open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Jugoslavie

**Jugoslavie** (/ˌjuːɡoˈslɑːviə/; servokroatisk: *Jugoslavija* / Југославија [juɡǒslaːʋija]; sloveensk: *Jugoslavija* [juɡɔˈslàːʋija]; macedonisk: Југославија [juɡɔˈsɫavija]; letterlik 'Land van de südelike Slaven') was tüsken 1918 un 1992 en land in süüdoust un midden Europa.

Jugoslavie untstünd in 1918 nå den Eyrsten Wearldoorlog. Officiääl nöömden se et et *Köäningryk van Serviers, Kroaten un Slovenen*. Et was nen samenvoging van et Köäningryk Servie med de Ståt van Slovenen, Kroaten un Serviers (oaverblyvende gebeden van et vöärmålige ryk Oustenryk-Hongarye). Et was et eyrste unafhangelike verbund van süüdslaviske volker nå eywenlange oaverheyrsing van under meyr et Ottomaanske Ryk un Oustenryk-Hongarye. Den eyrsten köäning was Peter I van Servie. Up den 13. july 1922 wör et köäningryk officiääl erkend by de Kunferenty van Ambassadöörs in Parys. De officiäle name *Köäningryk Jugoslavie* wör up den 3. oktober 1929 anenöämen.

De allieerde landen rund Nazi-Düütskland völlen Jugoslavie binnen up den 6. april 1941. In 1943 röpen dårup versetslüde *Demokratisk Federaal Jugoslavie* uut. In 1944 erkenden köäning Peter II vanuut syn ballingskop disse regeyring as officiääl. Do as de kommunisten et oavernöämen in 1945 deaden se de monarchy der achterhen un gavven et land nyen nameː de *Federale Volksrepublyk Jugoslavie*. Et nöm der de gebeden Istrie, Rijeka un Zadar by van Italie. Töt synen doud in 1980 regeyrden partisanenleider Josip Broz Tito oaver et land, eyrst as premier un later as president. In 1963 hernöömden se et land noch es, un kreag et de name de *Socialistiske Federale Republyk Jugoslavie* (SFRJ).

De SFRJ bestünd uut ses deylrepublikenː de Socialistiske Republyken Bosnie un Herzegovina, Kroatie, Macedonie, Montenegro, Servie un Slovenie. Binnen de de Serviske Socialistiske Republik ha'j noch weader twey autonome provincys, Vojvodina un Kosovo, dee nå 1974 årdig up lyken voot stünden med andere federale lidståten. Nå ne ekonomiske un politike krisis tüsken 1980 un 1990, un de upkumst van nationalisme un underlinge volksstryd, wör Jugoslavie upedeyld in eyrst vyv landen. Dat leidden to de oorlöge in Jugoslavie. Tüsken 1993 töt 2017 behandelden et Internationale Strafhov vöär vöärmålig Jugoslavie verskeidene politike leiders un leygerleiders vöär oorlogsmisdåden, volkermoord un andere misdåden in de oorlogsjåren.

Nå et uutmekandergån förmden Montenegro un Servie noch korten tyd de *Federale Republik Jugoslavie*. Dissen ståt wolde gaerne bekendstån as officiälen upvolger van de SFRJ, mär dår spröäken de andere vöärmålige republiken teagen up. Tüsken 2003 un 2006 stünden see dårümme to book as *[[Servië-Montenegro|Servie un Montenegro]]*. Dårnå güngen disse beide ståten afsünderlik voordan. In 2008 rööp Kosovo ouk de unafhangelikheid uut, mär dit wördt döär vöäle lüde noch altyd neet erkend.
Pearl Harbor

**Pearl Harbor** (engelsk vöär *pearlhaven*) is nen amerikaansken haven in nen inham van et hawaiaanske eiland Oahu. Vöär at se et in handen kreagen in 1875 med et underteykenen van et Reciprociteitsverdrag küm de amerikaanske marine al regelmåtig in Pearl Harbor. Vöäle van den haven un de ümliggende landeryen sint nu deyl van de lyknamige amerikaanske marinebasis. Ouk den amerikaansken pacifisken vlout ligt der. In 1887 kreag de amerikaanske regeyring et alleynrecht üm dissen inham to gebruken un et recht üm en koalenstation vöär skeype to onderholden.

