open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Hiëronymus van Stridon

De **Heilige Hiëronymus** (geboren umdebij 347 in Stridon  – esturven op 30 september 420) is ien van de vier grote karkvaoders van 't Westen. Hij wördt ezien as heilige deur de Rooms-Katholieke Karke en de Oosters-Orthodoxe Karke. Zien feestdag is op 30 september. In de christelijke iconografie wördt Hiëronymus väke of-ebeeld mit een leeuw. Hiëronymus is veural bekend deurdät e de Biebel vertaold het vanoet 't Grieks en Hebreeuws in 't Latien.  In 't Grieks ston e bekend as *Ευσέβιος Σωφρόνιος Ιερόνυμος* (*Eusebius Sofronios Jeronumos*) en in 't Latien as *Eusebius Sofronius Hieronymus*.

De editie van Hiëronymus, 't Vulgaat is now nog een slim belangrieke Biebelse tekste biej de Rooms-Kattelieke Karke. Hiëronymus is de bescharmheilige van de archeologen, archivisten, Biebelstudenten, bibliothecarissen, bibiliotheken, schoelieren, studenten en vertaolers.
Hieronymus

**** kan verwiezen naor:

* Hiëronymus van Stridon
* Hiëronymus (naam)
* Hiëronymus van Alphen
* Hieronymus van Cardia
* Hieronymus Fabricus
* Hieronymus Bosch
* Hieronymus Freiherr von Münchhausen
* Hieronymus von Colloredo (1732-1812)
* Hieronymus von Colloredo-Mannsfeld (1775-1822)
Regio's van Ieslaand

Ieslaand is indield in acht regio's (landsvæði), die veurnaemelik veur statistische doelen bruukt wodden. Ok de jurisdikties van de distriktshoven volgen disse indieling, krek as et postkodesysteem op inkelde uutzunderings nao. 

Véúr 2003 wodden de gebieden ok bruukt as kiesdistrikten veur et Alþing. In disse ooldere indieling vormde Reykjavik een appatte regio, wiels de omringende gemientes in de hudige heufdstedelike regio diel uutmaekten van de regio Reykjanes, die tegensworig Suðurnes hiet.
Previnsies van Estlaand

Estlaand is in-edield in vuuftien **previnsies** (*maakond*, meervoud: *maakonnad*). Elke previnsie wordt eleid deur een gouverneur (Estisch: *maavanem*), die de nasionale regering vertegenwoordigd op regionaal nivo. IJ of zie wordt an-esteld veur een periode van vuuf jaor.

Elke previnsies is nog es onderverdield in gemienten. Der bint twee type gemienten: stedelijke gemienten (*linn*), en laandelijke gemienten (*vald*). 

## Lieste van previnsies
Geute

**Geute** kan verwiezen naor:

*Dakgeute - een dakgeute veur de regen
*Geute (ruumte) - een ruumte veur 't schrobben en wassen
Geute (ruumte)

De **geute** of de **gote** is een ruumte dee meestentieds op de dele van een boerderieje te vienen is. De geute kan of-escheien ween van aandere kamers, mar 't kan oek ween dat e neet of-escheien is van de aandere vertrekken. De geute wonnen gebruuk um te boenen, schrobben en te wassen. Dit is weerumme te zien in de Nederlaanse naam veur de geute (*spoelkeuken*).

De geute is eigenlijks een soort biekeuken; 't grote verschil is allinnig dat der in een geute veural schoon-emaak wonnen, en der staon meestentieds gien dingen op-esleugen. Naos 't schoonmaken van bepaolde dingen wönnen de geute oek wel gebruuk veur 't kannen van melk. Op partie plaosen, veural op de Noordwest-Veluwe, stung in disse ruumte de pompe (vandaor de naam *pomphokke* in bieveurbeeld 't Oldebroeks).

## Nedersaksisch
* Drèents: *geut(e)*
* Grunnegs: *geude*, *geut(e)*
* Stellingwarfs: *geute*
* Veluws: *geute*, *gote*
Reumeroog

**Reumeroog** of **Rømø** (Duuts: *Röm* of *Rømø*, Noordfrais: *Rem*, Platduuts: *Römö*) is t maist zudelke bewoonde Deense waddenaailaand van de Noordzee en ligt tussen de aailaanden Sylt en Manderoog (of Mandø). t Oppervlakte van t aailaand is 130 km². Der wonen minder as doezend mìnsken.

n 9 kilometer laange daam verbindt t aailaand mit t vastelaand. In de ploats Havneby op t aailaand kan ook n veerpont nomen worden. Net as n aantel aandere waddenaailaanden het Reumeroog n steeds wisselende grootte had. t Aailaand het n lutje badploats, Lakolk. Laange tied vörmde de vìskerij de belaangriekste bron van inkomsten op Reumeroog, loater wuir de haandel steeds belaangrieker. t Aailaand leeft tegenswoordig veural van toerisme. Zo binnen der n poar monumenten en museums. Doarnoast is der ook n pretpaark op t aailaand. 

Van 1864 tot 1920 beheurde Reumeroog tot Duutslaand en was t dail van de Prusische provìnzie Sleeswiek-Holstain.

## Heufdploatsen
De heufdploatsen van t aailaand binnen:

* *Toftum*
* *Juvre*
* *Bolilmark*
* *Kongsmark*
* *Tvismark/Nørre Tvismark*
* *Mølby*
* *Vråby*
* *Havneby*, veerpont noar t Duutse aailaand Sylt
* *Østerby*
* *Kromose*
* *Sønderstrand (Zuudstrand)*
* *Lakolk*
1997

De volgende gebeurtenissen vunnen plaose in **1997**

## Gebeurtenissen
* 1 jannewaori - Previnsiale Staoten van Frieslaand besluut dat de previnsie officieel Fryslân heet.
* 4 jannewaori - De Elfstejentoch wonnen ewönnen deur Henk Angenent in een tied van 6.49 uur.
* 6 meert - 't Schilderie *Tête de Femme* van Pablo Picasso wonnen esteulen uut een gallerieje in Londen. Een weke laoter wönnen 't weerummevunnen.
* 11 april - De kattedraal van Turien wonnen beschaodig deur braand.
* 1 juli - Hongkong wonnen over-edreugen deur 't Verenig Koninkriek an China.
* 8 juli - Tsjechië, Hongerije en Polen wonnen deur de NAVO uut-eneudig um in 1999 toe te trejen tot 't militaire bondgenootschap.
* 13 juli - 't Liek van Che Guevara wonnen weerummebröch naor Cuba, um daor bie zien kammeraojen begraven te wonnen.
* 31 augustus - Prinses Diana (VK) wonnen nao een zwaor auto-ongelok in de Pont de l'Alma-tunnel in Paries naor 't ziekenhuus evoerd waor ze um vier uur de volgende mannen dood verklaord wonnen.
* September - De Kast belaant op nummer 2 van de Nederlaanse hitlieste mit 't Friestalige lied *In nije dei* (Een nieje dag)
* 6 september - Begrafenis van Prinses Diana in de Westminster Abbey.
* 11 september - Schotlaand stemp veur de vorming van een eigen parlement nao een vereniging van 290 jaor mit Engelaand.
* 29 september - Britse wetenschappers stellen 't verbaand vaste tussen de Ziekte van Creutzfeldt-Jakob en tongblaor.
* December - Kim Dae Jung wonnen ekeuzen as prissedent van Zuud-Korea.

