open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Sassische Weddergeboorte

**Sassische Weddergeboorte** was de titel van een schriftenriege, of riege brochures, in de jaoren vieftig van de twintigste ieuw uutegeven deur de redactie van Nedersaksisch tiedschrift *[['t Swieniegeltje]]*. Krek as 't tiedschrift zölf wördden de riege edrokt deur uutgeverije J. A. Eerelman in Knoal. In de brochures wördden epleit veur 't behold van 't Nedersaksisch, det uut zied edouwd wördden deur 't Nederlaands en Hoogduuts, veur de uutbouw van 't Nedersaksisch (in al zien variaanten) töt cultuurtaal, en veur een starker cultureel besef onder de Nedersaksen as ien volk an weerskaanten van de Nederlaands-Duutse gröppe. Dizze idealen bluiden gedurende een antal jaor stark op onder een beste köppel Nedersaksische veurvechters, een blui daor as naor verwezen wördt as de Nedersaksische Beweging.

## Uutgaves
De eerste uutgave in de riege was *Echo's van Markelo* (1955), onder redactie van Grunninger Nedersaksisch activist Willem Diemer. 't Was een pleidooi, in de vörm van brieven, kraanteberichten en aandere stokkies, veur 'de moudertoal en de regionoale gedachte'. De titel verwis naor een op 25 juni 1955 in 't Twèentse Maarkel eholden bijienkomst van Nedersaksische schrievers, activisten en regionalisten, waorbij de Sassische Schrieversbund opericht wördden.

De tweede uutgave was *Stried föör de Moderspraoke* (1955) deur de Benthemer veurvechter van 't Nedersaksisch Arnold Rakers. De uutgave, daor as 1200 exemplaoren van edrokt wördden, bevatte de tekst van de toespraoke onder dizze titel die Rakers eholden had op de Nedersaksische bijienkomst in Maarkel. De toespraoke was een vurig betaog veur een Nedersaksische renaissance an weerskaanten van de gröppe en de uutbouw van 't Nedersaksisch töt volweerdige cultuurtaal, krek as 't Fries en Afrikaans. De uutgave wördden anevuld mit Rakers zien prakkezaotsies aover zaken as de mandielige Vosbergenschriefwiese die in ontwikkeling was, de Schrieversbund, *t Swieniegeltje* en de vraoge welke name aj zolden mutten gebruken veur de Moderspraoke.

In augustus 1957 verscheen een darde diel onder de titel *Werkberichten van de "Bůnd van Schrieverskringen in N.O.-Nederland en aangrensend Nederdüütsland"*. Hieran dreugen verscheiden schrievers bij, waoronder de Drèentse regionalist Jan Naarding, die schreef aover de Vosbergenschriefwiese, en hoogleraar Nedersaksisch an de Rieksuniversiteit Grunning Klaas Hanzen Heeroma, die schreef aover streektaalcultuur.
Graafschupper Schrieverskring

De **Graafschupper Schrieverskring** was een Nedersaksische schrieverskring, op 6 juni 1956 opericht in Reurle in de Achterhoek. Veurzitter was Henk Krosenbrink.

Anesleuten schrievers kunden heur wark onder meer kwiet in 't jaorboek van oldheidkundige veriening De Graafschap en in de *Gelders-Overijsselse Courant*.

## Bronnen
*F.G.H. Löwik (2003), ''De Twentse Beweging: strijd voor modersproake en eigenheid'', Stad: Rieksuniversiteit Grunning
Grunneger Schrieverskring

De **Grunneger Schrieverskring** was een Nedersaksische schrieverskring veur de pervincie Grunnen, deur de dichter Jan Klompsma opericht op 2 meie 1956 bij Koos Kerstholt an 't Vismaart in Stad. Veurzitter was de dichter Jan Boer, vice-president Duut van Goor (Johanna Herolina van Goor-Duut), veurlopig sikketaoris Willem Diemer, pongholder Jan Klompsma en archivaris Remko Sipkes. Bij oprichting wördden as ereleden benuumd Knelis ter Loan, Jacob Rietema en vrouw Jant. Nienhuis.

't Doel van de Kring was um temiensen viermaol in 't jaor bij menare te komen um te risselveren aover Grunninger taal- en letterkunde en literair verantwoord wark ter taofel te brengen. Op die wieze mus 't anzien van de moudertoal verbeterd wörden. Der wördden estreefd naor contact mit naoberkringen in Nederlaand en Duutslaand, mit de Vereniging voor Nederlandse Letterkundigen en mit 't Nedersaksisch Instituut van de Rieksuniversiteit Grunning. Naost 't lidmaotschop veur schrievers in 't Grunnings was een 'butengewoon lidmaotschop' meugelijk veur lu die bename in 't Nederlaands schreven en een 'ankomend lidmaotschop' veur lu wie heur schrieverije ze wolden anfietern. Ok zette de Kring een Nikl. Griepfonds in 't ende, vernuumd naor de schrieversname van Grunninger schriever Jelte Dijkstra, um warken van veulbelaovende schrievers uut te kunnen geven.

Anesleuten schrievers kunden heur wark onder meer kwiet in 't Joarbouk van de Grunneger Schrieverskring *Wenakkers* (verschenen in 1957), 't Grunninger pergramma van de RONO, tiedschrift *[[Dörp en Stad]]*, 't orgaon van Grunningers buten de pervincie *Grunnegers en Drenten under nander*, de maondelijkse bijdrage in de *Winschoter Courant* en partie aandere neisblad-rubrieken.

## Bronnen
*Jan Boer (1956), 'Hou Grunneger Schrieverskring ien n kander zit', in* 't Swieniegeltje*', jk. 2 nr. 3
*'Grunneger Schrieverskring Opgericht onder voorzitterschap van de heer Jan Boer', in *Nieuwsblad van het Noorden*, 3 meie 1956
*F.G.H. Löwik (2003), ''De Twentse Beweging: strijd voor modersproake en eigenheid'', Stad: Rieksuniversiteit Grunning
Twentsche Schrieverskreenk

De **Twentsche Schrieverskreenk** was een Nedersaksische schrieverskring veur de regio Twente, opericht op 25 september 1955. 't Was iene van de schrieverskringen die in körte tied deur hiel noordoost-Nederlaand en in angrèenzend Duutslaand in 't ende ezet wördden ten tiede van de Nedersaksische Beweging. Veurzitter was de schriever Gerard Vloedbeld; zien zeune, de journalist Gerard Vloedbeld, wördden sikketaoris. Onder de leden waren schrievers as J.M. Legtenberg, Johan Buursink en Arend Lamm.

De oprichtingsvergadering vund plaatse in Hengel in 't 'Draankhoes van de Brouweri'j'. Daorbij waren ok verscheiden niet-Twèentse kopstokken van de Nedersaksische Beweging anwezig, waoronder Jan Naarding en Arnold Rakers. In 1956 waren der 73 leden, een antal det in körte tied opleup töt 82. Orgaan van de Kreenk wördden 't in 1956 deur Johan Gigengack operichte tiedschrift *[[Twenterlaand en -leu en -spraoke]]*.

