open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Dylan Thomas

**Dylan Marlais Thomas** (Abertawe, 27 oktober 1914 - New York City, 9 november 1953) was een dichter en skriever uut Wales. Veule lu ziet hum as ien van de miest ienvloedrieke lyrische dichters van de twintigste ieuw en ien van de beste van zokke dichters van alle tieden. Hi'j is bekend um zien surreële kiek en bieldspraoke die oe kats versteld döt staon.

## Lèven en wark
In 1934 verskeen zien eerste dichtbundel, *18 Poems*, evolgd deur *Twenty-five Poems* (1936), *Deaths and Entrances* (1946) and *Collected Poems 1934-1952* (1952). Naost dichtwark skreef Thomas ok vertellens en dri'jboeken veur film en radio. Zien vertellens bint versierd mit veule poëtische bieldspraoke, en bint maanks stoer te begriepen, krek as zien gedichten. Bename in de Verienigde Staoten reisden hi'j rond en dreug zien eing en aandermans wark veur. Mit dizze optredens was e slim succesvol.

Zien buldernde stemme mit een subtiel Welse wieze wördden haoste lieke bekend as zien skrieveri'je. Onder zien bekendste warken valt 't heurspul *[[Under Milk Wood]]* en een gedicht oaver zien starvende va, *[[Do not go gentle into that good night]]*.

Tiedens zien vierde veurdrachtenriege in Amerika in 1953, een paar dagen nao zien 39ste verjaordag, zakten Thomas in menare in zien hotel in New York. Hi'j störf daor in St. Vincent's Hospital. De officiële doodsoorzaake wördden vastelegd as 'chronische draankvergiftiging'. Zien liek hebt ze terogge stuurd hen Laugharne, Wales, daoras e in een boothuus ewoond had. Zien graf hef een ienvoldig holten kruus.

Thomas was etrouwd mit Caitlin MacNamara en had drei kiender mit heur. Nao zien dood leefden zi'j veural in Italië, daoras ze in 1994 uut de tied kwaamp. Ze is naost heur man begraven.

## Veurbielden
*Hier volgt een paar fragmenten uut gedichten van Dylan Thomas, mit lösse ummezetting.*

## Uutgaonde verwiezing
* ''Van n Voarnbelt'', Goaitsen van der Vliet zien Twèentse ummezetting van Thomas zien gedicht *Fern Hill*, mit uut-ebreid commentaor
Diesel (tiedschrift)

**Diesel** (*dat oostfreeske Bladdje*) weer ein tiedschrift op un veur Plat veur Oostfreisland un anner platduutse kuntreien. Dat tiedschrift haar teksten oet oes tied: literarisch, veur n aldoag un ouk wat tou n knovveln.

Diesel kweem in n hoarfst 1992 dat eerste moal roet un kweem sietdeem veiermoal in d'joar roet, bet 2018.

Diesel weer roetgeven van Hans-Hermann Briese oet Nörden, Johannes Diekhoff oet Auerk un Carl-Heinz Dirks oet Rötenborg. De redaksioon weer van Carl-Heinz Dirks.

## Weblenk
*Websteed van Diesel
Banke (meubel)

Een **banke** (ook wel een *sofa* of *kannepee* eneumd) is een breje stoel waor twee of meerdere meensen op kunnen zitten.

Banken wödden neet allinnig binnenshuus gebreukt, mar veural ook beutenshuus. 't Is zelfs zo dät openbaore zitplaosen beuten zwat allinnig nog mar banken bint. 

Der bint een antal verschillende banken, een paor veurbeelden bint:

*Tuinbanken
*Parkbanken

## [[Nedersaksisch]]
*Drèents: *baank*
*Grunnegs: *baank*, *twijzits*
*Stellingwarfs: *baanke*
*Tweants: *baanke*
*Veluws: *bank*, *sofa*, *kannepee*
Banke

**Banke** kan verwiezen naor:

* banke (meubel)
* banke (financiële instelling)
* ameubelement
* drukbanke
Stool

Nen **stool** is en möäbel wårup as y sitten köänet. Et hevt en sitvlak, rüglöänige en mangs armlöäniges. Sunder rüglöänige heat nen stool ne krükke.

Et simpelste model van stool besteyt uut minstens eynen pout, en vlak üm up te sitten en en vlak wår as y de rügge teagenan köänet löänen of med köänet understöänen. Mangs sint der ouk armlöäniges wår as y de armen of elleboagen up rösten köänet. De rüglöänige löpt vake neet heylemål töt an et sitvlak döär, mär hevt en luchtdöärlatend gat. Ouk kan de rüglöänige van luchtdöärlåtend materiaal emaked weasen.

En stool vöär meyrere personen heat ne banke.

## Geskydenis
Den stool is al unmündig old. Et was in vroger tyden en teaken van anseen en waerdigheid. Der sint neet vöäle stöle uut olde tyden bewård bleaven. In et Olde Egypte makeden se stöle vake van ivoor en bewarked holt. Vöär den upsmük deaden se se inleggen med ädelsteynder.

In China gebröäken lüde uut de höygere kringe stöle (in de Tang-heyrskerslyne van 618 - 907 nå Kristus). De rest van et volk nöäm dat rap oaver. In Europa köm vöäral döär de Renaissance den stool under den andacht. Et wör en artikel wårmed lüde pronken deaden.

In de 20. eywe wör der döär den technologisken vöäruutgang vöäle meyr möägelik wat förmgeaving en materialengebruuk angeyt. Nöäst et traditionele holt wörden stöle nu ouk emaked van (eböägen) metaal en künststof. Döär massaprodukty wörden prysen ouk laeger en kunden meyr lüde stöle betalen.

## Neadersassisk
In de nysassiske skryvwyse wordet alle understånde uutspråken vereynigd.

* Drèents: *stoel*, *stool*, *stooul*, *stoul*
* Grunnegs: *stoul*, *ainzits*
* Stellingwarfs: *stoel*
* Tweants: *stool*
De Roskam

**De Roskam** is een onofhaankelijk ni'js- en opinieweekblad veur Twente det vanuut Almelo wördt uutegeven. 't Blad hef buten ni'js ok veule commentaor, daorin ze perbeert stiekelig en verrassend te weden en daoras ze 't peblieke debat mit wilt anfietern.

## Oprichting
't Blad wördden in oktober op-ericht 1995 deur Han Pape, die niks bliede was mit 't samengaon van de kraanten De Twentsche Courant en Tubantia töt De Twentsche Courant Tubantia. Daordeur zol d'r nog mar ien dagense kraante in Twente oaverblieven, zunder concurrentie umme skaarpe te blieven. Pape warkten töt april van det jaor bi'j de Twentsche Courant.

Noa al dee joaren besteet 'n Roskam nog alverdan. In de eerste helfte van 2011 wordt 'r ook estart met Roskam TV vanoet studio Spoer 3 in Wierden. Wekkelijks een deepte-interview van een uur met een belangwekkend persoon oet het bedriefsleawen, bestuur, politiek of keuns van binnen of boeten Twente.

## Name
De titel 'de Roskam' verwiest naor drei dingen: 't peerd det symbool stiet veur de Twèentse regio, een gelieknamig veurwarp uut de Twèentse textielbedrievigheid en een stiekeldicht van Joost van den Vondel mit die name, daoras hi'j de raandstedelijke regeerderi'je de baord in ofkrabt.