## Geboren
* 13 jannewaori - Marius Borg Høiby, de jonge van de kroonprinsesse Mette-Marit van Noorwegen
* 15 juli - Prins Lukás van Bulgarije
* 12 oktober - Prins Boris van Bulgerije, 2e in liende veur de Bulgaarse trone

## Uut de tied
* 31 augustus - Diana Spencer (36), de vrouw van prins Charles, kroonprins van 't Verenig Koninkriek
* 2 september - Joop van Tijn (58), Nederlaanse journelis, heufriddecteur van Vrij Nederland
* 13 september - Meindert Tjoelker (30), Nederlaans slachtoffer van zinloos geweld.
Ferwerd

**Ferwerd** (Fries: *Ferwert*) is een dörp en et heufplak van de gemiente Ferwerderediel (*Ferwerderadiel*), perveensie Frieslaand (Nederlaand), en het omdebi'j 1.823 inwoners (2014).

Et dörp leit an de N357 tussen Liwwadden en Dokkum, vlakbi'j de Waddenzee en in et westen van et terpdörpien Hogebeintum (*Hegebeintum*). Ferwerd wodt kenmarkt deur een 15e ieuwse karktoren en et is de geboorteplak van ien van de bekendste Friese schrievers Trinus Riemersma.

Sund 1999 is de officiële naeme van et dörp et Friestaelige *Ferwert*.

## Bevolkingsontwikkeling
* 2014 - 1823
* 2004 - 1915
* 2002 - 1874
* 1999 - 1824
Balk (Frieslaand)

**Balk** is een dörp in de Nederlaanse perveensie Frieslaand. Et beheurt tot de gemiente De Friese Meren, en was et heufdplak van de vroggere gemiente Gaasterlaand-Sloten (*Gaasterlân-Sleat*). Et het omdebi'j 3.350 inwoners.

Balk leit tussen Harich en Wiekel. Deur et dörp stroomt et reviertien de Luts. Et plakkien zol ontstaon wezen bi'j een balke over et reviertien; vandaor de naeme. Laeter wodde hier een brogge bouwd. Anvankelik heurde Balk bi'j Harich. In 1585 wodde et deur Spaanse soldaoten uut Grunnen plunderd. Balk wodde in de 18e ieuw welvaorend deur de botterhaandel, en in de 19e ieuw was et een zelsstaandig dörp wodden.

Balk kende vanoolds diverse geleufsgemienschoppen. Ien daorvan was de gemiente van de Mennonieten in Balk die slim streng in de leer was. In et midden van de 19e ieuw is een grote groep naor Amerike gaon om daor in de omkrieten van Goshen in de staot Indiana te gaon wonen. Een gevelstien in Balk herinnert nog an disse olde geleufsgemienschop.

Et dörp en et reviertien zollen de dichter Herman Gorter, wie-zien pake in de 19e ieuw deupsgezind predikant was in Balk, tot zien beroemde gedicht "Mei" inspireerd hebben. Daorin het Gorter et overigens niet over een dörp, mar over een stattien; en niet over een reviertien, mar over een waetergrachte:

:*Een nieuwe lente en een nieuw geluid*
:*Ik wil dat dit lied klinkt als het gefluit*
:*Dat ik vaak hoorde voor een zomernacht*
:*In een oud stadje, langs de watergracht.*

Ter herinnering staot an de Luts een staandbeeld van de dichter. Balk het veerder een historische dörpkoeme, mit een raodhuus uut 1615.

In Balk en omkrieten verschient een kraante; de *Balkster Courant*.

## Uutgaonde verwiezing
* Gedaenkstien boven de deure van de Deupsgezinde Karke te Balk
Stichting Stellingwarver Schrieversronte

De **Stichting Stellingwarver Schrieversronte** is een instituut veur de Stellingwarfse tael, literetuur, geschiedenis, volkskunde en identiteit van de Stellingwarven. Mit zoe'n 1.300 leden is et naor verholing de grootste Nedersaksische streektaelorganisaosie in Nederlaand. De Stichting Stellingwarver Schrieversronte is vestigd in de gemiente Ooststellingwarf in et dörpien Berkoop. Et instituut wodde opricht in 1972.

## Warkgebied
De *Schrieversronte* gaot allienig over et Stellingwarfse taelgebied in de perveensie Frieslaand. Et Stellingwarfs-praotende gebied in Overiessel vaalt onder de verantwoording van de IJsselacademie (*Iesselakkedemie*) in Kampen, wiels dat in Drenthe verzorgt wodt deur et Huus van de Taol in Beilen. Alle drie de organisaosies bin ansleuten bie de SONT, de Federaosie van Streektaelorganisaosies in et Nedersaksische Taelgebied.

## Publikaosies in et Stellingwarfs
De stichting maekt verschillende uutgiften van Stellingwarver boeken mogelik. Zowel veur volwassen as veur kieders verschienen jaorliks verschillende titels. De Stellingwarver Schrieversronte geft ok et Stellingwarfs tiedschrift *[[De Ovend]]* uut. Et blad verschient zes keer per jaor. Et tiedschrift is zo oold as de stichting zels. Wieder is der een full-colour boekekraante, *Twie pond 'n Stuver*, mit alderhaande Stellingwarver ni'js, die in augustus huus-an-huus verspreided wodt in Oost- en Weststellingwarf.

## Et Stellingwarfse Woordeboek
Vanof 1975 het et *Instituut veur Stellingwarver tael en kultuur*, dat insteld is deur de *Stellingwarver Schrieversronte*, in saemenwarking mit et Nedersaksisch Instituut an de Rieksuniversiteit Grunningen, warkt an de uutgaove van een groot Stellingwarfs woordeboek. Nao een jaorenlange anloop kwam in 1994 et eerste diel van et *Stellingwarfs Woordeboek* uut, diel II, dat de letters F tot en mit K besleug en 843 bladzieden bevatte. In 1997 verscheen diel III, van de letters L tot en mit R (1.151 bladzieden) en in 2001 diel IV, van de letters S tot en mit Z (985 bladzieden). Et laeste diel om uutgeven te wodden, in 2004, was diel I, dat de letters A tot en mit E besleug en 821 bladzieden het. Mitmekeer bestonnen de vier dielen uut percies 3.800 bladzieden, mit naor schatting 70.000 tot 80.000 woorden. In september 2005 verscheen d'r ok een inkotte edisie, et *Stellingwarfs-Nederlands Verklarend Handwoordenboek*, dat 704 bladzieden bevatte.

## Zie ok
*Henk Bloemhoff (streektaelfunktionaoris)

## Uutgaonde verwiezing
*Stichting Stellingwarver Schrieversronte
Humanae Vitae

**Humanae Vitae** (Latien: *van mèènselijke lèven*, ok wel of-ekort as: *HV*) is 'ne encycliek eskreven deur Paus Paulus VI op 25 juli 1968. De encliek hef de ondertitel *over de regulering van de bevalling*. 't Stuk bevestigt de treditionele lere van de Rooms-Kattelieke Karke over abortus, anticonceptiemiddels, en aandere zaken die te maken hebt mit 't mèènselijke lèven.

Heufdzakelijk deur 't verbieden van kunstmaotige anticonceptiemiddels, in waffer vorm dan ok, blef de encycliek slim controversieel onder kattelieken. 't Document wördt mangs beskreven as profetisch, deur mèènsen die geleuven dät de vier veurspellings aover de gevolgen die anticonceptiemiddels veur de gemienskop zollen hebben, juust waren.

