open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Tongblaor

**Tongblaor** (ok wal: **mkz** [mond-en-klauw-zeer], Latien: *Aphtae epizooticae*) is een slim besmettelijk virusziekte van evenhoevigen zoas rundvee en zwienen, schaopen, harten en geiten. Aandere dieren en ok mèensen kunnen der wel schaode van ondervinnen maor lopen gien risico. De ziekte is veur dieren slim besmettelijk, vergeliekbaor mit griep bij mèensen. Daorumme gelden der in geval van tongblaor alderlei maotregels. De ziekte kan deur verschillende virussen veroorzaokt wörden.

Bij een infectie mit tongblaor ontstaon blaoren in de bek mit naome op de tong, op de gier en op de poten, mit naome de kroonranden. Dieren bint slim ziek, hebt koorts, eten niet meer, verliezen gewicht en produceren minder melk. 1 tot 2% van de besmette dieren starft, maor bij jonge dieren kan dat percentage veul hoger liggen. Mit goeie verzurging kan een dier der van herstellen maor dat was vrogger financieel interessanter as tegensworig.
Winzum (Grunnen)

**Winzum** is n dörp en n  vrougere gemainte in de provìnzie Grunnen. De gemainte het 14.051 inwoners (1 juli 2006, bron: CBS), beslogt n oppervlakte van 102,53 km² (woarvan 1,56 km² woater).

t Dörp bestaait oet drij wierden: dij van Winzum zölf, Bellengweer en Obergum.

Obergum wordt söms nog as n apaart dörp zain, omdat t aan de ander kaant van t Winzumerdaip ligt. t Het der ook mit te moaken dat t dörp twij heufdstroaten het, de Hoofdstraat-W (W is van Winzum) en de Hoofdstraat-O (O is van Obergum). Deur veul bewoners ook West en Oost nuimd, wat aigelk vrumd is, den de baaide stroaten liggen Noord-Zuud.

Winzum en Obergum binnen van oorsprong verbonden via n stainen boogbadde, de Boog nuimd en n hoogholtje, de Jeneverbadde.

Winzum het n schiere kèrk, de Toornkèrk, woarvan de trappen noar de toorn aan de boetenkaant legen is.

t Dörp het ook nog twij aachtkaantege stellnmeuls. De oldste is "De Vriendschap" (de vrundschop) in 1801 as pelmeul bruukt en halverwege de 20e aiw as witmeul ombaauwd. Wat meer richten de dörpskeern stoef bie t dörpsplaain staait op de meulbaarg de oet 1851 dateernde wit- en pelmeul 'De Ster'. Baaide meuls binnen körtleden restaureerd en draaien hail regelmoateg deur enkele vraaiwillege meulners.

t Vernuimde Paiderpad lopt deur zowel Obergum as deur Winzum.

## Indailn
De gemainte Winzum omvat ook de volgende plakken: Abbeweer, Oadörp, Auwerderziel, Allenhoezen, Allersmoa, Antem, Aarwerd, Bavvelt, Bellengweer, Beswerd, Bolshoezen, Dingen, De Roaken, De Vennen, Naandel, Duusterwinkel, Eernsheem, Aizing, Fiwwerd, Garwerd, Groot Wetsen, Hammerlaand, Haardeweer, Haarzens, Hekkem, t Schoor, Hiddenziel, Lutje Garwerd, Lutje Wetsen, Krazzum, Lutje Marne, Lutke Saaksum, Moarhoezen, Obergum, Oldenziel, Oostum, Roanum, Raskert, Soaksumhoezen, Saauwerd, Schoapehaals, Schoaphaalsterziel, Schifpot, Schillnham, Suttum, Toekebosk, Tijum, Tinaalng, Vaalkum, Wierum, Wierumerschaauw (gedailtelk), Wildeveld.
Adderblad

De **adderbladen** of **edderbladen** (*Pteridophyta*) bint een stam van 't riek van de plaanten. Adderbladen hebt gien bloemen waorin zaoden vörmd wörden en beheurt daorum niet tot de zaodplaanten. Wel hebt alle adderbladen wortels, een stam en bladeren en plaant ze zuch vort deur middel van sporen.

Adderbladen en heur verwanten bint de meeist primitieve plaanten die een waor vasculair systeem ontwikkeld hebt. Alle Europese adderbladen bint kruudachtige plaanten mit bladeren die uut de wortelstok ontspringt. Bij de meeiste soorten is die wortelstok een krupend stuk stengel onder de grond.

De stam van 't adderblad telt duzenden verschillende soorten die verspreid over de hiele wereld veurkomt. In 't bijzonder bint ze overvloedig in tropische regenwolden, umdat hier de belangriekste vereisten an de leefumgeving van de adderbladen – warmte en vocht – saomenkomt.

Tot de Pteridophyta wurden vrogger behalve de adderbladen ok de wolfsklauwen en de peerdenstarten rekend. Tegenswoordig bint ze in aparte stammen plaotst.

## Zie ok
*Addervere

## Nedersaksisch
*Drèents:
***adderblad*
***adderloof*
***adderroet*
***edderblad*
***edderloof*
***slangenbrood*
***vaeren*
***vaoren*
***varen*
*Grunnegs: *(adder)veern*
*Stellingwarfs: *addervere*
*Veluws:
***varen*, *vären*, *vaoren*
***vaorne* (Heerde)
***väärne* (Waopenvelde)
***vaorem* (Putters) 
***varenplante* (Apeldoorne)

## Galerie

Image:Fern.jpg|*Blechnum nudum*
Image:Tree Fern.jpg|'t Blad giet lös
Image:Fern02.jpg|*Dicksonia antarctica*
Image:Dicksonia antarctica in Nunniong, Australia.jpg|*Dicksonia antarctica*
Image:Haeckel Filicinae 92.jpg|"Filicinae" van Ernst Haeckels *Kunstformen der Natur*, 1904
Image:Oaxaca fern.jpg|Onbekend adderveresoort in Oaxaca
Image:Tree Fern Spores.jpg|Sporen van de addervere
Image:Fern-leaf-oliv.jpg|Blad van de addervere
Jovink en de Voederbietels

**Jovink en de Voederbietels** warren nen "rock 'n' roll-formatie" uut de Gelderse Achterhook. 

In 1992 wöddt 't Rock 'N Roll dujo 'Jovink' op-ericht deur Hendrik Jan Lovink en Gijs Jolink, zunne van Normaal-voorman Bennie Jolink. Jovink en de Voederbietels waren in de eerste joaren van heur bestoan veural bekend in de Achterhook en andere delen van 't Nedersaksische taalgebied. Zie brachten twee albums oet, woarvan meer dan tiendoezend exemplaren wurden verkoch. Op 16 november 1996 wurd nen live-cd op e'nommen in Dedemsvaort. 

In 2003 stonnen leden van Jovink en de Voederbietels op de kandidaatenlieste van de Partie van de Toekoomst, moar dat weerheel bierbrouwerij Grolsch er neet van sponsor van de groep te wodden. In juli 2003 stunnen Jovink en de Voederbietels op de zeuvende editie van Zwarte Cross in 't Achterhookse Halle, dat meer as 40.000 bezeukers trok. De organisatie van dit evenement is al van begin af an in de hande van leden van disse groep.

In augustus 2003 crashte Jolink met ziene crossmotor, wat nen zwoaren harsenschudding tut gevolg hadden. Hierduur mossen enkele optredens af-ezeg wodden. He wödden twee moand lange as bassist vervangen duur Ard Schouten.

