waar het niet gaan kan. Een vertelling uit het Drentse boerenleven* (Nederlaandstalige roman mit Drèentse praoteri'je. Opni'j edrokt in 1992, Zuudwolde: Het Drentse Boek)
* *Drentsche Legenden. Verzameld en naverteld door J.J. Bergmans-Beins* (twei bundels vertellegies en gedichten, 1933, Assen: Van Gorcum. Uutebreid in 1945 onder de titel *Drentsche Volksoverleveringen*)
* *Wilde jacht. Volksvertellingen uit het oude molenhuis* (keuze uut *Drentsche Legenden*, samenesteld deur Hendrik Nijkeuter, 2006, Zuudwolde: Het Drentse Boek)

## Bronnen
* Broersma, Rouke (red.) (2003), *Scheupers van de taol: Bloemlezing van de Drèentse Schrieverij 1837-2003*, Zuudwolde: Het Drentse Boek (p.43-45)
* Bladziede van Stichting Drentse Taol oaver de schriefster, mit een köppel gedichten en een vertellegien
* Encyclopedie Drenthe Online

## Rifferenties
Pinke

Een **pinke** of **pink** is een koe die de leeftied van ien jaor bereikt hef. 't Biest is dan gien kalf meer.

## Nedersaksisch
***Algemien:** *pink*
Fokseren

**Fokseren** is 't bewarken van metaal deur 't in een bepaolde vorm te dwingen. Bie fokseren gebeurt dat meesttieds op een dreibanke waorbie 't metaal mit een holten knuppel in een vorm edwöngen wördt. 't Metaal zelf is neet speciaal verwarmd of op een aandere meniere makkelijker vervormbaor emaakt. Dit gebeurde veul bie metalen lampenkappen. De fokseerder is mit een stevige baand an de mesine verbunnen um genog kracht uut te kunnen oefenen.
Kurkezaosie

**Kurkezaosie** is een woord dat binnen 't protestans-christendom in Nederlaand gebruuk wonnen. 't Is de benaming veur 't onderwies in de geleufsleer dat egeven wonnen an de jongeren in de karke, as veurbereiding op de openbaore beliedenisse. Kurkezaosie begint zo rond 't twaolfde levensjaor, en duurt totdat de jongeren een jaor of 18 bin, of tot ze beliedenisse edaon hemmen. Ofhankelijk van 't karkgenootschap wonnen de lessen egeven deur de domeneer, een ouwerling of deur een volwassen lid van de karkelijke gemeente.

Van oorsprong wönnen der veur de kurkezaosie gebruuk-emaak van de Heidelbergse Catechismus. In veul mederne protestanse karken wonnen der bie de kurkezaosie meer de naodrok eleg op maotschappelijke preblemen as op de dogmatiek van de karke, en wonnen der neet of krap-an meer gebruuk-emaak van de catechismus.

## Nedersaksisch
*Drèents:
***kezaosie*, *kezaotsie*
***leren*, *de lere*
***kattebak* (infermeel)
*Grunnegs: *kattegezoatsie* 
*Stellingwarfs:
***kattegesaosie*
*Veluws: 
***kurkezaosie* (Nunspeet)
***kurkezaosie, 't leren* of *kattebak* (Putten)
***karkezaosie* (Elburg)
*Tweants: 
***kattegezaasie*, *kattegezoasie*
***kattebak*, *kattegeern*, *kattegejank*, *kattegezanik* (infermeel)
Locht

**Locht**, **lucht** of **licht** kan verwiezen naor:

*Locht (straoling) - t diel van t spektrum van elektromagnetiese straoling da'j mit t oge zien
**Lampe, n ding dat locht geft
*Locht (atmosfeer) - n gasmengsel in de onderste lage van de eerdatmosfeer
Rossum

**Rossum** kan verwiezn noar:

*Rossum (Oaveriessel) - n doarp in Deenkellaand (Tweante)
*Rossum (Gelderlaand) - n doarp in Maasdriel (Gelderlaand)
*Maarten van Rossum
Domie

Nen **Domie** is nen kearl den't in protestaants-kristelike koarken preakt. In koarkgemeentes dee't 'n Biebel wat letterliker nemt mut nen domie aait nen kearl wean, umdet in n Biebel steet det 'n kearl et heuwd is van et gezin. Zo mut 'n domie et heuwd wean van de gemeente.
Nen domie wörd in zin doon en loaten in de gaten eheulden duur de oolderlingen.
In wat lechtere gemeentes magnt vrouwleu ook domie wean.