In 1957 had de Kreenk een beste fosse publicaties in dag- en tiedschriften opeleverd, al leup 't mit de uutgave van boekwarken nog niet hard. Töt de uutgave van een Twèents jaorboek naor veurbield van Duutse regio's zoas de Graofschop Benthem was 't ok nog niet ekomen (een heufdzakelijk Nederlaandstalig, mit plekke veur 't Twèents, *Jaarboek Twente* kwaamp der in 1962). Wal zette de Kreenk een schriftenriege op onder de titel 'Ne gapse geschriften'. In de brochure *Schriewers in de Twentsche spraok* (1957) zette Vloedbeld de leden van de Kreenk en heur wark op riege.

Toe as in 1961 Gigengack van een paar collega-schrievers hellige reacties kreeg op zien taboes brekende roman *De boetenste duusternis*, keerde hij hum verbitterd of van de Nedersaksische schrieverije. *Twènterlaand en -leu en -spraoke* höld op te verschienen. Ok det jaor kwaamp Gerard Vloedbeld uut de tied, en toeverdaans ebde 't levend vurt uut de Kreenk. Op vergeliekbere wieze kwienden verscheiden aandere initiatieven die mit veule wille opezet waren in 't kader van de Nedersaksische Beweging.

In 1975 belèefde de Twèentstalige cultuur iets van een revival mit de oprichting van de Kreenk vuur de Tweantse Sproake, die as in 1981 op zich weer de Twente Akademie in 't leven reup.

## Bronnen
*Hendrik Entjes (1990), 'Streektaalliteraturen in Overijssel na 1945', in Jurjen van der Kooi (red.), *Dialectliteratuur. Perspectief en balans van de moderne streektaalletterkunde in Oostnederland en Nederduitsland*, Stad: Sasland
*F.G.H. Löwik (2003), ''De Twentse Beweging: strijd voor modersproake en eigenheid'', Stad: Rieksuniversiteit Grunning
Sallandse Schrieverskring

De **Sallandse Schrieverskring** was een Nedersaksische schrieverskring veur de regio Sallaand, opericht op 5 oktober 1956 in huus 'De Twaalf Apostels' in Dèventer. Veurzitter was de Dèventer schriever Herman Korteling; in 't bestuur zatten onder meer de schrievers Gerhard Werkman en Hermen Bomhof. 't Doel van de Kring was um iederiene die mit 't Nedersaksisch gaanks was te verienigen en een podium te bieden, en zo de zake van de streektaal verdan te hölpen. Ok de bekende schriever Broos Seemann was bij de Sallandse Schrieverskring betrökken.

Anesleuten schrievers kunden heur wark onder meer kwiet in 't Ommer historisch tiedschrift *De Darde Klokke*, 't *Jaarboek Overijssel*, tiedschrift *[[De Mars]]*, 't Sallaands pergramma van de RONO en vanof 1958 in 't eigen tiedschrift van de Schrieverskring, *[[De Moespot|De Moospot]]*. In 1963 wördden de name veraanderd in *De Moespot*, umdet wat leden 'Moospot' nog aordig Twèents vunden klinken. In 1963 wördden *De Moespot* 't blad van 't nei operichte Verbond van Neersasse Dialektkringen.

In 1957 deu de Schrieverskring een poging um te komen töt een Oost-Nederlandse Academie naor veurbield van de Fryske Akademy, mar det dreide nargens op uut.

## Bronnen
*Jannie Bakker-Rietman en Frank Löwik (2008), 'Streektaalliteraturen in Overijssel', in Henk Bloemhoff, Jurjen van der Kooi, Hermann Niebaum en Siemon Reker (red.), *Handboek Nedersaksische Taal- en Letterkunde*, Assen: Van Gorcum
*F.G.H. Löwik (2003), ''De Twentse Beweging: strijd voor modersproake en eigenheid'', Stad: Rieksuniversiteit Grunning
*Gerhard Werkman (1956), 'Oet den Schrieversbond: Sallaandse Kringe', in* 't Swieniegeltje* jk. 2, nr. 1, jan/feb 1956
Dialectkring De Vechtstreek

**Dialectkring De Vechtstreek** was een Nedersaksische taal- en schrieverskring, in 1988 opericht deur de uut Beilen ofkomstige en in Hardenbarg woonachtige leraar Roel Gritter. De kring gaf een tiedschrift uut mit verhalen en gedichten uut Noordoost-Aoveriessel. Nao een jaor of vieve scheidden ze der mit uut.
Gællemuniger Taelkrink

De **Gællemuniger Taelkrink** is een Nedersaksische schrieverskring, in 1973 opericht deur Jannie Bakker veur schrievers in de Aoveriesselse plaatse Gällemuden. De kring organiseert veurleesaovenden en verhalenwedstrieden en warkt mit an streektaaluutzendings van Zwartewater FM.

In 1974 höld de Taelkrink een prissentatieaovend veur pebliek, wat vergezeld gunk van een tentoonstelling van olde veurwarpen uut Gällemuden. Det vörmde de grondslag veur de Oudheidkamer. In 2013 was de Taelkrink iene van de organisatoren van 't Eikoerei Streektaalfestival, mit meziek, veurdrachten en aandere activiteiten op verscheiden plekken in Gällemuden.

## Uutgaves
**Een kaerrebies vol winterkost* (winterverhalen, 1991)
**Een nummertien ni-je eerappels* (zomerverhalen, 1999)
**Túj of te fuj* (Gällemuniger uutdrokkings, 2001) 
**Gaelledichies: Gaellemuun in 75 Gaelledichies* (gedichten van 4x4 riegels aover een locatie in of tredisie van Gällemuden, 2010)

## Bronnen
*De Taal van Overijssel: Auteurs uit Genemuiden (Gællemuun). Jannie Bakker-Rietman
Schrieversbond Overiessel

De **Schrieversbond Overiessel**, ok **Overiesselse Schrieversbond** en ofekört as **SBOv**, is een in 1996 operichte aoverkoepelnde orgenisatie van Nedersaksische schrieverskringen in de Nederlaandse pervincie Aoveriessel. Onder de Schrieversbond Overiessel vaalt onder meer de Skrieverskring Noordwest-Overiessel (ok de Noord-West Overiesselse Skrieverskring enuumd).

Een oprichtingskemissie bestaonde uut Bert Wolbert uut Oldnzel, Klaas Würsten uut De Sluus, Harrie Veldman uut Dèventer en Karel Olthuis uut Boorn stelde twee punten vaste daor as de Bond veur zol staon: *"1. Op te kommen veur de belangen van de schrievers dee zich creatief en serieus gangs wilt holden met het schrieven in de streektaal en 2 Het bie mekaar brengen van disse schrievers. Zee hebt dan de möggelikheid um noar mekaar te luusteren, teksten te besprekken, mekaar te inspireren en te kommen tot bettere streektaalliteratuur."* Der kwamen ofdielings veur Twente, Sallaand en de Kop van Aoveriessel.