Ende juli 2004 verkochen Jovink en de Voederbietels op de Zwarte Cross 5000 eksemplaren van heur single *Luie Flikker*. Veur twee muntjes konnen de leu de single met kriegen. 't Nummer bereikte de hitparades neet, umdat het te weinig op de radio edraejd wodden.

Begin 2005 wöddt gitarist Richard Jansen (Gorro) vervangen deur de 27-joarige Hendrik Jan Bökkers.

In 2007 skeaiden der Jovink met oet. Veural Jolink gavven an at et um allemaol te zwaor was. Vandage den dag bunt ze veural drok met den Zwarten Cross, wat oonderdoems uutgegreuid is töt grötste motorcrossfestival van de waereld.

## Bezetting
* Hendrik Jan Lovink (Cohen) : gitare, zang   
* Gijs Jolink (Goliath) : basgitare, zang en sprekkeri-j
* Hans Bouman (Mongo) : drums
* Hendrik Jan Bökkers : gitare

## Uutgoande verwiezings
* Jovink en de Voederbietels
* Festivalinfo
* Nationaal Pop Instituut
* https://web.archive.org/web/20060205040846/http://www.voederbietel.nl/
* Jovink all the way
* Zwartecross
Boek

**Boek** kan verwiezen naor:

*Boek (lichem) - de boek leit krekt onder de bost
*Boek (literetuur) - een leesboek
Boek (lichem)

De **boek**, **buuk** of et **abdomen** is bi'j warvelde dieren waoronder de meenske een holte, de boekholte, die vuld is mit een antal organen die veural te maeken hebben mit de spiesvertering, et anmaeken van plasse en de vortplaanting. Organen die echt in de boekholte liggen (zoas de maege, lever, milt en daarm) hieten in de Nederlaanse medische wereld *intraperitoneaal*; organen die d'r wel tegenan liggen mar niet echt in de boekholte bin (zoas de nieren en de pankreas) hieten *extraperitoneaal* (meerstal *retroperitoneaal*). Een orgaan as de uterus is een betien een greensgeval. (Et peritoneum is et vlies dat de boekholte an de binnenkaante en de boekorganen an de butenkaante bedekt.)

De boekholte is van hart en longen ofscheiden deur et middenrif of *diafragma*, een spiere in de vorm van een dunne koepelvormige plaete die bi'j saementrekking de ribbekaaste vergroot ten koste van de boekholte, zodat de longen him vol locht zoegen kunnen. Omdat de boekinhoold amper saemendrokber is zal hierbi'j de boekwaand wat naor buten poelen. (Een kesjet maekt slaanker ten koste van et beschikbere aosemvolume van de longen.) In et midden van de boek zit de naevel.

## Nedersaksisch
* Drèents: *boek*, *buuk*, *lief*
* Grunnegs: *boek*, *lief*, *pokkel* (negatief)
* Sallaands: *buuk*, *boek*
* Stellingwarfs: *boek*, *buuk*
* Urkers: *buk*
* Tweants: *boek*
* Urkers: *buk, pins*
* Veluws: 
** *buuk, boek, beuk*
** *lief, leef*
** *pens, penze*
** *balg* (Oost-Veluws)
** *mage* (Vaossen)
** *räpe* (Attem)
Regen

**Regen** is een vorm van neerslag, net as snee (ieskristallen) en hagel (bevreuren regen). 

Regen ontsteet as der zoveule waoterdruppels in de wolken zitten, dat ze tegen mekaarbotsen en zo groter wonnen. Ho groter de waoterdruppel, ho gauwer 't ummeneer vuilt (van 1 centimeter per ure tot 10 meter per seconde). Allewel de luch in de wolke opstieg, zal nao veule botsingen de greuiende waoterdruppel uuteindelijk ummeneer vallen. Tiejens 't vallen wonnen de druppel deur botsingen stark, mar verlies 't oek waoter (dreugeblaozen) en allinnig de grote druppels haolen de grond. In warme lanen zie-j soms hoge wolken mit een regensliere dee in de dreuge luch onder de wolke gauw weer verdamp en nooit de grond haolt. Soms is 't in de tropen zok moekerig weer onder de regenende wolken, dat opstiegend voch de wolke weer anvult en 't blif regenen. Dit kan allinnig as de temperetuurverdeling in de luch gunstig is. Regen wonnen meestentieds op-evungen in een regentonne, of geet de ofvoer in.

## Regen in Nederlaand
Gemiddeld vuilt der per jaor 690 tot ruum 900 millimeter an neerslag in Nederlaand. De dreugste plaosen koemen veur in 't zuudosen van 't laand (midden-Limburg), de natste op de Veluwe. 's Zoemers vuilt der meestentieds meer regen as 's wienters. Deur de warmte kunnen fikse bujen ontstaon, waordeur dan in een korte tied meer regen vuilt as in de kouwe periodes van 't jaor. In de naozoemer en 's harres vallen de zwaorste bujen vake in de kusprevinsies, umdat 't warme zeewaoter de bujen dan activeert.

## Regencyclus
Regen speult een belangrieke rolle bie de waotercyclus op eerde: waoter uut de oceanen verdamp, condenseert in de vorm van wolken, vuilt op 't eerdoppervlak neer in één van de vormen van neerslag, en kump uuteindelijk weerumme in de oceaan via streumen en revieren um opniej an de cyclus te beginnen.

## Symbolen
De volgende symbolen wonnen gebruuk op weerkaortn:

## Nedersaksisch
Noot: *regen* spreek ie ien de meeste dialecten uut as *reekhn*. In 't Veluws as *rìgn*, *ri'j<sup>a</sup>gn*, *rìgge*, *règn* en gao zo mar deur.

* Achterhooks: *reagen*
* Drèents: *regen*
* Grunnegs: *regen* (Oldgrunnegs: *reijn*)
* Sallaans: *regen, règen*
* Stellingwarfs: *regen*
* Veluws: *regen*, *reigen* of *règen*
* Urkers: *regen*
Sney

**Sney** is een form van neaderslag dat besteyt uut yskristallen. Sney kümt in Neaderland neet so heyl vake vöär. Der völt gemiddeld up ungeväär dartig dagen in et jår sney, mär heyl wat jåren gån vöärby sunder dat der vöäle sney völt. In Noordeuropa völt der altyd vöäl meyr sney en oaver een langere tyd.

## Untstån
As de temperatuur vlugge under et vreespunt geyt, veranderen de pypkleine waterdrüppels van de wolken in heyle fyne ysnåldjes. As disse nåldjes ümmeneadervallen dan blyven se kleaven an stofdeyltjes (sandkorrels, röyk- of askdeyltjes) dee in de lucht sweaven. Hyrdöär formen kristallen, sneystearns. Disse stearns künnen verskillende formen hebben, mär se binnen altyd sespuntig.

As et wait, klitten de sneystearns up weg nå de aerde samen en formen een vlokke, so'n vlokke besteyt üüt wat ys en een bült lucht tüsken de ysnåldjes. Et is wår te neamen as een küssen vul veaderen mid lucht dertüsken. Vlokken binnen unregelmåtig, klein of grout, mär as et windstille is, dwarrelen se söötjens an ümmeneader.

## Oaverlast
Sney kan vöär heyl wat oaverlast sörgen neet alleynig döär gladheid mär vöäral by natte sney kan et ouk vöär vermindering van et sicht sörgen. By swåre sneyval is et sicht minder as 500 meter, vergelykbår mid mist. Vöäral de eyrste sney van et seisoon of blotse sneybüjen leaveren problemen up. By periodes mid herhaaldelike sney en winterske büjen is de weggebrüker der gewoan an eraked en past et verkeyr sik an.

