open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Badkupe

Een **badkupe** is een soort bak dät groot genog is veur ien persoon um hum zittend of liggend in te wassen. Vake zit der bie een badkupe een douche en ku-j der ok staond in douchen. Meestentieds gaon meensen nakendig in bad.

Oorspronkelijk wönnen badkupen emaakt van holt, mar dät materiaal kon niet goed voch vasteholden. Badkupen kunnen emaakt wezen van stien of kunststof, mar iezer is 't meest gebruken materiaal. Vrogger was 't iezer vake verzinkt, mar emailleren is een gebrukelijkere meniere um 't iezer tegen kerrosie te bescharmen. 't Oorspronkelijk idee van de badkupe was ebaseerd op 't idee van de zeuning.

Noe bint der ok luxere badkupen, de zogenaamde bubbelbaden, die een motor heb en uutblaosgägies um 't waoter in beweging te brengen.
                                                                                
Een aander gebruuk veur de badkupe is 't gebruuk as vaortuug. Badkuupracewedstrieden wonnen op verschillende plasen in de zomermaonden ehölden.

## Nedersaksisch
* Grunnegs: 
** *bad* (aaltieds zunder lidwoord: *wie goan bad schoonmôken*)
** *tobbe* (maisttieds broekt veur de ollerwetse vèrzie dij ien aander dailen van t laand *teil* nuimd wordt)
** *badtobbe* (algemain)
* Stellingwarfs: *bad*
* Veluws:
** *badkuup*, *badkuip* 
** *badkupe* (Oost-Veluws)
** *bad*
** *waskupe* (Ugchelen)
** *kupe* (Une, Vaossen)
** *ligbad*
** *teil* (Luntere; schertsend)
Bad

**Bad** of **badde** kan verwiezen naor:

* een badkupe
* baden (hygiëne) - je eigen wassen in een badkupe
* **badde**, **batte**, **bat**, **batting** of **badding**: een broggien
* Bad (film) - een film eregisseerd deur Theo van Gogh
* Orde van 't Bad - een Britse ridderorde
Plataan

**Plataan** kan verwiezen naor:

*Plataan (Acer) - in 't Nederlaans *esdoorn* of *ahorn*
*Plataan (Platanus) - de enigste soorte van de *plataanfemilie*
Bennie Jolink

**Bernard Jolink** (Hummel, 6 september 1946) is den zanger van de Achterhookse popgroep Normaal; Nederlands oldsten streektaal-rockband. Bernard Jolink steet better bekend as *Bennie Jolink* of *Buizen Beernd*.

Op 15 meert 2006 kreeg Jolink de Edison Oeuvrepries uutereikt veur ziene bi'jdrage an de Nederlandse popmeziek mit zienen band Normaal. Now hökt e mit ziene vrouwe Ellie op ne boerderi'je in t Achterhookse Hummel, en hef nen studio den tussen Hoksebarge en Rekken ligt.

In november 2006 brach e een bezeuk an de Nederlandse soldaoten in Afghanistan, waornao't e veur t eerst sinds alderbastend lange tied, een kort militair kapsel had.

In 2012 kömp Jolink in t ni'js deurdat e veur zien ni'je muziekalbum ne veurkante har emaakt met daorop ne afbeelding van PVV-leider Geert Wilders samen met Adolf Hitler en Anders Bering Breivik en in t midden een haokenkruus. Daoraover waren de meeste leu neet good te sprekken.

## Oetgaonde verwiezingen
Trog (voerbak)

n **Trog** (oek wel *zeuning* of gewoon *voerbak* eneumd) is n voerbak veur t vee en veur are dieren. Vaak wort ezeid dat Jezus Christus in n *[[kribbe]]* geboren is, dit is n ander woord veur n *trog*. In t Urkers is de *[[kribbe]]* n wieg (oek wel *soeja*/*suja*) gaon betekenen. n Voerbak spesiaal veur varkens heet n *zeuning*, mar n voerbak in t algemeen (dus oek veur are beesten) wort oek wel es an-eduud as n zeuning. 

## Nedersaksisch
Theater

**Theater** kan verwiezen naor:

*Theater (gebouw)
*Theater (keunstvorm)
*Romeins theater (gebouw)
*amfitheater
*eupenlochttheater
Theater (keunstvorm)

**Theater** is een verzaemelnaeme veur de keunstvormen die levende veurstellings veur pebliek maeken. Veurbeelden bin:

* Teniel
* Daans
* Musical
* Opera
* Operette
* Meziektheater
* Theatersport
* Lekaosietheater
* Kabberet
* Pantomime

## Anverwaant
* Teniel
* Theater (gebouw)
Huuslook

't Geslacht **huuslook** (ok nuumd as: **donderboard** en **donderblad**) (*Sempervivum*) is nen geslacht van oangeveer 40 soorten vetplaanten. Disse plaanten uut de vetplaantefemilie gruit op nen rozet. Geliek-an de aander lèden van disse femilie sloat ze water op in heur blader, zodat ze gruien kunt op nen stienachtige bodem of op dakpannen.

D' huuslook kömp van orsprönk veur op 't gebied rond Marokko töt an Iran. D' huuslook kömp èèm-iens ok veur op de bargen van 't Iberisch schiereilaand, de Alpen, de Karpaten, 't Balkangebargte, Turkije, de Armeense bargen, en 't Kaukasusgebargte. Deurdat de plaanten van 't geslacht huuslook zoo best water vaste hoalden kunt, gruit ze vake op rotsen woor völle zunlicht op kömp.

De namme 'donderboard' giet trugge op nen beschrieving van Karel de Grote: "et ille hortulanus habeat super domum suam Jovis barbam" (= "en elke tuunkeerl mut op zien dak jupitersboord loatn gruien"). In 't bi-jgeleuf zol 't kruud nen huus wat dit kruud op 't dak gruien hef, tègen blikseminslag bescharmen. *Jovis barbam* betekkend 'de board van Jupiter', en Jupiter stön geliek met de Germaansen god Donar, god van de donder.

Van dit gebruuk kömp de donderbessem vot, zo as dissent, versimpeld, ofbeeld bint op de gevveltèkens op Twente, Achterhoek en dèlen van Sallaand.

## Soorten
Nen poar soorten van dit geslacht bint:

**[[Sempervivum altum]]*
**[[Sempervivum arachnoideum]]*
**[[Sempervivum armenum]]*
**[[Sempervivum atlanticum]]*
**[[Sempervivum ballsii]]*
**[[Sempervivum borissovae]]*
**[[Sempervivum calcareum]]*
**[[Sempervivum cantabricum]]*
**[[Sempervivum caucasicum]]*
**[[Sempervivum ciliosum]]*
**[[Sempervivum davisii]]*
**[[Sempervivum dolomiticum]]*
**[[Sempervivum erythraeum]]*
**[[Sempervivum glabrifolium]]*
**[[Sempervivum ingwersenii]]*
**[[Sempervivum kindingeri]]*
**[[Sempervivum kosaninii]]*
**[[Sempervivum leucanthum]]*
**[[Sempervivum macedonicum]]*
**[[Sempervivum marmoreum]]*
**[[Sempervivum minus]]*
**[[Barghuuslook|Sempervivum montanum]]*
**[[Sempervivum nevadense]]*
**[[Sempervivum octopodes]]*
**[[Sempervivum ossetiense]]*
**[[Sempervivum pittonii]]*
**[[Sempervivum pumilum]]*
**[[Sempervivum sosnowskyi]]*
**[[Sempervivum tectorum]]*
**[[Sempervivum thompsonianum]]*
**[[Sempervivum transcaucasicum]]*
**[[Sempervivum wulfenii]]*
**[[Sempervivum zeleborii]]*