## Missie
't Blad skrif zölf oaver hoe as ze Twente bekiekt: ' *De redactie ziet Twente als een grote stad met ruime parken. In die zin zijn zowel de steden als de dorpen wijken van de op drie na grootste stad van Nederland. Dat dit feitelijk nog niet zo is, ligt vooral aan de bestuurders in de regio, maar de krant loopt vooruit en wil wat verder kijken dan de waan van vandaag.* '

## Uutgaonde verwiezing
Webstee van de Roskam
Aksent (radioprogramma)

**Aksent** was töt 2011 een rechtstreeks uutezunden radiopregramma oaver streektaal en -cultuur op de Oaveriesselse zender Radio Oost. Monique Sleiderink deu de prissentaotie, mangs in 't Twèents, mangs in 't Nederlaans. Dit was ofhaankelk van de gasten: det kunden lu uut 't Nedersaksische taalgebied weden, mar ok lu van daorbuten. Deur 't veulvuldige wisseln tussen standerdtaal en streektaal had 't leste vake wat regiolectisch: 't was op 't Nederlaans an-escheuven.

Streektaalzangers waren d'r veule te gast, mangs ok mèensen die in de streektaal schreven of aans nog mit cultuur gaanks waren of streekeigen wark hadden. Vaste onderdielen waren 'de twei minuten van Helligen Hendrik' (een sketch deur komiek Bert Eeftink) en de taaltest, waorveur aj de betiekenisse van een Twèents woord mussen raoden. D'r wördden ok meziek edri'jd in de verscheiden streektalen van Nederlaand. 't Pregramma kooj op de zaoterdagnommerdag tussen twaalf en ien uur naor luustern.

## Uutgaonde verwiezing
*Aksent op de webstee van RTV Oost; ofleverings niet meer te beluustern
Sinte-Peter

**Sinte-Peter** of **Siente-Peter** was vrogger de dag waorop sommige pachten betaold mossen worren, bieveurbeeld de pacht van de boerderie mar oek wel rente over bepaolde oogst. Sinte-Peter vul altied op 22 febrewaori en is verneumd naor Petrus.
Pullepetaoter

De **pullepetaoter** (*Numididae*) is een hoenderachtige voegel mit veul oendersoorten. 't Woord *pullepetaoter* komt van 't Franse woord *poule-pintade*, in 't Frans heet disse voegel een *pintade*).

De pullepetaoter komt oorspronkelijk uut Afrika en liekt een bietjen op de kalkoen. 't Het een kaole kop mit lellen en witte stippen op 't verenkleed.

Pullepetaoters worren as siervoegels op bieveurbeeld kienderboerderiejen ehouwen.

Pullepetaoters worren oek efokt veur der vleis. De pullepetaoter hef een lichte wildsmaak. Veur 't schrapmaken van een pullepaoter kommen alle fezantrecepten in anmarking.

## Soorten
* **Femilie: Numididae**
** Geslacht: *[[Agelastes]]*
*** Kalkoenpullepetaoter (*[[Agelastes meleagrides]]*)
*** Zwarte pullepetaoter (*[[Agelastes niger]]*)
** Geslacht: *[[Numida]]*
*** Helmpullepetaoter (*[[Numida meleagris]]*)
** Geslacht: *[[Guttera]]*
*** Kuufpullepetaoter (*[[Guttera plumifera]]*)
*** Kroonpullepetaoter (*[[Guttera pucherani]]*)
** Geslacht: *[[Acryllium]]*
*** Gierpullepetaoter (*[[Acryllium vulturinum]]*)

## Nedersaksisch
* Tweants: *poelepetaatn*, *-toatn*
* Veluws: *pullepetaot*
Gespin

Een **gespin** (mv. *gespins*), **gespinnegien** of **lös huusie(n)** was in Noordoost-Nederlaand (Sallaand en Drenthe) en Noord-Duutslaand een sociaol gebruuk, waorbi'j deerns van um-en-bi'j de achttien jaor thuus op de boerderi'je bleven bri'jen of ni'jen as heur volk van huus was, d'r nog meer maagies eneugd wördden, en daor jonges op of kwamen um mit de maagies te vri'jen.

## De spiensters
De maagies, 'spiensters' enuumd, wördden speciaol evraogd veur 't gespin. De jonges wussen d'r ok van teveuren vanof. Hiel vrogger nammen de maagies spinnewielen mit en spunnen ze, vandaor de name 'een gespin'. De maagies drunken koffie, atten koeke en moppies en zungen spinneliedties, zoas:

: *De klok slöt acht, wat wordt 't laat,*
: *Waor of mien Klorus blif?*
: *Ik twiefel an zien trouw.*
: *Miskien hef hij berouw.*
: *Det hij der 'n maagien zonder geld,*
: *Evraogd hef töt zien vrouw,*
: *Det hij der 'n maagien zonder geld,*
: *Evraogd hef töt zien vrouw.* 

## Hen snorre maken
De jonges kwamen piepies rokend veur 't huus bi'j menare, keken ies in huus wel en hoeveule of ter waren en gungen uuteindelijk naor binnen. De jonges en maagies keuzen menare uut, en de paarties gungen naor de dèele 'hen snorre maken'. * 'Det betiekende zoveule as 't wiel, 't spinnewiel, ies goed te laoten snorren.' *

As de 'snorremakers' weerumme kwamen van de dèele, kregen ze koffie mit moppies en gunk de 'sloffenjager' an 't wark. Die naamp een hölse die an de kaante van de heerd stund, gunk naor de eerste vri'jer en vreug hum: "Woj nog langer bi'j oen meid blieven?" As 't beskeid jao was, mus de vri'jer zien haand uutstikken mit de binnenkaante boaven en een tik verdragen. Jonges die heur meid niks an vunnen, trökken naor de heerd zunder een tik te kriegen. De vri'jers gungen dan weer hen snorre maken.

## Vermeldingen
Kabé (pseudoniem van Klaas Borgers) skreef in *Ni'jluusn van vrogger*, t tiedskrift van de gelieknamige historische veriening van Ni'jlusen:

: * Wat was een lös huussien?*
: *Als vader en moeder 's avonds op bezoek waren bij familie of kennissen, zoals dat bijvoorbeeld in januari gebeurde met de nieuwjaarsvisites, dan kwamen meisjes van zo'n duizend weken of ouder om op te passen. Vanzelfsprekend kwamen vrijgezelle jongens daar op af en werd het vaak een gezellige boel. Menige verkering begon op zo'n avond.' *

Bi'j uutgeveri'je Neerlandia in Möppelt verskeen van L.H. Vos 't tenielstok *Lös huussie en.... gien jonges* (zunder jaortal; véur 1956). Geert Broekhuizen (1844-1928, pseudoniem Uzipétus) van de Koekanger rederiekerskamer De Morgenstond skreef 't Drèentstalige tenielstok *Het gespin bij Jan Berends*.

## Nedersaksisch
*Drèents:
**gespin
**lös huusien
**spinvisite
*Stellingwarf:
**gespin

## Rifferenties
Sofia Rotaru

**Sofia Mihailovna Evdokimenko-Rotaru** (geboren op 7 augustus 1947 in 't Oekraïense dörp Marshintsy) is een popzangeres, danseres, actrice, compenist/tekstdichter en film- en meziekproducente. Ze zingt eur lieties in 't Russisch, Oekraïens en Moldavisch. Ze wodt in Oekraïne en Moldavië ok wel de *keuningin van de popmeziek* enuumd.

Zi'j wodde eerd as belangrieke artiest van Oekraïne, Moldavië en de veurmaolige Sovjet-Unie (de eerste vrouwelijke artiest), en ef de oogste onderscheidingen ekregen: de Held van Oekraïne en de Held van Moldavië.