Sney veroorsaakt de groutste problemen as de neaderslag vöt by vorst, vöäral by måtige töt strenge vorst. As et dan ouk hard geyt waien, stövt de sney up en untstån der sneydünen. As der sney verwachted wördt by windkracht sesse of söävene givt et KNMI een weaderalarm af vöär sneyjacht. By windkracht achte of meyr en sney geldt een weaderalarm vöär een sneystörm. Ouk by anholdende swåre sneyval mid up groute skåle meyr as vyv centimeter in et üre en een varske sneylåge van te minsten vyv en een halve centimeter wördt een weaderalarm üütegeaven. Dit is gevaarlik vöär et verkeyr en is tot groute oaverlast. Sney selv is neet glad, mär wördt döär et verkeyr töt glad ys ereaden. Sney kan vordehaald wörden mid een sneysküppe of up groute skåle mid een sneysküver of döär et stroien van solt.

## [[Nedersaksisch|Neadersassisk]]
* Achterhooksk: *snee(j)*,  sneejn = sneeuwen (nl)
* Drentsk: *snaai* of *snei*
* Gröningsk: *snij*, *snèj*
* Sallandsk: *snee(j)*, *sni-j*
* Stellingwarfsk: *sni'j*
* Twentsk: *snie(j)*
* Ürkersk: *snij*
* Velüwsk: 
** *snee* 
** *snei*
** *sneeuw*
2000

De volgende gebeurtenissen vunnen of vienen plaose in **2000**:

## Gebeurtenissen
* 26 meert - In Ruslaand wint Vladimir Poetin de prissedentsverkiezingen mit 52,64% van de stemmen. Zien naoste tegenstander, de commenis Gennadi Zjoeganov kump uut op 29,3%.
* 13 mei - Enschede - Een vuurwarkrampe leeg een hele woenwiek in de as en veroorzaak 23 dooien.
* 19 september - Pieter van den Hoogenband verbetert 't wereldrecord bie de Olympische Zoemerspeulen van 2000 in Sydney op de 100 meter vrieje slag mit een tied van 47,84. De Nederlaander dut dit in de halve finales. 't Ouwe record (48,18) stung sins dree dagen op naam van de Australische zwemmer Michael Klim.
* 13 december - Nao vuuf weken van hertellingen en rechzaken in Florida wonnen George W. Bush deur de *Supreme Court* van de staot, uut-ereupen tot winnaar van de prissedentsverkiezingen.
* 31 december - Officieel was dit de leste dag van 't tweede millennium volgens de gregoriaanse kelender.
* 31 december - Een zwaore kefeebraand in Volendam eis 't leven van veertien jongeluui en meer as 150 jongeluui lopen arnstige braandwonden op.

## Geboren
...

## Uut de tied
* 29 juni - Coen Flink (68), Nederlaanse acteur
* 7 november - Ingrid van Zweden (90), moor van de koneginne van Denemarken
Kiepehokke

Een **kiepehokke** is een hokke of een soort kouwe, waor kiepen in leven en slapen. Kiepehokken staon vake bie meensen in de achtertune (dan wonnen de kiepe een *hobbykiepe* eneumd), zo'n hokke is vake emaak mit kiepegaos, mar 't kiepehokke is oek te vienen op een boerderieje, waor commercieel eiers verkoch wonnen, of waor de kiepen ehouwen wonnen veurdat ze eslach wonnen.

Der bin verschillende soorten kiepehokken, bie de de gewone hobbykiephouwer staon meestentieds kiepehokken dee wat kleiner bin mar vake zitten der oek mar minnig kiepen in zo'n hokke. In de commericiële sector bin der nog twee aandere kiepehokken, namelijk de hele kleine hokken (de *legbatterie*) en 't (grote) losse hokke (de eiers van disse kiepen wonnen *scharreleiers* eneumd). Veural de leste jaoren bin de scharreleiers in trek.

As vloerondergrond in 't hokke ku-j zelf bepaolen wa-j gebruken, bieveurbeeld stro, heui, houtkrullen en hennepstruiige.

## Zie oek
* Kouwe
* Hounder

## Nedersaksisch
* Stellingwarfs: *kiepehokke*
* Veluws: 
** *kiepehok(ke)*
** *kippe(n)hok(ke)*
** *kepenhokke*
** *hoenderhok(ke)*
* Urkers: *inokke*
*Tweants: 
***hennhok*
***ren*
Törf (deurverwiespagina)

**Törf** kin meerdere betaikenissen hebben:

* Gedreugd klain: Törf (braandstof)
* n Grunneger volkband: Törf (band)
* n Nederlaandse hardrockband: Turf (band)

* n Telmethode: törven

Zai ook:
* Törfstikken
* Turfschip van Breda
* Turfoproer
* Turfroute
Latainse alfabet

t **Latainse alfabet** is t alfabet dat veur sikkom aal westerse spellens bruukt wordt, zo ook veur de Leegsaksiese spellen en de Nederlaandse spellen.

De veurloper van t westerse alfabet is ontwikkeld deur de Semitische luu in Egypte (zai Proto-Sinaitisch). In wiezegde vörm is t deur de Feniciërs overnomen. De Grieken hebben doar weer n aigen alfabet van oflaaid, dat in n aantal taikens van de veurloper verschilde. t Klassiek Latainse alfabet is weer van t Griekse alfabet oflaaid en telde in de tied van Cicero 21 letters. Veur t weergeven van Griekse woorden wuiren loater **Y** en **Z** touvougd. **I** en **V** wuiren zowel oetsproken as klinker as dat ze as medeklinker oetsproken wuiren. Hierbie was de **I** de **ie** en **j** en de **V** was den de **u** en de **v**. In de Middelaiwen kwamen hierveur de **J** (medeklinker) en **U** (klinker) derbie. **W** is dubbel **V** om **w** weer te geven. In de Skandinoavische toalen wordt de **V** nog aal oetsproken as **w**.

Tegenswoordeg bestaait de veur de Nederlaandse spellen gebrukelke variant van t Latainse alfabet oet de volgende 26 letters:

Summege noaslagwaarken beschaauwen de IJ as apaarte letter. De maiste noaslagwaarken kiezen der aanders veur om de **IJ** as kombinoatsie van de letters **I** en **J** te zain, of sums as spellensvariant van de **Y**.

In veul toalen binnen extroa letters touvougd, of letters veurzain van diakritische taikens (~ aksìnten) om te veurzain in toalspesivieke schriefwiezen veur toalaigense klanken. Hierbai gaait t allind om de letters mit aksìnten dij as apaarte letters zain worden.

En den hemmen je ook nog de kombinoasies Æ æ, Œ œ en ß. En vanzulfs de taikens veur euro €, dollar $, yen ¥ en pond £.

Der bestaait n Engelse zin, woarin aal letters van t alfabet trugge te vinden binnen: *The quick brown fox jumps over the lazy dog.* In het Nederlaands kin man de zin *Pa's wijze lynx bezag vroom het fikse aquaduct* bruken.
Raitdaip

t **Raitdaip** is n revier dij van de stad Grunnen (Noorderhoaven) noar t Laauwersmeer lopt.