Nen laandelik bekeandn domie was Groen van Prinsterer. En nen belangrieken domie vuur t Neersassiese gebeed was domie Anne van der Meiden. Hee hef n biebel in t Tweants vertaald en heul nog wal es preaken in et plat.

## Nedersaksisch
* Drèents: *doemnie, domeneer, domnee, domnie*
* Grunnegs: *domnij*, *domie* (informeel)
* Stellingwarfs: *doomnie, doomnee*
* Tweants: *domie* of *preakebaas*(informeel)
* Veluws: *domeneer, dominee, dominie*
Oolderlingn

Met **Oolderlingn** wordt meestal de leu bedoold dee't protestaans-christelike koarkgemeenskopn besteurt. Oolderlingn hebt verskeaidene taakn:

* Zee munn opletn of n domie niks verteelt wat nit oawereen keump met wat de koarke gearne oet wil dreagn.
* Ze goat bie de koarkleedn op hoesbezeuk um te heurn woo t geet met de oawertuuging van de leedn.
* Ze kiekt of de wat oarmere leedn nog roond köant kommn en geewt geeld as blik van nit.
* Ze munn mangs n diens leaidn, woer ze dan ne euldere preake vuurleast.
* Ze leaidt, saamn met n domie, de kathegizasie.

## Nedersaksisch
Hier hej 't woord in de verskillende Nedersaksische heufddialecten.
* Drèents:
** *aolderlingen*
** *olderlingen*
* Grunnegs: *ollern*
* Stellingwarfs: *oolderlingen*
* Tweants
** *oolderlingn*
** *eulderlingn*
** *olderlingn*
** *oalderlingn*
* Veluws: *ouwerlingen, olderlingen*
Adriatiese Zee

De **Adriatiese Zee** (Italiaansk: *Mare Adriatico*, Sloveens: *Jadránsko mórje/Jadrán*, Krowaties en Bosnies: *Jadransko more*, Servies: *Јадранско море*, Albanees: *Deti Adriatik*, Latien: *Hadriaticum*) is n raandzee van de Middellaandse Zee tusken t Apenniens Schiereilaand en t Balkanschiereilaand. De zee wörd van de Ioniese Zee scheidn duur de Stroat van Otranto.

De zee wörd in t westn begreansd duur Italiën en in t oostn duur Sloveniën, Krowatiën, Bosnië-Herzegovina, Montenegro en Albaniën.

Langs de oostkust van de Adriatiese Zee lignt de Dalmatiese Eilaandn en de Kvarner-eilaandn, die allemoal töt Krowatiën beheurt. Krk en Cres beheurt töt de leste groep en bint de grootste eilaandn in de Adriatiese Zee.

## Steedn
De belangriekste steedn an de Adriatiese Zee bint:

Triëst beschikt van dizze steedn oaver de grootste haavn.
Zuud-Tirool

**Zuud-Tirool** (Duuts: *Südtirol*, Italiaansk: *Alto Adige* (officieel) of *Sudtirolo*; Ladinies: *Südtirol*) is t zudelike deel van de laandstreek Tirool en ok as **Autonome proveensie Boozn-Zuud-Tirool** (Duuts: *Autonome Provinz Bozen-Südtirol*, Italiaansk: *Provinzia autonoma di Bolzano-Alto Adige*, Ladinies: *Provinzia Autonòma de Balsan-Südtirol*) de meest noordelike autonome proveensie van Italiën, oonderdeel van de regio Trentino-Zuud-Tirool. t Gebeed hef 476.000 inwonners op ne öppervlakte van 7400 km². De heufdstad van de proveensie is Boozn. 