## Externe verwiezings
* Engelse tekste van 't Humanae Vitae van 't Vaticaan
* Originele Latiense tekste
Manderoog

**Manderoog**, **Mandø** of **Manø** (oetsproken as: *Mèn-eu*) is een Deens waddenaailaand, en is t klainste bewoonde waddenaailaand van Denmaark. t Aailaand ligt tussen Reumeroog en Fanoog. t Aailaand besloat 8 vierkaante kilometer en der wonen enkele tientallen bewoner.

t Omdiekte aailanad is bereikboar via twai wegen dij bie hoogwoater nait tougankelk binnen. Allend aan de westzied bevindt zok n dunenrie.
Deus Caritas Est

**Deus Caritas Est** ("God is liefde") is de eerste encycliek deur Paus Benedictus XVI.

De encycliek verscheen op 25 jannewaori 2006 in zeuven taolen: Engels, Frans, Duuts, Italiaans, Latien, Pools, Portugees en Spaans. De eerste helfte van de encycliek is eskreven deur Paus Benedictus in 't Duuts in de zummer van 2005, en de tweede helfte is samen-esteld deur 't gebruken van de onvoltooide geschriften van zien veurganger, Paus Johannes Paulus II. 't Document wönnen etekend deur Paus Benedictus op Eerste Karstdag 2005.

## externe verwiezings

* Latiense tekste van 't Deus Caritas Est van 't Vatican
* Tekste in 't Nederlaans
Fanoog

**Fanoog** of **Fanø** is n gemainte en n lieksnoameg waddenaailaand in de Deense regio Zuud-Denmaark en het 3.143 inwoner (2006).

Fanoog wordt bie de herindailen van 2007 nait soamenvougd moar blift n zölfstandege gemainte. 

t Is t maist noordelk legen van aal waddenaailaanden. t Aailaand ligt tussen de waddenaailaanden Manderoog en Skallingen (haalfaailaand). t Aailaandoppervlak is sikkom 56 km². Der wonen n poar doezend mìnsken.

Vanoet Esbjerg kin t aailaand per veerpont berekt worden.

## Hìnwiezen
*Webstee van de gemainte Fanoog

## Òfbeelden
Langli

**Langli** is n klain zompeg aailaand in de Ho-Bucht vlakbie Esbjerg aan de Deense Noordzeekust.

t Is 0,8 km² laang en kan deur een 3 km laange *Ebbevej* (wadweg) vanoet Ho bereikt worden. Langli (oorspronkelk *Langeleje* = laang kamp) was tot de sturmvloed van 1634 dail van n schieraailaand. 

Doarnoa begon zok zeeziedeg n twaide schieraailaand te vörmen (now Skallingen), dat van dij tied ôf aan Langli beschaarmde.

Langli is ain van de onbewoonde Waddenaailaanden aan de Deense kust, en beheurt tou aan de stoat.

## Zai ook
*Waddenaailaanden
Köllum

**Köllum** is n dörp en de heufdploats van de gemainte Köllumerlaand en Nijkruuslaand, in de Nederlaandse provìnzie Frieslaand. 

Köllum is n vlekke, n dörp mit klainstedelk karakter. t Is in de vrouge middelaiwen ontstoan op de raand van n zaandplatto as n nederzetten bie de direkt mit zee in verbinding stoande Dwarsried.

Monumentenzörg omschrift de heufdploats van Köllumerlaand as n wegdörp. De heufdweg, de Veurstroat, is de deurlopende weg in t zèntrum van Köllum. De Veurstroat kruust de Zielsterried. Dizze kruusstruktuur is in de middelaiwen ontstoan en het zok in de loop van de geschiednis bestendegd. Kölm het n beschaarmd dörpsgezicht. In totoal binnen der 31 monumìnten te vinden, woaronder de revörmeerde en hervörmde kèrke, t veurmoaleg postkantoor en veurmoaleg roadhoes.

## Inwoner
Aantel inwoner deur de joaren hìn per 1 jannewoari:
Schiermonnikoog (plak)

Et dörp **Schiermonnikoog** (Eilaanders: *Aisterbun*) is et ienigste dörp op et gelieknaemige Friese Waddeneilaand Schiermonnikoog. 

Mit de ligging van 53°48' NB is et de noordelikste plak van Nederlaand.

## Geschiedenis
Et dörp Schiermonnikoog is as *Oosterburen* in opdracht van de femilie Stachouwer bouwd in 1719, omdat et oorspronkelike dörp *Westerburen*, langzeman deur de zee mitneumen wodde.

Nao de Twiede Wereldoorlog verrees an de zuudkaante van et dörp een ni'je wiek, die deur de bewoners *Ni'j-Dokkum* nuumd wodt. In disse wiek staot een MAVO-schoele en een sporthal.

Ter herinnering an de monniken van Klaorkaamp is in 1961 in et dörp een staandbeeld van een monnik onthuld. Nao 1995 is een ni'je wiek bouwd an de oostkaante van et dörp.

## Ofbeelding

## Uutgaonde verwiezings
* Officiële webstee van Schiermonnikoog
* VVV Schiermonnikoog
Schiermonnikoog (deurverwieszied)

**Schiermonnikoog** kan verwiezen naor:
*Schiermonnikoog - et eilaand en de gemiente Schiermonnikoog
*Schiermonnikoog (plak) - de plak Schiermonnikoog
Stiens

**Stiens** is een dörp en de heufdplak van de gemiente Liwwadderediel, in de Nederlaanse perveensie Frieslaand.

Stiens het omdebi'j 7.430 inwoners en leit an de perveensiaole weg de N357, in et noorden van de stad Liwwadden.

De socialistische veurman Pieter Jelles Troelstra gruuide op in Stiens, waor zien heit de ontvanger van de belastings was.

## Meulens
Stiens het nog drie meulens. In et dörp zels staot de koremeulen 'De Hope', oorspronkelik bouwd in 1853 en twie keer herbouwd, in 1978 en in 1993 nao een braand. Veerder staon d'r in de omkrieten van et dörp twie pooldermeulens, 'De Kleine of Binnema's Meulen' (kleinste achtkaante meulen van Frieslaand) en 'De Stienhuustermeulen'.

## Bevolkingsontwikkeling
* 2004 - 7.780
* 2003 - 7.808
* 2002 - 7.835
* 1999 - 7.589

## Uutgaonde verwiezing
* Webstee gemiente Liwwadderediel
* Stiens Online - Webstee ter permosie van Stiens 
* regio Stiens - Webstee van Stiens 
* Zwembad Stiens
Menaldum

**Menaldum** (Fries: *Menaam*) is een dörp en de heufdplak van de gemiente Menaldumediel, in de Nederlaanse perveensie Frieslaand. Et het 2.470 inwoners (2004).

Et gemientehuus is in 1841 tot 1843 bouwd deur architekt Thomas Romein. 

Menaldum was een overwegend boers dörp mit veeteelt en laandbouw. De warkgelegenhied in de laandbouw leup vanof 1960 stark terogge en daordeur verdwenen de jongeren en de middenstaand uut et dörp.

## Uutgaonde verwiezingen
*Verieniging Dörpsbelang Menaldum
Brekkenpoolder

**Brekkenpoolder** is een buurtschop van et Friese dörp De Lemmer in de Nederlaanse gemiente De Friese Meren.
Kemmissiepolle

**Kemmissiepolle** is een buurtschop in de Nederlaanse perveensie Frieslaand in de gemiente Lemsterlaand.
Zeuvenbuurt

**Zeuvenbuurt** is een buurtschop in de Nederlaanse perveensie Frieslaand, in de gemiente De Friese Meren. Zeuvenbuurt leit dichtebi'j de revier de Kuunder.
Gefhörn (distrikt)

**Laandkrais Gefhörn** is n distrikt in de Duutse dailstoat Nedersaksen. t Het n oppervlakte van 1562,78 km² en n inwoneraantel van 175.111 *([[30 september]] [[2004]])*.