Vanôf Wierumerschaauw is t Raitdaip de benedenloop van de Hunze. t Gedailte van Grunnen tot Wierumerschaauw tou is de oetgraven benedenloop van de Drìntse Oa. Dit gedailte wordt ook wel t *Swoanerak* nuimd, moar dizze noam is boeten gebruuk roakt. In t verleden binnen, as gevolg van verzanden, dailn liekrekt. Dizze dailen hebben sums n aigen noam. t *Swaalfkerak* (1622) ligt ten noorden van Ollehoof, t *Laangerak* (1629) bie Gaarnwerd. t Stok bie Gaarnwerd wuir groaven omdat t originele stok Raitdaip te drèl was. Boten deden der hierdeur veul te laank over om bie Stad te kommen, moar mit t liekrekken doun zai der veul körter over, omdat t Laangerak allind moar liekoet gaait.

Tot de aanleg van t Emsknoal in 1876 was t Rietdaip de ainege verbinden van Stad mit zee. Deur t leggen van n diek van Zoutkamp noar de *Nittershouk*, mit doarin n spij- en n schutziel verdween de open verbinden. In 1877 was de ôfsluiting kloar. Doardeur verdween ook de invloud van eb en vloud oet de stad.

Aan t ìnde van t Raitdaip ligt Zoltkamp dat, tot de ôfsloeten van de Laauwerszee in 1969, een viskershoaven was. Dit is t nog aal, moar in mindere moat. t Raitdaip vervolgt zien weg in t Laauwersmeergebied as de *Zoltkamperril*, de *Slenk* en t *Voarwoater noar Oostmahörn*.

t Raitdaip is de belaangriekste ôfwoatern van t noorden en t westen van de provìnzie Grunnen en de kop van Drìnte. In t daip ligt t gemoal De Woaterwolf, bie t buurtschop Lammerburen, maisttieds aangeven as Elektra.

## Raitdaipdaal
t Raitdaipdaal, mit noam t gebied tuzzen t Van Staarkenbörgknoal en t Winzumerdaip is n ekologisch interessaant gebied, woarvan grode dailen ingericht binnen as natuurgebied. Dizzent binnen in onderhold bie de stichting t Grunneger Laandschop.

## Heenwiezen

* Rak
Rak

n **Rak** is de noam veur n liek stok van n revier. t Woord is verwant aan t waarkwoord *rekken*.

Söms het zonnen leik dail van n revier n aaigen, ôfwiekende noam. Zo is t *Laangerak* n gedailte van t Rietdaip.

n Variant is *Raken*, zo as bie t Kromme Raken.

De noam is söms overgoan noar t noastliggende gebied. Zo hait n streek in de gemainte Winzum De Raken. t Gebied is omsloten deur n verzaande meander van t Rietdaip.

## Zailspôrt
In de zailspôrt wordt de lieke voart van boei tot boei ook wel ais rak nuimd. t Woord het dus eerder te doun mit t voaren as mit t strullen van woater.
Deurklopper

Een **deurklopper** is een soort deurbelle, dee veural vrogger gebruuk wonnen. 't Wonnen noen nog altied gebruuk, mar vake hef 't huus een klassieke stiel of hef 't huus een wat ouwere uutstraoling zoas bie kestelen. De deurklopper was vrogger heel gewoon mar is onderwiel vervungen deur de deurbelle.

Een deurklopper wonnen oek wel gebruuk as versiering op de deure, mar 't wonnen neet vake gebruuk, naos de deurklopper ku-j dan meestentieds oek wel een deurbelle te vienen.
Törf

**Törf** is uutbaggeld en dreugd klain dat vrouger as braandstof bruukt wuir.

In de middeleeuwen ontdekte man dat as klain dreugde, t as braandstof bruukt worden kin. In moor- en klaingronden vörmen de ôfstaarvende planten n soort grondstof dij man uutspitte (törfstikken) en te dreugen lègde op n legakker. 

In West-Nederlaand wuir törf op grode schoal uut klainplassen baggeld. Op dizze manaar binnen veul grode plazzen ontstoan (bv. de Reeuwijkse Plazzen), dij voak loater inpolderd wuirn om t verlais aan laand binnen zo min meugelk te holden. Hail wat plazzen uut dij tied bestoan nog en wuiren natuurreservoaten.

In Noordoost-Nederlaand en t aangrènzende Duutse Eemslaand lag n uutrekd moorgebied, t Boertanger Moor. Deur t vanuut de stad Grunnen stichten van klainkelonien vanôf 1600, wuir t gebied stee bie stee toumôkt veur de akkerbouw. De wonnen törf wuir verkocht as braandstof. 

Dit proses is deurgoan tot om en bie 1980 toun tin oosten van Emmen de lètste kommersjele klainderij sloten wuir. Törf is verdrongen deur aandere fossiele energiebronnen as olie en gas. Dij binnen goudkoper is, kin vlotter bruukt worden en bevat meer woaterstof, de essìnsjele stof veur verbraandsenergie.

In Baarger-Kompas wordt in t Veenpaark de geschiednis van de törfwinnen in Zuudoost-Drìnthe nog levend holden en tentoonsteld.

## Trivia
* n Bultje törf wordt in t Grunnegs ook wel *stobbe* nuimd.
* Deurdat t törfsteken allend deur de aarmern doan wuir, is t woord *törfsteker* n scheldwoord worden in de Veenkelonien.
* t Woord törven is ôflaaid van t woord törf, deurdat man vrouger gain streepies zette, moar angoal vief stukken törf opstoapelde.

## Nedersaksisch
* Achterhooks: *turf*
* Drèents: *törf*
* Grunnegs: *törf*
* Stellingwarfs: *turf*

## Boetende hìnwieze
* Webstee van t Veenpaark in Baarger-Kompas
Veenhoezen (Noordenveld)

**Veenhoezen** (Nederlaands: *Veenhuizen*) is een plaots in de gemeeinte Noordenveld, in de Nederlaandse provincie Drenthe.

Veenhoezen daankt zien bestaon an de bouw van dreei grote gestichten veur bedeeilers, laandlopers en wezen in 't jaor 1823. De *Maatschappij van Weldadigheid* wol arme mèensken heropvoeden deur ze waark te geven. In 't begun beuden ze arme gezinnen oet de grote steden de gelegenheid vrijwillig naor Drenthe te kommen en daor in klonies te gaon wonen. As boer konden ze een nei bestaon opbouwen. Plaotsen as Frederiksoord en Wilhelminaoöord binnen daor een veurbeeld van. Mor omdat neit elkeneein oet vrije wil vort wol, hef de Maatschappij in Ommerschaanze en Veenhoezen grote veerkaante dwaanggestichten bouwd.
De Wilp

**De Wilp** is n Nederlaands dörp in de vrougere gemainte Moarum ien t Westerkertaaier van Grunnen. t Dörp ligt op de grìns van Frieslaand. De bebaauwen lopt deur over de provìnziegrìns, De Wilp goat den over ien Siegerswòl. De Wilp het sikkom 1600 inwoner. 

De noam van t dörp komt van de waaidevogel de wulp. De Friese noam is *De Wylp*. Dat geft aan dat De Wilp sticht is deur Friese aarbaiders dij hier waarken kwamen ien de vervenen. De oorspronkelke bewoner holden nog vaast aan heur eigense toal, De Wilp is doardeur, mit De Penne en Moarum de enegste ploats ien Grunnen woar tegenswoordeg Fries proat wordt.
Borgemeister

De **borgemeister** is een bestuursfunktionaoris op gemientelik nivo. Internationaol is d'r een verscheidenhied an funkties en macht die een borgemeister het. Een borgemeister wodt in Nederlaand ansteld veur een periode van zes jaor.