Op 7. december 1941 völ de Japanske Keiserlike Marine Pearl Harbor vanuut et niks an, wårnå de Vereynigde Ståten et Japanske Keiserryk den oorlog verklården. Dårmed was den anval up Pearl Harbor de direkte anleiding at de Vereynigde Ståten sik in den Tweyden Wearldoorlog begünden to mengen.
Sjanghai

**Sjanghai** (chinääsk: 上海; pinyin: *Shànghǎi*, wu-chinääsk: [zɑ̃̀.hɛ́] ⓘ, standaard mandaryn: [ʂâŋ.xàɪ] ⓘ), meysttyds eskreaven as **Shanghai**, is eyne van de veer rechtstreyks bestüürde gemeyndes van de Chinääske Volksrepublyk. De stad Sjanghai ligt in et südelike ströymgebeed van de Jangtse, wåras de Huangpu döärhen löpt. Med 24,89 miljoon inwoaners in 2021 was de binnenstad de up twey nå grötste van de wearld. Med vöärstäden der by woanet der 39,3 miljoon lüde. In 2018 bracht de *Metropool Grout-Sjanghai* sou'n 9,1 triljoon yen in kas (ümmereakend net wat meyr as 57 miljard euro).

Sjanghai is eyne van de vöärnaamste centra vöär geld, saken un ekonomy, mär ouk weatenskop un technology, fabrykswark, vervoor, turisme un kultuur. Den haven van Sjanghai is de drukste kontänerhaven van de wearld.

As viskersdorp un marktstad leade Sjanghai in de 19. eywe up ne handige steade vöär grötter havenwark, wåras binnen- un butenlandske vrachten samenkümmen. Nå den Eyrsten Opiumoorlog wör de stad as eyne van de vyv havenstäden ewüngen üm med Europa to handelen. De Internationale Neadersetting Sjanghai un de Franske Kuncession wörden esticht. De stad buurden der good van. Vanaf de jåren '30 van de vöärigen eywe wör et de vöärnaamste kommerciäle un financiäle poorte vöär Asie. By den Tweyden Chinääsk-Japansken Oorlog wör de swåre Slag üm Sjanghai evöchten. In 1949, nå den oorlog, nöm de Chinääske Kommunistiske Partye et land oaver un beparkeden de handel med andere landen. De wearldwyde invlood van de stad nöm af.

Vanaf 1990 begünden de ekonomiske herförmingen van Deng Xiaoping to warken. Se tröäken de stad kats to üntersteböäventen un vöäral et Nye Gebeed Pudong wör weader upebouwd. Dat tröäk medeyne butenlandske investeringen an. Seyd dee tyd is de stad weader ne vöärname poorte vöär internationalen handel un geldsaken. De Böärse van Sjanghai sit der, eyne van de grötste böärsen van de wearld, un et Vrye Handelsgebeed Sjanghai, et eyrste vryehandelsgebeed van China. Et Globalization and World Cities Research Network nöömt Sjanghai nen Alpha+, nen eyrsterangs wearldstad. In 2022 satten der 12 van de 500 grötste bedryven van de wearld. Up de Index vöär Wearldwyde Financiäle Centra steyt et veerdes. In Sjanghai wördt ouk nen houp baanbreakend undersöök edån up eyne van de vöäle houganeskreavene universiteiten. Seyd et lösgån in 1993 is de Metro van Sjanghai et langste metronetwark van de wearld. 

Sjanghai wördt wal es et 'prunkstükke' van de chinääske ekonomy enöömd. Y vindet der alle bouwstylen tüsken Art Deco un Shikumen. Bekende blikvangers sint de skyline van Lujiazui, museums un historiske gebouwen sou as de Chenghuangtempel, den Yuyuan-hov, et Chinääske Pavilioon un de gebouwen langs de Bund med under andere de Oriental Pearl TV-toren. Sjanghai steyt bekend üm et söte eaten, de lokale språke un en upvallend internationaal karakter.

## Sjanghai un neadersassisk
Et woord 'sjanghaien' (platdüütske skryvwyse: *schanghaien*) is in vöäle platdüütske dialekten un vöäral in Hamburg en warkwoord wörden. Et woord beskrivt dat seylüde med starken drank hagelkeiendikke voord wordet un dan teagen öären wil up en marine- of handelsskip warken müt.
Gerhard ten Holt

**Gerhard ten Holt** (1912-1967) was een Twèentse febrieksdirecteur en anfieteraor van de Twèentse en in 't algemien de Nedersaksische taal en cultuur.

Ten Holt was directeur van een metaalfebriek in Hengel. Hij was betrökken bij de Nedersaksische Beweging, een riege intiatieven in de jaoren vieftig van de twintigste ieuw um 't Nedersaksisch uut te bouwen as cultuurtaal, waorbij Nederlaanders en Duutsers in de maande warkten. As uutgever van 't Nedersaksische tiedschrift *[[Moderspråke en Nåberschůp]]*, det van 1958 töt 1961 verscheen, schreef e: *Et müt 'n tiedschrift wödden föör et Volk van Münsterland - Graafschup Benthem - Emsland - Gelderschen Achterhook - Twente en Salland.* Mitwarkers waren onder aandere Karl Sauvagerd en Lucie Rakers uut de Graofschop Benthem. 't Tiedschrift scheidde der mit uut deur slimme ziekte van Ten Holt.