Zuud-Tirool is dreetalig: t Duuts, t Italiaansk en t Ladinies hebt n officiële stoatus. t Ladinies wördt allean broekt in de daaln woar dizze Reto-Romaanse taal sprökn wördt. De bewegwiezering gebeurt vuurnamelik in t Duuts en Italiaansk. 

De officiële ofkorting vuur de proveensie is BZ, ofleid van Boozn of Bolzano. Alhoowal de officiële naam van de proveensie Boozn-Zuud-Tirool is, wördt t in t dagelikse leavn altied Zuud-Tirool of de proveensie Boozn (Bolzano) nuumd. De officiële Italiaanske benaming vuur Zuud-Tirool is *Alto Adige* (letterlik "Hoge Adige"). Dizze naam oontstön an t begin van de 20e eeuw noar t vuurbeeld van de Fraanse departementn en verwiest noar de gelieknamige riviere Adige (Duuts: *Etsch*) die hier oontspringt. De oorsproonkelike Italiaanske naam is *Sudtirolo*, baseerd op de Duutse naam, die teagnswoordig ok weer broekt wördt.
Vienster

Een **vienster**, **raam** of **rute** is een opening in de mure van een gebouw, waordeur der loch naor binnen kan koemen, en je van binnen naor buten kieken kunnen, mar oek aandersumme.

In Nederlaand en België hemmen ramen meestentieds dubbel glas veur isolasie. Veul ramen kunnen los edaon wonnen, en vake kan 't raam oek of-esleuten wonnen mit an de butenkaante luken of rolluken, en an de binnenkaante een gedien, rolgedien, glaozekleed of iets aanders. 's Zoemers wonnen een raam vake of-esleuten mit een horre as 't los edaon wonnen, um te veurkoemen dat ongedierte zoas muggen en vliegen binnenvliegt.

Vrogger wönnen ramen veural emaak van hout. Tegensworig wonnen materialen zoas staol, PVC en alleminium meer en meer gebruuk.

An de binnenkaante van een vienster zit vake een viensterbanke.

## Nedersaksisch
* Grunnegs: *venster*, *loek*, *roam* (mit de benoamen "roam" wordt allìnd t glas maind)
* Stellingwarfs: *raem, veenster*
* Urkers: *vienster*
* Veluws: 
** *raam*
** *rääm* (Attem, Waopenvelde)
** *raom* (Harskamp, Bunsjoten)
** *raamt* (Niekark)
** *raomt* (Bunsjoten)
** *venster, vienster*
** *vinster* (Lieren)
** *veinster* (Elburg e.u.)
** *vengster* (Bunsjoten)
** *rute, ruut, roet*
Sjarpe

Een **sjarpe** is een breje ekleurde baand dee vake edragen wördt as een weerdigheidsteken. 

Een sjarpe kan over de schoeren edragen wörden of rondumme de zied. Bie hoogweerdigheidsbeklejers is 't gebrukelijk dat de sjarpe de kleuren hef van 't laand. Zo hebben Belgische burgemeisters bie officiële gebeurtenissen altied een sjarpe mit de Belgische kleuren um. Een Nederlaanse burgemeister zal in soortgelieke situasies een ambtsketen dragen.
f
Neet alleinig hoogweerdigheidsbeklejers, mar ook aandere personen dragen soms een sjarpe. Zo kriegen bieveurbeeld winnaars van een missverkiezing vake een sjarpe waorop steet waffer titel ze ewönnen hef. 'tzelfde Gelt veur dieren dee een wedstried winnen.