## Foto-uutstalling

Ofbeelding:Sempervivum calcareum1.jpg|*Sempervivum calcareum*
Ofbeelding:Sempervivum tectorum.JPG|*Sempervivum tectorum*
Ofbeelding:Sempervivum arachnoideum ssp arachnoideum R0018339.JPG|*Sempervivum arachnoideum*


## Nedersaksies
*Drèents:
***hoesloof*, *huusloof*
***hoeslook*, *huuslook*
*Veluws: *huuslook*
*Sallaands:
**Vechtdals: *Donderboord*, *donderplaante*, *huuslook*

## Uutgoande verwiezings
*https://web.archive.org/web/20210610042356/http://sempervivophilia.free.fr/
*http://membres.lycos.fr/manusemper
Gebelskop

|
|-
|
|-
|
|}

n **Gebelskop** (ook: *gebelschop*, *maask(e)*) is n kunstmoatige bedekken van t foatsie. t Wordt bruukt as verklaiden (zo as bie n maaskt baal) of as beschaarmen (bieveurbeeld bie t lasken).

## Gebelskop as vermommen

Gebelskops worden sunt minskheugenis over de haile wereld droagen. Bie primitieve volker wuiren zai heufdzoakelk droagen bie  godsdainstege en moagische seremonies en waren bedould om bovennatuurleke wezens of dijeren te imiteern. Tot de volker dij zoch mit dizze praktieken bezegheulen beheurden primitieve stammen oet West- en Zentroal-Afrikoa, Indioanen oet t noordwesten van Noord-Amerikoa, de Iroquois en Azteekse strieders en priests.

## Gebelskops ien t toneel

Gebelskops binnen ook aait n belaangriek ding wèst ien toneel. t Bruken dervan duurt tot op dag van vandaag veurt. Ien t biezunder binnen zai n onmisboar onderdail van t Japanse en t Chineze drama. Gebelskops hebben ien t toneel nait allend de funksie n akteur beter op t oet te beelden personoazje te lieken lôten, môr drukken voaker ook n emotsie oet, zo as verdrait of hoagel. Dizze funksie was bie de Olle Grieken aal bekind. Heur verklaiden waren voorzain van mondstukken dij de weerklank van de stem van n akteur verstaarken konden. t Bruken van gebelskops wuir veurtzet ien t Reumse theoater. 

Ien de Renaissance wuir t gebelskop dail van de klaiderdroagt van de rieke vraauw. 

## Dodengebelskop

t Moaken van dodengebelskops (noamôken van t foatsie van n gounend dij oet de tied is) is n old bruken. Reumse dodengebelskops wuiren van was môkt en Egyptische dodengebelskops van dunne golden ploaten.

## Beschaarmende gebelskops

Beschaarmende gebelskops worden in verschaaidene toeken van de industrie, bedriefsleven, spôrt en defensie droagen. Veur n aantel affeers wordt t droagen van n beschaarmend gebelskop deur instantsies veurschreven en sumtieds zulfs verplicht. Veurbeelden binnen gasgebelskops, t douk van n zirörg, n lasgebelskop, en gebelskops dij bruukt worden bie t schaarmen. t Kopstuk van de oetrusten van n ridder is ook n olle vörm van n beschaarmend gebelskop.

## Leegsaksisch
* Drèents:
** *masker* 
** *bulsekop, sebulsekop* (oostelijk zandgebied)
** *gebilschop* (Midden- en West-Drente)
* Grunnegs: 
** *gebelskop*, *gebelschop* (klìmteun op twijde e) *
** *schirbilskop, scharbilskop* *
** *schebelskop* *
** *schebellenskop, gebelschop* *
** *schebilskop, skebilskop* *
** *maask(e)*
* Tweants:
** *mombak*
* Veluws: *moembakkes, mombakkes, masker*
* **Overig (algemeen):** *masker*

 De rezen woarom of der zo veul verschillende, verliekensboare benoamens binnen veur *gebelskop* ien t Grunnegs is dat der ain woord was, t oorspronkelke *"Schebelskop"*, dij nait goud deur elkenain oetsproken worden kon en zok doarom op verschaaidene wiezen ontwikkeld het. Ien t gevaal van dit woord het t nait te môken mit iendailboare dialekten, môr veuraal mit individuwele oetsproaken.
Dolle kaarvel

De **dolle kaarvel** (*Chaerophyllum temulum*) is een tweejaorige plant uut de schaarmbloemefemilie (Apiaceae) die in bleui staot van mei tot en mit juli. De dolle kaarvel kan ongeveer 30 tot 140 centimeter hoog worren.

De dolle kaarvel het zien naam te danken an 't feit dat as koen der veul van eten dat ze zich as dronkeluui gaon gedragen. De dolle kaarvel is dan oek (licht)giftig.

De dolle kaarvel komt van oorsprong veur in Europa, mar komt haost niet veur in 't noordelijke en oostelijke deel van Europa. In Nederlaand komt de dolle kaarvel veural oender de revieren veur (zoas Limburg, Zeelaand en zoksoort gebieden). In België is de dolle kaarvel plaotselijk zelfs een veulveurkommende soort.

De dolle kaarvel greuit op half beschaoduwde plekken op dreuge tot vochtige, voedselrieke en vaak kalkhouwende groend. Ze bin licht te vienen in zanderige beekdalbossen, baarmen, ruug gresland, hegen, bosranden, struukgewas, houtwallen, braakliggende groend, bie havens, spoorwegterreinen, industrieterreinen, plantsoenen en akkerranden.

De stengels van de dolle kaarvel bin rechtopstaond, paorsrood evlekt en hen vrie lange rechtopstaonde haoren, die veur een deel ofstaon. De blaojen bin donkergreun, en worren laoter soms paorsverkleurend. De blaojen bin twee- tot drievoudig eveerd en de deelblaodjes bin eiroend tot langwaarpig, stomp en etand.

De witte bloemen bin oengeveer 2mm groot en vormen samen-estelde schaarmen mit vuuf tot twaolf straolen. As de bloemen nog in de knop zitten hangen ze. De kroonblaojen bin niet behaord.
Haonepoot (Aegopodium podagraria)

**Haonepoot** of **hoendepoot** (*Aegopodium podagraria*) is een vaste plant uut de schaarmbloemefemilie (*Apiaceae*). 't Is een beruchte ruutsoort, umdat 't krupende, oendergroendse uutlopers het. De plant greuit op beschaoduwde plekken in hegen, tunen, baarmen op vochtige of bemeste groend. De stengels bin hol en egreufd. Haonepoten worren 60 tot 90&nbsp;cm hoog.

## Bloem
De bloempjes bin meestentieds wit, mar soms oek wat roze en hen een deursnee van 1&nbsp;mm. Der bin vuuf kroonblaodjes mit naor binnen ekrulde punten.

## Bleuiwieze
Haonepoten bleuien as samen-esteld schaarm mit 12 tot 20 straolen en der bin gien umwiendsels. De bleuitied is van mei tot augustus.