In 1996 verscheen de uutgave *Schrieversbond Oaveriessel* ter gelegenheid van de eerste vergadering van bij de bond anesleuten schrievers, in Nijverdal op 30 november 1996. Van 1999 töt begun 2005 gaf de Bond een glossy Nedersaksisch tiedschrift uut, *[[Verdan]]*. Van 2010 töt 2021 wördden vördeljaors 't digitale blad *[[Van over de Iessel]]* uutegeven. Een aander initiatief van de Bond was een literair café in 't Bussemakershoes in Boorn, mit proza, poëzie en meziek.

## Bronnen
*Jannie Bakker-Rietman en Frank Löwik (2008), 'Streektaalliteraturen in Overijssel', in Henk Bloemhoff, Jurjen van der Kooi, Hermann Niebaum en Siemon Reker (red.), *Handboek Nedersaksische Taal- en Letterkunde*, Assen: Van Gorcum
*F.G.H. Löwik (2003), ''De Twentse Beweging: strijd voor modersproake en eigenheid'', Stad: Rieksuniversiteit Grunning
1710

## Gebeurtenissen
;febrewaori
* 17 - De Nederlaandse kolonisten op 't eilaand Mauritius gaot der vurt um heur te vestigen an Kaap de Goeie Haope; de VOC gef Mauritius veurgoed op.
* 28 - Slag van Helsingborg in de Grote Noordse Oorlog, waorbij de Zweedse veldheer Magnus Stenbock de Deense invalers verslag.
;april
* 23 - De toren van Droakerk in Stad kump inienen umdale, wat an twee mèensen 't levend kost.
;meie
* 13 - In Berlien begunt ze in opdracht van Freerk I van Pruusen mit de bouw van een pesthuus, umdet der een epidemie drig.
#### Zunder daotum
* De Ottomaanse stad Denizli wördt verrinneweerd deur een eerdbeving.
* 't Töt nog toe Zweedse Estlaand kump bij 't Ruslaand van Peter de Grote as gevolg van de Grote Noordse Oorlog.
* Arcangelo Corelli componeert in Rome zien *Concerti Grossi Opus 6*.
* De Romeinse stad Herculaneum wördt vanneis ontdekt.
* St Paul's Cathedral, ontwörpen deur Christopher Wren, kump in Londen gereed.

## Geboren
* 4 jannewaori - Giovanni Battista Pergolesi, Italiaans componist, vioelspeuler en orgenist
* 15 febrewaori - Lodewiek XV, keunink van Fraankriek
* 12 meert - Thomas Arne, Brits componist
* 22 augustus - Johann August Nahl, Duuts bieldhouwer en stuccist
* 3 september - Abraham Trembley, Zwitsers netuurvörser
* 22 september - Georg Matthias Bose, Duuts netuurkundige

## Uut de tied ekomen
* 19 september - Ole Rømer (65), Deens astronoom
Drent(h)e (tiedschrift)

***Drente*** (vanof 1948: ***Drenthe***) was een Drèents cultureel tiedschrift det van 1929 töt 1997 uutkwaamp. Der stunden zowal Drèentstalige as Nederlaandstalige stokken in.

't Tiedschrift wördden opezet deur de uutgever H.J. Prakke en de archeoloog A.E. van Giffen. Dizze leste maakte hum zörgen aover 't voortbestaon van de *[[Nieuwe Drentsche Volksalmanak]]*, waorop Prakke 't opzetten van een maondblad in 't zin kreeg. De eerste heufdredacteur van *Drente* was H.A. Poelman, die bedong det de name zunder h espeld wördden. 't Blad, det um de grune umslag bekend kwaamp te staon as 't Greuntien, wördden uutegeven deur Prakke zien uutgeverije Van Gorcum.

*Drent(h)e* was op verschillende tieden 't orgaan van de Drentsche Praehistorische Vereeniging, de Drentsche Vereeniging te Amsterdam, 't Provinciaal Museum van Oudheden en Geschiedkundige Voorwerpen in Drenthe, de Provinciale Vereeniging ter Bevordering van het Vreemdelingenverkeer in Drenthe en Het Drents Genootschap. 't Blad was in de eerste jaorgangen een spiegel van 't opbluiende Drèentse verieningsleven. Naost cultureel neis vunden ie der literaire stokken, beschouwings, boekankondigings en besprekings in. Op 't leste wördden der pogings töt modernisering onderneumen en had 't blad nog een steugien de titel *Drenthe Totaal*.

## Bronnen
*Geheugen van Drenthe: maandblad Drent(h)e
Dörp en Stad

***Dörp en Stad*** was een Grunnegstalig maondblad veur taal, geschiedenis en volkskunde det verscheen van 1941 (as zölfstandig maondblad vanof 1949) töt 1971. Heufdredacteur was de pleitbezörger van Grunneger taal en cultuur Knelis ter Loan. 't Was een regionalistisch striedblad daor aj vake de miening van Ter Loan in kunden vienden. Ok Duutse schrievers in 't Nedersaksisch zoas Karl Sauvagerd en Christa Brinkers hebt derin epubliceerd.

## Geschiedenis
*Dörp en Stad* had zien oorsprong in 1941 as mitdielingsbladtien van de Aalgemaine Verainen Grunnen. As zodaonig verscheen 't in de maande mit *[[Maandblad Groningen]]*. Tiedens de oorlog stund 't voortbestaon van *Dörp en Stad* meermaols op 't spöl, veural umdet pampier betuun was, mar Ter Loan wus der hieltied weer veur te zörgen det 't toch verdan kun. Tegenaover de bezetter benaodrokte hij de volkskundige en folkloristische inhold van 't blad.

Vanof 1948 verscheen *Dörp en Stad* samen mit de opvolger van *Maandblad Groningen*, *[[Stad en Lande (tiedschrift)|Stad en Lande]]*. Dit leste blad scheidde der nao iene jaorgaank mit uut, waornao *Dörp en Stad* in 1949 allennig wieder gunk as tiedschrift van de Aalgemaine Verainen Grunnen. Vanof 1950 had de jonge schriever Simon van Wattum gedichten, verhalen en beschouwings in 't blad staon. Wat hij zag as 't lege niveau en de sentimentele, weerummeblikkende inhold van *Dörp en Stad* was hum niks naor 't zin. Knarperije richting 't bestuur van de Aalgemaine Verainen Grunnen leverde hum niks op, waornao e in 1954 een literair blad oprichtte, *[['t Swieniegeltje]]*. Ter Loan vun 't mar motterije van krachten en was baovendien hellig aover wat de *Swieniegeltje*-redacteurs aover 't niveau van *Dörp en Stad* schreven. 

In 1955 wiezigde de Aalgemaine Verainen Grunnen de name in Grunneger Genootschop. Ter Loan kwaamp in 1963 uut de tied. In de redactie zatten daornao sikketaoris van 't Grunneger Genootschop A.M.J. Deelman, volkskundige Tjaard W.R. de Haan en de Oostfriese schriefster Wilhelmine Siefkes. Dizze leste twee schreven ok in *t Swieniegeltje*.