## Grootlient
Bie een ridderorde he-j 't over een grootlient. Dit is iets aanders; een grootlient wördt meesttieds wel as een sjarpe schuun over de schoeren edragen. Op de heupe is dan een strik of rozet an-ebröngen en daoran hangt 't kleinood of grootkruze. Een orde wördt onderverdeeld in klassen en kent versiersels.
Jeuden

De naome **Jeud** wöd ebruukt veur iemand met t Jeudse geleuf. Mangs ok (onterecht) ebruukt veur iemand die deel uutmaakt van t volk dat ofstamt van Jakob (onterecht umdat der ok groepen bunt die zich Jeud neumt/veult maor neet van dat volk afstamt). Dat volk van afstammelingen van Jakob is nauwkeuriger as Israelieten te umskrieven. Ok veur de inwoners van 't laand Israël wörd wal eens t woord Jeud ebruukt. Dat klopt ook weer neet, want Palestienen zult zikzelf beveurbeeld nooit zo neumen. In dit geval sprek iej over Israeliërs.

## Geschiedenis
t Jeudse volk lefde gedurende temeensen drieduzend jaor in wat now Palestina of Israël hiet, waor 't 'n monotheïsties geleuf (iene god) untwikkelde en meerdere keren zelfbeschikking had. 

De Jeuden wödden deur de Romeinen zowat hielemaole verbannen en bint verspreid over hiel Europa en Noord-Afrika, de zogeneumde diaspora.

Sunds die tied hebt zie een bestaon ehad van oarmoede, discriminoatie, onderdrokking en uutreuiing, mar ok seins culturele, economische en individuele bluui.

## Zionisme
In de negentiende ieuw hebt ok de Jeuden 'n veraandering undergaon waordeur veulen heur minder as een volk en meer as een etnische of religieuze gemienschop binnen aandere volken zien gaon binnen. Dielnaome an alle aspekten van et maotschoppelik leven kon now toenemen.

Wel is mit naeme vanuut Oost- en Midden-Europa, waor et antisemitisme et slimste was, een Jeudse nationaole beweging ontstaon (et Zionisme), waordeur d'r een gruui kwam van de Jeudse gemienschop in et doedertiedse Ottomaonse en laetere Britse mandaotgebied Palestina, wat uutaendelik leidde tot de stichting van de staot Israël.

## Holocaust
Veur de Twiede Wereldoorlog was et antal Jeuden wereldwied ongeveer 16,7 miljoen. Nao de holocaust weren daor nog ongeveer 11 miljoen van over. Zo'n 6 miljoen jeuden bint vermoord in de Twiede Wereldoorlog.

Now lopen de schattings (2018) van 14,6 töt 17,8 miljoen. Daorvan leven d'r zoe'n 6 miljoen in Noord-Amerike, goed 7  miljoen in Israël en nog mar 1,5 miljoen in Europa waorvan 1 miljoen in de Europese Unie.

Tiedens de Twiede Wereldoorlog wodden zoe'n 101.800 Nederlaanse Jeuden en femilieleden vermoord. Et tal Nederlaanse Jeuden zol tegenwoordig op ongeveer 37.000 liggen.

Hoe disse antallen in t Nedersaksies taelgebied liggen is ondudelik. Wel is zeker dat der daor ok een protte Jeuden ofvoerd binnen. Van de ooit umvangrieke Joodse gemienschoppen in bi'jgelieks Grunningen en Twente is niks meer over.

## Nedersaksies
* Achterhooks: *Jödde*
* Drèents:
** *Judde* (KVD)
** *Jeude*, *Jood* (ZWZ, VK)
** In samenstellings ok *judden-*
* Graafschopper Platt: *Jödde*
* Stellingwarfs: *Jood*, *Jeude*
* Tweants: *Jödde/Jörre*
* Sallaands: *Jeude*

## Verwiezings
Bildts

Et **Bildts** is een Nederlaanse streektael.

Et wodt algemien indield bi'j et Hollaans. Et wodt praot in de gemiente Et Bildt in Noord-Frieslaand.