## Steden en gemaintes
De volgende steden en gemaintes liggen in t distrikt:
(aantel inwoner vanôf 30 juni 2005)

**Gemaintes**
# ** [[Gefhörn (stad)|Gefhörn]]**, Stad, autonome gemainschop  (42.658)
# ** [[Sassenburg]]** Vraie gemainte (10.946) 
# ** [[Wittingen]]**, Stad (12.268)

**[[Samtgemeinde]]n** mit de lokoale gemainschoppen

 Zetel van overhaid Samtgemeinde

**Gebied zunder gemainschop** (onbewoond) 
* Giebel (10,36 km²)
Gefhörn

**Gefhörn** of **Gifhorn** kin verwiezen noar:

*Gefhörn (distrikt) - t distrikt Gifhorn in Duutslaand
*Gefhörn (stad) - heufdploats van t distrikt Gefhörn
Oustpommersk

Et **oustpommersk** is en oustelik dialekt van et neadersassisk, dat vrogger in Achterpommeren espröäken wördden ten ousten van de destyds düütske stad Stettin, dee sinds 1945 de poolske name *Szczecin* voort.

Disse neadersassiske varieteit is döär 13. eywske kolonisten üüt westeliker eleagen streaken meadenöämen en wördden gangbår under de geheyle pommerske bevolking, howel et slavisk van de oorsprungelike bevolking as en substraat in en reaks archaiske woorden bewaerd bleyv, vöäral in de meyst oustelike gebeden wår et slavisk eyrst in de loup van de 18. en 19. eyw üütstörv.

Nå et ende van de Tweyde Wearldoorlog wördden souwat de geheyle düütske bevolking, en dårmead düs ouk de spreakers van et oustpommersk, üüt Achterpommeren nå et westen verdreaven, wår se sumtyds dialekten van höär nye ümgeaving, mär noch vaker as se in de geboardestreak gewoan waren, jüüst et hougdüütsk as dagelikse ümgangsspråke oavernammen. Et oustpommersk is as gevolg dårvan nun sou good as üütestörven.

Allinnig in Brasilie spreaken de olde lüde in de kolonys van pommerske immigranten, in de ståten Espírito Santo, São Paulo en Paraná, et dialekt dat bekend steyt as pomerano noch.

## Underverdeylinge
Et oustpommersk wördt in de volgende subdialekten underverdeyld:
* Westoustpommersk
* Oustoustpommersk
* Bublitzisk
* Pommerellisk, wår noch vaker de slaviske språkformen bewaerd waren as in de andere dialekten.

## Literatuurverwysingen
Kiel (Duutslaand)

**Kiel** is n stad in t noorden van Duutslaand, de heufdstad van de dailstoat Sleeswiek-Holstain. De stad het sikkom 230.000 inwoner (juni 2005). Kiel ligt aan de Kieler Förde, n ziedaarm van de Oostzee, aan t begun van t Noord-Oostzeekenoal.

Kiel is dan ook n belaangrieke hoavenstad, woarvandoan veerdiensten noar de meeste grote Oostzeehoavens goan. Kiel geniet ook bekindhaid as zaailstad: de grootste zaailregatta van de wereld, de Kieler Woche, vindt der joarleks ploats en twai keer (1936 en 1972) wuiren der in Kiel Olympische zaailwedstrieden holden.

In de Twaide Wereldoorlog wuir Kiel, in dij tied n belaangrieke marinehoaven, zwoar troffen deur lochtbombardeminten.
Broenswiek (stad)

**Broenswiek** is n Duutse stad en stadsdistrikt in de dailstoat Nedersaksen (in t veurmoalege Regierungsbezirk Broenswiek). t Was tot 1946 de heufdstad van de stoat Broenswiek.

De stad ligt aan de rivier de Oker. De stad het een oppervlakte van 192,09 km² en is mit sikkom 240.000 inwoner de twaide grootste stadt van Nedersaksen. 

Broenswiek wuir in 1017 sticht en kwam tot grote blui dou de Saksische hertog Hendrik de Leeuw oet de Welfen-dynastie der in de 12. aiw zien residentie bauuwde. De bronzen leeuw dij Hendrik de Leeuw in 1166 leut gieten is t symbool van de stad. De Dom van Broenswiek dateert ook oet dizze tied. Dizze kèrke beheurt tot t minnige kultuurhistorische aarfgoud dat de lochtbombardeminten tiedens de Twaide Wereldoorlog (15 oktober 1944) overleefd het.
Broenswiek

**Broenswiek** (of: *Brunswiek*) kin verwiezen noar:

*Broenswiek (stad) - n stad in Duutslaand
*Broenswiek (laand) - n veurmoalege stoat in Duutslaand
*Broenswiek (regio) - n veurmoalege *Regierungsbezirk*
*Broenswiek (Victoria) - n boetenwiek van Melbourne

## Zai ook
*Nij-Broenswiek
Ni'jehaske (plak)

**Ni'jehaske** (Nederlaans en Fries: *Nijehaske*) is een klein dörpien in et oosten van de gemiente De Friese Meren, in de Nederlaanse perveensie Frieslaand, legen an de *Jousterweg*. In et vleden wodde de naeme van et dörp nog naor et Nederlaans vertaeld as *Nieuwehaske*. Tegenwoordig wodt ok in et Nederlaans allienig de Friese vorm nog bruukt. Et beheurde tot 2014 tot de vroggere gemiente Scharsterlaand.

Ni'jehaske is begonnen as oostelike uutbouw van et ooldere dörp Haske, dat laeter Ooldehaske gong hieten. Disse twie dörpen vormden et centrum van de veurmaolige gemiente Haskerlaand. Deur de veenofgreving, die al in de 16e ieuw bezig was, ontwikkelde et dörp. Doe 200 jaor laeter zogenaemde Gietersen naor et gebied kwammen om vene of te greven, nam et tal inwoners van beide dörpen stark toe.

De gruui van et naobi'jlegen plak Et Vene, dat op de greens van drie gemienten lag, zurgde d'r-veur dat een groot diel van et dörp verdween. Et oorspronkelike hatte van Ni'jehaske maekt al sund de gemientelike herindieling van 1934 diel uut van Et Vene. In disse plak is een naobi'jlegen ni'jbouwwiek naor Ni'jehaske vernuumd. 

Et diel van et dörp dat nog de hieltied zelsstandig is, het minder as 50 inwoners.
Bentemaoden

**Bentemaoden** (Nederlaans: *Bentemaden*) is een buurtschop twie kilemeter ten noorden van et dörp Oosterwoolde van de gemiente Ooststellingwarf, legen in de Nederlaanse perveensie Frieslaand.
Et is nuumd naor een lege liggend stok laand waor as bentgrös op gruuit.
Schrappinge

**Schrappinge** (Nederlaans: *Schrappinga*) is een buurtschop in et dörp Oosterwoolde van de gemiente Ooststellingwarf, legen in de Nederlaanse perveensie Frieslaand. Et buurtschop is vernuumd naor een boerderi'je die hier vrogger ston.
Onbevlekte Ontvangenis

De **Onbevlekte Ontvangenis van Maria** is n dogma van de Rooms-Katholieke Kärke, dat stelt dat Maria geboren is zonder belast te wezen deur de ärfzunde. Ze zol bi'j eur ontvangenis (verwekking) in de skoot van eur moejer Anna n onbevlekte ziel ekregen ebben.

t Dogma wördt op 8 desember 1854 of-ekondigd deur Paus Pius X in de apostoliese konstitusie *Ineffabilis Deus*.

De feestdag van de Onbevlekte Ontvangenis van Maria wördt evierd op 8 desember, negen maonden veur Maria-Geboorte op 8 september. t Is n verplichte feestdag, wat zeggen wil dat t n feestdag is die niet op n zundag vält en waorop katholieke geleuvigen verplicht bin um naor de Eilige Mis te gaon.