In Nederlaand vormt de borgemeister tegere mit de wethoolders et daegeliks bestuur van de gemiente, et Kollege van Borgemeister en Wethoolders hieten (of vaeke ok wel kotweg et kollege van B&W nuumd). De borgemeister is veurzitter van de gemienteraod, mar maekt d'r zels gien diel van uut. De borgemiesters van Alkmaar, Amsterdam, Apeldoorne, Arnem, Assen, Den Haag, Dordrecht, Eindhoven, Enschede, Grunningen, Haarlem, Den Bosch, Hilversum, Liwwadden, Leiden, Lelystad, Mestricht, Middelburg, Nijmegen, Tilburg, Utrecht, Venlo, Zaanstad en Zwolle bin ok korpsbeheerder van de blauwen.

## Nedersaksisch
* Achterhooks: *burgemeister*, *burgermeester*
* Drèents: *borgemeister, börgmeester, börgmister*
* Stellingwarfs: *borgemeister*
* Veluws: *burgemeister*
Hessen

**Hessen** is een deelstaot in 't zuudwesten van Duutslaand. De deelstaot hef een oppervlak van 21.115 km² en 6.085.000 inwoners. De heufdstad is Wiesbaden. Hessen lig tussen Beieren en Baden-Württemberg in 't zuden, de Main in 't midden, Thüringen in 't oosten, Rienlaand-Palts en Noordrien-Westfalen in 't westen en Nedersaksen in 't noorden. De grootste revier is de Rien, de grootste stad is Frankfort.

## Steden
* Frankfort
* Wiesbaden
* Kassel
* Darmstadt
* Offenbach
* Gießen 
* Wetzlar
* Marburg
* Fulda

## Uutgaonde verwiezingen

* Webstee van Hessen (Duuts)
Tureng

**Vraaistoat Tureng** of **Tuurn** (Duuts: *Freistaat Thüringen*) is n dailstoat van Duutslaand. t ligt zèntroal in Duutslaand en grènst aan Hezzen, Baiern, Saksen, Saksen-Aanhoalt en Leegsaksen. Tureng is veuraal gelaifd deur t Turenger wold, n baargachteg bosgebied in t zuden van de dailstoat. De heufdstad van Tureng is Erfurt. Tureng is nait opdaild in *Regierungsbezirke*.

## Körte geschiednis
In de vrouge middelaiwen bestond Tureng uut n aantel leutje gebiedjes dij soamen de stoat Tureng vörmden. Loater verainden n aantel laandjes zoch en vörmden de Turengse stoaten. Bie de verainen van Duutslaand in 1871 wuiren nog meer dailen van Tureng soamenvougd. Pas noa de WO I, in 1920, wuir t Tureng vörmd zo as t tegenswoordeg nog aan zien grènzen het. 

## Bestuurleke indailen
Tureng is onderverdaild in zeuventien distrikten (*Laandkraitsen*) en zes stadsdistrikten (*Kraisvraaie steden*).

### Distrikten

### Stadsdistrikten
# Eisenach
# Erfurt
# Gera
# Jena
# Suhl
# Weimar
Fries

**Fries** kan verwiezen naor:

*Freeske taaln - de Friese taelen as gehiel
*Westlaauwers Frais - et Fries dat praot wodt in de Nederlaanse perveensie Frieslaand.
*Frieslaand - de perveensie Frieslaand
Staverden

**Staverden** is een buurtschap in de gemeente Armelo, in de Nederlandse previnsie Gelderland. 't Dankt zien naam an 't kesteel "Staverden" dat der al veule eeuwen steet. 't Is dan ok eigenlijks meer een landgoed as een buurtschap.

De buurtschap het, inclusief 't umringende gebied, 40 inwoeners (2005). Staverden kreeg in 1298 stadsrechten, mar het zich nooit as stad ontwikkeld. Toch is 't daormee mit recht de kleinste stad van Nederland (en werschienlijk de kleinste plaots mit stadsrechten ter wereld).

De buurtschap leit op de Veluwe, iets in 't noordoosten van de N302 (Flevoweg), kortbie de buurtschap Leuvenum en een paor kilemeter in 't westen van 't darp Elspeet. 

## Stichting Het Geldersch Landschap
Staverden steet bekend um 't Kesteel Staverden, de Staverdense beek en 't gelieknamige uut-estrekte landgoed dat, eigendom is van de "Stichting Het Geldersch Landschap". Disse stichting is ok eigenaar van zwat alle ouwe boerderiejen en 't grote Noorse jachthuus die in de buurtschap staon.

't Kesteel is eigendom van "Stichting Vrienden der Geldersche Kastelen" dat nauwe banden het mit Stichting Het Geldersch Landschap.

## Ontspanningszaol
An de "Allee", de ouwe toegangsweg naor 't kesteel, steet de "Ontspanningszaol". Disse houten barak mit klokkentorentjen is ofkomstig uut 't veurmaolige "Belgenkamp" (1914-1918, Eerste Wereldoorlog) dat argens bie Harderwiek estaon het. 't Zaoltjen wort as buurthuus gebruukt deur de inwoeners van de landgoederen "Staverden" en "Leuvenum".

## Galleri-je

Ofbeelding:Staverden_01523.JPG|Karkjen
Ofbeelding:Staverden kasteel.jpg|Kasteel
Ofbeelding:Staverden_01526.JPG|Waotermölle
Ofbeelding:Staverden_01534.JPG|Umgeaving
Rötterdaam

**Rötterdaam** () is n stad in de Nederlaandse gemainte Rötterdaam aan de Rhainmonden in Zuud-Hollaand. Wat inwonertal aan gaait is Rötterdaam de twijde stad van Nederlaand. Rötterdaam is ain van de steden van de Raandstad.

Rötterdaam is gunsteg legen aan de Nije Moas, woarin de Rhain (via de Lek) en de Moas (via de Merwede en de Noord) zok verainen en dij stroomoafwoarts noa Rötterdaam via de Nije Woaterweg in de Noordzee oetmondt.

Rötterdaam is, mit sikkom 606.000 inwoner (606.265 op 1 jannewoari 2024, bron: CBS), de grootste stad in de provìnzie Zuud-Hollaand. De Nije Moas verdailt de stad in "Noord" en "Zuud", dit het ook n verschil in kultuur tussen de twij stadsdailen veroorzoakt. Mit de agglomeroatsie derbie komt de stad oet op roem n miljoen inwoner.

## Galleri-je

Ofbeelding:Rotterdam_karke.jpg|Rotterdam, karke
Ofbeelding:Rotterdam_stadshoes.jpg|Rotterdam, stadshoes
Ofbeelding:Rotterdam_vuurtoorn.jpg|Rotterdam, vuurtoorn


## Hìnwiezen

* Gemainte Rötterdam
* Rötterdam Toerisme
* Ekonomische Ontwikkelensroad van Rötterdam
* Rötterdam-info
* Rötterdam stadsgids
* AlleCijfers
Tonsel

**Tonsel** is een woengebied in de gemeente Armelo, in de Nederlandse previnsie Gelderland. 't Gebied het 1.240 inwoeners (2004).