Ten Holt had ok Twèentse verhalen staon in Johan Gigengack zien blad *[[Twènterlaand en -leu en -spraoke]]*. In de jaoren zestig gaf e Hengelse keunstenaors de gelegenheid um heur wark in zien gieterije tentoon te stellen.

## Bronnen
*Johan Gigengack: Kring van vrienden en bekenden
*Hendrik Entjes (1990), 'Streektaalliteratuur in Overijssel na 1945', in Jurjen van der Kooi (red.), *Dialectliteratuur: balans en perspectief van de moderne streektaalletterkunde in Oostnederland en Nederduitsland: een bundel studies*, Stad: Sasland
*Helmut Lensing (2021), 'Die Grenzüberschreitende Niederdeutsch-Bewegung in den Jahren nach dem Zweiten Weltkrieg in der Region Emsland/Grafschaft Bentheim und den östlichen Niederlanden', in Henk Bloemhoff en Henk Nijkeuter (red.), *Jaorboek Nedersaksisch 2 (2021)*, Oosterwoolde: Stichting Sasland, pp. 109-147
Rekursie

**Rekursie** (Latien: 'recurrere', 'wierum lopen') bint konstrukties woarin delen besteet oet dezulfde konstruktie. Dit kump veur in sproakleer mear ok in wiskunde, komputerieje, natuurwetenschop en logika.

## Rekursie in de komputerieje
Rekursie is ne manier um meuilike problemen an te pakken in 'n algoritme.
Ie brekt et probleem dan op in kleenere problemen dee liekt op het hoofdprobleem.
Dr is ok altied nen 'base case' (basis geval), anners stopt 'n berekkening nich.

En veurbeeld is de facultiet functie, dee as doe hier seetst, schreven in C.
Dissen functie berekkent facultiet(n)=n\times(n-1)\times(n-2)\times...\times1.


```c
int facultiet (int i) {
    if (n > 0) {
        return n * facultiet(n-1);
    } else {
        return 1;
    }
}
```


Hier kaanst doe mooi zeen dat de functie zichzulf an döt ropen mear dan is `n` luk klenner.
Dit geet heanig verdan tot `n` 0 is (base case).

Et zöt dr schier oet mear et hef ook minner mooie kanten, doar at et geheugngebroek grötter kan ween as aans.

## Trivia

D'r bint onmeunig völ bakken oawer rekursie.

* Sök ie op rekursie op Google, dan zee-j: "bedoolst doe: *recursie* ".
Ludwig Sager

**Johann Ludwig (Louis) Sager** (Schüttrup, 25 jannewari 1886 - Neenhuus, 24 meie 1970) was een onderwiezer, heemkundige, plaatselijke politicus en schriever in 't Hoogduuts en Nedersaksisch, ofkomstig uut de Graofschop Benthem in Duutslaand.

## Leraarschop
Sager gunk in 't Oostfriese Auerk naor de lerarenopleiding. Dreienveertig jaor laank gaf e lesse in de Graofschop. Hij warkte achterienvolgens in Getelomoor (1906), Uelsen (1907-1912), op de griffermeerde schoele in Lage (1913-1930) en as schoeldirecteur in Neenhuus (vanof 1930). In 1949 gunk e mit pensioen.

## Wiedere bezigheden
Wieder was Sager örgenist, zat e zo'n dartig jaor in 't bestuur van de Heimatverein der Grafschaft Bentheim en was e in 1909 de heufdoprichter van de Sportverein Olympia Uelsen. Hij was ok bij de plaatselijke poletiek betrökken. In 1919 gunk e bij de linksliberale Deutsche Demokratische Partei; hij was oprichtend veurzitter van de ofdieling veur Neenhuus en umgeving van dizze partije.

## Schrieverije
Sager publiceerde meer as een dezien boeken, verscheiden historische tenielstokken, dichtwark, en stokkies veur plaatselijke kraanten en veur de Heimatverein der Grafschaft Bentheim. Hij was bij de Schrieverkring an Ems un Vechte en publiceerde in Nedersaksisch tiedschrift *[['t Swieniegeltje]]*. Wark van hum is openeumen in Heimatverein-uutgaves zoas *Heimatdichtung der Grafschaft Bentheim* (1989) en *Ut de Pütte. Groafschupper Platt föär groot en kläin* (1994). In 't *Bentheimer Jahrbuch* veur 2005 stund van H. Kuiper 't artikel *Miene herinneringen an Ludwig Sager*.