## Blad
De blaojen bin drietallig bovenan en tweetallig onderan en hen een dik umhulsel.

## Vrucht
Haonepoot draagt een eivormig, eribd vruchjen van 4&nbsp;mm lang, waorvan de blievende stielen terug-esleugen bin en de ribben mar minnig uutsteken. De vrucht is een tweedelige splitvrucht, waorvan de roende deelvruchjes mar één zaodjen hen.

## Nedersaksisch
Batoafse Republiek

De **Batoafse Republiek** (1795–1806), waar n republiek dij veur t grootste dail t hudege Nederlaand omvatte. De republiek waar vörmd noar veurbeeld van en mit militère steun van de Fraanse Republiek, woarvan de Batoafse Republiek n vazalstoat waar. Dizze steun wuir traauwens duur betoald: de Republiek mos tientallen miljoenen guldens betoalen veur de Fraanse troepen dij ien Nederlaand legerd wuiren. Ook loater bleek de 'koalitsie' mit Fraankriek nogaal ainziedeg. Ien heur stried tegen de Engelsen en bie de doarop volgende vredesonderhaandelns waren de Fransen môr aal te geern kloar om ien ruul veur touzeggen van Engelaand, de Nederlaandse kelonien ôf te stoan. 

De machthebbers waren de patriotten dij, zo as eerder al nuimd, onder Fraans "touzicht" haandelden. De heufdstad van De Heeg.

De provìnzies wuiren ôfschaft om alle herinnerns aan de olle tied van de zeuven(tien) provìnzies vot te hoalen. Doarveur terug kwamen de depaarteminten: 
* Ems (Grunnen, dailen van Fraislaand en de Drint)
* Olle Iessel (dailen van de Drint, Gelderlaand, Fraislaand en Overiessel)
* Rhain (dailen van Gelderlaand, Zuudhollaand, Noordbroabant en Oetrecht)
* Tessel (dailen van Noordhollaand en Oetrecht)
* Amstel (stad Amsterdam en omstreken)
* Delf (dailen van Zuudhollaand)
* Schelde-Moas (Zeelaand en dailen van Zuudhollaand en Noordbroabant)
* Dommel (oostelk Noordbroabant)

Vanôf 1801 wuiren dizze depaarteminten ook weer vervangen deur nijent, dij wel baseerd waren op de olle provìnzies:
* Grunnen
* Fraislaand
* Overiessel
* Gelderlaand
* Oetrècht
* Hollaand
* Zeelaand
* Broabant

In 1806 wuiren ook dizze gewesten weer herindaild, deur t begun van t Keunenkriek Hollaand.
Erwin

**Erwin** is nen manneleken veurnaam den of-eleid is van et Germaanse woord *her* dat laeger betekent, en et woord *win* dat vriend betekent. **Erwin** betekent dus *vriend van et laeger*. Den naam Erwin wöd veural gebruukt in Nederland, Duutsland, Engelstalege landen en in Oost-Europa.

## Varianten
*Engels: *Irving, Irwin*
*Sloveens: *Ervín*
*Hongaars: *Ervin*
*Lets: *Ervins*
Cycloon van 1 juni 1927

In 1927 was der in den Achterhook nen zwoaren cycloon. Dizzen cycloon was zwoar, moar had ne smallere bane as den van 10 augustus 1925, den Borklo etroffen hef. Den cycloon begon as nen gewonen storm, moar richen toen al völle schaa an. 

## Naamgaeving
Den name cycloon klopt eigenlek van gin kante. Et verschiensel zol aelek windhoos, wervelwind of wervelstorm of tornado motten heten. Dit umdat nen cycloon een ander woord is veur orkaan, windkracht 12 en hoger dus, wat aelek allene moar veurkump in de tropen. 

Ook wöd der vake esprokken over "den cycloon van Neede". Dat is ok onzin, want et geweld is al achter Lechtenvoorde begonnen en ging deur tot an de Noordzee in Duutsland, anderzieds hef zienen veurganger in 25 ok nen verkeerden naam, den begon al onder Nijmegen, en kwam ok an et ende boavenin Duutsland.
Luddevede

**Luddevede** (uutspreuken as: *luh·duh·vuh·duh*) of **liefdesverdriet** is de piene diej' vulen as een relaosie verbreuken wodt of de piene over de onberiekberhied van iene waor ie van holen. Over et algemien gaot et om niet-huwelikse relaosies. In et geval van een verbreuken huwelik numen we et een scheidingsrouw. 

Luddevede is de laeste tied erkend as andoening mit symptomen as van een ziekte. Et gevuul verlaoten te wezen leidet tot geestelike en lichaomelike pienen, die doen daenken an een depressie; je vulen je lammenaodig en je vulen je vaeke niks weerd, en et last hebben van heufdpiene, muhied en slaepelooshied. De duur van luddevede kan slim verschillend wezen, et kan een peer maonden tot vule jaoren wezen. Over et algemien is et goed om et verdriet te uteren, mar tegeliekertied et dagritme van wark of aandere bezigheden niet los te laoten.

Luddevede is een theme dat een protte bespreuken wodt in de wereldliteretuur. 

## Trivia
* De oold-politikus Roel van Duijn het van et behaandelen van luddevede zien wark maekt. Doe hi'j zels verlaoten was, markte hi'j dat zien hattepiene deur psychiaters niet serieus neumen wodde. Mit een webstee https://web.archive.org/web/20070213063641/http://www.liefdesverdriet.info/ en persoonlike adviezen perbeert hi'j meensken mit luddevede weer op de bien te helpen.
* Pattie meensken numen liefdesverdriet *luddevede* of *ldvd*, dat vormd is uut de klinkers van **L**ief**D**es**V**er**D**riet. Dit wodt veurnaemelik bruukt as eufemisme, om et woord liefdesverdriet uut de weg te gaon.
Papendyk

**Papendyk** (düütsk: *Papenteich*) is een samtgemeynde in et südelike deyl van et distrikt Gefhörn in Neadersassen. De gemeynde hevt 23.507 inwunners en et hevt een uppervlakde van 110,84 km². 

## Geografy
### Büürgemeynden

### Struktuur van de samtgemeynde

## Et papendykse dialekt
Et papendykse dialekt is een klein regionaal dialekt van et oustfålsk dat under et westneadersassiske dialekt völt.
Haonepoot

**Haonepoot** kan verwiezen naor:

*Haonepoot (Aegopodium podagraria) - oek wel *zeuvenblad*
*De Europese haonepoot - in 't Latien: *Echinochloa crus-galli*
Mesjester (Engeland)

**Mesjester** (uutspraak: *me-SJES-ter*, Engels: *Manchester*) is n stad en n distrikt in t noordwesten van t Engelse graafschap Groot-Mesjester. t Het n oppervlakte van 115,7 km² en is mit 514.417 inwoeners (in 2013) de op vierde nao grootste stad van Engeland. De agglomeraosie Groot-Mesjester het ruum 2,7 miljoen inwoeners (2012).

Mesjester geldt in de hele wereld as t archetype van n textielstad, oek deurdat veul Vlaamse wevers zich der vestigden. De mesjesterse broek komt oek uut Mesjester. De stad was belangriek bie de opkomst van de industriële revolusie.

Mesjester is veural bekend vanwege de voetbalclub Manchester United. n Tweede klub uut de stad is Manchester City.