## Bronnen
*Daniël Theodoor Broersma (2005), ''Het wonderland achter de Horizon. Groninger regionaal besef in nationaal verband 1903-1963'' (proefschrift an de Rieksuniversiteit Grunning)
*Helmut Lensing (2021), 'Die Grenzüberschreitende Niederdeutsch-Bewegung in den Jahren nach dem Zweiten Weltkrieg in der Region Emsland/Grafschaft Bentheim und den östlichen Niederlanden', in Henk Bloemhoff en Henk Nijkeuter (red.), *Jaorboek Nedersaksisch 2 (2021)*, Oosterwoolde: Stichting Sasland, pp. 109-147
De Mars (tiedschrift)

***De Mars*** was een Aoveriessels maondblad aover alderhaande zaken die dizze pervincie anbelangden. 't Wördden opezet op initiatief van 't pervinciebestuur en verscheen van 1953 töt 1981. In de Raod van Bijstaand, later 't Stichtingsbestuur, zatten vertegenwoordigers van een hiele bulte subsidieerde Aoveriesselse instellings. De redactie was evenwal onofhaankelijk. De Twèentse schriever Johan Buursink hef een poze endredacteur ewest.

Een best antal journalisten, publicisten en fotografen hebt an *De Mars* mitewarkt. Der wördden eschreven aover culturele, maotschoppelijke, economische en toeristische zaken, en ien kunden der neisstokkies, interviews en in memoriams in vienden. Deur de langere, beschouwende artikels, mangs vergees bijedreugen as der krapan centerije was um schrievers te betalen, was *De Mars* een soortement podium veur journalisten.

't Tiedschrift beud ok plekke veur de regionalistische beweging en de Nedersaksische literetuur, mar der kwaamp drokte tussen 'Zwollenaren' of pervincialisten an de iene kaante en Twèentse regionalisten an de aandere kaante. ('Zwollenaren' of 'Zwolle' wördden ok wal gebruukt as pars pro toto um de pervincie Aoveriessel buten Twente mit an te duden.) De pervincialisten wolden mit *De Mars* de pervincie Aoveriessel as sociaal-culturele ienheid verdan hölpen. De Twèentse regionalisten richtten heur veural op de identiteit van de regio Twente en waren ok meer van de streektaal.

*De Mars* mus dermit uutscheiden toe as de pervincie bezunigde en der gien geld meer in wol stikken. Een echte opvolger is der nooit ekomen, al aosemt Twèents weekblad *[[De Roskam]]* nog wal de sfeer van *De Mars*.

## Bronnen
*Tuffeltoons Blog: De Mars, voormalig Overijssels tijdschrift
*Hendrik Entjes (1990), 'Streektaalliteraturen in Overijssel na 1945', in Jurjen van der Kooi (red.), *Dialectliteratuur. Perspectief en balans van de moderne streektaalletterkunde in Oostnederland en Nederduitsland*, Stad: Sasland
*F.G.H. Löwik (2003), ''De Twentse Beweging: strijd voor modersproake en eigenheid'', Stad: Rieksuniversiteit Grunning
Herman Korteling

**Herman Daniël Korteling** (Dèventer, 13 september 1898 - ok daor, 30 september 1994) was een schriever in 't Sallaands en Nederlaands uut de Nederlaandse pervincie Aoveriessel.

Korteling was der iene van de olde Dèventer femilies Korteling en Reuvekamp. In een gezin mit zeuven kiender was e 't nestdöddeken; zien olders hadden een schilderszake. Hij kwaamp te warken as decoratieschilder en restaurateur, later as conservator van museum De Waag. In zien vrijetied much e geern schrieven, bename inspireerd deur Arthur van Schendel en Aar van der Werfhorst. Ok was e slim drok in 't culturele levend van Dèventer en Aoveriessel. Mit de vrouwe Rie had e een zeune.

Korteling schreef in een neo-romantische stiel Nederlaandstalige novelles en romans, waorbij e hum leut inspireren deur de rieke geschiedenis van zien stad. Zien wark in 't Sallaands bestiet miest uut körte verhalen mit een rake sfeertiekening. Dit wark koj vienden in tiedschriften as *[[De Moespot]]* en *[['t Swieniegeltje]]*, in verzamelbundels en in *Overijssel, Jaarboek voor Cultuur en Historie*. Van dit in 1947 opezette jaorboek was e mit-oprichter en, mit G.J. Lugard Jr. en Willem Hendrik Dingeldein, redacteur. Ok was e veurzitter van de in 1956 operichte Sallandse Schrieverskring. Van zien Nederlaandse novelle *De Grootburgers* maakte e veur* 't Swieniegeltje* een Sallaandse aoverzetting (1959).

## Warken
**De Grootburgers* (1937)
**Het Christophorus beeld* (1947)
**Ghelmer: een middeleeuws verhaal van strijd en liefde* (1969)
**Deventer bij gaslicht* (1974)
**Italiaanse reis in 1927* (1987)

## Bronnen
*WIE IS WIE in Overijssel aover Herman Korteling
*Jannie Bakker-Rietman en Frank Löwik (2008), 'Streektaalliteraturen in Overijssel', in Henk Bloemhoff, Jurjen van der Kooi, Hermann Niebaum en Siemon Reker (red.), *Handboek Nedersaksische Taal- en Letterkunde*, Assen: Van Gorcum
*Entjes, Hendrik (1990), 'Streektaalliteratuur in Overijssel na 1945', in Jurjen van der Kooi (red.), *Dialectliteratuur. Balans en perspectief van de moderne streektaalletterkunde in Oostnederland en Nederduitsland*,  Stad: Sasland
Gerrit Kuijk

**Gerrit Willem Kuijk** (Dèventer, 29 september 1927 - Stad, 6 november 2018) was een schriever in 't Sallaands en Nederlaands uut de Nederlaandse pervincie Aoveriessel. Mangs gebruukte e de schrieversname Crödde van Niessel.

Kuijk was leraar Nederlaandse taal- en letterkunde en nuumde humzölf 'plattoloog': kenner van 't Nedersaksisch, mit name 't Sallaands, Achterhoeks en Veluws.  Veule van zien wark is in 't Dèventers eschreven. Hij schreef onder meer kienderboeken, schoelmethodes, memoires en kraantestokkies.

Van 1994 töt 2001 schreef Kuijk veur 't *Deventer Dagblad* de wekelijkse Nederlaandstalige column 'Vertaald', aover de geschiedenis van 't Nedersaksisch. Ok schreef e een grammatica van 't Dèventers. Naost ofzunderlijke uutgaves is der wark van hum in verzamelbundels verschenen. Op zien webstee schreef e fuletons.

Kuijk was coördinator van de Strèèktaalgroep Dèventer en Umstrèken, die dartig jaor hef bestaone en der in 2016 mit uutscheidde.

## Schrieverije
**Taal op nieuwe leest* (taalmethode veur de legere schoele, mit Albert Meuleman, 1958)
**Fundamentaal I & II* (veur de Samenwerkende Opleidingsschool voor Kleuterleidsters in Apeldoorne, 1965)
**Een Dèventer jonge in oorlogstied* (1990)
**Grammatica van het Dèventer dialect* (1993)

## Bronnen
*Webstee aover en mit wark deur Gerrit Kuijk
Arno Piechorowski

**Arno Piechorowski** (15 juni 1930 - Reicheneck, 9 november 2019) was een Nedersaksische schriever uut de Graofschop Benthem in Duutslaand. Hij gebruukte ok de schrieversname **A. P. Kreggemeyer** (Kreggemeyer was de achtername van zien moe). Ok tiekende e wal mit: 'Arno Piechorowski, gen. Kreggemeyer'.