## Rifferenties


## Uutgaonde verwiezingen
* Officiële webstee
Krentenstoete

Een **krentenstoete** (oek wel: *krentenbrood* of *krentenkrogge*) is een brood waorbie een bulte krenten mee-ebakken wonnen.

Een "goed krentenstoete" ziet zwart van de krenten, of hef (zoas ze wel zegen) meer krenten as deeg.

In Drenthe en Twente wonnen aorig wat krentenstoete egeten, veural bie de koffie. 't Twentse krentenstoete (daor heet 't *kreantewegge*) wonnen soms wel as een brood mit een lengte van aanderhalf tot twee meter ebakken en een breedte van ongeveer dartig centimeter. Vandaor dat ze deur meerdere personen edreugen wonnen. Dat gebeuren soms in een grote dook, mar meestentieds op een planke of een ledder. Ze wonnen vake kedo egeven bie geboortes (veural de eerste in een huwelijk) deur femilielejen of klega's. Et geven van krentewegge bie een geboorte kump ook in et westen van Overiessel veur. 

Krentenstoete wonnen vake 's zundaas egeten, mit feesdagen (Kars en Paosen), bie een brulfte of bie gezinsuutbreiding.

Een krentenbrukjen wonnen vake mit echte botter besmeerd en soms wonnen der een plakjen keze op-edaon.

## Trivia
*Van een bakker uut Zutfen hemmen meensen eheurd dat der in de jaoren dartig elke weke wel zo'n grote krentenstoete ebakken wönnen, waorbie de lengte oek ofhung van de welstaand van dee persoon.
*Rundumme Breevoort is et tradisie dat bi-j et kroamschudden de stoete under "nen krommen arme" wödden breg ni-j de olders woarbi-j de lengte van de pillenwegge wödt bepoald deur den tied dat et kind is geboarn vanof et trouwen, nen meter veur ieder joar.

## Zie oek
*Krentenplassien

## [[Nedersaksisch]]
*Achterhooks:
***krentenwegge*
***pillenwegge*
*Drèents:
***krentestoet*
***krintstoet*
***krentewegge*, *krintewegge*
***plas*
*Sallaands:
***krintewege, krentewigge, krenteweage, krentewegge*
*Tweants:
***kreantewegge*
***kreentnstoet*
*Veluws:
***krentenbrood*, *krintenbrood*
***krentenstoete*, *krintenstoete* (veural Oost-Veluws)
***krentenkrogge*, *krintenkrogge*  (umgeving Nunspeet, Oldebroek, Wezep)
***krentenwegge*, *wegge* (veural Oost-Veluws)
***krentenmik*, *mik* (veural West-Veluws)
***rezienenbrood* (Harskamp)

## Bronnen
Eursinge

**Eursinge** kan verwiezen naor:

*Eursinge (Midden-Drenthe)
*Eursinge (De Wolden)
*Eursinge (Westerveld)

Zie ok:
* Eursing, een andere plaots in Drenthe
Eursinge (De Wolden)

**Eursinge** is een officiële kern in de gemiente De Wolden, Nederlaandse pervincie Drenthe. 't Is elegen an de westelijke ofrit in zudelijke richting nr. 28 van de rieksweg A28 mit de ansluting van de pervinciaole weg 375 bij Pesse.
Trekzak

nen **Trekzak** (mangs ok wal **trekörgel** eneumd) is n muziekinstrumeant wat verwaant is an de akkordeon. t Wörd mangs ok wal **Trekharmonika** eneumd. Meestieds wördt in t Neersassies gebeed n naamn *trekzak* vuur alle oondersoortn gebroekt.

t Instrumeant besteet oet twee kastn met tongplaatn, dee't an mekoar verbeundn beent met nen bloasbalg. n Bloasbalg kan in en oet etrökn wordn. Met beaide haandn köant dan knöpkes in edrok wordn dee't dr vuur zorgt det dr weend duur de kastn geet. Met de rechterhaande wördt de mellodie spöld en met de leenkerhaande de oonderstönnende akkoordn.

Dr beent verskeaidene soortn trekzäkke: eankel-, dubbel-, of dreeriegs. Disse riegn wordt met de rechterhaande bedeend. Nen trekzak is wisseltonig. Det heuld in det he oonder iedern knop 2 toonn hef:  n eerstn kleenkt as n balg oet etrökn wördt, en n tweedn as n balg in edrok wörd. Doarbiej is t meestieds ook nog n diatonies instrumeant. Det wil zegn det he nit alle 12 de toonn oet n oktaaf kan maakn, mear alleene de toonn van de do-re-mi-fa-sol-la-si-do toonlädder.

Nen eankelriegs trekzak spölt dus:

Op nen eankelriegs trekzak kö'j  dus gin c#, d#, f#, g# en a# spöln. Zo kö'j a'j allene mear nommers spöln dee't eskreewn beent vuur nen C-toonnlädder.

Nöast de algemene eankel-, dubbel- en dreeriegs trekzäkke beent dr ook nog 2,5-riegs en de völle zeeldzamere veer- en viefriegs trekzakn.

## Geskiedenis
n Eerstn vorm van t instrumeant wat dezelfde woarking har as n akkordeon wör in 1822 in Berlien oet eveundn duur Friedrich Buschmann. t Eerste intrumeant det pateant kreeg oonder n naamn *accordeon* wör oet eveundn duur Cyrill Demian in Wenen. Den leek nog nit völle op n trekzak zo a'w den rechtevoort keant. t Deenk har mer ene knöppekaste (an de leenkerhaande) en met rechts mo'j n bloasbalg bedeenn. Eén belangriek peunt woer of Demian pateant vuur wol, was det he met eenn ofzeunderliken knop n heel akkoord kon loatn heurn.

In t midln van n 19en eew wör t n populair instrumeant in Vlaamse en Neerlaandse volksmeziek. t Wördt ook al lange broekt in Iersen volksmuziek. In Neerlaand is t instrumeant vuural in t Neersassiese gebeed en Freeslaand populear. In t zuudn van Neerlaand gebroekt ze meer n *steierischen* trekzak, woermet völ Oostenriekse meziek wördt espöld.

## Bekeande trekzakspöllers/-groepn
Hieroonder he'j ne lieste met meziekgroepn en spöllers dee't mangs of aait gebroek maakt van nen trekzak:

* Boh Foi Toch
* Normaal
* Rowwen Hèze
* Slavko Avsenik
* Carel Kraayenhof

## Neersassies
* Grunnegs: *trekharmonika*
* Tweants:
** *trekzak*
** *trekörgel*

## Zie oek
* Bandoneon

## Oetgoande verbeendege
* Trekzakpagina
Speulder- en Sprielderbos

't **Speulder- en Sprielderbos** is een van de oudste bossen van Nederland in de umgeving van Putten, Garder en Speuld. 't Is een loofbomebos, mit ouwe ekebomen en beukebomen. De bos is een parredies veur roofvoegels en are voegels, haarten, dassen en wilde zwienen. 't Het oek een een mystieke uutstraoling. 

Al naor de leste Iestied, ruum 10.000 jaor elejen, bedekten uut-estrekte wouden 't bosrieke gebied tussen Speuld, Drie, Koudhoorn en Houtdarp. De bos dat in 't oosten van de gemeente Putten leit wort de *Putterbos* eneumd.
Krentenplassien

Een **krentenplassien** is een klein rond brotien dat vol mit krenten zit. In tegenstelling töt normale broties is 't deeg van een krentenplassien geel. Dit komp deur de kleurofgifte van de krenten en de rezienen. 