## Zusterstejen
De offisiële zusterstejen van Mesjester bin:
* Chemnitz (Duutsland), sinds 1983
* Sunt-Petersburg (Rusland), sinds 1962
* Wuhan (China), sinds 1986

Daornaost het t vriendschappelike banden mit:
* Bilwi (Nicaragua)
* Córdoba (Spanje)
* Faisalabad (Pakistan)
* Los Angeles (Verenigde Staoten)
* Rehovot (Israël)

## Foto-uutstalling

Beetham Tower, Manchester 01639.jpg|*Oud-en-niej in Castlefield, Beetham Tower*
Manchester Cathedral.jpg|*Kathedraol van Mesjester*
Printworks, Manchester.jpg|*Printworks*
Opera House, Manchester.jpg|*De opera*


## Uutgaonde verwiezing
Avvekaot (beroep)

Een **avvekaot** is ene dee juridische hulpe verleent in de rechbanke. Um disse hulpe te kriegen mu-j meestentieds geld betaolen, behalven bie een pro-Deoavvekaot, dit is een avvekaot dee hulpe anbiejt an meensen dee neet zoveule geld hemmen, vake kos 't niks mar soms mutten ze een bietjen biebetaolen, de res wonnen dan betaold deur de overheid. In bepaolde gevallen ku-j een korting kriegen, dit is veural op baosis van 't inkoemen. 

Allinnig een avvekaot mag bie gerechtelijke ceviele procedures en strafrechtelijke procedures hulpe verlenen. Aanders as een netaoris, dee meestentieds veur twee pertiejen wark, steet d' avvekaot as belangenbehartiger altied an ene kaante. D' avvekaot hef net as de netaoris een wettelijke geheimhouwingsplichte. Avvekaoten kunnen as getugen neet edwungen wonnen um een verklaoring of te legen over zaken dee ze in der functie toevertrouwd wonnen.

Um avvekaot te wonnen mu-j een universitaire opleiding 'rechen' evolg hemmen. Veerder mu-j je an een bulte regels houwen dee op-eleg wonnen um 't beroep uut te kunnen oefenen.

## [[Nedersaksisch]]
* Drèents: *advekaot*
* Stellingwarfs: *advekaot*
* Veluws: *avvekaot, advekaot*

## Uutgaonde verwiezingen
* Een lieste van alle avvekaoten in Nederlaand
Kloosterwieke

**Kloosterwieke** of **Klooster en de Wieke** is de karnevaalsnoam van t Grunnegse dörp Troapel tiedens de karnevaalstied. t Verwis noar t klooster en de wieke dij om Troapel hin ligt. n Wieke is n daip dij bruukt wuir veur de ontginnen en woarover vrouger t veen of törf noar Stad vervouerd wuir.

t Ook nait zo vrumd dat de grootste en belaangriekste karnevaalsverainen van Troapel de *Kloosterwiekers* hait.

## Karnevaalslaid
t Karnevaalslaid van Kloosterwieke is t *kiele kiele Fennechie*:


Kiele kiele kiele kiele Fennechie
Zet die ais even op dij knij van mie
k Wil die hail mien leven
Doezend smokken geven
Kiele kiele kiele kiele Fennechie
Zet die ais even op dij knij van mie
Aal geft t nog zonnen knaal
t Is Troapler karnevaal
t Is Troapler karnevaal


:de Kloosterwiekers roupen:
:*Kloosterwiekers!*
:t publiek roupt:
:*Alaaf!*
Montana (duurverwiesziede)

**Montana** kan verwiezen naor:

*Montana - een staot in de Verenigde Staoten van Amerika
*Montana (Wallis) - een plaotse in Zwitserland
*Montana (oblast) - een oblast in Bulgarije
*Montana (stad) - een stad in Bulgarije en de heufdstad van t gelieknamige oblast
Pinksterblom

De **pinksterblom** (*Cardamine pratensis*) is n kruusblommege dij tot n haalve meter hoog worden kin. De plaant bluit mit lila tot rôze blommen. De kroonbloader binnen maximoal 18 milimeter laang. De plaant het n wortelrozet. De bloader binnen soamensteld. De dielbladjes van t wortelrozet binnen kört en breed en voak bochteg taand. De stengelbloader binnen smal en laang. De stengel is hol en rond. De vrucht is n haauw. Dizzent binnen bie de pinksterblom smal en hooguut 5,5 sintimeter laang.

De plaant bluit ondaanks zien noam mit noam in de periode véúr Pinkster. t Ìnd van de moand april is meesttieds t hoogtepunt. Mit noam ien Frieslaand wordt t honnekruud, dat wél om en bie Pinkster bluit, ook wel pinksterblom nuimd.

De plaant komt veur ien graslanden, bossen en moren. Ien n omgeven dij heel nat is, komt n biezöndere aanpassen veur aan dit milieu. De dielbladjes binnen körtsteeld en begunnen al wielst ze nog aan de plaant zitten wörrelkes te vörmen. As ze van de plaant oafvalen kinnen ze uutgruien tot nije plaanten. t Zoad komt ien n liekse permanint nat milieu stoer tot ontkiemen en op dizze wieze kin de soort zok toch nog veurtplaanten.

Ien Nederlaand en Belgie is de soort slim algemain. Ze komt nog aal overaal veur. Toch is ze staark aachteruutgoan ien veurkommen. Vrogger kleurde ze veule weilanden paars op t hoogtepunt van de blui. Tegenswoordeg is ze deur de intensiveern van de laandbouw meesttieds bepaarkt tot de slootkaanten.
Ook komt de plaant veur in gazons, woar ze deur t intensieve maaibeheer niet tot blui komt. As de eerste maaibeurten niet doan worden, blikt deur de uutbundege blui van pinksterblommen houveul de soort der ien veurkomt.

## Gebruuk
Pinksterblom wer vrogger bruukt tegen veurjoarsmuuhaid deur zien hoge gehaalte aan Vitamine C. t Waarkt hoeststillend en borstrainegend. Wieder kin t bie summege vörms van sokkerziekte n gunstege uutwaarken hebben.

## Nedersaksisch
* Grunnegs: 
** *pinksterblo(u)m*
** *kievitsblo(u)m*
** *koekoeksblo(u)m*
* Stellingwarfs: *pinksterbloeme*
* Veluws: 
** *pinksterbloem(e), -blom(me)*
** *pienksterbloem(e), -blom(me)*
** *(h)eileuver, (h)eilèver*
** *eileversbloeme* (Wezep)
** *kievietsbloem* (Luntere)
** *ooievaorsbloem*
** *veldkers, -kars, -kärs*
** *kränebloeme* (Attem)
* **Overege dialekten:** opzuiken
Bargente

De **bargente** (*Tadorna tadorna*) is een halfganze, een entachtige waotervoegel dee wat fermaot angeet, tussen een ganze en een ente inzit.

## Vortplaanting
Ze breujen in kulen, bie veurkeur in kniendepupen in de dunen. De naam bargente hef niks van doon mit bargen zoas in 'hoge bargen' in de netuur, mar mit de voortplaanting; de soorte kan iezelig veul jongen grootbrengen of *bargen*.
 
