Helgolaands

t **Helgolaands** (eigen naeme: *Halunder*) is t Noordfriese dialekt van t eilaand Helgolaand (Helgolaands: *Lunn*). Omdebi'j n darde van de Helgolaanders praot Helgolaands, dat bin omdebi'j de 500 meensken. t Dialekt wordt dan ok mit uutstarven bedreigd. Toch bin der nog altied kiender die t praoten en is der op t eilaand n protte andacht veur t Helgolaands.

## Noordfries
Helgolaand was wiedweg t eerste eilaand dat tiedens de Friese expansie in de middelieuwen koloniseerd wordde - de rest van Noordfrieslaand volgde laeter pas. t Dialekt van Helgolaand liekt, ondaanks t grote isolement waorin de eilaanders verkeerden, redelik op 'e dialekten van Föhr, Amrum en Sylt (t *[[Fering]]*, *[[Öömrang]]* en *[[Sölring]]*) die tegere t Eilaand-Noordfries vörmen. Meer as aandere Eilaand-Noordfriese dialekten is t Helgolaands deur t Duuts beïnvloed. Dit zal grootkaans mit de tragiese geskiedenis van t eilaand van doen hebben. t Eilaand is tot twie keer toe ontruumd tiedens beide wereldoorlogen en de Helgolaanders hebben op t vaastelaand in ballingskop leefd. Hierdeur kreeg t Hoogduuts al vroeg n belangrieke posisie in de Helgolaander gemienskop. 

## Kenmarken
Butelings zeggen vaeke dat Helgolaands "Deens" klinkt. De korte, krachtige klaanken van t dialekt wordt niet deur iederiene skier vunnen. t Helgolaands is veerder n redelik normaol Noordfries dialekt. t Is niet biezunder konservatief. t Onderskeidt him wel van de aandere Noordfriese dialekten deur t behoold van de uutgangen *-e* en *-en*.

### Klaankleer
In de uutspraoke van t Helgolaands valen n peer dingen op. Zo as in vule Friese dialekten bin der onder de klinkers stiegende twieklaanken, bi'jgelieks in *tuaan* (ti'je), dat ongeveer klinkt as "twaan". Veerder typies is dat bepaolde slotklaanken vort laoten worden (-r en -d) of inkeld deur de neuze uut te spreken (-n). n Groet as "mogge", skreven as *gud mooin*, wordt zo meerstal uutspreuken as *gu mooin*. Veerder typies bin de twieklaanken **oa** in bg. *hoad*, heufd, die ongeveer klinkt as "owa", en **eä**, bg. in *meär* (meer), die zwat klinkt as *oeë* of *uhhe*. 

Bi'j mitklinkers moeten sprekers van t Duuts heur dervan bewust wezen dat kombinaosies as sp- en st- gewoon as in t Nederlaands uutspreuken worden, dus zonder de karakteristieke Hoogduutse palaterisering. Veerder opvalend, mar niet verrassend veur n Fries dialekt, is t veurkommen van **sk-** in plak van sch-, ok in lienwoorden, dus *skeff* veur "skip" (liend van t Duutse *Schiff*). 

### Vörmleer
Helgolaandse woorden kunnen in t enkelvoold of meervoold staon. Meervoolden in t Helgolaands kunnen op verskillende manieren tot staand brocht worden. t Gebrukelikst is -e of -en (-n) as aachtervoegsel: *suaak* (wange) wordt *suaaken*, *teän* (taand) wordt *teäne* en *tuaan* (ti'je) wordt *tuaan'n*. Veerder bin der n protte meervoolden op -er: *hoad - hoader* (heufd - heufden), *iaarem - iaaremer* (aarm - aarms) en t onriegelmaotige *kin - künner* (kiend - kiender). Ok aandere onriegelmaotigheden kommen veur; t meervoold van *man* (man) is zo *mansli* (liek as t Stellingwarfs en t Friese *manlju*). 

n Biezunder kenmark van t Helgolaands is t aachtervoegsel *-mens*, bi'jgelieks in *mundaimens*: op maondag, maondags. Op 'e zelfde maniere zeggen ze ok *taisdaimens* enzovoort. 