't Leit in 't noorden van de gemeente, tegen de zuudkant an van Harderwiek. De N303 loopt deur Tonsel heen en 't bosrieke woengebied leit dan ok op de rand van de Veluwe.
Zwatte Zee

De **Zwatte Zee** is een binnenzee, die tussen Europa en Klein-Azië inleit. De Zwatte Zee het een oppervlak van zoe'n 422.000 km<sup>2</sup>, et diepste punt is zoe'n 2020 meter. De Bosporus verbient de Zwatte Zee mit de Zee van Marmaris, die op zien beurt weer via de Dardanellen in verbiening staot mit de Middellaandse Zee. In et noorden van de Zwatte Zee leit et schiereilaand De Krim, dat ok greenst an de Zee van Azov. 

De lanen die liggen an de Zwatte Zee bin Oekraïne, Ruslaand, Georgië, Turkije, Bulgarije en Roemenië. In de Zwatte Zee monden vuuf grote revieren uut: de Donau, de Dnjepr, de Dnjestr, de Don en de Koeban.

## Wichtige haevensteden
* Istanbul (Turkije)
* Burgas (Bulgarije)
* Varna (Bulgarije)
* Constanţa (Roemenië) (Zie Haven van Constanţa)
* Odessa (Oekraïne)
* Sevastopol (Oekraïne/Ruslaand)
* Rostov (an de Zee van Azov) (Ruslaand)
* Novorossiejsk (Ruslaand)
* Batoemi (Georgië)
* Trabzon (Turkije)
* Samsun (Turkije)
Delfstrehuzen

**Delfstrehuzen** (Fries: *Dolsterhuzen*; Nederlaans: *Delfstrahuizen*) is een dörp in de gemiente De Friese Meren in de Nederlaanse perveensie Frieslaand. Et leit in et zuden van et Tjeukemeer en het omdebi'j 260 inwoners (1 jannewaori 2004). Et dörp is ontstaon op et plak waor de weg dichtebi'j et Tjeukemeer lopt. Et beheurde tot 2014 tot de vroggere gemiente Lemsterlaand.

Delfstrehuzen vormt tegere mit Echtenerbrogge ien woongebied. Et dörp is splitst raekt deurdat tot 1984 de gemientegreens mit Haskerlaand deur de Pier Christiaanssloot leup.
Reutum

**Reutum** is n kearkdoarp in de Tweantse gemeante Tubbargn in de Nederlaandse proveensie Oaveriessel. t Lig ongeveer tien kilometer ten noordwestn van Oldenzel. t Kearkdoarp hef ongeveer 1160 inwonners, woarvan der in 2001 464 in t doarp zölf woondn.

De bebouwde komme is de letste joarn staark greuid. t Antal boern is wal meender wördn. De gemeenschop is noa an mekaander, wat hef resulteerd in n aktief vereanigingsleavn. Voetbalvereaniging V.V. Reutum, de harmonie Seent Jozef, mer ok de klootschetersvereaniging en de karnavalsvereaniging *De Pinn'n* kan vertrouwn op ne aktieve inbreng van de doarpsbewonners.
Bantege

**Bantege** (Fries: *Bantegea*, Nederlaans: *Bantega*) is een dörp in de gemiente De Friese Meren, in de Nederlaanse perveensie Frieslaand, mit omdebi'j 570 inwoners (1 jannewaori 2004). Et beheurde tot 2014 tot de vroggere gemiente Lemsterlaand.

Bantege is et minst oolde dörp van Lemsterlaand. Nao de Twiede Wereldoorlog wodde et buurtschop Echtenpoolder ommedoopt tot et dörp Bantege. De naeme is ofleided van Bandt, dat jaoren leden vortspuuld is deur de Zuderzee. Daornaost het et dörp ok een hiele oolde geschiedenis. Uut een archeologische voonst bleek dat in 8000 tot 4000 veur Kristus drie jaegers een kampement had hebben op et plak waor Bantege now leit.
Telgt

**Telgt** is een klein darp in de gemeente Armelo, in de Nederlanse previnsie Gelderland. 't Darp en 't umringende gebied, het 860 inwoeners (2004).

't Darpjen leit iets in 't zujen van 't darpjen Horst, de grens wort evormd deur de *Horstsche Beek*, en iets in 't westen van Armelo.

Telgt leit in een landelijke umgeving.
Oosterzee

**Oosterzee** (Fries: *Eastersee*) is een dörp in de Friese gemiente De Friese Meren, mit omdebi'j 460 inwoners (1 jannewaori 2004). Oosterzee leit in et zuudoosten van de Nederlaanse perveensie Frieslaand. Et beheurde tot 2014 tot de vroggere gemiente Lemsterlaand.  

Oosterzee is een klein dörpien mit omdebi'j 900 inwoners et leit an et grootste meer van Frieslaand, et Tjeukemeer.

Et dörp bestaot uut twie dörpskoemen naemelik Oosterzee-Buren en Oosterzee-Gietersebrogge.
Eesterge

**Eesterge** (Fries: *Jistergea*, Nederlaans: *Eesterga*) is een dörp in de gemiente De Friese Meren, in de Nederlaanse perveensie Frieslaand. Et leit in et noorden van De Lemmer en in et westen van Oosterzee. Eesterge had op 1 jannewaori 2004 omdebi'j 210 inwoners. Et buurdörp van Eesterge is Follege. Et beheurde tot 2014 tot de vroggere gemiente Lemsterlaand.

D'r het een karke staon, die liekewel rond 1740 ofbreuken is. Op et begreefplak staot ok ien van de klokkestoelen in Frieslaand.

## Uutgaonde verwiezing
*Follega-Eesterga.nl
Oosterzee-Buren

**Oosterzee-Buren** (Fries: *Eastersee-Buorren*) is een woongebied in de gemiente Lemsterlaand, in de Nederlaanse perveensie Frieslaand, in et noorden van De Lemmer. Vrogger was dit een zelsstaandig dörp, mar vormt now tegere mit Oosterzee-Gietersebrogge et dörp Oosterzee. Plaetselik wodt et ok wel *De Buorren* ("et dörp") nuumd. Et woongebied had in 2004 zoe'n 350 inwoners. 

Oosterzee-Buren was vrogger et heufdplak van Lemsterlaand en et woonplak van de grietman. In et dörp staot een monement veur de stins Roordastate die hier vanof 1651 staon het. Et karkien het een karkklokke uut 1498. 

## Uutgaonde verwiezing
* Webstee van en deur Oosterzeeërs
Razzia van Putten

In 't daarp Putten in Gelderland worde op 2 oktober 1944 deur de Duutse bezetters een razzia uut-evoerd, waorbie 't merendeel van de mannelijke bevolking, 661 mannen en jonges, of-evoerd worde naor Neuengamme. 

Disse razzia was een Duutse vergelding veur de beschieting, een dag derveur, van een auto van de Wehrmacht bie de Oldenaller-brug (tussen Putten en Niekark) deur een verzetsgroep. Hierbie kwam één van de vier Duutse inzittende officieren um 't leven.

De represaille worde uut-evoerd op bevel van ginneraol Friedrich Christiansen. Oek worde der ruum 100 woeningen in braand esteuken. Naor de oorlog kwammen der van de 661 mannen mar 49 terug. De rest van de mannen kwammen um in concentraosiekampen. 

Een monument ter naogedachtenis an de slaachtoffers van de razzia is op 1 oktober 1949 deur Koningin Juliana oenthuld. 't Monument bestaot uut een herdenkingshof, ontweurpen deur Prof. Biehouwer en een zandstenen beeld van Mari Andriessen oek wel "'t vrouwtjen van Putten" eneumd. 't Verbeeldt een vrouw in klejerdracht mit een zakdoek in der haand. Ze kiekt in de richting van de Ouwe Kaark, van waoruut de mannen of-evoerd worde.