## Verspreiding
De bargente is een kleurrieke verschiening an de kussen van westelijk Europa en sommigen kussen van de Middellaanse Zee (bieveurbeeld Sardinië). Oek langes de Vlaamse kus is e te vienen, o.a. in 't Zwin en in de achterhaven van Zeebrugge. In Nederlaand is e in Zeelaand vake te zien, mar oek langes 't Iesselmeer. Hij brot der, mar is oek een deurtrekker en een wientergaste.

## Foto-uutstalling

Ofbeelding:Ohar Tadorna tadorna RB1.jpg
Ofbeelding:Ohar Tadorna tadorna RB2.jpg
Ofbeelding:Ohar Tadorna tadorna RB3.jpg
Ofbeelding:Ohar Tadorna tadorna RB4.jpg


## Uutgaonde verwiezingen
* SoortenBank.nl - beschrieving, ofbeeldingen en geluud
* SOVON Verspreiding en antalsontwikkeling van de bargente in Nederlaand
* Waornemingen kunnen hier emeld wonnen.
* Kaorte van Nederlaand mit waornemingen
Kouwe

**Kouwe** kan verwiezen naor:

*Kouwe (huusvesting) (*kooi*) - huusvesting veur een dier
*Kouwe (weerkunde) - 't tegenover-estellen van hette.
Petrieze

De **petrieze** (*Perdix perdix*) is een akkervoegel uut de femilie van fezanten (*Phasianidae*).

## Kenmarken
Een volwassen petrieze is ongeveer 30 centimeter groot. D'r poten bin gries, de kop is kestanjebruun liekas de keel. Mannetjes hem oek een kestanjebrune buukvlekke in de vorm van een hoefiezer. De vrouwtjes hem een kleinere vlekke; de jongen hem gien vlekke. Veur de reste is der minnig verschil tussen mannetjes en vrouwtjes (in tegenstelling tot bie de gewone fezante).

## Leefgebied
De petrieze is een standvoegel dee in 't overgrote deel van Europa veurkump, waoronder in Nederlaand en België. Uutzonderingen bin 't Iberisch schiereilaand, Noord-Scandinavië en Zuud-Griekelaand.

Petriezen koemen veural in kleinschaolige open terreinen veur, zoas weilanen, akkers en braokliggende terreinen mit houtwallen of hègen. Ze breujen op 't gres, heed, in moerassen, dunen en lege bargen.

## Rooie Lieste
De petrieze steet op de Rooie Lieste van bedreigen en kwetsbaore voegelsoorten in Nederlaand. De petrieze hef de staotus 'kwetsbaor'. 't Antal petriezen in Nederlaand is stark of-eneumen. Op dit mement bin der nog mar 10.000 brotpaoren.

De reden hierveur is ondere aandere dat ze een gebrek an insekken hem, wat weer kump deurdat der krap genog bloemrieke overhoekjes bin. Butendat bin der neet genog stoppelakkers um te overwienteren. In 't brotseizoen gaon veul nessen deran deur 't meien.

Op de petrieze mag op dit mement in gien enkel seizoen ejeugen wonnen.

## Nedersaksisch
* Drèents: *petries*
* Veluws: *petries, petrieze*

## Uutgaonde verwiezingen
* SoortenBank.nl - beschrieving, ofbeeldingen en geluud
* Vogelbescherming Nederland
West-Duutslaand

**West-Duutslaand** of **Bondsrepubliek Duutslaand** (Duuts: Bundes Republiek Deutschland; BRD) was n republiek dij beston oet de 10 westelkste dailstoaten van t tegenswoordege Duutslaand en t westelke dail van de stad Berlien. t Het bestoan van 1949 tot 1990, dou t soamenvougd wuir mit Oost-Duutslaand (DDR). De heufdstad van de BRD was Bonn

## Ontstoan

Noa de Twijde Wereldoorlog wuiren Duutslaand en de stad Berlien verdaild in vaaier zônes. n Franse zône, n Britse Zône, n Amerikoanse zône en n Russische zône. De Russische zône was kommunistisch en gong dus nait goud soamen mit de kapitoalistische zônes van Frankriek, Engelaand en de USA. 

Stalin wol n hail *[[Oostblok]]* vörmen van kommunistische landen. Hierbie kon hai t nait broeken om de Russische zône van Duutslaand gewoon bie de rest van t kapitoalistische laand te lôten en verkloarde in 1949 Oost-Duutslaand onôfhankelk.

Drij moanden veur de ofschaaiden van de DDR, wuiren de westelke zônes soamenvougd en wuiren in 1955 n offisjeel laand. 

Noa de vaal van de Berliense muur in 1990 wuir Oost-Duutslaand bie West-Duutslaand vougd en gongen wieder onder dezölfde noam, Bondsrepubliek Duutslaand.
Niel

De **Niel** (in t Arabies النيل *an-nīl*) is n 6.650 kilometer lange rivier, en is daormee de langste rivier van Afrika (volgens veule meensen oek van de wereld, mer hier bestaon nog verschillende liesjes van). t Is de belangriekste rivier in Egypte, dat wel *t geschenk van de Niel* eneumd wörden.

De Niel ontspringt as Blauwe Niel in Ethiopië in t Tanameer en as Witte Niel in t Viktoriameer. t Meer ligt tussen de dree laanden Oeganda, Kenia en Tanzania in. De Witte Niel streump vervolgens hier vandaon via Zuud-Soedan en Soedan, waor beie takken bie de heufdstad Khartoem samenkoemen, naor t noorden, um uuteindelik in n rume delta uut te munden in de Middellaandse Zee.

Bojemonderzeuk en satellietfoto's hebben volgens n artikel in t blad *Science* uut augustus 1986 uutewezen dat der deur de Sahara n ouwe rivierberring ligt naor t westen. Sommige onderzeuker menen dat de Niel, ten minsten veur de op een nao leste iestied, niet in de Middellaandse zee uutkwam, mer deur dit rivierdal in West-Afrika streumden naor de Atlantiese Oseaan. t Is meugelik dat de Niel streumden naor wat noen de Nigerdelta is, mer oek dat t veerder gung naor de Gambiadelta.
Sprintel

Een **sprintel** is een klein en schaarp deeltjen hout, been, metaol of glas dat in de huud of in 't oog terecht-ekommen is. Deurdat een sprintel zo schaarp en klein is, kan 't makkelijk in de huud of 't oog terechtkommen. Een sprintel der weer uuthaolen is vaak een prebleem, veural in 't oog. Soms kan een sprintel oek liejen tot schaode an 't oog of op de huud. Een sprintel in de huud kan der 't best uut-ehaold worren mit een pincet en een naold. As der een sprintel in 't oog zit ku-j daorveur 't beste naor de dokter gaon.

## Nedersaksisch
*Drèents: *splinter*
*Stellingwarfs: *fieksel*
*Veluws: *sprintel*
Doornestruke

De **doornestruke** (*Ulex europaeus*) is een giftige struke uut de vlinderbloemenfemilie (Fabaceae), 't is giftig deurdat 't cytisine bevat. De doornestruke steet op de Nederlaanse Rooie Lieste van plaanten as vrie zeldzaam en maotig of-eneumen. De struke hef (zoas de naam al angeef) doorns, 't is een greunblievende struke dee plaoselijk veurkump op zaandgrond, heed of in de dunen. In pertie gebieden bin ze iezelig zeldzaam. Biejen koemen vake of op de goudgele, geurende bloemen. Bie anraking schieten de bloemen stuufmeel of op de bezeukende insekken. Rechop greuiend kan de doornestruke een heugte bereiken van dreje meter, mar de struke blif op onbeschutten of begrezen plekken een stuk leger.