Et Bildts is ontstaon naodat in 1505 de oolde Middelzee veerder inpoolderd wodde deur Hollaanse heren. Daor kwam ok et warkvolk vot, zo van rond Werkendam, Zuud-Hollaand, om de bedieking te doen. Een diel kwam ok in de ni'je poolder wonen. Deur de vermenging van de Zuud-Hollaanse dialecten die zi'j oorspronkelik praotten en et Fries van de poolderbewoners van de omliggende gebieden is et Bildts ontstaon.

Et Bildts wodt praot in de plakken *Sint-Anne*, (Stellingwarfs: Sunt Anneperochie), *Sint-Jabik* (Sunt Jekobiperochie), *Froubuurt* (Vrouwenperochie), *Ouwe-Syl* (Ooldebildtziel), *De Westhoek* (Westhoek) en Ni'j Altoenae.
Allienig in de kern Minnertsge (Fries: Minnertsgea), die niet in et pooldergebied ligt en pas sund de gemientelike herindieling van 1984 tot de gemiente Et Bildt beheurt, wodt Fries praot.

Naor schatting bin d'r 6000 meensken die et Bildts beheersen (2006).
Islam

De **islam** is ien van de drie monotheïstische wereldgodsdiensten.

Et Arabische woord *islam* betekent letterlik *overgave* of *onderwarping* (an God of Allah) en wiest op et principe dat een anhanger van de islam (een moslim) him overgeft aan Gods wil en wetten.

## Ontstaon
De islam is ontstaon in de 7e ieuw. Neffens de moslims ontvong de bosschopper en profeet Mohammed van de aartsengel Gabriël eupenbaoringen van God, waorin hi'j opreupen wodde et geleuf van Adam en Aobraham opni'j te introduceren. 

Et heilige boek veur moslims is de Koran, waarvan as zi'j geleuven dat God de tekst deur Gabriël an Mohammed deurgaf. 

## Verspreiding
Mohammed vlocht in 622 van Mekka naor Medina, wat andudet wodt mit de hidjra, waormit de islamitische jaortelling begint. 
Nao Mohammeds dood in 632 veroveren zien opvolgers veul gebieden. De islam verspreidde him rap. Binnen honderd jaor waren hiel Arabië, Noord-Afrike en Spanje islamitisch.

Rond 1100 wodde ok Jeruzalem veroverd; dit resulteerde in verscheidene Kruustochten. In disse tied ontstund ok et Ottomaonse Riek, dat in 1453 Constantinopel veroverde. In 1492 wodde et leste islamitische riek uut Spanje verjagd.

Begin zestiende ieuw waren d'r drie grote moslimrieken: et Ottomaonse Riek, de Safawiden in Iran en de Mogoels in India. In 1529 wodde Wenen veur de eerste keer belegerd. De hiele Balkan was doe Turks. Op et aende van de 19e ieuw verdwienen de Turken uut Europa.

## Now wereldwied
Et antal moslims wodt op dit mement wereldwied schat op goed 1 miljard meensken oftewel 20 procent van de wereldbevolking (2006). Veurnaemelik wonen ze in Noord-Afrike, Arabië, et Midden-Oosten, West-Azië en Indonesië.

## Nederlaand
Nao de Twiede Wereldoorlog kwammen de eerste moslims naor Nederlaand, veurnaemelik uut Nederlaans-Indië. In de jaoren '60 van de 20e ieuw kwammen de eerste Turkse en Marokkaanse gastarbeiders. In de jaoren '70 kwammen ok heur gezinnen naor Nederlaand. Nao 1975 arriveerden moslims uut Suriname. En nao verschillende (burger)oorlogen kwammen ok meensken uut Bosnië, Iran, Irak, Somalië en Afghanistan.

Daordeur kwammen d'r ok (zoas dat in et verzuilde Nederlaand paste) moskeeën, islamitische schoelen en zo meer. Et antal moskeeën lag in 2005 zo rond de 300.

Et CBS verwaacht dat et antal moslims in Nederlaand de greens van 1 miljoen in 2006 haelen zal.
Daorvan bin d'r dan zoe'n 6.000 autochtone Nederlaanders en ongeveer 40.000 westerse moslims.