### Uutgaves
* *Derkohm, der Sedanstürmer* (1927)
* *Die Geschichte einer Verpfändung, zehn Bilder aus der Bentheimer Geschichte* (1929)
* *Der Hirte von Neuenhaus* (tenielstok in vief aktes, Benthem, 1932)
* *De Mann met dat groww Gesicht* (1932)
* *Es jauchzen Wald und Heiden. Gedichte* (Das Bentheimer Land, diel 32, Patterbuorn/Ossenbrügge, 1948)
* *Die Grafschaft Bentheim in der Geschichte* (Das Bentheimer Land, diel 41, Benthem 1952, tweide drok 1957)
* *Irrlichter im Grenzmoor* (1954)
* *Saul, Saul, was verfolgst du mich* (1955)
* *Bei Hanekenfähr strömten die Wasser* (1964)
* *Dee noojt lopen gaan was* (1968)
* *Meine Freunde – Gedichte*, (Nothoorn, 1968)
* *Harmina, eine Erzählung von der Grenze* (postuum, 1971)

## Bronnen
*Helmut Lensing (2020), 'Die Niederdeutsch-Bewegung nach 1945 in den Regionen Grafschaft Bentheim, Emsland und Ost-Niederlande', in *Osnabrücker Mitteilungen. Mitteilungen des Vereins für Geschichte und Landeskunde von Osnabrück (Historischer Verein)*, diel 125, Ossenbrügge
*Bentheimers International Society: Ludwig Sager's History of Grafschaft Bentheim
Heimatverein der Grafschaft Bentheim

De **Heimatverein der Grafschaft Bentheim** is een heemkundeveriening in de Duutse Graofschop Benthem. De veriening, 't opgaon van schoelmeister Lukas Wedewen, wördden in 1910 opericht mit as doel 't bescharmen van 't laandschop en de netuurmonumenten van de Graofschop en 't anfietern van geschiedkundig onderzuuk.

De veriening hef veur verscheiden laandschoppelijke elementen, bename stokken vene en heide, bescharming weten te riegeln. Onder de uutgaves van de Heimatverein bint de kraantebijlage *Der Grafschafter* (een paar jaor *Zwischen Burg und Bohrturm* eheten) en een jaorboek, 't *Bentheimer Jahrbuch* (ok uutegeven as de *Heimat-Kalender für die Grafschaft Bentheim* en 't *Jahrbuch des Heimatvereins der Grafschaft Bentheim*).

## Veurzitters
* 1910–1918: Eduard Cordes
* 1918–1925: Wilhelm Grashoff
* 1925–1952: Heinrich Specht
* 1952–1965: Georg Kip
* 1965–1979: Hermann Heddendorf
* 1980–2003: Heinrich Voort
* 2003–2011: Gerolf Küpers
* 2011–2019: Josef Brüggemann
* Vanof 2019: Uwe Fitzek
Carl van der Linde

**Carl van der Linde** (Velthusen, 4 april 1861 - ok daor, 13 jannewaori 1930) was een boekdrokker en dichter in 't Nedersaksisch,  ofkomstig uut de Graofschop Benthem in Duutslaand.

## Leven
Van der Linde kwaamp uut een Jeudse koopmansfemilie van zeuven kiender. De va kwaamp vrog uut de tied, waordeur de femilie mit armoe kaampte. Nao weinig schoelegaank kwaamp e as boekdrokker in de lere bij de uutgeverije Verlag Heinrich Kip op Neenhuus. Vervolgens was e as gezel twee jaor op tjak deur Duutslaand, Bohemen, Oostenriek, Hongarije en Noord-Italië. Van 1884 töt 1909 was e in Hambörg zetter bij 't belangrieke dagblad *Hamburger Fremdenblatt*. Bijdragen van hum, etiekend mit C.v.d.L., stunden in de *Fliegende Blätter*, de *Lustige Blätter* en 't Münchener tiedschrift *Jugend*.

In 1911 keerde hij weerumme naor Velthusen, daor as e alle jaoren zien zuster was blieven bezuken, en gunk mit pensioen. 't Aandere jaor zette e daor een huus dale. In 1930 kwaamp e in zien dörp uut de tied; hij wördden begraven op 't Jeudse karkhof van Neenhuus. Daor onthulde de Heimatverein der Grafschaft Bentheim in 1971 een gedenkstien töt zien naogedachtenis.