## Blaojen
De blaojen bin ereduceerd tot greune, naoldvormige doorns van 1,5 tot 2,5 centimeter lange. Ze bin diep-egreuf en stief. Jonge blaojen bin dreetallig en in dat staodium nog zach en veur dieren eetbaor.

## Bloemen
De vlindervormige bloemen bin goudgeel en hemmen een lengte van ongeveer 1,5&nbsp;cm. Ze bin bevestig an korte, fluweelachtige stelen.

## Vruchen
De doornestruke draag zwarte peulen dee ene tot tweje centimeter lange wonnen. Ze bin behaord. As ze riep bin bars de peule los zodat de zaojen vriekoemen. Disse zaojen bin giftig.

## Foto-uutstalling

Ofbeelding:Ulex europaeus8.jpg|Doornestruke
Ofbeelding:Ulex europaeus3.jpg|Bloeme
Ofbeelding:Ulex europaeus9.jpg|Doornestruke in de *Botanische Tuin TU Delft* 


## Uutgaonde verwiezingen
* SoortenBank.nl - beschrieving en ofbeeldingen
Insekt

**Insektn** (*Insecta*) bint n klasse van de geleedpotigen (Arthropoda). Mit 925.000 beschreavn soortn is t mit ofstaand de grootste groep van deern. Alle andern soortn deern biej mekare bint nog nich zoo soortnriek as de insektn; ongeveer 70% van de ruum ienmiljoen beschreavn deersoortn beheurt töt de insektn. Eschat wordt dat der veule honderddoezndn töt n poar miljoen soortn nog nich ontdekt bint.

Insektn leavn op t laand en in zeutwater, n poar soortn leavn in zee, mer hier neamn de kreeftachtign de plaats van n insektn hoast hilndal in. Sommige insektn speuln n direkte rol in t leavn van de mens, zooas biej t oaverbrengn van ziektn as vektor, t verzameln van honnig, of duur t opeatn van de oogst, mer ok duur de bestoeving van voedingsgewassen. De wetenschop dee zik mit de bestudering van insektn gangholdt is de entomologie.
Gullen sleutelbloeme

De **gullen sleutelbloeme** (*Primula veris*) is een plaante uut de sleutelbloemefemilie (Primulaceae). De gullen sleutelbloeme kump veur in weilanen en bossen. De heugte is 15 tot 30 centimeter.

## Bloeme
De bloemen hem de kleur van een eierdoorne. In de keel zitten oranje vlekken. De krone is klokvormig, net as de vuuftaandige kelke.

## Bleuiwieze
Maximaal dartig bloemen vormen een scharmachtig gehaol op een bloemsteel van 10 tot 30 centimeter lange. De bleuitied loop van april tot juni.

## Blad
De blaojen vormen een rozet, dat langwarpig en etaand is. 't Rezet eindig in een evleugelen, behaoren steel.

## Vruch
De gullen sleutelbloeme hef een eiervormige deusvruch dee ummesleuten wonnen deur een kelk.

## Uutgaonde verwiezing
* SoortenBank.nl - beschrieving en ofbeeldingen
Johan Veenstra

**Johan Veenstra** (geboren op 6 jannewaori 1946 in Wolvege, Frieslaand) is ien van de bekendste Stellingwarver schrievers. Hi'j schrift Stellingwarfstaelige dichtbondels, verhaelen en romans. Eers as vule Nedersaksische schrievers, die vaeke ok in et Nederlaands doende bin, schrift Veenstra konsekwent in et Stellingwarfs.

## Schrieversleven
Veenstra het zien hiele leven in Ni'jhooltpae in dezelde gemiente woond. Negen jaor lang schreef en sprak hi’j kollums (Stellingwarver Stiekelstokkies) veur de regionaole radio Omrop Fryslân. Hi'j schrift now kollums veur de Leeuwarder Courant. Vaeke is hi'j as verteller bi'j et pad in de noordoostelike perveensies. Veenstra is in 2001 benuumd tot Ridder in de Odder van Oranje-Nassau veur zien wark in en veur et Stellingwarfs. In meert 2021 wodden hi'j benuumd töt erebörger van 'e gemiente Weststellingwarf.

Sund 22 juni 2003 hoolt Veenstra op zien eigen webstee een dagboek bi'j, daoras vaeke ni'js in staot over Nedersaksische zaeken. Zoemer 2021 hol et dagboek op mit verschienen op internet en begunde Veenstra in plaese daorvan weekberichten te sturen over de aemel. Kot daornao had hi'j een ni'je webstee en begunde hi'j vanni'js mit et internetdagboek.

## Boeken

## Literaire/kulturele priezen en onderscheiding
*H.J. Bergveld-pries, 1984 veur Naachs goelen de honnen
*H.J. Bergveld-pries, 1991 veur Een vlinder van zulver
*Siemonsma Cultuurprijs, 2002
*Streektaalprijs 2009 Dagblad van het Noorden, 2010 veur Et geheim van de wiend
*Stellingwarf-Trofee, 2010
*Streektaalprijs 2015 Dagblad van het Noorden, 2016, veur Een vrouw van ivoor
*Rink van der Veldepries, 2020, veur Vroeger is veurgoed veurbi’j
*Zulveren Anjer, 2021

## Uutgaonde verwiezings
*Johan Veenstra zien webstee
Świnoujście

**Świnoujście** (Duuts:*Swinemünde*) is n Poolse stad, legen in Westpommeren. t Is strategisch legen bie de monding van de Oder. t Het zok kinnen ontwikkeln tot de grootste Poolse hoaven (Stettin-Świnoujście).
De Świna, zo as de ploatselke aarm van de Oder heet, verdailt de stad in 'Oost' (legen op t eilaand Wolin) en 'West' (op Usedom). In t zuden van de stad ligt t Oderhaf.
Japans

t **Japans** wordt proat deur sikkom 127 miljoen mìnsken in Japan en immigranten in o.a. Brazilië, de Verainigde Stoaten en Peru. t Is de offisjele toal van Japan. Der binnen drij schriefsystemen dij deurmekoar gebruukt worden in t Japans: Hiragana, Katakana en Kanji (Chinese karakters). t Japans wordt veul gebruukt in Animé-films en Manga.

## Geschiedenis

t Japans het 4 dudelke tiedparken kind.
* *Old-Japans*: t Japans van veur de 8e aiw
* *Vrog-Japans*: t Japans van de 9e tot de 11e aiw
* *Middel-Japans*: t Japans van de 12e tot de 16e aiw
* *Modern-Japans*: t Japans vanôf de 16e aiw tot now

## Boetende hìnwiezen
* Japanse alfabetoefening (PDF-formoat)
De Polle (Stienwiekerlaand)

**De Polle** (Nederlaans: *De Pol*) is een plaetse en wiek in de gemiente Stienwiekerlaand in de Nederlaanse perveensie Overiessel.
Baarlo (Stienwiekerlaand)

**Baarlo** is een buurtschop in de gemiente Stienwiekerlaand, in de perveensie Overiessel in de Kop van Overiessel.

De buurtschop lig niet wied of van et stattien Blokziel, naobi'j de perveensiaole weg N333 tussen Marknesse en Stienwiek. Wat plaesen die in de buurte liggen, bin naost Blokziel, Moggebiet, Scheerwoolde en Wetering.