### Zinsbouw
n Op t eilaand bekend sjibbolet is t onzinzinnechien *en en hi en hin hi en her hin hi en en hi.* Dat betekent zovule as "n ente had n hond had en heur hond had n ente had." Wi'j hoeven vanzels niet uut te duden dat dit zinnechien weinig leert over de echte grammatika van t Helgolaands. Zinnen as *de fremmen froie djam oawer faini wedder iip Lunn* ("de gasten verheugen heur in t biestere weer op Helgolaand") geven n eerliker bield. In disse zinne vaalt op dat t lidwoord nao t veurzetsel *oawer* vortlaoten wordt. Dit verskiensel komt vaeke veur in t Helgolaands. Lidwoorden worden vaeke vortlaoten of verzwakt tot n tussenklaank as -t- (uut *deät*, t [het]) of -n- (uut *en*, n [een]).

## Woordeskat
### Tellen
iaan
tau
tree
schtjuur
fiu
sös
seeben
ach
neägen
tain
elben
twallow

### Daegen van de weke

mundai
taisdai
medderweeken
tünnersdai
fraidai
senin
sendai

### Vandaege, gister, morgen

dollung (vandaege)
mollung (vanmorgen)
illung (vanaovend)

jüster (gister)

mooin (morgen)
oawermooin (overmorgen)

### Kleuren

bli (blauw)
road (rood)
giil (geel)
witt (wit)
swaart (zwart)
gri (gries)
green (gruun)

### Familie

ool'n (oolders)
voor (heit)
mem (memme)
bapi (pappe)
memi (memmie)
oot (grootmoeder)
groovoor (grootvaeder)
oti (beppe)
gogo (pake)

### Persoonlike veurnaemwoorden

ik, mi (ik, mi'j)
di, di (ie, jow)
hi, hem (hi'j, him)
dji, her (zi'j, heur)
deät (t)

wi, is (wi'j, oons)
djüm (jim)
dja (zi'j)

## Tekstfragmenten

t Oonzevaeder

*Heeregot, ii Foor, dear Di bes uun'e Hemmel!*
*Haili skel wees Diin Neem.*
*Diin Rik lat keem,*
*Diin Wel skel djülle*
*uun'e Hemmel en iip'e lir.*
*Ii doagelik Brooad du is dollung,*
*en ferdjiuw is ii Skül,* 
*as wi ferdjiuw wel din'n uun ii Skül stun.*
*En feere is ni wech fan Diin Wai.*
*Foor moake is frai fan Büsterkens!*

*Amen!*

Now volgt t eerste artikel van de *Universele Verklaoring van de Rechten van de Meenske* in t Helgolaands:

*Alle Mensken sen frai, likwörti en med de sallowski Rechten geboorn. Djo hoa Ferstant en Geweeten medfin'n en skul arker as Bruurs uundjintreed.*

Alle meensken worden vri'j en geliek in weerdighied en rechten geboren. Ze hebben verstaand en geweten mitkregen, en moeten mekeer as breurs behaandelen. 

## Staotus

t Helgolaands wordt deur n minderhied van de Helgolaanders spreuken. t Is dan ok warskienlik dat de tael zal uutstarven. De belangriekste bedreiging is t Hoogduuts, mar ok de Nedersaksiese dialekten van t vaastelaand worden op Helgolaand almar vaeker spreuken deur t volk dat der komt wonen. 

Om t uutstarven te veurkommen bin alderhaande inisiatieven op gang kommen rond t Helgolaands. Zo ku'j op t eilaand kursussen in de tael volgen en wordt in t leger onderwies an t Helgolaands extra andacht besteed. De vraoge is of disse maotriegels niet al te laete kommen - van de jongere generaosies hebben der mar n peer angeven dat ze Helgolaands goed te kunnen praoten. 

n Aander inisiatief is t saemenstellen van n goed Helgolaander woordeboek. Tot nog toe bin der allienig n nooit voltooid wetenskoppelik woordeboek en inkelde woordeliesten uutbrocht, mar op dit stuit wordt an n briedvoerig haandwoordeboek warkt, dat van t Duuts naor t Helgolaands en van t Helgolaands naor Duuts zal vertaelen. 

## Uutgaonde verwiezings
* Over t Helgolaander woordeboek (Nederlaandstaelig)
* n 19e-ieuwse studie naor t Helgolaands (Nederlaandstaelig)