## Schrieverije
Vanof 1920 verschenen van Van der Linde een beste köppel gedichten en mangs ok prozateksten, miest in 't Nedersaksisch. Dizze stunden bename in de beide bladen van Verlag Kip: *Zeitung und Anzeigeblatt*, det in Neenhuus verscheen, en *Nordhorner Nachrichten*. Ok voj zien wark in *Der Grafschafter*, in de *Grafschafter Heimatkalender* en in de *Grafschafter Wochen-Rundschau*. Zien gedichten bint netuur- en stemmingsschilderings, anekdotes, diepzinnige prakkezaotsies en bezinnings aover 't poletieke gebeuren. Zien bieldrieke spraoke, loeke woordcombinaties en verscheidenheid an thema's brachten hum een bried pebliek, en hij dielde zien gedichten mit 't volk op hiel wat veurdrachtsaovenden in 't Duuts-Nederlaandse grèensgebied.

Zien tenielstok *Wenn twee sick möögt lien* uut 1924 wördden opevoerd, mar de tekst is intied kwieteraakt. Pas in 1930, een paar maond nao zien wegraken, kwaamp zien eerste dichtbundel uut, *Grappen en Grillen*. Daor wördden zien poletieke gedichten uut vurteleuten. In de nazitied was e uut de gratie, mar in de Graofschop bleef Van der Linde bried bekend deur talrieke opnames van zien wark in periodieken, veural 't *Bentheimer Jahrbuch*, *Der Grafschafter* en de *Emsländische Geschichte*. Later kwaamp zien wark ok op kesette en cd uut en wördden zien poletieke schrieverije herontdekt, waorin e onder aandere ingiet op antisemitisme.

In 2004 wördden de legere schoele op Velthusen naor Carl van der Linde vernuumd. In 2008 verscheen *Löö en Tieden*, een keuze uut zien wark mit een levensbeschrieving.

## Uutgaves
**Grappen en Grillen.* (Nothoorn, Verlag Pötters, 1930, neie uutgave 1986)
**Löö en Tieden. Carl van der Linde: Ausgewählte Texte und ein Lebensbild* (red. Helga Vorrink en Siegfried Kessemeier, Velthusen, 2008, mit een biografie en bibliografie)
Wipstrik

De **Wipstrik** is een centraal elegen woonwiek in de Aoveriesselse heufdstad Zwolle. In 2013 woonden der zo'n 6400 mèensen. Volgens een plaatselijke verklaoring kump de wiek an zien name umdet det ooit een harbarg hef estaone mit een wupgalge, een soortement galge dan wal martelwarktuug.

## Zeeheldenbuurte en Schrieversbuurte
De Wipstrik bint ze veur de oorlog begund te bouwen; der is ok nao-oorlogse bouw. De wiek bestiet uut Wipstrik-Zuud (de Zeeheldenbuurte) en Wipstrik-Noord (de Schrieversbuurte). In de Zeeheldenbuurte hej veural kleinere woonhuzen ('arbeiderswonings'); ok hej der wiekcentrum De Bestevaer mit een gelieknamige speultuun. De wiekveriening het Wipstrikkwartier. Straoten in de Zeeheldenbuurte bint vernuumd naor beroemde Nederlaandse kapteins en ontdekkingsreizigers.

In de Schrieversbuurte hej meer koopwonings, ebouwd volgens de tuundörpgedachte, en briedere straoten, mar ok een köppel flatgebouwen die niet al te hoge bint. Wieder hef de Schrieversbuurte drei basisschoelen en een deur vrijwilligers erund openlochtbad (een rieksmonument, ontwörpen deur J.G. Wiebenga). De straoten bint der vernuumd naor schrievers van de Hollaandse Golden Ieuw (beveurbield de Vondelkade naor Joost van den Vondel) töt an de vrogge twintigste ieuw (beveurbield de Van Hille Gaerthéstraat naor de Zwolse schriefster C.M. van Hille-Gaerthé).

In de Wipstrik hej behalve een buurtsuper niet veule winkels, mar de wiek lig kört bij de binnenstad en kuj van daoruut goed mit de auto, mit de fietse of kuiernd berieken. 

## Begrèenzing
Tussen de beide buurten löp de Wipstrikkerallee, een verkeersweg eflankeerd deur grote bomen en staotige huzen. In 't noordwesten wördt de Wipstrik begrèensd deur de Neie Vechte (die de Vechte en 't Almelose Kenaol verbiendt); in 't oosten deur de Ceintuurbaan (de N35). An de aoverkaante van de Ceintuurbaan, in de buurte Oosterenk, hej 't MAC³PARK stadion van voetbalclub PEC Zwolle, 't Isala-ziekenhuus, bedrieven en een köppel schoelen. In 't zuudwesten löp de Wipstrik töt an 't Almelose Kenaol, mit an de aoverkaante park De Wezenlaanden. An de Neie Vechte stiet de stellingmeule De Passiebloem uut 1776.