## Geschiedenis

Vrogger hef Baarlo een dörp ewest. Tot de Noordoostpolder dreugelegd wodden, lag et an de diek van et Iesselmeer (vrogger de Zuderzee).

Sinds mienstens 1476 stund der in Baarlo een kapel. Dissend deu dienst as karke veur de inwoners van Baarlo, Kuunderdiek, Blokziel en omgeving. Naodat Blokziel in 1609 een eigen karke losedaone had, deu et Baarlose gebouwgien nog dienst as kapel veur de begraafplaese van Baarlo. De begraafplaese en de kapel wodden in 1774 overedreugen an de hervormde karke van Blokziel.

In de stormvloed van 1825 wodden de kapel zwaor verrineweerd. In 1836 hebben zie hom veur ofbraak verkocht an et waeterschop Veno. Wat overbleef was de olde begraafplaese, die nog aldeur in bezit is van de karkevoogdi'je van 'e protestaanse gemiente in Blokziel.

Volgens de 19de-ieuwse historicus A.J. van der Aa had Baarlo midden 19de ieuw zo'n 120 inwoners. Et dörp wodden toen ok wel Kuunderdiek en Baarlo (Kuinderdijk en Baarlo) enuumd.

## Bronnen
*Abraham Jacob van der Aa (1840), *Aardrijkskundig woordenboek der Nederlanden*, diel 2 (B)
Baarlo

**Baarlo** kan verwiezen naor:

*Baarlo (Stienwiekerlaand) - een buurtschop (veurmaolig dörp) in Overiessel
*Baarlo (Zwärtewäterlaand) - een buurtschop in Overiessel
*Baarlo (Limbörg) (Limbörgs: *Baolder*) - een dörp in de Nederlaans-Limbörgse gemiente Maasbree
*Hoog-Baarlo (historisch ok Ba(a)rlo/Barel), een buurtschop even onder Hoenderloo in de Gelderse gemiente Ede
Tjeukemeer

Et **Tjeukemeer** (Fries: *Tsjûkemar*) is et grootste binnenmeer van de Nederlaanse perveensie Frieslaand. Et leit in de Zuudwesthoeke, op de greens van de gemienten Lemsterlaand en Scharsterlaand. Et meerst westelike diel van et meer wodt deursneden deur de snelweg A6.

Rond et meer liggen de dörpen Echten, Echtenerbrogge, Rohel, Delfstrehuzen en Oosterzee. D'r liggen ok verschillende campings langes et meer. Et Tjeukemeer is niet overal even diep. Veural et noordoostelike gedielte is slim ondiep, minder as een meter. 

De gezaemenlike döprskoeme van Echtenerbrogge en Delfstrehuzen vormt et belangriekste plak an et meer. In et tjeukemeer liggen de eilanen Tsjûkepolle, Marchjepolle en Ganzetippe.
Hainego

**Hainego** (Frans: *Hainaut*, Nederlaands: *Henegouwen*, Picardisch: *Hénau*, Woals: *Hinnot*, West-Floams: *Enegouwn*) is n provìnzie ien t zuudwesten van Belgie, mit as heufdstad Baargen (Mons). De provìnzie telt sikkom 1.365.000 ienwoner (2025).

De provìnzie heurt tot Wallonie. t Grinst ien t noorden aan Westfloandern, Oostfloandern, Floams Broabant en Woals Broabant, ien t oosten aan Noamen en ien t zuden aan Frankriek.

t Grootste dail van t tegenswoordege Hainego ligt op t grondgebied van t vrougere geveschop Hainego. Der is ook n dail dat tegenswoordeg ien Noord-Frankriek ligt, ien t depaartemint Nord.

De Grunnegse noam van de provìnzie bestaait oet twij woorden *[[Haine]]*, t revierke dij deur t gebied strult, en *go*, de Grunnegse vertoalen van *gouw*, dat gebied betaikent.

## Toal
De provìnzie Hainego ligt in Wallonie en is dus Franstoaleg. Doarnoast worden der twij heufddialekten proat, noamelk t Picardisch en t Woals.

## Arrondisemìnten
* Arrondisemìnt Aat (Ath)
* Arrondisemìnt Baargen (Mons)
* Arrondisemìnt Charleroi
* Arrondisemìnt Doornik-Moeskroen (Tournai-Mouscron)
* Arrondisemìnt La Louvière 
* Arrondisemìnt Thuin 
* Arrondisemìnt Zinnik (Soignies)

## Gemaintes
Gemainten mit n stadstitel hebben *(stad)* aachter heur noam stoan.

## Boetende hìnwiezen
* AlleCijfers.be
Floams Broabant

De provìnzie **Floams Broabant** (Nederlaands: *Vlaams-Brabant*, Frans: *Brabant flamand*, Limburgs: *Vlaams-Brabant*), mit as heufdstad Leuven, is ain van de tien provìnzies van Belgie. De provìnzie telt sikkom 1.205.000 ienwoner (2025). Zie is de jonkste en ook de klainste van de vief Floamse provìnzies. De belaangriekste steden binnen  Leuven, Vilvoorde, Halle, Tienen, Diest en Aarschot.

t Grinst ien t zuden aan Hainego, Woals Broabant en Loek, ien t westen aan Oostfloandern, ien t noorden aan Antwaarp en ien t oosten aan Limbörg.

De provìnzie Floams-Broabant het n laankrekde vörm en is van oost noar west tou sikkom 90 km laank, en van noord noar zuud tou sikkom 40 km (ien vogelvlucht). Floams-Broabant bestaait oet 65 gemaintes, woarvan 30 in t arrondissemint Leuven en 35 in t arrondissemint Halle-Vilvoorde, dat as kaisomschrieven bie Europese of federoale verkaizens of as gerechtelk arrondissemint nog n gehail oetmoakt mit t Bruzzels Heufdstedelk Gewest en din bekind staait onder de noam Bruzzel-Halle-Vilvoorde.

## Ontstoan
De provìnzie ontston deur de olle provìnzie Broabant te splitsen bie de toalgrins laangs ien n Floams dail (Floams Broabant), n Woals dail (Woals Broabant) en t aan de iendailn ien provìnzies onttrokken Bruzzels Heufdstedelk Gewest. Dizze schaaiden von stee op 1 jannewoari 1995. De provìnzie Floams Broabant heurt tot t Floams Gewest, de provìnzie Woals-Broabant tot t Woals Gewest. t Bruzzels Heufdstedelk Gewest wordt volledeg omsloten deur Floams-Broabants grondgebied.

## Toal
De offisjele toal is t Nederlaands, met oetzöndern van verschaaidene fasiliteitengemaintes om en bie Bruzzel en laangs de toalgrins woar Franstoalegen toalfaziliteiten genieten. De lèste tientallen joaren vestegden der zok nait-geringe aantellen immigranten en boetenlaanders. De groep ienwiekelens vaalt sosjologisch en demogroafisch oetain ien vijer grode groepen: (1) Nederlandstoaligen dij dichter bie heur waark ien Bruzzel kommen wonen of dij juust oet Bruzzel votgoan, (2) Franstoalegen, ook ôfkomsteg oet Bruzzel en ook oet Wallonie, (3) Noordamerikoanse en EU-börgers, waarkzoam veur internaasjonoale bedrieven en Europese instèllens en maisttieds hier veur enkeld verschaaide joaren, en (4) Noord-Afrikoanse en Törkse immigranten, dij oft ook eerstens ien Bruzzel woond hebben.  
 
t Lokoale dialekt is t (Zuud-)Broabants.