## Nedersaksisch taelgebied
In 't Nedersaksisch taelgebied staon d'r krapan 30 moskeeën.

Et tal moslims is onbekend, mar wel is dudelik dat et d'r verhooldingsgewies roem minder binnen dan laandelik. En dan nog veurnaemelik in Twente.
Stavoren

**Stavoren** (Fries: *Starum* of *Staveren*), is een stattien in de gemiente Ni'jeferd, mit 996 inwoners (1 jannewaori 2003). De stad leit op de zuudwestpunt van Frieslaand en is an drieje kaanten beheind deur et waeter van et Iesselmeer.

Stavoren is ien van de Friese elf steden. De stad is al rond et jaer 900 ontstaon en kreeg in 1061 stadsrechten van  Egbert I. Et was een handelstad van belang, mit hannel tot in Engelaand en Zweden. In 1385 werd Stavoren dan ook lid van de Hanze. Aan et end van de Middeleeuwen raokte de stad in verval. Op dit feit is et verhaol It Frouke fan Starum (*Et vrouwgien van Stavoren*) baseerd.

Nao die tied van verval kamen der in de 17e en 18e ieuw weer betere tieden, mit zeevaert naor wiedliggende landen. Maor in de 19e ieuw ging et weer achteruut.

Tegenwoordig is Stavoren de koppeling tussen et spoor naor Sneek en Liwwadden mit de boot naor Enkhuzen. De haoven is nu de thuusplak voor schepen van de brune vaort.

## Nedersaksisch
*Grunnegs: *Stoavern*

## Galleri-je

Ofbeelding:Stavoren_anzicht.jpg|Anzicht vanof et Iesselmeer.
Ofbeelding:Stavoren_brugge.jpg|Brugge
Ofbeelding:Stavoren_haavn.jpg|Uutzicht oaver den haavn.
Ofbeelding:Stavoren_stroate.jpg|Veurstroate
Nedersaksië

De anduding **Nedersaksië** wodt wel gebruukt veur alle regio's in Nederlaand waor Nedersaksisch epraot wordt bij mekeer.

De naeme is een schoft in gebruuk west binnen de SONT, de Federaosie van Streektael-Orgenisaosies in et Nedersaksisch Taelgebied, om dit gebied mit an te duden. Et gebied omvat Grunningen, Drenthe, Stellingwarf, de Kop van Overiessel, Urk, Sallaand, Twente, de Veluwe en de Achterhoek.

Omdat * 'et [[Nedersaksisch]]e [[taol|taelgebied]] binnen [[Nederlaand]]' * zoe'n mondvol is, vunnen ze een kotte naeme wel haandig. 'Nedersaksen' hebben ze niet keuzen, omreden dat hiel dudelik zol verwiezen naor de Noord-Duutse dielstaot Nedersaksen (Platduuts: *Neddersassen*; Duuts: *Niedersachsen*).

De anduding Nedersaksië is niet in algemien gebruuk. De Drentse muzikaant Daniël Lohues pleitten in ien van zien stiekelstokkies op ironische wieze veur de oprichting van 'Nedersaksië' - wat ok noordelik Duutslaand mos omvatten - om him drekt daornao uut te spreken tegen et idee 'dat een bepaald gebied aan een bepaald volk toebehoort'.

In *Nedersaksisch in een notendop: Inleiding in de Nedersaksische taal en literatuur* (Van Gorcum, 2019) stelt de schrievers (hier ommezet in et Stellingwarfs): 'Vaeke is der de behoefte om et hiele Nedersaksische taelgebied in iene of een peer woorden te numen. Vule wodt daorveur *Nedersaksisch taelgebied* gebruukt, tegensworig ok wel *Nedersaksië*. Krek aandersomme as bi'j *Grunnings*, *Veluws* en zo wieder as taelnaemen op basis van een gebied, zie'w in et geval van *Nedersaksië* een gebiedsnaeme op groond van een taelnaeme. *Nedersaksië* heurden wi'j veur et eerst in de twiede helte van de jaoren negentig. Lichtkaans was de achtergroond de Europese erkenning van et Nedersaksisch, want dat speulde in die tied.' (Blz. 24.)