## Rifferenties
Fries Wolma

**Fries Wolma** (Stad, 19 febrewari 1948) is een singer-songwriter, gitarist en meziekproducent uut de Nederlaandse pervincie Grunning. Zien nummers schrif e in 't Engels, Grunnings en Nederlaands. In zien teksten mag e de luusteraor geern mit weerum nemen naor de jaoren zestig en zeuventig. Wolma woont in Schouwerziel op 't Hogelaand.

## The Javelins
Wolma krig al vrog een gitaar van zien volk; in 1962 giet e mit veertien jaor as sologitarist bij de Grunninger beatband The Javelins. Ze wisselt in 1969 van bezetting en wiezigt de name in Ash Tray. In 1977 koomt de oorspronkelijke leden van The Javelins bij menare en maakt een herstart. In 2007 hebt ze heur viefenveertigjaorig jubileum mit een reünieconcert, een boek en een single. As in 2008 zanger Jan Suiveer uut de tied kump, scheidt ze der definitief mit uut.

## Wieder wark
In 2010 begunt Wolma mit Sijtse Scheeringa 't duo Zuver Scheerwol. Ok mit aandere muzikaanten stiet e geriegeld op 't podium en in de studio. As studiomuzikaant hef e mit artiesten as Denny Cristiaan, Ronny Tober en Henk Wijngaard espeuld. Bands daor as e in espeuld hef, bint onder meer Dandy, Reno & Frisby, Sundown, Zoo, Kangeroo, Invitation en de gelegenheidsformatie Pijppanic. Wieder treedt e op as solo-artiest. Zien eerste Grunningstalige nummer, 'Noar de iesboan', kump e in 1999 mit onder de name Jan Scheuvel.

## Productie en schrieverije veur aandern
Veur verscheiden Grunninger artiesten hef Wolma cd's eproduceerd en arrangeerd, zoas *Ik goa mien aigen weg* van Johan Raspe, *Swingend deur de nacht* van Sijtse Scheeringa en *Bébieboom* van The Askay Brothers. Veur de bekende Grunninger zangeres Wia Buze schreef e 't lied 'Aal wat ik die wil zeggen'.

## Platen
### Cd's
**Kinder van de zun* (2022)
### Singles
**On the wing* (1999, onder de name Seirf Amlow)
**Cooldown* (Amlow records, 2006)
**Beatpiroaten* (Amlow Records, 2011)
**Kerstnachtblues* (201?)
**Zummertied* (2015)
**Noakend in de regen* (2016)
**Wie waren jong* (Amlow Records, 2017)
**n Joar is zo veurbie* (Amlow Records, 2017)
**Dodelijk verliefd* (2017, mit Marianne Veenstra)
**Pure laifde is nait te koop* (Amlow Records, 2018)
**Wie zingen 't zulfde laid* (Amlow Records, 2019)
**Mis mien Schier* (Amlow Records, 2020)
**Aarm of riek* (Amlow Records, 2020)
**Poedie, poedie, poedie* (2020, mit De Poedies)
**Zunne komt weer op* (2021)

## Bronnen
*Poparchief Groningen aover Fries Wolma
*Streektaalzang.nl aover Fries Wolma
*Streektaalzang.nl aover The Javelins
Hedon

**Hedon** is een poppodium in de stad Zwolle, opericht in 1973. In 1996 gunk 't samen mit Popfront naor gebouw De Branie an de Zamenhofsingel (sinds 2002 de Burgemeester Drijbersingel enuumd), net buten de stadsgrachte. In 2014 deuden ze daor een neie, grotere locatie lös mit ruumte veur 850 lu in de grote zaal en 200 lu in de kleine zaal (die der is veur opkomende en plaatselijke acts). Deur de capaciteit van de grote zaal wus Hedon 't eerste jaor al namen as Marco Borsato, Limp Bizkit, UB40 en Machine Head te strikken. Behalve de beide zalen bint der zeuven oefenruumtes, een backstagekefee en een inpaandig loading dock.

Hedon hef een nachtprogrammering en wet mit een eigen danceprogrammeur op dancegebied aldeur grotere acts te boeken. Sinds 2014 viendt Kunstbende Overijssel diels plaatse in Hedon. 't Podium hef wieder nog zien eigen bandwedstried mit Stairway to Hedon.