## Arrondisemìnten
* Arrondisemìnt Leuven
* Arrondisemìnt Halle-Vilvoorde

## Gemaintes
Gemainten mit n stadstitel hebben *(stad)* aachter heur noam stoan.

A Pajottegem

## Boetende hìnwiezen
* AlleCijfers.be
Laandnommer

Et **laandnommer** is dat diel van et tillefoonnommer dat verwiest naor een specifiek laand. Bie et bellen naor et butenlaand wodt in et keuzen nommer et laandnommer veurofgaon deur de internationaole toegaangskode. 

Naost de laandnommers die naor lanen wiezen, bin d'r ok speciaole laandnommers.

De wereld is opdield in 9 regio's: Noord-Amerike (1), Afrika (2), Europa (3 & 4), Zuud-Amerike (5), Australië en Antarktika (6), Oost-Europa (7), Azië (8), Midden-Oosten (9).

Alle lanen bin vervolgens veurzien van een eigen laandnommer.

Zoas mit alle tillefoonnommers kan een laandkode niet een veurvoegsel wezen van een aandere laandkode, dus bi'jgelieks omdat d'r een laandkode 7 is (veur Ruslaand en Kazachstan), kan de laandkode 71 niet meer toekend wodden.

Laandkodes wodden bi'jtieden wiezigd. Doe laandkode 37 van Oost-Duutslaand vriekwam nao de verieniging mit West-Duutslaand, wodden de kodes 370–379 toekend an verschillende lanen die nog gien eigen laandkode hadden, zoas Andorra en lanen die votkwammen uut de veurmaolige Sovjet-Unie.
Hegemors

De **hegemors** of **hegemos** (*Prunella modularis*) is n zangvoegel uut de familie van hegemorsen (Prunellidae). De hegemors wort deur partie minsen oek wel t **blauwe paapjen** eneumd, oekal het ie gien blauwe kop. Disse naam wort vaker gebruukt veur de voegel die in t Nederlands n *[[blauw paapjen (Parus caeruleus)|pimpelmees]]* eneumd wort.

## Kenmarken
Ze worren vuuftien sentimeter groot, oengeveer net zo groot as de huusmors. Blauwe paapjes leven in bosgebiejen, bossages en struukgewassen. Ze lieken veul op t wiefjen van de huusmors, mar dan mit n dunnere sneb en n grieze kop. Hie het n hoge en heldere zang.

Ze verplaotsen der eigen op n eigen manier: leeg bie de groend oender struken en hegen, op paodjes en zelfs in laonen van parken op zeuk naor voedsel.

## Voortplanting

De voegels nestelen in hegen (vandaor de naam), mar oek in struken en lege planten.

De hegemorsen in Noord-Europa trekken swienters naor t zujen en t westen. In Nederland en België kommen hegenmorsen t hele jaor veur.

## [[Nedersaksies]]
Der wort in t Nedersaksies meestentieds gien onderscheid emaakt tussen morssoorten, ze worren vake gewoen *morsen*, *mossen*, enz. eneumd. Hieroender zie'j n paor are dialektwoorden veur de hegemors.

* Veluws:
** *heggemus*, *-mos*, *-mors*
** *hegemus*, *-mos*, *-mors*
** *hegmusse* (Une)
** *basternachtegaal* (Emst)
** *boerennachtegaal* (Garder)
** *blauw paapjen* (Putten, Barreveld)
** *straotjongen* (Elburg)

## Ofbeelding en zanggeluud

Image:Dunnock.jpg


* 

## Waornemingen in Nederland
* Kaort van Nederland mit waornemingen 
* Waornemingen kunnen hier emeld worren

## Uutgaond verwiezingen
* SoortenBank.nl - beschrieving, ofbeeldingen en geluud
Vuulboom

**Vuulboom** (*Rhamnus frangula*) is een plant uut de wegedoornfemilie (Rhamnaceae). In Nederland komt de plant veural veur in 't oosten en zujen en in de dunen. De plant liekt een bietjen op de wegedoorn, mar verschilt op details. Vuulboom komt in veul delen van Europa veur in vochtige bossen en venen. De plant greuit 't best in een zure groend.

De soort greuit as struuk of as kleine boom tot oengeveer 5 meter hoog. De bast is zwart en het brune poriën. Vuulboom het gien dores. De blaojen zien der zwat 'tzelfde uut as die van de wegedoorn, mar bin langwaarpig roend en geifrandig.

De bloemen bin tweeslachtig en hen vuuf kelk- en vuuf kroonblaojen. De bloemen bin alleenstaond of in bundels in de oksels. De bleuitied loopt van april tot juli. Vuulboom draagt rooie bezen die laoter zwart worren.
Afrikaon

**Afrikaon** (*Tagetes*) is een geslacht eenjaorige planten uut de composietefemilie (*Compositae* of *Asteraceae*). Der bin veule tientallen soorten die inheems bin in de warmere streken van Midden-Amerika, veural Mexico. De naam "Afrikaon" is dus eigenlijks verkeerd.

Tegesworig is de Afrikaon een bekende tuunplant. An 't eind van de 16e eeuw werden de soorten *T. patula* en *T. erecta* in Europa in-evoerd. Sinds die tied bin der veul hybriden verschenen.

## Kweek
Afrikaonen een hen maotig voedselrieke groend neudig en veul zon. Op een halfbeschaoduwde plek kunnen de planten oek goed greuien. Een vochtige, mar goed deurlaotende groend is belangriek veur de ontwikkeling. 't Planten moet edaon worren in 't vrogge veurjaor. De geur van disse plant houdt wurmpjes en are oengedierte vort.

## Soorten
Een selectie van de soorten:

**T. tenuifolia*: tot 60 cm hoog, slanke stengels, fien verdeelde blaojen, gele bloemen van juli tot september.
**T. t. pumila*: compacte dwaargvorm van bovenstaonde soort.
**T. erecta*: tot 80 cm hoog, diep in-esnejen blaojen die aarg geurig bin, oranje bloemen die bleuien tot in de haarfst.
**T. patula*: tot 30 cm hoog, diep in-esnejen blaojen, bruunrooie bloemen van juni tot laot in de haarfst.

## Foto-uutstalling

Ofbeelding:Tagetes lemmoni0.jpg|*T. lemmoni*
Ofbeelding:Tagetes patula1.jpg|*T. patula*
Ofbeelding:Tegetes tenuifolia0.jpg|*T. tenuifolia*
Ofbeelding:Tagetes x erecta0.jpg|*T. × erecta*


## Nedersaksisch

*Drèents: 
***afrikaan, afrikaon, aofrikaon(e), afekaon*
***tulitaon, tudeltaontjes, tuletaonen, tuultaonties, tudeltaon(en)*
*Stellingwarfs:
***afrikaantien, afrikaontien*
***tuunkaone*
*Urkers: *afrikaontje*
*Veluws: 
***afrikaon, afrikaan* (oek as verkleinwoord)
***aofrikaontjes* (Bunsjoten)
***stinkende gouwe* (Niekark)
***goudsbloemen* (Schaarpezeel)
***Overig:** opzeuken