De Onbevlekte Ontvangenis wördt väke verward mit n aander dogma, nämelik de maagdelike geboorte van Jezus Christus.

In t protestantisme wördt de Onbevlekte Ontvangenis van Maria meestentieds of-ewezen umdat t niet in de Biebel vermeldt stet.

In de islam geleuven ze ok dat Jezus (Arabies: *Isa*) geboren is uut n maagd, Maria (Arabies: *Maryam*). Ze numen t in de Koran niet drekt "Onbevlekte Ontvangenis", mär ze praoten van n "maagdelike geboorte". Dit oeft dus niet per se n goddelike tussenkomst te betekenen, mär umdat t ni'js eur wel ebracht was deur de engel Gabriël (Arabies: *Jibra'il*), gaon ze der in de islam wel vanuut dat God (Arabies: *Allah*) ier zien aand in e-ad ef. Moslims geleuven aanders niet dat God de vaojer is van Jezus.

In t Latien (de offisiële taal die gebruukt wördt in de Rooms-Katholieke Karke) wördt t *Immaculata Conceptio* enuumd.

In veul laanden, waoronder Italië, Spanje, Portugal, Oostenriek en Zwitserlaand is t Feest van de Onbevlekte Ontvangenis van Maria n vrieje dag. In t Franse Lyon wördt t oogfeest van de Onbevlekte Ontvangenis van Maria sinds 1852 jaorliks evierd deur de uzen en de stad te verlichten ter ere van Maria (*Les Illuminations* of *Fête des Lumières*) wat letterlik *t feest van de [[Locht (straoling)|lichten]]* betekent.
Nasionale feesdag

De meeste lanen hemmen een of meerdere **nasionale feesdagen** waorin de onofhankelijkheid, verjaordag van 't staotsheuf of iets soortgelieks evierd wonnen. Hieronder volg een liesjen op daotum:
Regeernsvörm

n **Regeernsvörm** beschrift de wieze woarop n laand regeerd wordt of regeerd zol kinnen worden. Der binnen n aantel punten woarop regeernsvörmen indaild kinnen worden:
* demokroatisch gehalte - dit lopt van demokroatisch tot nait-demokroatisch (autoritoarisme, diktatuur, militair regime, kelonioalisme)
* wieze woarop t stoatsheufd bepoald wordt (republiek, monaarchie, theokroatsie)
* filosofie woarop de regeernvörm baseerd is (kommunisme, kapitoalisme)

De begrippen regeernsvörm en bestuursvörm dekken ainander nait. In n bepoalde stoatsvörm (republiek) kin der ook sproak wezen van n biezundere bestuursvörm.

## Veurbeelden van n poar landen mit n opvalende regeernsvörm
* Volksrepubliek Bangladesh
* Islamitische repuliek Iran
* Kaismonaarchie Malaaisie
* Ierse Vraaistoat (tot 1937)
* Roadenrepubliek Bayern (april-mei 1919) 
* Sosjoalistische republiek Roemenie (1965-1989)
* Grode Sosjoalistische Libische-Aroabische Volks Jamahiriya
Deenkellaand

**Deenkellaand** (Nederlaands: *Dinkelland*)  () is ne gemeante in t noordoostn van Tweante, in de proveensie Oaveriessel. Deenkellaand greanst in t noordn an de gemeante Ulsen, in t uterste noordoostn an de gemeante Niejnhoes, in t oostn an de gemeantes Nordhoorn en Bad Beantem (alle vier in t Groafschop Beantem, Nedersaksn, Duutslaand). In t zuudoostn greanst Deenkellaand an Loster en Oldnzel, in t uterste zuudn an Eanske, in t zuudwestn an Hengel en Boorn en in t westn en noordwestn an Tubbargn.

Op 1 januari 2001 wördn Oatmörsken, Deankaamp en Weersel biej mekaar trökn töt de nieje gemeante Deenkellaand. Op 1 jannewoari 2020 har de gemeante 26.470 inwonners (bron: CBS) op ne öppervlakte van 184,26 km² (woarvan 1,08 km² water). De gemeante Deenkellaand maakt deel oet van t koaderwetgebeed Regio Tweante.

Deenkellaand hef net as heel Oost-Tweante zien kattelieke karakter good wetn te behooldn. Zo wördn de meeste kattelieke gebroekn der nog noaleafd, en hef de gemeante net as Tubbargn n relatief hoog geboorteciefer. In Oatmörsken veend unieke Poasgebroekn plaats, zoas t vlöggeln.

## Kerne
De gemeante hef tien officiële döarpe. Ut gemeantehoes steet in Deankaamp.

Oaverige boerschopn:
* Beakdoarp
* Dulder
* Gammelke
* Lemsel
* Niejstad
* t Stift
* Voalt
Bekhof

**Bekhof** is een buurtschop in et Ooststellingwarfse dörp Berkoop, legen in de Nederlaanse perveensie Frieslaand. De buurtschop het wat bekendhied omdat d'r ooit een schaanze uut de Tachtigjaorige Oorlog legen hef, de Bekhofschaanze.
Drie Tolhekken

**Drie Tolhekken** is een buurtschop in et Ooststellingwarfse dörp Oosterwoolde, legen in de Nederlaanse perveensie Frieslaand.
Fraankriek (Ooststellingwarf)

**Fraankriek** (Nederlaans: *Frankrijk*) is een buurtschop in et Ooststellingwarfse dörp Ni'jberkoop, legen in de Nederlaanse perveensie Frieslaand.
Stettin

**Stettin** (Pools: *Szczecin*; , Kasjoebies: *Sztetëno*, Latien: *Stetinum*) is de eufdstad van de Poolse wojwodskop West-Pommeren, an de mond van de Oder. De stad leg an de lagune de Oderhaf (Pools: *Zalew Szczeciński*). Stettin is de zeuvende stad van Polen en is n belangrieke Oostzee-även en de vestigingspläätse van n universiteit en verskillende ogeskoelen. De stad ad in 2014 407.180 inwoners.

## De muite weerd um te bekieken
t Veuroorlogse Stettin is mär veur n klein diel erestaureerd. 
* De Oderpromenade Wały Chrobrego
* t Läät-negentiende-eeuwse Grunwaldzki-plein
* t Slot van de Pommerse Gryfiten (ersteld vanof 1958)
* De gotiese Jakobskathedraal (ersteld 1971-1982)
* t Grotendiels gotiese stad-uus (13e eeuw, ersteld 1972)

## Panorama

## Uutgaonde verwiezing
Kannede (Appelsche)

**Kannede** (Nederlaans: *Canada*) is een buurtschop in et Ooststellingwarfse dörp Appelsche, legen in de Nederlaanse perveensie Frieslaand. In et Ooststellingwarfse dörp Else leit ok een buurtschop mit de naeme Kannede.

In de buurtschop leit et Kannedemeer, een veurmaolig zaandzoeggat. In de zoemer wodt hier vule vekaansie vierd.
Et Hogezaand

**Et Hogezaand** (Nederlaans: * 't Hoogezand*) is een buurtschop in et Ooststellingwarfse dörp Donkerbroek, legen in de Nederlaanse perveensie Frieslaand.
Elleboge (Ooststellingwarf)

**Elleboog** (Nederlaans: *Elleboog*) is een buurtschop in et Ooststellingwarfse dörp Haulerwiek, legen in de Nederlaanse perveensie Frieslaand.
Oolde Willem

**Oolde Willem** (Nederlaans: *Oude Willem*) is een buurtschop in et Ooststellingwarfse dörp Appelsche, legen in de Nederlaanse perveensie Frieslaand.
Rozenkrans

Een **rozenkrans** of **paternoster** is een gebedssnoer, dat in gebroek is in de Rooms-Katholieke Kark, die via de islam (de *tasbih*) een variaant van 't boeddhistische gebedssnoer (de *mala*) introduceerde. De rozenkrans bestiet oet 5 grote en 50 kleine krallen en wördt gebroekt veur 't rozenkransgebed. In 't Latien wördt de naom *Rosarium* veul gebroekt.