In 2005 en 2012 kreeg Hedon van de Vereniging Nederlandse Poppodia en Festivals de pries veur Beste Poppodium. In 2015 kreeg Hedon-directrice Anne Riemersma van dezölfde veriening de pries veur beste directrice van een poppodium.
Lublin

**Lublin** is de up acht nå grötste stad van Polen en eyn nå grötste stad van et historiske Klein-Polen. Et is de höyvdstad un swöärdepunt van et Voivodeskop Lublin un der woanden in 2021 sou'n 336.000 lüde. Lublin is de grötste poolske stad up et ousten van de Vistula un ligt ungeväär 170 kilometer når et süüdousten vanaf Warsjau.

De stad hevt vöäle te danken an de Poolsk-Litouwske Uny van Krewo van 1385. Lublin leade günstig vöär den handel tüsken Vilnius un Krakau. A'j in Lublin woanden möäg y vry handelen in et Grouthartogdom Litouwen. In 1569 unstünd der noch nen nauweren band, do as et Poolsk-Litouwske Gemeynebest esticht wör. In de 16. eywe makeden de stad de Reformaty van kortby med. Der wör ne kalvinistiske gemeynde sticht un grupen fyne arianisten kümmen in de stad to woanen.

Vöär at et heyle spül upedeyld wör teagen et ende van de 18. eywe was Lublin ne köäninglike stad van et Köäningryk Polen. Ingeseatenen van de stad un ädelen mochten meddoon an de köäninglike verkesingen. In 1578 wör Lublin aneweysen as stad van et Krountribunaal, et höygste gerechtshov van et Gemeynebest. Eywenlange tröäk dat vöärnaam volk an, wat ouk good was vöär de stadskas. 

In 2011 weys de *Financial Times Group* Lublin an as eyne van de beste sakenstäden van Polen. Lublin steyt bekend üm de gröne gebeden un houge leavensstandaard. In 2023 wör et eköäsen as Europääske Jöägdstad. De historiske binnenstad is eyne van Polens nationale monumenten (Pomnik historii) un steyt under beheyr van de Nationale Arvgoodråd van Polen.
Madagaskarplan

Et **Madagaskarplan** was en idee van Nazidüütskland üm europääske jöäden under dwang af to voren nå Madagaskar. Höyvd van de Jöädske Afdeyling van et düütske Ministery van Butenlandske Saken Franz Rademacher küm in juni 1940 med et idee, kort vöär den Val van Frankryk. In et vöärstel stünd den uproop an Frankryk üm de franske kolony Madagaskar up to geaven, as deyl van de vreadesunderhandelingen. 

De poolske regeyring had in 1937 al es undersocht of et neet kun med poolske jöäden. Nen taakgrupe dee der hen estüürd was üm et to bekyken, meynden at der mär 5000 töt 7000 familys up et eiland kunden woanen. De nazi's probeerden vöär den Tweyden Wearldoorlog an al länger de jöäden et land uut to krygen, mär dat lükkeden töt dan to mär halv. In 1940 wör der düs når swöärdere måtregelen esöcht. Sou küm et madagaskarplan weader up tåfel to liggen.

Rademacher skreav up den 3. juni 1940 vöär dat Madagaskar ne bestemming vöär de europääske jöäden worden must. Nazileider Adolf Hitler vünd et en mooi plan, un Adolf Eichmann küm up den 15. augustus 1940 med en memorandum dat veer jår lange alle jåren nen miljoon jöäden up de boot solden gån. Et eiland solde dan nen polityståt under de SS worden. Et idee was dat vöäle jöäden wal solden beswyken an de swåre leavensumstandigheiden as et plan döärgüng. Mär der küm niks van up den klos, ümdat de britten up sey allens vanuut Düütskland blokkeerden. Do as de nazi's in september 1940 de Slag üm Grout-Brittanie verlöären küm et plan up de planke to liggen. Vanaf 1942 wör et vergeaten, do as de nazi's med de *[[Holocaust|Enduplössing]]* kümmen: de stelselmåtige volkermoord up de jöäden. Et Madagaskarplan dröäg dåran by as vöärnamen psychologisken trad.

## Oorsprung
De Nazis warren ja neet de eyrsten med plannen üm de jöäden argens anders hen to voren. Paul de Lagarde, nen orientalist, küm al in 1878 in syn wark *Deutsche Schriften* med et idee üm jöäden når Madagaskar af to voren. Ouk de jöäden selv wolden der wal oaver nådenken: leyden van de Sionistiske Beweaging makeden seriöös wark van et Ugandaplan. Russiske jöäden wörden voordan vaker lastig evöllen by pogroms in et Russiske Ryk, un sochten nen uplössing döär argens anders hen to trekken. Se keaken nauw når en deyl van de britske oustafrikaanske beskarmståt (wat nu Kenia is). Ouk dat plan güng neet döär.
Doommetal

**Doommetal** (letterlijk: *onheal metaal*) is nen oonderstiel van metal woarin ze troag en leag spölt. In 't stertke van de joaren 80 kwam doommetal op oarig wat sties oawer de weareld. 