Piechorowski was schoelmeister in Nothoorn. In de joaren vieftig was e, mit aandere Graofschoppers, betrökken bij de Nedersaksische Beweging, een riege initiatieven waorbij Nederlaanders en Duutsers in de maande warkten um 't Nedersaksisch uut te bouwen as cultuurtaal. Hij zette veule uut stro as contactpersoon tussen de Nederlaanders en de Duutsers, waorbij e communiceerde in 't Nedersaksisch, Duuts en Nederlaands. Via hum koj in Duutslaand 't in Grunning edrokte Nedersaksische tiedschrift *[['t Swieniegeltje]]* verkriegen. Mit Christa Brinkers naamp e 't sikketariaot waor van de in 1956 operichte Schrieverkring an Ems un Vechte, een veriening die töt in de eerste helfte van de jaoren zestig bestund.

Ok sleut e hum an bij De Junge Graofschup, een in 1955 deur de taalstrieder Arnold Rakers opezette warkgroep veur Heimat en moederspraoke. Van Piechorowski was de observatie, nao 't aoverlieden van Rakers: *"Arnold Rakers lewde ůůt den geest van et gemeenschůppelike leven ůp weerskanten van de grense. Hee lewde in dissen geest, hee lewde föör dissen geest"*.

Piechorowski schreef meermaols aover de Jeudse gemienschop in Nothoorn in de tied van 't nationaalsocialisme; zo schreef e *Der Untergang der jüdischen Gemeinde Nordhorn* (1964), det nog aordig wat lösmaakte. As A. P. Kreggemeyer schreef e *Bestevaar vertelt. Olde geschichten föör kinder* (1968), mit tiekenings deur de Twèentse regionalist Everhard Jans. Rond 1980 verhuusde e naor Reicheneck in 't zuud-Duutse Baden-Wurttembarg. Daor bestierde e de bekende Aldus-Presse, een haanddrokkerije.

## Schrieverije
**Der Untergang der jüdischen Gemeinde Nordhorn* (Nothoorn: Stad Nothoorn, 1964)
**Mijn vrienden in Amsterdam. Begincursus Nederlands voor jonge Duitsers* (Dealdn: Stabo, 1966)
*'Bibliographie van Arnold Rakers', in *Driemaandelijkse Bladen* 17, 1965, pp. 129-133
*'Volk van de Moderspråke. In memoriam Dr. Arnold Rakers', in *Jahrbuch des Heimatvereins der Grafschaft Bentheim* (Das Bentheimer Land 61, 1967)
**Bestevaar vertelt. Olde geschichten föör kinder* (Dealdn: Stabo, 1968)
**Beiträge zur Geschichte der Juden in der Grafschaft Bentheim* (as redacteur en bijdrager, Benthem, 1982)

## Bronnen
*Helmut Lensing (2020), 'Die Niederdeutsch-Bewegung nach 1945 in den Regionen Grafschaft Bentheim, Emsland und Ost-Niederlande', in *Osnabrücker Mitteilungen. Mitteilungen des Vereins für Geschichte und Landeskunde von Osnabrück (Historischer Verein)*, diel 125, Ossenbrügge, pp. 91-116
*F.G.H. Löwik (2003), ''De Twentse Beweging: strijd voor modersproake en eigenheid'', Stad: Rieksuniversiteit Grunning
*Arno Piechorowski (1965), 'Bibliographie van Arnold Rakers', in *Driemaandelijkse bladen voor taal en volksleven in het oosten van Nederland*, 17e jk., nr. 4
*Plattmakers aover Arnold P. Kreggemeyer (sic)
Zwolse Dialektkringe

De **Zwolse Dialektkringe** is de Zwolse warkgroep van 't samenwarkingsverbaand Dialektkringe Salland en OostVeluwe, det op zich weer diel uutmak van 't Verbond van Nedersaksische Dialektkringen. De veurzitter van de Zwolse Dialektkringe is vandage de dag de Zwolse leraar in röste Dick Visscher. De plaatselijk bekende schriefster Minke Kraijer is lid van de Kringe.

De Kringe wördden in 1986 opericht deur 't echtpaar Wim en Henny Lubberding, oorspronkelijk uut Dèventer en in Zwolle woonachtig. In 2006 verscheen *De Kringe rond. Sketsies deur leden van de Zwolse Dialektkringe*, mit bijdrages van zeuventien leden.

Grootste waopenfeit van de Kringe is de uutgave van *Op zien Zwols: woordenboek van de Zwolse taal* (Kampen: Iesselakkedemie, 2009), onder redactie van Philomène Bloemhoff-de Bruijn, Minke Kraijer, Henk Mulder en Dick Visscher. Al bij de oprichting van de Kringe was der begund mit 't gaarden van Zwolse woorden. Alle maonden kwamen de groepsleden daorveur bij menare; de woorden wördden opetiekend deur Lies Kok en Minke Kraijer. In 1999 begunde de fase um een boek te maken van de woordenverzameling. Dreientwintig jaor nao de eerste warkzemheden was de klus daon en kwaamp ok de centerije rond.

In 2008 gaf de Kringe an te vergriezen en gien neie anwas te kriegen.

## Bronnen
*MijnStadMijnDorp aover Minke Kraijer
*Philomène Bloemhoff-de Bruijn (2010), 'Zwolle heeft nu ook een woordenboek. Na Deventer en Kampen', in ''Zwols Historisch Tijdschrift'', 27e jk., nr. 1
*'Gebrek aan interesse nekt dialect', *De Stentor*, 29 oktober 2008
Sudetenlaand

't **Sudetenlaand** is de historische Duutse name veur noordelike, zudelike en westelike dielen van veurmaolig Tsjechoslowakije, daoras heufdzakelik Sudetenduutsers woont. Vanof de middelieuwen waren disse Duutstaligen de greutste groepe in de grensstreken van Bohemen, Moravië en Tsjechisch Silezië. Sinds de 9e ieuwe heuren 't Sudetenland al bi'j Tsjechië bi'j an.

't Woord *Sudetenlaand* is een verwiezing naor de Sudeten, een bargketen wat van Noord-Tsjechië tot in et Zuud-Poolse Silezië löp. De name ontsteund veurin de 20e ieuwe en kwaamp pas in zwang nao de Eerste Weerldoorlog, toen as Oostenriek-Hongarije uut mekaar völ en de Sudetenduutsers van de iene op de aandere dag inienen in et ni'je Tsjechoslowakije wonen. Toen as de Nazi's begunden te ieveren veur een Grootduuts Riek (waoras et Sudetenlaand ok bi'j mus heuren) ontstund de *Sudetenkrisis* in 1938. Nao et Verdrag van München gebeuren det ok. Polen veel de grensstreke binnen en lievden et in. Toen as Naziduutsland Polen inneum, pakten ze ok et Sudetenlaand der bi'j en maken der een Duuts distrikt van. 