Dit gebed bestiet oet 't bidden van 't Onzevaor (15 keer) en 't Wees Gegroet (150 keer) deur de rozenkrans drie keer te deurlopen. Bij dit gebed wördt 't leven, liejen en de verriezenis van Jezus Christus overdocht.
Paus Caelestinus V

**Paus Caelestinus V** ok wel **Coelestinus** enuumd (echte name: *Pietro del Murrone*, *Petrus de Murrone* of *Pietro Angelari*) was 'ne Paus van de Rooms-Kattelieke Karke van juli tot december 1294.

Zien veurnaamste daod was 't oetvaordigen van 'n decreet dät pausen toeston of te trejen. Hee maakte hier vervolgens zölf op 13 december van dätzölfde jaor gebroek van. Zien opvolger Paus Bonifatius VIII was hier niet gelokkig mit en leut hum gevangen nimmen.

Hee is op 19 mei 1296 in gevangenskop oet de tied ekommen en wörden op 5 mei 1313 heilig verklaord.
Oljoar

**Oljoar** vaalt op 31 dezìmber en markeert de ôfsluten van t gregorioanse klìnderjoar en t begun van t nije joar, dit wordt vaaierd mit nijjoarsdag.

Oljoar wordt in de westerse kultuur van de 21. aiw vaaierd.

Schotten nuimen oljoar *Hogmanay*, in sommege laanden wordt t anduud mit de noam *silvester*, veurbeelden hiervan binnen Duutslaand, Israel, Frankriek, Pooln en in mindere moate in Nederlaand en Belgie, vernuimd noar Paus Silvester I.

## Oljoars gebruken
Oljoar wörd traditioneel mit vuurwaark en champagne evaaierd en in Nederlaand voak ook mit euliebollen en appelflappen. t Ôfsteken van vuurwaark is ontstoan deurdat de Chinezen geleufden dat t ôfsteken van vuurwaark de kwoade gaisten zol verjoagen. En dat kwamp overiene met 't Oldgemaanse gebruuk van grote vuren anstekken en kabaal maken, umme de zunne weer teveurskien te kriegen.

Inmiddels is t ôftellen tot t nije joar en de oljoarskabaretveurstellen op de Nederlaandse tillevisie en vaste traditsie worden. n Aandere olde traditsie is t karbietschieten, dat voak nog in t noorden en t oosten van t laand doan wordt. Mar te leste joaren trekt dit gebruuk steeds verder noar 't zuden en ok het westen an.

In Oost-Nederlaand hebt zie ok op verskillende plaatsen et gebruuk umme op oalejoarsoavend te goan 'sleppen'. Sleppen is dat jonkluu disse nacht dinge uut de tunen van de noabers jat, um dat dan doarnoa argens aans neer te zetten. In Wierden, beveurbeeld, wörden der vanalles uut de tunen en de skuren ehaald en op 't marktplein neer ezet. Dit gebruuk zol kommen van oale Germaanse mannenbonden, die disse nacht as zwart eschilderd -en zo zichzölf te verienen met dode veurolder- de stees langes gungen en doar eer 'steelrecht' uut te oefenen.

## Nedersaksisch
*Drèents: *aoldjaor*, *oldejaor*, *oljaor*, *oldejaorsaovend* ok: *vrètertiesaovend*
*Grunnegs: *oljoar*
*Sallaans: *oldjoar*, *oalejoarsoavnd*, *töfeltiesoavnd*
*Stellingwarfs: *ooldjaor*
*Tweants: *ooljoar*, *t oole joar*, *ooldjoarsoawnd* (ook: töafelkes- of dikboeksoawnd)
*Veluws: 
***oudjaor/oldjaor* 
*** 't ouwe jaor/'t olde jaor*
**Vake: *oud-/old-en-niej* 
**Of: *ouwejaorsavend/oldejaorsaovend* enz.

## Zai ook
* Nijjoar

## Boetende hìnwiezen
* Ôftellen tot nijjoar 2007
Fochtelervene

Et **Fochtelervene** (Nederlaans: Fochtelo(o)ërveen) is een 2.500 bunder groot netuurgebied op de greens van de Nederlaanse perveensies Frieslaand en Drenthe. Dit is ien van de minnige hoogveengebieden in Nederlaand. Et gebied is eigendom van de Verieniging Netuurmonementen en wodt tegere mit Staotsbosbeheer beheerd.

Rondomme et eigenlike vene komt een raandzone die inricht wodt as netuurterrein. Et doel hiervan is ok om as buffer te dienen tussen de omringende laandbouwgronden en et vene.

## Ekologische ontwikkelings
### Ontwikkelings wat plaanten angaot
Et Fochtelervene is onderdiel van de ekologische heufdstruktuur en om et vene te beholen is et gebied vernat deur anleg van damwanen, et dempen van sloten en et plaetsen van stuwen. Hierdeur is de gruui van et hoogvene weer meugelik.

Onderzuuk in 2004 het uutwezen dat de vernatting goed west is veur de plaantegruui. Et, in Nederlaand uterst zeldzeme, bruun veenmos is terogge. Bentepolle, een bruungele, grösachtige plaante die de overhaand kreeg doe et vene uutdreugde, kriegt et steeds minder ruumte. Hierveur in et plak kommen now et ienjaorig wollegrös en de lavendelheide.

De veenmossen, bouwstienen van et vene, kommen langzeman terogge. Hiertoe beheuren et waeterveenmos, et hoogveenveenmos en et rood veenmos. Ok aandere bedriegde plaanten zoas et blauwe klokkien en dwargvlas kommen vaeker veur.

### Ontwikkelings wat dieren angaot
*Een vlinder as et veenhujbesien het hier weer ien van zien laeste grote populaosies.
*In et Fochtelervene het in 2001 veur et eerst in 250 jaor een suksesvol bruudgeval van de Europese kraenvoegel (*Grus grus*) plakvunnen.  Dit het in 2002 en 2003 een vervolg kregen.
*In 2004 wodde de bosruter weer zien. Deur et verhogen van de grondwaeterstaand en warkzemheden weren d'r blubbervelden en platreden modder ontstaon die veur een bosruter antrekkelik bin.
501

De volgende gebeurtenissen vunnen plaose in **501**

## Gebeurtenissen
* Koning Theoderik de Grote van Italië en keizer Anastatius I van Byzantiense Riek koemen overene um 't ouwe gebruuk van gezamenlijke promulgasie van consuls in ere te herstellen. Der bin vanof dit jaor dus weer consuls in 't wessen. Howel de keizer grege beiden consuls bepaold had, eis de koning van de Goten 't rech um de wesselijke consul te kiezen veur hum op.
* 9.3.6.7.13 - Chacaal I wonnen ahau van Palenque

## Geboren
* ...

## Uut de tied
* ...
502

De volgende gebeurtenissen vunnen plaose in **502**

## Gebeurtenissen
* Der breek oorlog uut tussen 't Byzantiense Riek en 't Perzische Riek van de Sassaniden

## Geboren
* ...

## Uut de tied
* ...
503

De volgende gebeurtenissen vunnen plaose in **503**

## Gebeurtenissen
* De Scoten verlaoten Ierlaand en vestigen 't koninkriek Dalriada in Argyll op de westkuste van Schotlaand.