## Beleg
De meeste mensen èten een krentenplassien 'dreuge', dus zonder wat derop, mar der bint mensen die grege wat op een krentenplassien dut. 't Favveriete beleg veur een krentenplassien is keze.
Een variasie in 't westen van Nederlaand is een krentenplassien beleggen mit botter en suker.

## Trivia
Van 't èten van dit luxe brotien is meugelijk 't woord krentenkakker of-eleid.

## Zie ok
*Krentenstoete

## [[Nedersaksisch]]
*Drèents:
***krentekadettie*
***krintebollegie*
***plassie* (Ni'jlusen)
*Grunnegs: *stoetje*, *krìntenstoetje*
*Sallaans:
***plassien* (Ommen)
*Tweants:
***kreentnbol*, *-stoet(e)*
*Veluws:
***krentenbol*
***krentenplassien* (Epe, Oldebroek) 
***krintenplässien* (Attem)
Diezerstraote

De **Diezerstraote** (in oldmoeds Zwols: **Diesstraote**, mit lange ie), ok wal Diezerpromenade enuumd, is de veurnaamste winkelstraote in 't centrum van de Oaveriesselse heufdstad Zwolle. D'r kump veule volk te kuiern, kleraozie en nog aander spul kieken en kopen. D'r bint ok terrassies. De straote is veur auto's esleuten.

Vanof de Grote Mark an d'iene kaante loop ie oaver de Diezerstraote naor de grachte en stadsmure (daoras nog een ende van stiet) en de stee van de in 1829 of-ebreuken Diezerpoorte.

De straote lig op een dekzaandrogge. Bi'j de bouw van 't ni'je diel van de openbaore bibliotheek, die an de Diezerstraote lig, bint speuren evunden uut de Karolingische tied. In 't *Rentenboek van het Olde Beghijnenhuis*, bi'jehölden van 1368 töt 1572, wördt de 'Deserstrate' en de 'Desermarke' enuumd, wat wis op de oldere uutspraoke mit lange *ee*.

## Historische paanden
In de Diezerstraote viej verskeiden paanden van historische weerde. Rieksmonument De Witte Leeuw op nommer 58 wördden ebouwd in 1666 veur bierbrouwer Albert Brouwer. 't Gebouw was roem twei ieuwenlaank een bierbrouweri'je en töt 1873 een likeurstoakeri'je. Det kuj ziene an de gebieldhouwde biervatten an weerskaanten van de dakkapel. In de eerste helfte van de twintigste ieuw was 't paand een kleraozie- en hoedenzake. Det kuj nog weerummevienen in de glas-in-loodramen daoras hoeden in bint of-ebield, en in de name van de eigenaor boaben de entree (A. Hendriksen). Vandage zit d'r in 't gebouw een vestiging van een parfumketten.

Rieksmonument 't Witte Kruus (nommer 93 en 93a) uut de neengtiende ieuw is van historische weerde deur zien liestgèvel en in 't bezunder deur zien onderpui. Dizze wördden in 1904 in jugendstil op-etrökken uut hardstien, rode glazuurde bakstiender en blaank teakholt. Dit gebeurden in opdracht van apotheek Meulenhoff, die as 't paand betrökken. De pui is ontwörpen deur architectenbureau De Herder & Hellendoorn. In de midden van de pui hej een stileerde ofbielding van Asclepius, in de Griekse mythologie de haalfgod van de geneeskunde en genezing. An de uutenden van de pui bint twei vrouwluden an-ebrocht in hardstien. Vandage zit d'r in 't paand een kleraoziezake.

## Rifferenties
Okse

n **Okse** is kastreren mannelk rindvij-ras (bolle). Oksen wörren ien Midden-Uropa al ien 6e aive v.K. broekt ien laandbaauw. De okse is ain van de oldste deur de mìnsk broekte ropdaaier. Aal vroug dainden zai om slijs, koaren en woagen veuroet te droagen. 

Deur kastroatsie wör t meugelk de grote aarbaidskracht van de bolle veur mìnselke doulen te broeken. De daaier kregen der n liekmoudeger karakter deur, woardoor zai beter as waarkdaaier te broeken wazzen. Om oksen veur ploug of veur n koar of woagen te spannen wordt n toeg broekt dat bestoan kin oet n juk dat verbonden is aan n dizzel. 

Ien verschaaidene Azioatische en Zuudamerikoanse landen kommen nog aingoal oksenkoaren veur. Ook ien Egypte wör nog n haile zet rindvij ienzet as ropdaaier veur ploug. Bie oksenruns worden dizze daaieren ook reden. Veur de vlaiskiendustrie binnen oksen interessant deur heur staarke maarmerde vlaisk.

De kastroatsie gebeurt maisttieds as de daaier nog jong binnen, op n oller van tuzzen de twij week en wat moanden. Deur verminderde testosteron-produksie gruien oksen laanksoamer as bollen môr zai worden doardeur wel slimmer spierd as kooien. 

Ien summege stoaten van de Verainigde Stoaten worden aal jonge bollen dij as mestdaaier op blaikvelden holden worden, kastreerd. Asmis worden doarnoa veur baaidend kooien as de pinken hormoonpreparoaten broekt om doch veur n vlotte grui te zörgen.

## Varia
In t kìrstverhaal kommen n okse en n aizel veur.

## Leegsaksisch
Zalt

**Zalt** kan verwiezen naor:
* keukenzalt of zeezalt
* struizalt - gebruukt veur gladheidsbestrieding van wegen
* zalt (smaak) - een smaak die-w pruven kunt.
* saliniteit of zaltheid
* zalten - een groep chemyske stoffen
Zalt (smaak)

**Zalt** is één van de vief smaken, naos zuut, zoer, bitter en umami.

De zalte smaak wödt veurnamelijk an-emaakt deur de anwezigheid van natriumionen. Aandere ionen van de alkalimetalegroep smaken ok zalt, mar hoe veerder 't van natrium ofgeet, hoe minder zalt 't wödt. De grootte van lithium- en kaliumionen lieken 't meest op die van natrium, de zalte smaak lik der daordeur 't meest op. Rubidium- en cesiumionen bin veule groter, daorumme is de zalte smaak anders. 

De zalte smaak van substanties wödt bepaold deur 't te vergelieken mit natriumchloride (NaCl, oek wel keukenzalt enuumd), die een index hef van 1. Kalium, in de vorm van kaliumchloride (KCl), is 't heufdingrediënt in zaltvervangers, en hef een index van 0,6 veur de zalte smaak. 

Aandere monovalente ionen, bieveurbeeld ammonium, NH4+, en divalente ionen van de eerdalkalimetalegroep van periodieke tebel, bv. de ionen calcium en Ca2+ zörgen vake veur een bittere smaak in plaatse van een zalte smaak, ok al kunnen ze drek deur de ionkanalen van de tonge gaon, die eenzelfde actiepotentiaal teweegbrengen.

## [[Nedersaksisch]]
*Achterhooks: *zalt*, *zolt*
*Drèents: *zolt*
*Grunnegs: *solt*, *zolt*
*Sallaands: *zolt*
*Stellingwarfs: *zolt*, *zoolt*
*Tweants: *zolt*, *zoolt*
*Urkers: *zout*
*Veluws:
***zout* (veural West-Veluws)
***zolt* (Oost-Veluws)
***zalt* (Lieren, Klanenbeek)
Handboek Nedersaksische Taal- en Letterkunde

Et **Handboek Nedersaksische Taal- en Letterkunde** is een haandboek, et eerste in zien soort, mit infermaosie over et Nedersaksisch uut de verschillende regio's van noordoost-Nederlaand. Der is ok een heufdstok wijded an et Nederduuts zoas ze dat in Duutslaand praot. Onderwarpen die bespreuken wodden bin bi'jgelieks de taelstructuur, de woordeschat, menieren van denken over et Nedersaksisch, en de Nedersaksische schrieveri'je.

