Turkmenistan

**Turkmenistan** of **Turkmenie** is en land in Middenasie, ineslöäten döär Kazakstan en Usbekistan up et noorden, Afganistan up et süüdousten, Iran up et süden en süüdwesten en de Kaspiske Sey up et westen. Et is eyne van ses afsünderlike turkiske ståten. Asjgabat is de höyvdstad en grötste stad. Volgens officiäle cyfers woanet der 7 miljoon lüde, wårmed Turkmenistan 35. steyt up de ranglyste van bevolkingsantallen in Asie. Nåkykende partyen meynet, dat cyfer is vöäls te houge. Turkmenistan hevt et minste antal inwoaners van de middenasiatiske landen en is eyne van de dünstbevolkede landen in Asie.

Turkmenistan was lange en döärvoorhaven vöär verskeidene kulturen en ryken. Merv is eyne van de öldste oasestäden in middenasie. Ooit was et eyne van de grötste städen van de wearld. Ouk was et ne vöärname stad vöär de islamitiske wearld en ne belangryke stopsteade up de syderute. In 1881 wör et innöämen döär et Russiske Ryk. Turkmenistan vervülden ne vöärname rulle in de anti-bolsjewykbeweaging van middenasie. In 1925 wör Turkmenistan eyne van de republiken under den Sovjetuny, de Turkmeniske Sovjetsocialistenrepublik (Turkmeenske SSR). In 1991 wör et unafhangelik.

In Turkmenistan is et nich best woanen as y by ne minderheid höyret. Ouk is der gin pers- of gelöyvsvryheid. Seyd de unafhangelikheid in 1991 hebbet der verskeidene underdrukkende diktators upseaten. Töt synen doud in 2006 was dat President vöär et Leaven Saparmurat Niyazov (med byname *Türkmenbaşy*, of 'Türkmenenbaas'). Gurbanguly Berdimuhamedow wör president in 2007 nå ne undemokratiske verkesingsrunde. Hee was al minister van volksgesundheid, vicepresident en wårneamend president under synen vöärganger. Synen söäne Serdar wün ne verkesingsrunde in 2022 dee volgens internationale tokykers eyrlik noch vryelik verloupen was. Hee regeyrt nu med syn vader.

Turkmenistan sit up de up veer nå grötste aerdgasbelle van de wearld. Et meyste van et land ligt in de Karakumwööste. Van 1993 töt 2019 kreagen inwoaners gratis gas water en lecht. Turkmenistan kikt med in de Organisaty van Turkiske Ståten, is meduprichter van TÜRKSOY (ne internationale turkiske kultuurorganisaty) en lid van de Vereynigde Natys.

## Land
Med 488.100 km2 is Turkmenistan et up 51 nå grötste land van de wearld. Et is net lük kleiner as Spanje en heyl yts gröäter as Kameroon. Et ligt tüsken de noorderbreyddes 35° en 43° en ousterlängdes 52° en 67°. Meyr as 80 procent van et land ligt in de Karakumwööste. Et midden van et land ligt in et laegland van Turan. Topografisk bekeaken ligt Turkmenistan tüsken de hougvlakde van Ustjurt in et noorden, de bargkeaten van Kopet Dag in et süden, de hougvlakde van Paropamyz en de [Koytendagbargen] in et ousten en de [Amu Darjavallei en de Kaspiske Sey in et westen. Turkmenisten ligt up dree tektoniske platen. Dårmed kummet der noch wal es aerdbeavingen vöär. De slimsten warren dee van 1869, 1893, 1895, 1929, 1948 en 1994. In den van 1948 wör de heyle stad Asjgabat en noch wat dörpe der ümhen verwöösted.

Den höygsten barg van et Kopet Daggebargde is Rizeh, med 2912 meter. Den höygsten barg van Turkmenistan is Ayrybaba in et Kugitangtaigebargde med 3137 meter.

De vöärnaamste rivyren sin de Amu Darya, de Murghab, Tejen en de Atrek. De küstlyne an de Kaspiske Sey is 1748 kilometer. De Kaspisken Sey ligt kats inslöäten, sunder verbinding med den oceaan. Wal gevt et Volga-Donkanaal nen vårweg nå de Swarte Sey.

Groute städen sint under meyr Asjgabat, Türkmenbasji, Balkanabat, Dasjoguz, Türkmenabat en Mary.

### Klimaat
In Turkmenistan is et vöäral wårm en dröyge. Der valt weinig reagen en der sint håste gin wulken. Döärdat der in et noorden gin bargen sint, kan der kolden lucht uut et noorden binnenwaien. De Karakumwööste is eyne van de dröygste wööstes van de wearld. Der valt döär mekander mär 12 millimeter et jår. De sünne skynt sou'n 230 töt 240 dage et jår. Vöärdeyl is dat der boumwulle (katoon) goud wassen wil.

## Geld
Verdenen düt Türkmenie an öäly en gas. Dårmed kan Turkmenistan selv verskeidene stroumwarken med an et draien holden, wårmed as se ouk energy an ümliggende landen künnet leyveren. Ouk wördt der mär in neagen landen up de wearld meyr katoon (boumwulle) produceerd as in Turkmenistan.

Turisten kummet der verholdingswys weinig, sou'n 14 dusend in 2019. Der hen reisen is lastig weagens vöäle papyrkråm. By Awaza an de Kaspiske Sey is en turistensteade anelegd, mär dat kümt noch neet sou van de grund. Wallicht de bekendste seenswaerdigheid is de *Poorte nå de Hölle* by Darvaza, nen gaskrater den as al minstens teentallen jåren unuphöldelik in den brand steyt. President Gurbanguly Berdimuhamedow hevt in 2022 esegd at et edöyvd müt worden weagens gesundheidsproblemen en et klimaat.

## Volk

De telling van 1995 was de lätste wat in syn geheyl oapenbår emaked wör. Seyd den tyd wordet cyfers stille hölden. Vanuut ne telling van 2022 sint cyfers uutelekked. De officiäle ståtsmedia seaden at der 7.057.841 lüde woanet, mär oppositioonsmedia meynet, dee cyfers kummet uut den dikken duum. See meynet dat der sou'n 2,7 töt 2,8 miljoon inwoaners sint. Wal bleyk at de meyste inwoaners, sou'n 80 töt 90 procent, etniske turkmenen sint. Ouk gevt et heyl wat usbeken en russen, nöäst kleinere grupen kasakken, tataren, ukrainers en, in de bargen, kurden. Ouk sint der noch armeniers, aserbaidsjanen, balochen en pasjtus.

Cyfers sint ouk lastig nå te gån, ümdat noch heyl wat bevolkingsgrupen nomadisk leavet en ouk heyl wat lüde vordtrökken sint. De grötste rundtrekkende turkmeenske stammen sint de Teke, Yomut, Ersari, Chowdur, Gokleng en Saryk.