## Geboren
* ...

## Uut de tied
* ...
506

De volgende gebeurtenissen vunnen plaose in **506**

## Gebeurtenissen
* Alaric II laot een verkort wetboek samenstellen 't *Breviarium Alaricianum*.

## Geboren
* ...

## Uut de tied
* ...
Wonderdaodige Medaille

De **Wonderdaodige Medaille** (ok wel de *Wonderbaorlijke Medaille*, *Miraculeuze Medaille* of de *Medaille van de [[Onbevlekte Ontvangenis]]* enuumd) is 'ne ovale medaille die de ofbeelding van Maria hef, mit daorop de woorden *"O Maria, zunder zunde ontvangen, bid veur oons die toevluch töt oe nimmen"*. De medaille is ontwurpen deur de non Catherine Labouré. Veule kattelieken drägen disse medaille umdät ze geleuven dät e de apostolische zegen overdräägt. Väke wordt der 'ne Wonderdaodige Medaille an 'n rozenkrans bevestigt.

## Externe verwiezings
* Infermaotie aover de medaille
* Pagina mit de ofbeeliding van de medaille
500

De volgende gebeurtenissen vunnen plaose in 500

## Gebeurtenissen
* Rond dit jaor wonnen de Arabieren van Najran (Zuud-Arabië) bekeerd tot 't christendom.
* Zuud-Arabische handelaars vestigen zich in Noord-Ethiopië
* Slag bie Dijon vien plaose

## Geboren
*...

## Uut de tied
*...
507

De volgende gebeurtenissen vunnen plaose in **507**

## Gebeurtenissen
* Slag bie Vouillé. De Franken verdrieven de Visigothen uut Gallia en jagen ze over de Pyreneeën. Clovis doodt werschienlijk zelf de koning van de Visigothen, Alarik II.

## Geboren
* ...

## Uut de tied
* ...
509

De volgende gebeurtenissen vunnen plaose in **509**

## Gebeurtenissen
* De Franken wonnen samen mit d'r Bourgondische bondgenoten verslagen deur de Ostrogothen, werschienlijk in de umgeving van Arles.

## Geboren
* Keizer Kimmei van Japan

## Uut de tied
* ...
Nijjoar

**Nijjoar** wordt wereldwied vaaierd op 1 jannewoari om twolven uur bie naacht, krek noa oljoar op 31 dezember. Nijjoar wordt veural vaaierd deur vuurwaark of te steken champagne te drinken en euliebollen, appelflappen en nijjoarsrollechies te eten. Nijjoar luudt de eerste dag van t nije joar volgens de gregorioanse kalìnder in. t Is verboden om veur tien uur in de veurmiddag van oljoar, en noa twai uur bie naacht van nijjoar nog vuurwaark ôf te steken.

In Austroalie, Argentinie, Brazilie, Filipienen, Griekenlaand, Mexico, Nij-Zeelaand en Venezuela is nijjoarsdag n offisjele vraie dag.

## Nedersaksisch
* Achterhooks: *niejjaor, ni-jjaor*
* Drèents: *naijaor*, *neijaor*, *ni'jjaor*
** Zegswieze: "Wi'j hebt gelieke ni'jjaor" (röstig an doen) (Ni'jlusen)
* Grunnegs: *nijjoar*
* Tweants: *niejjoar*
* Sallaans: *ni'jjaor, nijjaor, niejjaor, ni'jjöör*
* Stellingwarfs: *ni'jjaor*
* Urkers: *nijjaor*
* Veluws: *niejjaor*

## Aandere nijjoarsfeesten
In aandere nait-westerse kulturen wordt nijjoar voak vaaierd op n aandere dag:

* t Joodse nijjoar (*Rosj Hasjana*)
* t koptische/Ethiopische nijjoar (11/12 septìmber)
* t Chinese nijjoar
* t islamitische nijjoar
* t Russisch-orthodoxe nijjoar (13/14 jannewoari)
* t Vietnamese nijjoar (*doatum varieert*)
* t Tibetoanse nijjoar (*doatum varieert*)
* t Thaise nijjoar (*Songkran*)
* t Kambodjoans nijjoar (13 tot 15 april)
* t Laotiaanse nijjoar (*doatum varieert*)
* t Bengoalse nijjoar (14/15 april)
* t Iroanse/Perzische/bahá'í-nijjoar (*Noroez*)
* t hindoeïstische nijjoar (*doatum varieert*), op Bali: Nyepi

## Trivia
* Deur tiedzones wordt nijjoar overal op n aander tiedstip vaaierd. As eerste zal Kirimati, op Christmas Island t nije joar beginnen. Om percies te wezen op 31 dezember om tien uur UTC.
* As lèste zal Samoa t nije joar ingoan, op 1 jannewoari om elven uur UTC.
Woonsdag

**Woonsdag** is een van de zeuven dagen van de weke volgens de gregoriaanse kelender. 't Is de dag dee op de diensdag volg.

Woonsdag is naor de Germaanse god Wodan eneumd. 't Is de middelste dag van de weke en 't heet in 't Duuts dan oek *Mittwoch* (oftewel: *midweke*).

Aswoonsdag val op de zeuvende woonsdag veur Paosen. 't Is de dag nao karneval en 't begin van de rooms-kattelieke vastentied.

In Tweante wör woensdag ook wal *goonsdag* eneumd, umdet ze op den dag meestieds t loon kreegn.

## Nedersaksisch
* Drèents: *wonsdag*
* Grunnegs: *wonsdag*, *wounsdag*, *woensdag*
* Oostfreisk: *middeweek*
* Stellingwarfs: *woensdag*
* Sallaans: *woensdag*
* Tweants: 
***goonsdag*, *gooseldag*, 
***gooindag* (Riesn)
***woonsdag*, *woensdag*
* Urkers: *woeniesdag*, *woenesdag*
* Veluws: *woensdag*, *woonsdag*
Donderdag

**Donderdag** is ien van de zeuven dagen van de weke neffens de gregoriaanse kelender. 't Is de dag die op de woensdag volgt.

Donderdag is naor Donar, de Germaanse god van de donder, nuumd.

Hemelvaortsdag vaalt elk jaor op de zesde donderdag nao Paosken. Aj' vanof de Eerste Paosdag tellen, is dat de veerstigste dag. Eerste Pinksterdag is dan de vuuftigste dag.

De donderdag veur Paoske staot bekend as Witte Donderdag.

De eerste donderdag van een jaor zit in weke 1 van dat jaor.

## Nedersaksisch
* Drèents: *donderdag*, *dunderdag*
* Grunnegs:
** *dunderdag*, *dönderdag*
** *dunnerdag* (Westerkertiers)
* Tweants: *doonderdag*
* **Overig:** *donderdag*
Vriedag

**Vriedag** is ien van de zeuven dagen van de weke volgens de gregoriaanse kelender. 't Is de dag nao donderdag.

Vriedag is naor Freya, de Germaanse godin van de liefde, eneumd. In 't Frans neumen ze disse dag *vendredi*, naor 't Latiense woord Venus. 

Vriedag is de leste dag veur 't weekeinde in veul gebieden mit een vuufdaagse warkweke. 

## Betekenis
Disse dag van de weke hef veur partie christenen een slichte naam, umdat de kruziging van Jezus Christus op een vriedag plaosvun *(zie: [[Goeie Vriedag]])*. Vriedag de dartiende is veur partie luui een ongeloksdag.

Veur de moslims is vriedag de belangriekste dag van anbidding.

De joodse sabbat begin bie zunsondergang op vriedagavond, en huild op bie zunsondergang op zaoterdag.

## Trivia
* *Vriedag* was ok de naam van de kannibaol dee 't hulpeen wönnen van Robinson Crusoe in 't beroemde book van Daniel Defoe.