Et boek is saemensteld deur Henk Bloemhoff, Jurjen van der Kooi, Hermann Niebaum en Siemon Reker en is uutgeven op 31 meert 2008. De eerste exemplaoren wodden deur Niebaum anlangd an minister van Onderwies, Kultuur en Wetenschop Ronald Plasterk en de Grunninger dippeteerde van Kultuur, Hans Gerritsen.

In 2019 kwaamp een populair-wetenschoppelike pendant van et *Haandboek* uut: *[[Nedersaksisch in een notendop: Inleiding in de Nedersaksische taal en literatuur]]*. Daorin staon bi'jdraegen van diels dezölfde taelkundigen, waoronder Henk Bloemhoff (ok ien van de redakteurs van beide boeken).

## Uutgaonde verwiezing
*Webstee van uutgeveri'je Van Gorcum
*Op Google Books
Studìntenkörps

n **Studìntenkörps** of körtweegs *körps* (ook **sjörps**) (deur studìnten zulf as *[koor]* (schreven: *corps*) oetsproken) is n traditsjonele studìntenverainen dij maisttieds verbonden is aan n akademie. Ook mout man, om zokzölf offisjeel körps te nuimen maggen, aansloten wezen bie de ASG (*Algemene Senaten Vergadering*). Veur boetenders stoan korpora bekìnd as eliteklubs woar allìnd môr *kakkers* bie zitten. Dit is natuurlieks puur subjektief.  

Ien Nederlaand binnen der negen offisjele korpora:

* GSC Vindicat atque Polit - Grunnen stad, oprichten ien 1815 en doarmit de oldste van Nederlaand
* LSV Minerva - Laaiden, oprichten ien 1839
* USC - Oetrìcht, oprichten ien 1848. Allìnd veur manluu
* DSC - Dèlft, oprichten ien 1848
* ASC/AVSV - Amsterdaam, oprichten ien 1851
* WSV Ceres - Woageningen, oprichten ien 1878
* UVSV/NVVSU - Oetrìcht, oprichten ien 1899. Allìnd veur vraauwluu
* RSC - Rötterdaam, oprichten ien 1913. Allìnd veur manluu
* RVSV - Rötterdaam, oprichten ien 1915. Allìnd veur vraauwluu

## Schiednis
t Eerste körps wör vörmd ien Stad ien 1815, môr veur t echte begun mout man trugge goan noar t openen van de Rieksakademie Grunnen, twijhonder joar eerder. Ien dij tied waren der helstersenoaten of *groensenaten* dij de studìnten behelsterden, woarnoa zai bie n ploug terecht kwammen noar heerkomst (pervìnzie) of fakulteit. 
Noa n schietinsidìnt op de Vismarkt, woarbie n studìnt deur n stadjer neerschoten wör, gongen dizze klaine plougkes zok verainen in wat tegenswoordeg Vindicat is. Zai wilden heur verainegen om soamen staark te stoan en as ain lichoam, ain orgoan heur rìchten te verdedegen. t Woord *corps*, platgrunnegs dus *körps*, komt van t Latainse woord *corpus*, wat *lichoam* betaikent. Noa Grunnen volgden ook de aander steden mit n studìntenkörps. Ien t begun wazzen zai apmoal schaaiden, manluu en vraauwluu apaart. Summege korpora binnen al gemengd, môr der binnen nog n poar dij schaaiden binnen.

## Onderschaaid van aander verainens
Korpora kìnmaarken zok deur n hierarchie op leeftied, ook wel ancienniteit nuimd. As aine laanger lid is, krigt er meer rìchten. Dizze regels kinnen per körps verschillen. De eerstejoars leden hebben dus waaineg rìchten en worden voak aanduud as *foet* (oetsproak: *[veut]*). Bie korpora hest den ook nog behelstern. Pas noa dizze behelstern is dijgene volweerdeg lid. Ook hest n hail ìnde onschreven regels dij *mores* (enkelvold *mos*) nuimd worden. 

Doarnoast is t toalbroeken ook typisch körpreel. Ien Grunnen hest den aigelks ook drij verschillende toalen. t Stadjeder Grunnegs, t Hollaands van de studìnten en t Studìntengrunnegs van de körprele studìnten.
Utrechts-Alblasserweerds

t **Utrechts-Alblasserweerds** is n dialektgroep van stark Hollangds ekleurde dialekten dee espreuken worren in t grootste deel van de provinsie Utrecht, en in t uterste zuudoosten van Zuud-Hollangd en n klein deel van Gelderlangd, ofhankelik van de definisie. t Gelderse deel en de dialekten van Utrecht in t oosten van de Utrechtse Heuvelrug worren um der veul oostelikere karakter al meestal of-esplitst in n eigen groep, t Eemlangds.

De overebleven groep sluut stark an bie de westelike dialekten en wort soms ok bie t Hollangds erekend. Belangrieke versjillen mit t Standerdnederlangds bin de verkleuring van *aa* naor *ao* (*ôô*), de verwiejing van *a* naor *â*, n half-zachte g en t weglaoten van de *-t* nao *[[ch]]*, *[[F (letter)|f]]*, *[[g (letter)|g]]*, *[[K (letter)|k]]*, *[[P (letter)|p]]* en *[[S (letter)|s]]* (t-vortlaoting). Van t oosten naor t westen toe zie'j n dudelike overgang naor t Hollangds deurdat disse kenmarken in starkte ofnemen (mit aore woorden t Alblasserweerds staot alweer korter bie t Standerdnederlangds as t Stad-Utrechts).

Behalve mit t Zuud-Hollangds en t Eemlangds het t Utrechts-Alblasserweerds ok n dialektcontinuüm mit t Braobants en t Zuud-Gelders. n Gangbaore grens is de *gij/jij*-isoglosse; in dat geval loopt de grens tussen Utrechts en Zuud-Gelders dwars deur de Betuwe heen en valt t Kulemborgs onger t Utrechts en t Tiels onger t Zuud-Gelders.

Der is niet zoveul literatuur in t Utrechts te vingden en de Utrechter liekt zien taol weinig staotus toe te kennen. t Versjil mit t Zuud-Gelders en t Veluws is daorin opvallend. Stad-Utrechts heur je in veule sketches van grappenmakers as Rijk de Gooyer, Herman Berkien, Tineke Schouten en Herman van Veen. Bekende liedjes in t Utrechts bin: *k Wist niet dat je kwaad werd* van de groep Pleps en *De bal* van Jaap Fischer. n Enkel woord uut t Lopikerweerds is te vingden in de streekromans van Herman de Man.

De maote van overleving is maotig: lang niet elke dialektspreker geeft zien taol an zien kingderen deur, maor van gevaor veur uutstarven is nog gien spraoke.
t Dialekt het ongeveer 330.000 sprekers.
Zitroun (vrucht)

De **zitroun** (*Citrus medica*, synoniem: *Citrus limon*) is n gele sitrusvrucht mit n zoere smoak dij veroorzoakt wordt deur t aanwezege zitrounzoer dat ook ien n hail ìnde aander sitrusvruchten veurkomt. 

De zitroun bevat veul vitamine C en wordt ien lutje houveulheden ien veul gerechten broekt als smoakmôker, moar ook ien gebak zo as kouk. Doarveur is ook raspen zitrounschil goud broekensboar. Zitrounsap is hail populèr over visk.