## Uutgaonde verwiezing
*Webstee Stichting Oktober 44 - stichting ter gedenking van de razzia
Turkije

**Turkije** (Turks: *Türkiye*), voluut de **Rippebliek Turkije** (*Türkiye Cumhuriyeti*), is een laand dat veur et grootste diel in Azië leit, op et schiereilaand Anatolië (of Klein-Azië) tussen de Middellaanse Zee en de Zwatte Zee. 

Een klein diel rond de grootste stad Istanboel leit in Europa. Et Aziatische en et Europese diel wodden scheiden deur de Dardanellen, de Zee van Marmara en de Bosporus, die gezaemenlik de Middellaanse Zee mit de Zwatte Zee verbienen. 

Turkije greenst in et westen an Griekelaand en Bulgarije, en in et oosten an Georgië, Armenië, Azerbeidzjan, Iran, Irak en Syrië.

## Demografie
### Bevolking
* inwonerantal: 80 miljoen
* bevolkingsgroepen: Turken 73%, Koerden 21%, Lazen 0,5%, Circassiërs 2%, Arabieren 2%, Armeniërs 0,06%, Syriërs 0,1%.

### Tael
De taelen in Turkije bin: Turks (90,5%) is de ienigste officiële tael. 

Onder de vule minderhiedstaelen bin Koerdisch (18,6%), Arabisch (3%), Armeens, Lazisch, Georgisch, Circassisch, Ladino e.a.

### Religie
De belangriekste religie in Turkije is de islam, waorvan volgens schattingen (in Turkije wodt iene-zien religie niet administreerd) meer as 99.8% van de bevolking een anhanger is. 

Naost de islam erkent de Turkse staot drie aandere religies: de Grieks-Orthodoxe Karke, de Armeens-Orthodoxe Karke en et jodendom. D'r leven zoe'n 200.000 kristenen in Turkije.

## Bestuurlike indieling

Turkije is staotkundig verdield in 81 perveensies. Disse bin weer onderverdield in 923 distrikten.

## Geografische gegevens
* Oppervlakte: 779452 km²
* Greenzen: 2627 km, waorvan mit Armenië 268 km, Azerbeidzjan 9 km, Bulgarije 240 km, Georgië 252 km, Griekelaand 206 km, Iran 499 km, Irak 331 km, Syrië 822 km
* Kustliende: 7200 km
* Hoogste punt: Ararat, 5165 m

### Steden
De heufdstad is: 
* Ankara (2,94 miljoen inwoners)

Inkelde aandere grote steden, mit inwonerantal in miljoenen, bin: 
* Istanboel 8,5
* Izmir 2,13
* Adana 1,13
* Bursa 1,10
* Gaziantep 0,79

### Bezienswaordigheden
* Efeze
* Pamukkale
* Sagalassos

## Uutgaonde verwiezingen
Juliana van Nederlaand

**Juliana Louise Emma Marie Wilhelmina** (Den Haag, 30 april 1909 — Soestdiek, 20 meert 2004), Prinses van Nederlaand, Prinses van Oranje-Nassau, Hertogin van Mecklenburg, Prinses van Lippe-Biesterfeld, was van 6 september 1948 tot 30 april 1980 koniginne van t Koninkriek der Nederlaanden. Ze volgden heur moor, Wilhelmina, en dung aofstaand van de trone ten gunste van heur oudste deerne Beatrix. Ze stung bekend as pasifisties en lag grote naodrok op t leien van n zo gewoon meugelik leven. Juliana van Nederlaand hef samen mit heur vaor en moor een schof in Paleis t Loo ewoend, en hef heur jeugd daor grotendeels deurebröcht, laoter overhuusden ze naor Paleis Soestdiek.

## Kienders
Juliana en Bernhard kregen in de loop der jaoren vier kienders: 
* Beatrix (1938)
* Irene (1939)
* Margriet (1943)
* Christina 

## Referensies
Gelderse Vallei

De **Gelderse Vallei** is een gebied in Midden-Nederlaand. Roewweg tussen de Utrechse Heuvelrogge in 't wessen, een stukjen Nederrijn in 't zujen, de Veluwe in 't osen en de Raandmeren in 't noorden. De Gelderse Vallei lig veur twee darde in de previnsie Gelderlaand en veur één darde in de previnsie Utrech.

## Ontstaon
Veurdat de Gelderse Vallei ontstung, was dit 't dal van de Maas. In de op één-nao-leste iestied, 't Saolien nam een grote iestong vanuut 't noorden bezit van dit dal. Hierbie stuwde 't ies links, rechs en veurweerts sedimenten op. Hierdeur ontstungen de stuwwallen van de Utrechse Heuvelrogge en de westkaante van de Veluwe en mos de Maas zien loop veraanderen naor 't wessen. To 't ies zich weerummetrök ontstung der een diepe vallei, dee in de loop van de eeuwen dichteslibben. Respectievelijk mit zeeklei (Eemien), vene en zaand.

## Indeling
De Gelderse Vallei ku-j roewweg in drejen delen:

*De Eemvallei (tussen Amesfoort en 't Eemmeer)
:Plaosen: Amesfoort (Ut), Hooglaand (Ut), Eembrogge (Ut), Eemnes (Ut), Eemdiek (Ut), Spakenburg (Ut), Baarn (Ut) en Soest (Ut).
:Ofwaotering: De Eem.
*De **Noordelijke Vallei** (tussen Harskamp/Wekerum en 't Niekarkernauw/Nuldernauw)
:Plaosen: Harskamp (Gl), Wekerum (Gl), Kootwiekerbroek (Gl), Stroe (Gl), Banneveld (Gl), Voorthuzen (Gl), Achterveld (Ut), De Gliend (Gl), Leusden (Ut), Hoevelaken (Gl), Niekarkervene (Gl), Niekark (Gl) en Putten (Gl).
:Ofwaotering: De Banneveldse Beke.
*De **Zujelijke Vallei** (in 't zujen van Leusden en Banneveld)
:Plaosen: Wageningen (Gl), Rhenen (Ut), Bennekum (Gl), Ede (Gl), 't Veen (Ut), De Klompe (Gl), Edervene (Gl), Lunteren (Gl), Renswoude (Ut), Scharpenzeel (Gl), Meersbargen (Ut) en Wombarg (Ut).
:Ofwaotering: De Lunterse Beke, Heiligenbargerbeke, Valleikenaal en de Grif of Grebbe.
Karkraode

**Karkraode** (Nederlaans: *Kerkrade*, Limburgs: in Karkraode zels: *Kirchroa*, in de rest van Limburg: *Kèrkraoj*) is een Nederlaanse plak (stad) en gemiente in Zuud-Limburg. De inwoners praoten een Middelduuts dialekt, aanders zoas dat 't geval is in de rest van Limburg. Angreenzende gemienten bin onder aandere de Nederlaanse gemienten Heerlen en Laandgreef en de Duutse gemiente Herzogenrath. Karkraode maekt diel uut van de plusregio Parkstad Limburg.

## Karksraods dialekt
Et Karkraodse dialekt (*Kirchröadsj*), wodt vaeke zien as een Limburgs dialekt, mar vaeke ok as een Ripuarisch dialekt. Et Karkraods wodt veural kenmarkt deur veul Duutsklinkende woorden, zoas *ummer* (altied), *sjproach* (tael) en een overdaod an j-klanken. Ok in de eerste Limburgse regiosoap De Hemelpaort komt dit dialekt veur.