## Rifferenties
Lienpost

**Lienpost** (Neidrèentse stofname veur 'e-mail') stiet veur digitaol eskreven en ummezonden boskoppen via onder aandere 't internet. 't Eerste berichien oaver een computernetwark wördden in 1971 deur Ray Tomlinson verzunden. Rond 1995 wördden de lienpost populair onder een köppel mèensen, samen mit 't wereldwiede web.

De lienpost gebruukt ze vake veur kötte, infermele berichies. Deur 't mitsturen van bi'jlaoges (meugelk sund de *Multipurpose Internet Mail Extensions*, MIME, bint inevoerd), kuj ok aandere inhold as tekst mit de lienpost sturen.

Communicaotie mit de lienpost hef veur de wet dezölfde staotus as die mit de brief. De mailties mut dan wal an een köppel veurwaordes voldoen. De waorachtigheid mut ewaorbörgd weden, d'r mut zekerheid weden oaver wel of de ofzender is, en ie mut d'r niet achterof an knooien kunnen. De "elektronische handtekening" kuj hierveur gebruken. De veurdelen van zuk gebruuk van de lienpost boben wiedere vörms van communicaotie bint:
* rappere communicaotie (briefpost nuumt ze daorumme in vergeliekings ok wal *snail mail*, slakkenpost);
* rapper töt een contract kommen kunnen;
* verzendkosten uutsparen;
* niet meer zölf bi'j iene langes hoeven.

Lienpost daoras de ontvanger niet veule veur gef, nuumt ze junkmail. Een vörm van junkmail is spam, veur de centeri'je eskreben lienpost die an een hiele bulte mèensen verstuurd wördt. Een e-zine is een tiedskrift det ze via de lienpost stuurt. Een variaant hierop is de lienpost-ni'jsbrief.

Veurgangers van de lienpost bint de brief, 't tillegram, de telex, de telefax en binnen Nederlaand 't op Datanet ebaseerde Memocom 400, det nooit slim succesvol ewest hef. Een ni'je ontwikkeling sund 't ontstaon van de lienpost is de mobiele communicaotie, zoas de sms. 

De lienpost krieg ie tegenswoordig veural toegang toe via 't internet-netwark, mar daorbuten kan 't ok, umdet ja de oorsprunkelijke lienpost niet netwarkofhaankelijk is.

## Nedersaksisch
't Engelse woord *e-mail* (van *electronic mail*, elektronische post) gebruukt ze ok in 't Nederlaands, Duuts, Nedersaksisch en gao zo mar deur. In partie talen is 't begrip ondertied vertaald; in 't Nederlaands hej naost *e-mail* ok *e-post*. Nedersaksische ummezettings bint:

* Nederlaans-Nedersaksisch:
** *netpos*
** *lienpos*
** *e-pos*
** *berichje, berichie*
** *netbrief*, *netbreef*
** *aemel* (Stellingwarfs)
* Platduuts: *netbreef* (Platduutse schriefwieze: *Nettbreef*)

## Rifferenties
Neidrèents

**Neidrèents** is de term veur neologismen - nog niet zo lange leden uuteprakkezeerde woorden - in 't Drèents. Dizze neologismen wördt wal bedacht veur stoere woorden, mangs van vrömde ofkumst, of veur de aordigheid of as gekheid.

Veurbeelden van Neidrèents bint openeumen op de webstee van de organisatie Drentse Taol en in heur uutgaove *De Taolkraant*, en in 't boekien *Taalgids Drenthe* (kiekt bi'j de rifferenties). Dizze neologismen bint Midden-Drèentse vörms. De mieste bint samenstellings van Drèentse woorden die al bestaot. Vake mut die samenstellings schier klinken deur medeklinkerriem, zoas *wat* + *wuj* + *wichie* = *watwujwichie* (receptioniste/tillefoniste), of klinkerriem, zoas *liekbekieker* (patholoog). Partie Neidrèentse woorden gebruukt typisch Nedersaksische uutgangen, zoals *oetperbeerderij* (try-out).