Nao de Tweede Weerldoorlog wör Tsjechoslowakije weer in de bienen ehulpen. De Sudetenduutsers wörden der uutezat en vandage de dag woont der zowat enkeld Tsjechische sprekkers.

Dielen van wat nou de Tsjechische strekken Karlovy Vary, Liberec, Olomouc, Moravië-Silezië en Ústí nad Labem waren, ligt in et gebied wat nou Sudetenland heet. Umdet 't hudige Sudetenlaand nooit een op zichzelf staond gebied was, is 't lastig um et los te bekieken van Bohemen tot an de opkomst van nationalisme in de 19e ieuwe.
Bernhard Uphus

**Bernhard (Bernd) Uphus** (Meppen, 8 meert 1886 - ok daor, 13 juni 1960) was een onderwiezer en tenielschriever uut Meppen in 't Duutse Emslaand. Hij was betrökken bij de Nedersaksische Beweging, een riege initiatieven in de jaoren vieftig van de twintigste ieuw um 't Nedersaksisch uut te bouwen as cultuurtaal. Hierbij warkten Nederlaandse en Duutse platpraoters in de maande.

Uphus gruide in Meppen op as tummermanszeune. Hij deu de lerarenopleiding in Exin in 't hudige Polen en was onderwiezer in Hännstäe en (van 1908 töt 1914) in Dohren, beide in 't Emslaand. Töt zien pensionering in 1951 was e vervolgens directeur van de dörpsschoele in Häimßen bij Meppen. In Häimßen was e de spil bij de bouw van de schoele, de karke en 't gedenktieken veur in de Eerste Wereldoorlog evalen soldaoten.

Um centerije bij menare te kriegen veur 't gedenktieken schreef Uphus kört nao de oorlog 't bliedspöl *De dröge Jan*, det op een boerendele opevoerd wördden. Later wördden 't epubliceerd in 't in Berlien verschienende maondblad *Das Volksspiel*. Nog weer later, van 12 augustus töt en mit 2 september 1956, wördden 't deur Uphus kats vanneis bewarkte stok viefmaol opevoerd in openlochttheater de Waldbühne Meppen. Bij de oeropvoering waren Nedersaksische veurvechters uut zowal Duutslaand as Nederlaand anwezig, waoronder Willem Diemer, Maria Mönch-Tegeder, Christa Brinkers, Arno Piechorowski, Arnold Rakers en Karl Sauvagerd. Ok op de Waldbühne Meppen wördden in 1961 zien stok *De Dokterbu(u)r* opevoerd. Aandere stokken van hum waren *De Spintståve* en *Doktor Allwissend*.

Uphus had wark staon in 't in Grunning epubliceerde Nedersaksische tiedschrift *[['t Swieniegeltje]]* en was vice-veurzitter van de in 1956 operichte Schrieverkring an Ems un Vechte (daor as Arnold Rakers veurzitter van was). Ok höld e Nedersaksische praoties veur de radio, zoas mit Christa Brinkers 'Räötselraoden in't Emsland' en 'Döntkes van Emslandkinner', en maakte e vertalings van 't Vlaams naor 't Emslaands.

## Schrieverije
**De dröge Jan: Lustspiel in 4 Aufzügen; in emsländischer Mundart* (Bühnenvolksbundverlag, Berlien, 1930)
**De Dokterbur oder Doktor Allwissend. Ein emsländisches Gaukelspiel in einem Vorspiel und vier Akten* (Sülvsverlag, Meppen, 1947)
**De dröge Jan: Niederdeutsches Lustspiel in 4 Aufzügen* (tweede, kats herziene uutgave, Selbstverlag, Meppen, 1956)

## Bronnen
*Helmut Lensing (2020), 'Die Niederdeutsch-Bewegung nach 1945 in den Regionen Grafschaft Bentheim, Emsland und Ost-Niederlande', in *Osnabrücker Mitteilungen. Mitteilungen des Vereins für Geschichte und Landeskunde von Osnabrück (Historischer Verein)*, diel 125, Ossenbrügge, pp. 91-116
** 't Swieniegeltje*, 1956
*Die niederdeutsche Literatur: Bernhard Uphus
*Meppen.de: Hemsen
*Emsländische Freilichtbühne Meppen: Chronik
Moravie

**Moravie** (Düütsk: *Mähren*) is ne historiske streake in et ousten van Tsjechie. Tohoupe med Bohemen un tsjechisk Silesie is et eyne van de dree historiske tsjechiske landen. Et gebeed spant 22.623,41 kilometer in et veerkant un der woanet ungeväär 3,2 miljoon van de 10,8 milljoon inwoaners van Tsjechie. Dee nömet se Moraven. De anderen sint Bohemen. De streake is enöömd når de rivyr de Morava, den as der van noord når süüd dwars döärhen löpt. De grötste un vöärnaamste stad is Brno. Vöärdat de et sweydske leager der in den Dartigjöärigen Oorlog med afkaarteden, was Olomouc de höyvdstad.

Et middeleywske un vrogmoderne Markgråfskup Moravie was en krounbesit van de Boheemske Kroune tüsken 1348 un 1918, eyne van de keiserlike ståten van et Heilige Röymske Ryk van 1004 töt 1806, krounbesit van et Oustenryk van 1804 töt 1867 un deyl van Oustenryk-Hungarye van 1867 töt 1918. Do as Tsjechoslowakye sticht wör in 1918 höyrden Moravie der ouk direkt by an. In 1928 wör et tohoupe sköäven med tsjechisk Silesie un dårnå upeheaven in 1948, do as et landenstelsel der achterhen edån wör nå den kommunistisken ståtsgreyp. Töt 1945 woanden der ouk heyl wat düütsktalige lüde in Moravia. Dee wörden nå den Tweyden Wearldoorlog et land uutesat.
Neurenbergwetten

De **Neurenbergwetten** warren en koppel antisemitiske un racistiske måtregelen in Naziduutskland üm jöäden af to sünderen van de samenleaving un se töt emigreren to dryven. De wetten wörden up 15. september 1935 anenöämen by ne speciale sitting van de Reichstag up de jårlikse Nuremberg-gaddering van de nazipartye. De eyrste wet was de *Wet vöär Beskarming van Düütsk Blood un Düütske Eyre*. Dårmed warren hüweliken un ümmegang tüsken jöäden un düütskers verböäden. Ouk möchten düütske vrouwlüde under 45 jår old neet meyr warken in jöädske huusholdens. Den tweyden was de *Ryksbörgerwet*; enkel dee med düütsk of anverwant blood mochten sik ryksbörgers nömen. De rest wör ståtsunderdöänen sunder börgerrechten. Up den 14. november güng dissen wet in un küm der noch ne verklåring by van wee as der wal en neet as jöäde reakend wör. Up den 26. november 1935 wör de wet uutebreid dat der ouk romani un swarten under vöälen. In de verklåring stünd ouk dat de romani "vyanden van de rassenståt" warren, net as de jöäden. 