Oet de schil van de zitroun wordt deur persen of stoomdestilloatsie n etherische eulje môkt dij veul broekt wordt ien lekkerroek, woaronder odeklonje, aander kosmetika en ien limonoades en slik.

Ien vruchtensalades is zitroyn hail goud om broenverkleuren van de aander vruchten, zo as abbels, te veurkommen.

De schil van de zitroun wordt wel broekt om gebak smoak te geven. Grunnegse zeupkes mit zitroun binnen Fladderak en Schilletje.

## [[Leegsaksisch]]
* **Algemain:** *citroen* 
* Grunnegs: *zitroun*
De Gliend

**De Gliend** (Nederlans: *De Glind*) is een klein adarp in de gemeente Barreveld in 't midden van Nederland, in de previnsie Gelderland. 't Leit tussen Barreveld zelf en Leusden in en het ongeveer 641 inwoners (2004). 

't Daarp staot veural bekend um de protestanse jeugdinstelling de Rudolphstichting die hier zit, en staot daorum ok bekend as 'Jeugddorp De Glind'. Veural daordeur het 't kleine daarp veul recreatieve meugelijkhejen veur de jeugd, zoas een kienderboerderie, menege, jeugdharbarg en een zwembad.

Toch is 'De Glinder Booyhoek' heel wat ouwer as 't jeugddaarp. 't Karspel Barreveld besting vrogger uut 't daarp en de buurtschappen Kallebroek, Esveld en De Gliend. In de leste buurt lei ok 't huus De Glinthorst - een forse woontoren mit een antal biegebouwen. De heren van disse havezate han een paor boerderiejen in de umgeving zoas Bergstein, Den Brom (ok wel Kleijn Schaffelaer eneumd), Groot Birreveld, Klein Birreveld, De Knip en Burgstede. In de 19e eeuw was 't antal bewoners van De Gliend zo estegen dat 't gemeentebestuur in 1854 besleut der een openbaore legere school te bouwen. 

## Uutgaonde verwiezingen
*De Gliend-webstee
*Geschiedenis van De Gliend
Baarm

Een **baarm** is een stok grond langes een weg, dat meerstal mit grös, (kleine) plaanten of bomen beplaant is.

Baarms geven veurnaemelik steun an et wegdek. Zo kunnen ze bruukt wodden as reserveruumte veur een eventuele verbrieding van de weg, of as der verkeersongelokken driegen te gebeuren kunnen meensken naor de baarms uutwieken. Baarms bin der ok vaeke om wat meer sfeer te geven an de buurt of om de wegen een betien schierder te maeken.

Omdebi'j de helte van zowat 1.450 Nederlaanse plaantesoorten komt in baarms veur. Van de soorten in de baarm staot 15% op de rode liest.

In een baarm staon vaeke ok vangreels, elektriciteitskabels, piepeleidings of geuten om regenwaeter op te vangen as d'r te vule valen is.

## [[Nedersaksisch]]
*Drèents: *barm*
*Grunnegs: *daipswaal*, *ziedgras/-gres*, *baarm*
*Stellingwarfs: *baarm*, *barm*
*Tweants:
** *bearm* (biej Almelo en Eanske in de buurte)
** *barm*/*bärm* (wat algemener)
** *baarm* (biej Eanter in de buurte)
** *boarm* (Riesn)
** *bwarm* (Vjenne)
*Veluws: *barm*, *bärm*
Grunnegs (waarkwoorden)

**Waarkwoorden** mit heur vervougens oet de Grönnegse toalwiezer 

## Hebben

:Oetsproken as [hemm] of [hebm]

## Wezen* (zijn)

:Oetsproken as [weedn] of [weezn]

## Doun (doen)

:Uutsproken as [dudn], woarbie de twijde d kört en licht oetsproken wordt

## Denken

:Oetsproken as [doch-hen]

## Goan (gaan)

## Kommen (komen)

## Kinnen (kunnen)

:Oetsproken as [doe kist] en [doe kost]

## Huiven (hoeven)

## Loaten/Lôten (laten)

## Zain (zien)

## Mouten (moeten)
*Bie dit waarkwoord wordt de ou ook oetsproken as körte o: ik mot, doe motst, wie motten, enz.*

## Snieden (snijden)

## Sloapen (slapen)

## Geven

## Kopen

## Aanpeerdjen (aanzetten tot, stimuleren)

## Vroagen (vragen)

## Willen

: Oetsproken as [doe wist] en [doe wost]

## Zuch/zok wasken/wazzen

## Hoalen (halen)

## Begunnen (beginnen)
Geisha

**Geisha** (Japans: 芸者, oetsproak *kheesja*) of **Geiko** (Japans: 芸妓) binnen traditsjonele, vraauwliekse Japanse artiesten, dij de Japanse kunsten van klassieke muziek, daans en proaten goud beheerden. Ook al wordt t voak docht, geisha binnen gain prostituees. 

De wereld van de geisha is laank gehaim wèst. Tot aan t ìnd van de Twijde Wereldkraig, môr wereldlieks zain tot aan de joaren '80 tou, wazzen geisha misterieuze personen dij ien n haile aaigense wereld van vraauwluu leefden. Ien de twijde haalve van de 20e aive gongen verschaaidene (voak veurmoalege) geisha n open schip op over heur leven as geisha. 

t Leven van n geisha begunt as zai noar n geishaschoul en n geishahoes (okiya) goan. Ien zonnen hoes leven meerdere vraauwluu soamen dij apmoal geisha worden willen, môr woarvan aine môr ien t hoes wonen blieven mag, en dus adopteerd wordt deur de hoesvraauw, dij vrouger ook geisha wèst het. De jonge wichter begunnen ien hoes voak as dainstwichter, môr worden, noa de moat zai oller worden, aal meer aksepteerd as geisha.

Liek as ien aander Japanse subkultuurn, behaalve te nijmoodse *[[cosplay]]* en aal, gaait t bie de geisha veuraal om disipliene en traditsie. Dit wör heur leerd op n geishaschoul. t Woord geisha is letterlieks Japans veur **artieste**, dus mos n wicht ales leern woar of mannen dij heur ienhuurden verlet van haren. Maisttieds betaikende dit ook seks, môr t gong veuraal om de daans, muziek (shamisen, n drijsnoareg instrumìnt) en t proaten, de wieze van expressie. As n geisha ien dainst is, proat zai binoa aaltieds as of ales wat zai sègt n gedicht is. As n geisha allìnd dainst dut veur heur aaigense seksuele verlet, wör zai oet de vlinthaarde wereld van de geisha gooid.

Deur de kunsten te leren en tou te pazzen, mozzen geisha as t woar "rekloame" veur heurzulf môken, woarnoa man baiden gong veur *heur eerste keer*. Dijdent woar't t maiste op boden wör, wör adopteerd deur de hoesvraauw. Doarnoa kriegt de geisha opdrachten om op te treden en mìnsken te bedainen. t Opscheppen en opdainen van eten en dranken as gruine tee en sake binnen bekende bezegheden van n geisha. 