Der bint weinig anwiezings det Neidrèents méér is as taalspöl deur individuele uutprakkezeerders. De neiviendings raakt niet ingebörgerd onder Drèentstaligen, die neie woorden miest onveraanderd, of mangs anepast an Drèentse klaanken, aoverneemt uut 't Nederlaands of (beveurbield veur computertermen) uut 't Engels.

## Veurbeelden

## Rifferenties
Egbert Meyers

**Egbert Meyers** (artiestenname van **Egbert Albertus Meijers**) (Grol, 15 juni 1948) is een Drèentse tekstdichter, vertaler, skriever, liedtiesmaker, zanger, programmamaker en prissentator.

## In de meziek
In de jaoren zeubentig speulde Meyers deur het hiele laand zien countrymeziek en bluegrass, mit as inspiraotie onder aandern Hank Williams en Jimmie Rodgers. Een plaotencontract det ze hum anbeuden sleug hi'j of, umreden det hi'j zien artistieke vri'jheid niet kwiet wol. Meyers is mit oprichter (1982) van 't jaorlijkse Big Bear Festival in Zuudlaoren, waor as ze traditionele Anglo-Amerikaanse muziek speult.

In de Hunebed-Turboshow in 1983 meuk hi'j, anefieterd deur Albert Haar en Marga Kool, zien debuut met liedties in 't Drèents. Nao mit een band te hebben espeuld gunk Meyers allennig wieder als singer/songwriter in Nederlaand en Duutslaand. Mit zien serieuze, sociaol bewogen skrieveri'je was hi'j een uutzundering binnen de Drèentstalige meziek; die was toen ja veural lichtvoetig. Hi'j warkten samen mit artiesten uut binnen- en butenlaand (Harry Muskee, Sally van Meter, Si Kahn, de Hopi drum- en zanggroep The Sacred Star Singers). Nao een bezuuk an Austin, Texas in 2004 brocht hi'j de Engelstalige plaot *Bluebonnet Blues* uut waorop hi'j in de maande mit Nederlaandse en Amerikaanse muzikaanten speult. Dizze Amerikaanse inspiratie lek veul op Daniël Lohues zien project Lohues & The Louisiana Blues Club.

Partie musici hebt liedties van Meyers vertaald en uutebrocht, ok in 't Platduuts.

## Streektaalanfieteraor en wiedere wark
Van 1988 töt 2001 warkten Meyers as streektaalfunctionaris bi'j 't Project Culturele Educatie van de stichting Drentse Taol. Hi'j organiseert en professionaliseert streektaalactiviteiten in en buten Drenthe en fietert 't zingen in de streektaal an. Sund 2001 warkt-e as maker en prissentator van streektaalprogramma's bi'j RTV Drenthe.

Meyers zet hum ok in veur de cultuur van de Noord-Amerikaanse indiaans en is betrökken bi'j NANAI, de Netherlands Association for North American Indians. As dichter en vertaler hef hi'j in 't tiedskrift Roet epubliceerd.

## Plaoten
**Tweiduuster* (lp, 1988)
**Waorum de wereld braandt* (cd, 1995)
**Dreuge dunder* (cd, 2000)
**Bluebonnet Blues* (cd, 2007)

## Citaot

:*een laote liester in 'n perenboom*
:*zingt een vergeten lied*
:*de zun kleurt 't westen rood*
:*d'aovend is gloeiend hiet*
:*op de A28 over 't asfalt doods en gries*
:*schof 'n file traog verdan*
:*deur 't verleuren paradies*

:Uut 't lied *Ieuwig paradies*

## Bronnen
* Webstee van Egbert Meyers
* Encyclopedie Drenthe Online
* Taolpad Drenthe, mit een filmpien van Egbert Meyers