Ümdat de nazi's toch wal bange warren vöär kommentaar uut et butenland, wörden de wetten pas van kracht nå afloup van de Olympiske Summerspöllen van 1936, dee in Berlyn ehölden wörden. Do as nazileider Adolf Hitler in 1933 den nyen kanseleer wörden, begünden de nazi's voordan meyr antijöädske måtreygelen in to voren, sou as de forming van nen *Volksgemeynskop* up grund van ras. Up den 1. april 1933 rööp Hitler nen landsbreyden boycott af up jöädske bedryven. Up den 7. april köärden hee de *Wet vöär Herstel van Professionäle Ambtenarye* good. Dårmed wörden sou-nöömde neet-ariske lüde buteneslöäten van wark in rechtshülpe, overheidsinstantys, un as leyraren up skolen un universiteiten. Böker wat as un-düütsk gölden, wårunder dee van jöädske skryvers, wörden up den 10. mei in ne landelike bookverbranding vernetigd. Jöädske börgers wörden voordan meyr etreiterd un anevöllen. Se wörden stelselmåtig underdrükked, öär börgerskop un rechten afenöämen, un uutendelik geheyls uut de düütske samenleaving ewäärd.

De neurenbergwetten slögen de jöädske gemeynskop lam. Lüde wat de hüwelikswetten oavertröäden wörden vastesat. As se weader vry kümmen wörden se vannys arresteerd döär de Gestapo un richting koncentratykampen evoord. Neet-jöäden güngen kontakt med de jöäden uut de weg. Vöäle jöädske bedryven musten sluten ümdat se gin klanten meyr kreagen. Ümdat de jöäden neet meyr as ambtenaar, underwyser, dokter of vöär de regeyring mochten warken, nöämen vöäle jöäden uneskoold wark. Emigreren was ouk lastig, ümdat jöäden sou'n 90 procent van öär besit musten afgeaven as emigratybelasting. Teagen 1938 kunde ne jöäde håste in gin enkel land meyr torechte. Ümdat groute deportatyplannen as et Madagaskarplan neet uutvoorbår bleyken vöär de nazi's, begünden se de jöäden vanaf 1941 up groute skåle to vermoorden.
Kristalnacht

Den **Kristalnacht**, vake up syn düütsk eskreaven as **Kristallnacht** of **Reichskristallnacht**, was nen landeliken pogrom up jöädske inwoaners van Düütskland. Dårby wörden jöäden upejagd un anevöllen, un minstens 91 kümmen ümme. In heyl Düütskland, Oustenryk un et Sudetenland wörden 271 synagogen un 7000 jöädske winkels kapotehöwwen. Meyr as 30.000 jöädske kearls wörden upepakked un afevoord når koncentratykampen. Den kristallnacht wör organiseerd döär de paramilitäre Schutzabteilung (SA) un de Schutzstaffel (SS) van Nazidüütskland, ehülpen döär afdeylingen van de Hitlerjugend.

Den anval was et swöärdepunt van meyrere dage unröste, van 7. töt 13. november 1938. De name *Kristallnacht* is uut et düütsk oaverenöämen un verwist når de gebröäkene ruten van jöädske hüse, winkels un synagogen. In Düütskland selv wördt et meysttyds anedüded med de name *Novemberpogrome*, ümdat et meyrere dage anhölde. 

Direkte anleiding vöär den anval was nen moord up nen düütsken diplomaat Ernst vom Rath in Frankryk. Den wör up den 7. november doudesköäten döär Herschel Grynszpan, nen jöädsk-poolsken jungen van 17 jår old, den as vergelding wolde vöär et leyd wat 12.000 uutesatte poolske jöäden anedån was. Den moord was koren up de möäle van de nazi's, dee as dårmed 'de verdörvenheid van de jöäden' bevästigd saggen.
Stephan Selhorst

**Stephan Selhorst** (Rietbarg, Westfalen, 30 augustus 1913 - Raosfeld, ok daor, 31 december 1976) was een Duutse keunsthistoricus die gaanks was mit monumentenzörg. Hij was perfester in de keunstgeschiedenis en in de ontwarptheorie an de Vakhogeschoele Mönster.

Selhorst was betrökken bij de Nedersaksische Beweging, een riege initiatieven in de jaoren vieftig um 't Nedersaksisch uut te bouwen as cultuurtaal. Bij dizze initiatieven warkten Nederlaandse en Duutse platpraoters en regionalisten in de maande. In 1965 wördden in Stad 't literair-culturele tiedschrift *[[Weerwoord]]* opezet. Ien van de initiatiefnemers daorvan, de taalkundige en taalveurvechter Arnold Rakers, kwaamp nog véur 't verschenen van 't eerste nummer onverdachts uut de tied. Wegens Rakers zien aoverlieden kwaamp Selhorst vanof 't tweede nummer bij de redactie. Nao vier nummers scheidde *Weerwoord* dermit uut.

## Literatuur
*Hendrik Entjes (1980), 'Stephan Selhorst 1913–1976', in *Grenslandontmoetingen/ Grenzlandbegegnungen*, nr. 4, Buorken: Arbeitsgemeinschaft/Culturele Grenscontactencommissie Achterhoek – Westmünsterland / Wilh. Rehms & Co.
*Helmut Lensing (2020), 'Die Niederdeutsch-Bewegung nach 1945 in den Regionen Grafschaft Bentheim, Emsland und Ost-Niederlande', in *Osnabrücker Mitteilungen. Mitteilungen des Vereins für Geschichte und Landeskunde von Osnabrück (Historischer Verein)*, diel 125, Ossenbrügge, pp. 91-116
Pogrom

Nen **pogrom** is nen anval van ne vake upejütte meyrderheid up ne minderheidsgrupe up grund van herkumst of gelöyv, üm se to vermoorden of uut to dryven. Et woord wördt vöäral by anvallen up jöäden gebruked, mär kan ouk breyder etrökken wörden. De term kümt uut et russisk, wårmed as in de 19. un 20. jårhunderden de anvallen up jöäden in et Russiske Ryk wörden beskreaven. Do as later noch meyr anvallen up jöäden kümmen un ouk up andere grupen un steades, wörden dee achteraf ouk pogroms enöömd. Ümdat et der unorganiseerd an to geyt, verlöpt yderen pogrom anders, mär regelmåtig löpt et uut up en bloodbad.

Wellicht de bekendste pogrom in Neaderland un Düütskland is de Kristallnacht van 1938. Hyrby wörden in Düütskland sou'n 91 jöäden ümmebracht, jöädske winkels kapot ehöwwen, eynundartigdusend jöäden arresteerd un dusende synagogen kapot ehöwwen.

Ouk de Rassenmoord van Tulsa van 1921, nen twey dagen durende anval van blanken up ne ryke swarte gemeynskop in Tulsa in de Vereynigde Ståten, wördt wal es nen pogrom enöömd.
Gustav Merten

**Gustav Merten** (Askebiärg, Westfalen, 18 juni 1896 - Mönster, ok daor, 17 meie 1959) was een Duutse avvekaot en schriever in 't Platduuts.

Merten kwaamp in 1914 van de middelbare schoele in Warnduorp. Gedurende de Eerste Wereldoorlog diende e as soldaot. Nao de oorlog wördden e opeleid as avvekaot, een beroep det e vanof 1925 in Mönster uutoefende. In de Tweede Wereldoorlog gunk e vanneis in dienst.