Noa de Twijde Wereldkraig is de traditsie van de geisha n bitke verwotterd. Elkenain mit n kimono aan nuimde zokzulf geisha en dainde eten op, enzowieder aan. Doch zugt man dat der nog aal wel n poar gemainschoppen binnen van geisha dij de traditsies nog wel vôlgt. Doarnoast hest nog de binoa geisha, dij geisha speulen ien Japanse restorants enzo. t Leven van de geisha intereseert de wereld anders wel. Mit films as *[[The Geisha House]]* (1999) en *[[Memoirs of a Geisha]]* (2006) kwam de wereld goud ien aanroaken mit de broekens van de tradisjonele Japanse vraauwen.
Duutske mondoarden

De **Duutske mondoarden** sint n groep Germoanske sproaken on dialekten woarvan de standertsproaken Nederlandsk on Duutsk entwikkelt sint. De Duutske mondoarden worden sproken in de Nederlanden, Belgien, Luxemborg, Duutsland, Frankriek, De Swits, Oosterriek on Italien. 

## Heufdgroepen
De Duutske mondoarden sint eindeilboar in heufdgroepen:

* Nederduutsk
** Nederfrankisk - proot in dat westen on zuden van de Nederlanden, dat Noorden van Belgien on n stukje over n scheiden mit Frankriek on in d'Nederrheinland.
** Westnedersaksisk
*** Westfoulsk - proot in dat noordoosten van de Nederlanden, in dat Emsland on in Westfoalen. 
*** Noord Leegsaksisch of Noordnedersaksisk - proot in de provins Grunneng, in Oostfreisland, Oldenburg, Bremerland, Hamburg, Holstein on Sleeswiek.
*** Oostfoulsk - proot in dat zuudoosten van Nedersaksen on dat noordwesten van Saksen-Anhalt.
** Oostnedersaksisk
*** Mekelnborg-Veurpommersk - proot in Mecklenborg-Veurpommern
*** Middenpommers
*** Oostpommersk
*** Mark-Brannenborgsk
*** Nederprusisk

* Middelduutsk
** Sentroulfrankisk
*** Mouzelfrankisk - proot in d'Middelrheinland, Luxemborg, de Duutske gemeinskop van Belgien on Lothringen in Frankriek. 
*** Ripuarisk
*** Middelhessisk
*** Oosthessisk
*** Noordhessisk
*** Rheinfrankisk proot in d'Middelrheinland, Hessen, Rheinpalts, Lothringen in Frankriek, on dat noordwesten van Baden.
** Oostmiddelduutsk
*** Thurengsk - proot in Thureng, on t Zuden van Saksen-Anhalt.
*** Lausitzisch-Neumärkisch - proot in t Oosten van Saksen on t zuden van Brannenborg
*** Hoogprusisk
*** Oppersaksisk
**** Ertsbaargisk
*** Nordoppersaksisk

*** Slezisk

* Opperduutsk 
** Opperfrankisk - proot in Franken, t Noorden van Baden-Wurttembaarg on t zuden van Thureng.
*** Oostfrankisk
*** Zuudfrankisk
** Alemannisk - proot in t zuden van Baden-Wurttembaarg, t zuudwesten van Baiern (Swouben), de Elzas, Liechtenstain, Veuraarlbaarg, on t midden van de Swits. 
*** Hoogalemannisk
*** Nederalemannisk
*** Swoubisk
*** Middelalemannisk
*** Hoogstalemannisk
** Bairisk - proot in t midden on zuden van Baiern, in Oosterriek zunner Veuraarlbaarg on in Zuudtirol in Itoulien.
*** Noordbairisk
*** Middelbairisk
*** Zuudbairisk

* Anglofreisk
** Freisk 
*** West Freisk - proot in de provins Freisland
*** Selterfreisk - proot in de gemeinte Selterland 
*** Noordfreisk - proot in d'Kreis Noordfreisland 
*** *Eigentlek heurt t Freisk neit bie de Duutske mondoarden, aver deur de infljout dij de Duutske mondoarden hat hebben, kan t noedougs scheun bie de Duutske mondoarden reikend worden.*
Sport

Een **sport** ku-j umschreven as een lichamelijk inspannend spel (bieveurbeeld voebal) of een denkspel (bieveurbeeld schaken). An zo'n spel zitten meestentieds regels ekoppeld en je kunnen der wedstriejen in doon. Sport ku-j doon umda-j der gewoon schik an hemmen of umda-j 't as wark doon (en der vake tegeliekertied schik an hemmen). 't Woord *sport* kump van 't Oudfranse woord *desport* dat *vrieje tied* betekent.

## Geschiedenisse
't Verschiensel sport is al bekend uut de klassieke oudheid, de Grieken orgeniseren al de Olympische Speulen.hte sportn is helemaal al over de wereld verprietn en de rominen dedtn het ook

## Kattegerieën
Sporten kunnen naor kenmarkende haandeling(en) op-edeeld wonnen in kattegerieën. Hieronder vie-j zo'n indeling in kattegerieën, mit veur elke kattegerie een paor veurbeelden:

### [[Beheersingssport]]en
Allewel disse sporten vake verwant bin mit de duursporten is hier de uutvoering 't doel:
* Schoonspringen
* Dressuurriejen
* Synchroonzwemmen
* Schaansspringen
* Turnen

### [[Behendigheidssport]]en
Sporten waobie 't in doel rekke of helle wurde moat. Een kenmark van disse sporten is dat 't iets is wa-j allinnig doon:
* Piel-en-bogeschieten
* Bowlen
* Darten
* Golfen
* Klootschietn
* Kurling

### [[Denksport]]en
Dit bin sporten die op gastelijke veerdigheen ankoemen:
* Bridge
* Klaverjassen
* Schaken
* Poker
* Dammen

### [[Doelsport]]en
Sporten waobie-j een balle of wat aanders, in 't doel van de tegenstaander terechte mut koemen:
* Basketbal
* Voebal
* Haandbal
* Hockey
* Körfbal
* Rugby

### [[Duursport]]en
Bie disse sporten geet 't um 't oflegen van een ofstaand in zo min meugelijk tied, mar 't kump oek veur dat der een zo groot meugelijke ofstaand in een bepaolde tied of-eleg mut wonnen.
* Wielrunnen
* Hardlopen
* Hardwandelen
* Priksliejen
* Schaosen
* Skiën
* Zwemmen

### [[Machsport]]en
Sporten waobie der op een bepaold mement alle prestasie eleverd mutten wonnen:
* Diskuswarpen
* Polstokveerspringen
* Gewichheffen
* Hoogspringen
* Paolewarpen
* Speerwarpen 

### [[Slagsport]]en
Sporten waobie-j de balle weerummespeulen naor de tegenstaander, op een meniere dat e een fout maak:
* Volleybal
* Honkbal 
* Kaosen
* Cricket
* Amerikaans haandbal
* Squash 
* Softbal
* Tennis
* Tafeltennis

### [[Stuursport]]en
Disse sporten bin doende mit 't beheersen van 't onbeheersbaore: een auto, een boot, een peerd:
* Autosport
* Peerdensport
* Lochsport
* Motorsport
* Roeien
* Zielen

### [[Vechsport]]en
Sporten waobie der op een formele meniere evochen wonnen:
* Boksen
* Judo 
* Kerate
* Mingde gevechtskeunsten
* Scharmen
* Worselen

### Combinasiesporten
Der bin oek sporten dee een combinasie bin van al disse sportvormen:
* Biatlon
* Vuufkamp
* Zeuvenkamp
* Triatlon
* Tienkamp

## Zie oek
* Waetersport
* Varsselring
Höllenboer

**Höllenboer** was een zangtweetal oet Salland, wat in 1995 in Nederlaand nen nommer 1 hit halen met et leedke *Het busje komt zo*.

Höllenboer bestund oet Gerard Oosterlaar (1958) en Bas van den Toren (1958 - 2022). Gerard Oosterlaar deed meesttieds de teksten skrieven en Bas van den Toren maken doar dan de muziek bie. Et tweetal zung vuural satirische leedkes in et Sallands. Ook skreven ze nommers vuur de rockgroep Normaal.