## Geschiedenis
**Karkraode** was een diel van *Rode* of * 's-Hertogenrode* in et Braobaanse laand van Overmaas. Bi'j de opheffing van et departement van de Beneden-Maas as gevolg van et Kongres van Wenen op 5 april 1815 wodde 's-Hertogenraode zels toewezen an Prusen, mar Karkraode wodde daorvan ofsplitst en bleef Nederlaans grondgebied. Dit laeste gebeurde pas, ruum een jaor laeter op 26 juni 1816 as gevolg van et Greensverdrag van Aken. Inkelde jaoren laeter ropt België heur onofhaankelikhied uut en maekt Karkraode tot Belgisch grondgebied. Karkraode wodt pas weer Nederlaans grondgebied op 19 april 1839 as gevolg van et Verdrag van Londen. Tegere mit Herzogenrath vormt Karkraode opni'j een symbolische ienhied as *Europastad [[Eurode]]*.
Limburg mijn Vaderland

**Limburg mijn Vaderland** is 't Limburgse volkslied en is eskreven deur onderwiezer Gerard Krekelberg in 1909. De meziek is ekompeneerd deur Hendrik (of Henri) Thyssen uut Ruurmond. 't Volkslied is eskreven in 't Nederlaans. 't Lied is ontstaon op 31 jannewaori 1909.

In de dagelijkse realiteit in Limburg rond 1900 speulde 't Nederlaans gien rolle van betekenis. De tääl van 't openbaore leven was 't Limburgs. Kraanten verskenen in de 19e en tot in de 20e eeuw (ok) in 't Duuts, in sommige dielen van Limburg was Duuts de tääl in de kärke en 't onderwies, terwiel Mestricht in disse tied nog de hieltied nauw verbunnen was mit 't Franstälige Loekse laand. 't Gedicht van Krekelberg werd dan ok bewust gebruukt um Limburg as een diel van Nederlaand te portretteren. Daorop duudt 't gebruuk van 't Nederlaans in pläse van 't Limburgs. Ok de uut 1939 daterende "on-Limburgse" anhankelijkeidsverklaoring an 't Oranjehuus wil Limburg naodrukkelijk as een diel van Nederlaand prissenteren.

't Bronsgruun iekenolt waorover Gerard Krekelberg dichtte, waren de (ondertussen verdwenen) ieken rond 't kesteel Borgitter in Kessenich. Dit kesteel leg op de raand van de Itterbeek op de grens mit de dörpskern van 't Nederlaanse Neeritter.

't Lied wördt tegensworig ezien as volkslied van zowel Nederlaans- as Belgisch-Limburg al wördt 't leste couplet (netuurlijk ok in België) nooit ezungen. 't Leste couplet dateert werskienlijk uut 1939 en is deur dirigent Snackers van 't Ruurmons mannenkoor toe-evoegd. 

't Lied werd al gauw popelair, zowel in Nederlaans- as Belgisch-Limburg en gelt tegensworig as "volkslied" van beide Limburgen. In België wörden der allienig de eerste drie strofen ezungen, ok deur de jeugdbewegingen, studentenverienigen en op manefestaosies. In Nederlaand is 't volkslied veural popelair bie de mannenkoren.

## Tekste


Waar in 't bronsgroen eikenhout,'t Nachtegaaltje zingt.
Over 't malse korenveld,'t lied des leeuwriks klinkt.
Waar de hoorn des herders schalt, langs der beekjes boord.
Daar is mijn Vaderland. Limburgs dierbaar oord! (2x)

Waar de brede stroom der Maas, Statig zeewaarts vloeit.
Weeldrig sappig veldgewas, kostlijk groeit en bloeit.
Bloemengaard en beemd en bos, Overheerlijk gloort
Daar is mijn Vaderland. Limburgs dierbaar oord! (2x)

Waar der vaadren schone taal, klinkt met heldre kracht.
Waar men kloek en fier van aard, vreemde praal veracht.
Eigen zeden, eigen schoon, 't hart des volks bekoort.
Daar is mijn Vaderland. Limburgs dierbaar oord! (2x)

Waar aan 't Oud Oranjehuis, 't volk blijft hou en trouw.
Met ons roemrijk Nederland, een in vreugd en rouw.
Trouw aan plicht en trouw aan God, Heerst van Zuid tot Noord.
Daar is mijn Vaderland. Limburgs dierbaar oord! (2x)


Läter is deur Piet Zeegers uut Posterholt een Limburgstälige versie van 't lied emääkt. Disse versie is niet zomär een vertäling, mär veraandert ok de tekste en laot bi'jveurbeeld de leste strofe weg.
Beuningen

**Beuningen** kan verwiezen naor:

*Böaningn - n ploats in Tweante (Oaveriessel)
*Beuningen (Gelderlaand) - een plaots in Gelderlaand
Oaverysselakademy

De **Oaverysselakademy** (officieel: *Stichting Overijsselacademie*), töt 2022 **Ysselakademy**, is een undersööksinstituut vöär de neadersassiske dialekten van Oaveryssel, dårnåst höldt et sik beasig med regionale geskydenisse en de traditys dee dårmed verbünden bint. De Oaverysselakademy is evästigd in de oaverysselske stad Zwolle, en is up-erichted in 1977 in Kampen as de *Stichting IJsselakademie* (to noch mid een K). In 2014 bint se verhüüsd når Zwolle. 

Eyrtyds was de Oaverysselakademy ouk ne üütgeaverye, dee aktiviteiten hebben se inmiddels låten vallen. De werksaamheiden van de Ysselakademy bint dårdöär in de vöärbye jåren versköäven van de üütgåve van boken når de organisaty en üütvoring van multimediale projekten. 

De Oaverysselakademy hevt ouk een eigen skryvwyse üütebracht, de Ysselakademy-spelling, dee untwikkeld is vöär et noordoaverysselsk, sallandsk en oustveluwsk. 

## See ouk
*Zunnewende Festival

## Üütgånde verwysingen
*IJsselacademie.nl
T Loo (Oldebroek)

**t Loo** (Nederlaonds: * 't Loo*) is n gehuchien in de gemeente Oldebroek an de raond van de Veluwe, in de provinsie Gelderlaond. t Is klein, en stiet bekend as n besloten gemeenschap. De umgeving is arg bosrieke, en a'j op achteren an de bossen inloop, dan stuit ie op de A28.

De kern t Loo hef 566 inwoeners (per 1 jannewaori 2005). In t butengebied woenen 630 meensen. Dit brengt t totaal op 1.196; dit is 5,2% van de inwoeners van de hele gemeente (22.966). Meensen van 75 tot 80 jaor bint t best vertegenwoordigd (6,8%). De groep 55- tot 60-jaorigen skoort t leegst (4,2%). De kern hef 201 woenings. In t butengebied staon 198 woenings. In t därpien zit onder meer n vakansiepark (*Landgoed 't Loo*). t Loo is veur motorsportliefhebbers ok bekend deur t krosterein 'De Bargen', waor jaorliks n paor belangrieke wedstrijden ehölden wörden.

De ofstaand mit umliggende plaatsen:
*Oldebroek 2 km
*Wezep 4 km
*t Harde 5 km
Look

t Woord **Look** kan noar verskeaidene dinge verwiezen:

*Look (Riesn-Hooltn) - ne boerskop in de Tweantse gemeente Riesn-Hooltn
*Uui - (*Allium cepa*), ne knolle den't völle broekt wörd in t etten.
*Huuslook - n geslacht vetplaanten