De volledige gedichten van de in 't Zoerlaands schrievende dichteres Christine Koch zette hij aover in 't Mönsterlaands. Vanof 1950 was e oprichter dan wal lid van een riege Platduutse verienings. Hij was betrökken bij de Nedersaksische Beweging en zat in de redactie van Nedersaksisch literair tiedschrift *[['t Swieniegeltje]]*. Ok voerde e een fietsclub an.

## Schrieverije
**Der Begriff des gemeinen Wertes und die Grenzen seiner Anwendbarkeit im Reichssteuerrecht* (Stewwert: Fels, 1921)
**Unsere Mundarten in Todesgefahr. Eine Kultursorge ersten Ranges. Hochdeutsche Wiedergabe einer am 10. Mai 1950 gehaltenen plattdeutschen Ansprache* (c. 1950)
**Rirrepärlen. Gedichte un Beller un süßß no lükk* (Mönster: Knaack, 1951, mit Eemil Straotums (Emil Stratmann)
**Laot us singen! Et eerste Heft: Up Pättkes, Wiiäg un Straoten. 81 Leeder up mönsterlannsk Platt met Nooten. Bineenhaalt un bearbaiht het se G.M. Münster* (Knaack, 1954)
**Was ich am 6. Januar 1958 zum plattdeutschen Anliegen gesagt habe* (Mönster, 1958)

## Literatuur
*Lexikon Westfälischer Autorinnen und Autoren: Gustav Merten
*Peter Hansen. Die niederdeutsche Literatur - Gustav Merten (mit ofbielding)
*Gert ten Holt (1959), 'In memoriam Dr. Gustav Merten', in *Moderspråke en Nåberschůp* 4, blz. 55-57
*Helmut Lensing (2020), 'Die Niederdeutsch-Bewegung nach 1945 in den Regionen Grafschaft Bentheim, Emsland und Ost-Niederlande', in *Osnabrücker Mitteilungen. Mitteilungen des Vereins für Geschichte und Landeskunde von Osnabrück (Historischer Verein)*, diel 125, Ossenbrügge, blz. 91-116
*H. Schlüter (1982), 'Dr. Gustav Merten, ein „Upräppler“ für das Platt', in *Jahrbuch Westfalen*, Mönster, blz. 90-21
Mönsterlaands

't **Mönsterlaands** (*mönsterländer/mönsterländsk plat*) is een groep taalvariaanten binnen 't Westfaals, wat op zich weer bij 't Platduuts oftewal Nedersaksisch heurt. 't Wördt epraot in 't Mönsterlaand, de contreien rondumme de Duutse stad Mönster. Vandage de dag is 't veur 't grootste diel vervöngen deur 't Hoogduuts; 't Mönsterlaands wördt allennig nog op 't laand gebruukt deur lu die veur zo 1945 geboren bint.

Zoas typisch is veur 't Westfaals in 't algemien, wördt 't Mönsterlaands ekenmarkt deur starke diftongisering, det wil zeggen det 't veule veurkump dej twee klinkerklaanken achter menare hebt waorbij de eerste aovergled in de tweede. Veurbielden:

* de oldere klinkers *e/ä* en *i* wördden vake ***iä*** resp. ***ië:*** *biätter* (beter), *hiëge* (hegge)
* de oldere klinkers *o* en *u* wördden vake ***uo*** resp. ***ue*** [uë]: *buoben* (baoven), *gued* (goed)
* de oldere klinkers *ö* en *ü* wördden vake ***üö*** resp. ***üe*** [üë]: *büöwerste* (baovenste), *gewüenen* gewennen)

In 't westelijke Mönsterlaand praot ze een aandere groep variaanten binnen 't Westfaals, 't Westmönsterlaands. Det lek van al 't Westfaals in Duutslaand nog 't mieste op de Nedersaksische variaanten van aover de gröppe, zoas 't Achterhoeks en Twèents. Wieder onderscheidt ze binnen 't Westfaals nog Oostwestfaals, Zuudwestfaals en, aj de definitie roem neemt, Achterhoeks, Twèents, Graofschopper plat, Emslaands en Westerwolds.
Reichsmark

Den **Reichsmark** (versassiskedː *Ryksmark*), symbool: **ℛ︁ℳ︁**; afkorting: **RM**, was de officiäle münte van Düütskland tüsken 1924 un 1948. Eynen RM was underverdeyld in 100 rykspenningen (*Reichspfennige*, afekörted töt Rpf of ℛ︁₰). De mark was ne olde düütske gewichtsmåte, vöär nen halven pund.

Under de nazi's wör der ne wesselkuurs med under andere den neaderlandsken gülden inevoord, soudöänig dat de düütske kante der beater an wör. Eynen ryksmark was ungeväär 6 töt 7,5 gülden waerd. Sou'n 2,5 töt 3 euro.

Nå 1948 wör et in Westdüütskland vervüngen döär de Deutsche Mark un in Oustdüütskland döär de Oustdüütske Mark.
Sagenland

**Sagenland** is ne blackmetal-meziekgroep oet 'n Doarp dee opricht is in 2001. In 2005 hebt ze nen split-cd maakt met Vargulf en brengt rechtervoort et spul oet bie Heidens Hart.

Et letste album, *Oale Groond*, hef ok verskes dee in 't plat bint schreven.

## Leden
*Floris Velthuis (Boer Batr Geheugen): bas, zang, drums, keyboard.
*Arjan Peeks (Boer Herjann Gedachte): zang, gitaar.

## Platenrieg
;Split
* Vargulf / Sagenland (2005)

;Album
* Oale Groond (2021)
David Hartsema

**David Hartsema** (Zoltkamp, Grunning, 11 febrewari 1925 - Laauwersoog, Grunning, 14 febrewari 2009) was een Nederlaandse dichter, schriever en bieldende keunstener. Hij was in de jaoren vieftig ien van de bijdragers an Nedersaksisch literair tiedschrift *[['t Swieniegeltje]]*.

Hartsema schreef zo'n 900 gedichten en liedteksten in 't Grunnings, Fries, Nederlaands, Fraans en Engels. Veur de RONO dreug e bij an 't cabaretpergramme 'Wat anners', wat der toe leidde det e lange tied de vaste tekstschriever wördden van de Grunninger zangeres Lianne Abeln. In 1985 kregen zij mit 'n beiden de eerste K. ter Laan Pries veur heur hiele wark.

Ok was Hartsema de schriever van 't lied 'De troubadour', daor as Lenny Kuhr in 1969 samen mit drei aandere zangeressen 't Eurovisiesongfestival mit wun.

In 1990 verscheen van hum *De meesterdief uit de Wouden. Verhalen uit het oude Friesland*.
Wartheland

De **Ryksgouw Wartheland** was nen gouw van Nazidüütskland un bestünd van 1939 töt 1945. Et leade in et hüdige Polen un wör esticht nå den inval van Düütskland in Polen in 1939. Et beslöög en grout deyl van Polen un ümliggende landen un küm deyls oavereyne med de olde prüsiske provincy Posen. Eyrst heaten et ouk **Reichsgau Posen**, nå de domålige höyvdstad Posen (Poznań) un later når de grötste rivyr, de Warthe (Warta).