Höllenboer bracht in 1993 öaren eersten cd oet met 'n titel *Muj goed kiek'n wa'k zeg*. Öaren landeliken duurbraak köm in 1995 met et Hollandse *Het busje komt zo*, een leedke oaver twee verslaavden dee't op de methadonbusse wochet. In 1998 köm ne doarde plate, *Vort met die pröttel*.

In 1999 maken Oosterlaar en Van den Toren vuur RTV Oost et programma *Dettededut*.

Op 28 april 2000 gavven Höllenboer een ofskeidskoncert. In 2022 köm Van den Toren noa ne lange zeekte oet de tied, noadet e eerder in t joar doar met oetskeiden. Hans Nieuwenhuis vervung hum toen.

## Diskografie

### Singles
* *Weekend* (1989)
* *God van de dos* (1993)
* *Verduvelde Wieve* (1995)
* *Het busje komt zo* (1995)
* *Ik word prof* (1996)
* *Sie Braand* (1997)
* *Geile Vla* (2017)
* *Blauwe strik* (2022)
* *Veur oons* (2023)
* *De Jongens uut het dorp* (2023)
* *Moi* (2023)

### Albums
* *Muj goed kiek'n wa'k zeg* (1993) 
* *Het busje komt zo* (1995) 
* *Vort met die pröttel* (1998)
Graon

**Graon** is n antal soorten grezen die verbouwd wörden veur der eetbaore zaojen of vruchten. Disse eenzaodlobbige kultuurgewassen vormen wereldwied de belangriekste voedingsbron veur de meens. Graon zit in brood en aandere produkten die mit bieveurbeeld meel emaakt wörden. Daornaost he'j oek nog rieste, mais en gao zo mer deur. t Gebruuk van graonen was al zo'n 7.000 jaor veur de neolithiese revolusie bekend.

Graonen bin riek an koolhydraoten. Der bin oek verschillende dieren die graonen eten, bieveurbeeld voegels, kiepen, muzen, ekels en insekten. In de voedingsindustrie wördt der in hondenvoer oek vake graonen verwarkt. 

Boekweite en quinoa wörden as kultuurgewas wel es tot de graonen erekend, mer dat bin ze niet. t Bin gien grezen en zelfs gien eenzaodlobbigen, mer (achtereenvolgens) n soort uut de duzendknoopfamilie en de amarantenfamilie.

## Soorten graon

Enkele soorten graonen bin:
* garste
* gierst
* haver
* mais
* rogge
* weite
* weitenrogge (*triticale*)
* rieste
* dinkelweite
* emmerweite

## Inhoudsstoffen

## [[Nedersaksies]]
*Drèents:
***graan* (ZD, MD)
***graon* (Noord-Drenthe, ZOV)
*Grönnegs:
***groan*
***koren*
*Stellingwarfs: *graon*
*Veluws: *graon*

## Zie oek
* Grezen
* Pillegarste

## Uutgoande verwiezing
* Boerderi-je.nl - Thema Groanen
Boomheed

**Boomheed** (*Erica arborea*) is een greunblievende plaante uut de heedfemilie (*Ericaceae*). De soorte kump veural veur in 't Middellaanse Zeegebied en in een klein gedeelte van Noord-Afrika. De boomheed wonnen gemiddeld één tot vier meter hoge, mit sommigen plaanten dee zelfs zeuven meter hoge wonnen.

Disse soorte liek arg op *[[Erica lusitanica]]*, mar de plaante is hoger en hef donkerdere blaojen. De bloemen bin wit en hemmen gele stempels.

De wortel van de boomheed wonnen dikkels gebruuk veur 't maken van peupen. Dit is um toch de hardheid en hittebestendigheid van 't hout. Oek laot 't hout min smaak achter in de reuk.

## Foto-uutstalling

Ofbeelding:Erica arborea flors.jpg|De bloemen van de boomheed
Ofbeelding:Erica arborea.JPG|Een takke van de boomheed
Ubuntu (Linux)

**Ubuntu** is een Linuxdistribusie die veural gebruukt wört veur laptops en desktopcomputers. Ubuntu is beskikbaor in 't Nederlans en een bulte andere talen. De makers van Ubuntu leggen de naodruk op gebruuksvriendelijkeid en toegankelijkeid veur tuusgebruuk, op de skole en op 't wärk.

Ubuntu is ebaseerd op Debian GNU/Linux, maar onderskeidt eur iervan deur regelmaotige (halfjaorlijkse) ni'je versies. De name kump van 't Zuud-Afrikaanse concept *[[Ubuntu (filesefie)|ubuntu]]*, wat zoks as *menselijk wezen veur anderen* betekent.

## Uutgaonde verwiezingen
* www.ubuntu.com
* Ier ku-j Ubuntu op-alen
Jajem

**Jajem** kan verwiezen naor:

*Jajem (drank) - een alkeholische drank
*Jajem (band) - een Achterhookse band
Emmelkaump

**Emmelkaump** (ok: **Emmelkamp**, Duuts: *Emlichheim*) is een gemeende ien 'n Landkreis Graofschup Beintem ien Neddersassen, Duutschlaund.

## Geografie
Emmelkaump ligt direkt an de Duuts-Nederlaundsche greinze. De gemeende wödt ien 't zuden van de Vechte en ien 't norden van 't Koevern-Piccardie-Knaol ingreinsd. De gemeende is verwaltungssitz van de Samtgemeende Emmelkaump, waor de gemeenden Emmelkaump, Haogstede, Laor en Ringe bie heurt. Over de lesten jaoren is det dorp sterk anwassen, ok umdet d'r veul Nederlaunders heintrökken bint. Ien 2004 hadden 11,5% van de ienwoaners de Nederlaundsche nationaliteet. Ien 't dörp Emmelkaump gaot ok 'ne masse Nederlaunders over de greinze hein ienkoapen. Ien de gemeende bint oender ander daorum ok meerere supermerkte.

## Historie

Emmelkaump heurde bis 31. detsember 2004 bie 'n Regierungsbezirk Weser-Ems, dein bie de vewaltungsreform met ofloop van dit datum upleusd weud.

## Politiek
### Gemeenderaod
Dein actuellen gemeenderaod:
*CDU - 7 sitze
*SPD - 3 sitze
*FDP - 2 sitze
*gbf. - 7 sitze

### Partnergemeenden
* Gällemuun (Nederlaund) seind ca. 1975
* Grabów nad Prosną (Polen) seind 2006

## Weertschap
Ien Emmelkaump zit de Firma Emsland-Stärke. Ze is de greutsten stärkproduzent ien Europa. 1.000.000&nbsp;t erpel wödt hier verarbeid en oet 'n oemkreis van um de 150&nbsp;km um Emmelkaump anleverd. Daormet is de Emsland-Stärke nich bloos dein greutsten arbeidgever ien Emmelkaump, men ok 'nen wichtigen existenzfactor veur de hele region.

Enen andern wirtschaftlichen factor ien de samtgemeende Emmelkaump is de kunststofverarbeidende industrie, waorbie firmen äs Synco, BekuPlast ien Ringe en Ringoplast ien Ringe-Neugnadenfeld to neumen bint.

## Scholen
Emmelkaump hef ene grund-, ene haupt- un ene realschool, een gymnasium veur de sekundarbereich 1, en ene förderschole. De weiterführenden scholen, det is vanof 11. klasse ien Neenhoes (Lise-Meitner-Gymnasium) of ien de kraisstad Nothoorn.