## Nedersaksisch
* Achterhooks: *vri'jdag*
* Drèents: *vraaidag*, *vrijdag* (*vri'jdag*)
* Grunnegs: *vraidag*, *vrijdag*
* Sallaans: *vriedag*, *vri'jdag*
* Stellingwarfs: *vri'jdag*
* Tweants: *vriejdag*, *vri'jdag*
* Veluws: *vriedag*, *vri'jdag*
Zaoterdag

**Zaoterdag** is ien van de zeuven dagen van de week volgens de gregoriaanse kalender. 't Is de dag nao vriedag.

De naom is een verbastering van 't Latiense: *dies Saturni*, naor de god Saturnus, god van de laandbouw. 

De Franse naom *samedi* is ofleid van Vulgair-Latien *sabbati dies* (dag van de sabbat). 

De Duutse naom is *Sonnabend* (= veuraovend van de zundag) of *Samstag*, saomensteld oet een op 't Hebreeuwse woord *sabbat* of *sjabbat* teroggaond leenwoord, en *Tag* (dag). De wekelijkse rustdag wördt deur de joden en deur een antal christenen op dizze dag holden. De reden is dat de Biebel beschrieft dat God, naodat Hij de wereld in zes dagen maokt had, op de zeuvende dag, de zaoterdag of sabbatdag, rust nam.

De Friese naom veur zaoterdag is *sneon*. Dit sneon hef as oldere vörm *snjoen*, wat een saomentrekking is van *sunne* (Oldfries veur zunne) en joen (Oldfries veur aovend, tegenswoordig speld as jûn, mar hetzölfde oetspreuken). Net as bij 't Duutse *Sonnabend* hiet dizze dag bie de Friezen dus letterlijk vertaold 'zunne-aovend'.

De zaoterdag veur Paosken stiet bekend as Stille Zaoterdag.

## Nedersaksisch
* Grunnegs:
** *sotterdag*, *sutterdag*
** *zaoterdag* (Westerkertiers)
* **Overig:** *zaoterdag* (oek wel espeld as: *zoaterdag*)
Hautvilliers

**Hautvilliers** is een klooster in de Champagne-Ardennen en ligt vlakbi'j de Kathedraal van Reims in de stad Reims in 't noorden van Fraankriek. De Saksische monnik Gottschalk van Orbais, geboren in 't Duutse Mainz was een van de bekendste inwoners van dit klooster naost de blinde Benedictiense monnik Dom Pierre Perignon. Hi'j wordden veroordield veur lebenslange opsluting in dit klooster umdat hi'j een varregaonde predestinatieleer verkondigden. Gottschalk van Orbais is hier ok esturven.
Saksen

**Saksen** kan verwiezen naor:

*Saksen (vôlk) - een Germaans volk
**Transsylvanische Saksen - een Germaans volk in Transsylvanië
*hertogdom Saksen - een hertogdom, laoter keurvorsendom (tot 1806)
*koninkriek Saksen - een veurmaolig koninkriek (1806-1918)
*Saksen (previnsie) - een previnsie van Prusen
*Saksen (dailstaot) - een Duutse deelstaot

## Zie oek
*Nedersaksen (Niedersachsen) - een Duutse deelstaot
*Saksen-Anhalt (Sachsen-Anhalt) - een Duutse deelstaot
Diensdag

**Diensdag** is ien van de zeuven dagen van de weke volgens de gregoriaanse kelender. 't Is de dag die op de maondag volg.

## Romeins veurbeeld
De Romeinen hadden de gewoonte de zeuven dagen van de weke naor goden te neumen.
Diensdag hiette bie de Romeinen *Martis dies*, wät noe in 't Frans *mardi* hiet.
De *Martis dies* was de dag van de oorlogsgod Mars.

De Germanen nammen dit anwensel over mä gebruken d'r eigen goden veur de namen van de dagen. Meugelijk zol diensdag dan of-eleid wezen van de plaselijke naam van de god *[[Týr]]* (*Ding*) die in elatininseerde vorm evunnen is in inscripties an de mure van Hadrianus äs 'Thingsus'. Hee was de god van t *Ding*, de roadsvergadering.

## Dingsdag
Een aandere meugelijkheid is dät de naam *diensdag* eneumd is naor de *dingen* zoas vroggere veurlopers van rechsgedingen of rechzaken eneumd wönnen.
In 't Middelnederlaans hiet de dag *dinxdach* of *dinxendach*.
Meerten Luther hef in zien Biebelvertaling een variant hiervan gebruuk en in 't Standerdduuts populair emaak (*Dienstag* tegenover 't Zuudduutse *Ziestag*).

## Nedersaksisch
* Drèents: *dingsdag*, *dinsdag*
* Grunnegs: *dinsdag*, *dingsdag*
* Sallaans: *dinsdag*
* Stellingwarfs: 
** *deensdag*
** *deenserdag* (Gieteren)
* Tweants: *deenkseldag*, *dinkseldag*, *dinksdag*
* Urkers: *dingiesdag*, *dingesdag*
* Veluws: *diensdag*, *dinsdag*
Maondag

**Maondag** is ien van de zeuven dagen van de weke volgens de gregoriaanse kelender. 't Is de dag die op de zundag volgt. Maondag is naor de maone eneumd. Bie de Romeinen hiette 't *dies Lunae*, dag van de maone. In 't volksgeleuf stiet de dag in een kwaoje reuk. 

In de joods-christelijke wereld wördt de maondag as de eerste of as de tweede dag van de weke ezeen. Veur beiden bestaon goeie argumenten. De staotus van de zundag as rusdag (de Dag des Heren) was oorspronkelijk op zaoterdag. A-j van de oorspronkelijke stand van zaken uutgiet, is zundag de eerste dag, en daormit de maondag de tweede. Agenda's vermelden de maondag altied as eerste dag, veural ok um 't weekeinde samen te kunnen vatten an 't einde. Ok volgens ISO 8601 is maondag de eerste dag van de weke.

## Nedersaksisch
* Drèents: *maandag*, *maendag*, *maondag*
* Grunnegs: 
** *moandag*
** *maondag* (Westerkertiers)
* Stellingwarfs: *maendag*
* **Overig:** *maondag* (oek espeld as: *moandag*)
Saksen (dailstoat)

De **Vraaistoat Saksen** (Duuts: *Freistaat Sachsen*) is n dailstoat in t oosten van Duutslaand. De dailstoat het n oppervlakte van 18.338 km² en 4.327.000 inwoner. De heufdstad is Dresden.

## Geogroafie
Saksen grènst aan (van t oosten mit de klok mit) Pooln, Tsjechie en aan de Duutse dailstoaten Baiern, Tureng, Saksen-Aanhoalt en Braandenbörg. De heufdstad is Dresden. Aandere belangrieke steden binnen Leipzig, Chemnitz en Zwickau.

## Bestuurleke indailen
Saksen is onderverdaild in de drai *Regierungsbezirke* (bestuurleke regio's) Chemnitz, Dresden en Leipzig. Dij binnen soamen weer onderverdaild in 10 distrikten (*laandkraitsen*) en drij stadsdistrikten (*kraitsvraaie steden*).

### Distrikten
Sunt 2008 is Saksen as vôlgd iendaild:

* Bautzen (Sörbisch: *Budyšin*) (BZ)
* Ertsgebaargtekraits (ERZ)
* Görlitz (Sörbisch: *Zhorjelc*) (GR)
* Leipzig (L)
* Meißen (MEI)
* Middelsaksen (FG)
* Noordsaksen (TDO)
* Saksische Swits-Oostertsgebaargte (PIR)
* Vogtlaandkraits (V)
* Zwickau (Z)

De drij kraitsvraaie steden van Saksen:
* Chemnitz (C)
* Dreesden (DD)
* Leipzig (L)