Nederlaand was d'r ok vroo bie met bands. Ok kunt wie zeggen dat d'r wat pioniers waren in et Nederlaands Leegsaksisch gebeed zoas Asphyx (1987, Oldnzel) en Beyond Belief (1986, Kampen). 

## Oonderstielen
As wos kans doe doommetal ok nog opbrekken in oonder-oonderstielen: 

* funeral doom metal (growe onheal metaal)
* death/doom metal (dood onheal metaal)
* black/doom metal (zwatten onheal metaal)
* traditional doom metal (traditioneel onheal metaal)
* drone doom metal (baskend onheal metaal)
Roude Leager

Et **Roude Buren- un Arbeidersleager**, meysttyds afekorted töt **Roude Leager**, was de krygsmacht van de Bolsjewistiske Partye, de Russiske Federale Socialistiske Sovjetrepublik, un nå 1922, de Vereynigde Sovjetrepubliken. Üm weaderstand to beden teagen de verskeidene samenwarkende partyen (et Witte Leager) in den Rüssisken Börgeroorlog, hülpen de bolsjewiken in january 1918 selv en leyger in de beyne. Vanaf february 1946 was et Roude Leager nöäst de Sovjetmarine et grötste deyl van de sovjetkrygsmachten. Et heaten vanaf den tyd sovjetleager, mär de name Roude Leager göld noch altyd vöär de heyle russiske strydmacht töt et in 1991 untbünden wör.

Et Roude Leager was wat antal soldåten angeyt den grötsten landmacht in den Tweyden Wearldoorlog. Do as et Mantsjurie binnenvöl kun et Japanske Keiserryk neet anders as sik oavergeaven. Van alle völlene düütske *Wehrmacht*- un *[[Waffen-SS]]*-soldåten in den heylen oorlog küm 75 - 80% ümme by gevechten an et Oustfront med et Roude Leager. See nöämen uutendelik ouk de düütske höyvdstad Berlyn in.

In den Tweyden Wearldoorlog deenden sou'n 34 miljoon soldåten in et Roude Leager. Acht miljoon dårvan kümmen van neet-slaviske minderheiden. Up papyr störven der 6.329.600 in gevecht, 555.400 an seekdes un 4.559.000 rakeden vermisd. De meysten van de völlenen, behalve krygsgevangenen, warren etniske russen (5.756.000) un etniske ukrainers (1.377.400). Van de 4,5 miljoon vermisden kümmen 939.700 uutendelik weaderümme by et leager döär bevryding van sovjetgebeden, noch es 1,8 miljoon kümmen vry uut Düütskland. Officiääl allens by mekander störven der 8.668.400, mär andere skattingen meynet, et solden der minstens 11 miljoon weasen. Beambten van et Archiv van et Russiske Ministery van Defensy hebbet et van ungeväär 14 miljoon douden un vermisden.
Odessa

**Odessa** is de up twey nå grötste stad un gemeynde in Ukraine. Liggend an de noordwestelike küste van de Swarte Sey is et en vöärnaam up- un oaverslagpunt un döärvoorhaven. Et is tegelyke ouk et ambtelike centrum van et Raion Odessa un Oblast Odessa. Der woanet nen houp verskillende volker döär mekander. Per january 2021 woanden der ungeväär 1,01 miljoon lüde. Ümdat der in Odessa al eywenlange vöäle to doon is up et gebeed van künst un kultuur wör den olden binnenstad up den 25. january 2023 töt UNESCO Wearldarvgood verklård, med de anteykening 'In gevår'. Dit was en weaderwoord up et besketen van de stad by den russisken inval in Ukraine van 2022. 

Al in de 6. eywe vöär Kristus was der ne groute greekske kolony up de steade wåras nu Odessa ligt. Undersökers proberet al lange to bewysen dat dit de olde greekske neadersetting Histrie was.

De eyrste vermelding van de stad stamt uut 1416, do as den slavisken haven Kotsiubijiv deyl was van et Grouthartogdom Litouwen un der en skip up an estüürd wör vanuut Konstantinopel. Et Ottomaanske Ryk nöäm de stad in in 1529 un döypeden et *Hacibey*. Dat bleyv sou töt de ottomanen de stad uut ejagd wörden by den Russisk-Turksken Oorlog (1787-1792). 

In 1794 vaerdigden de russiske keiserinne Katerine den Grouten en beveal uut dat der ne marinebasis un handelshaven in *Chadjibey* esticht must worden. Al rap wör et ümmedöyped töt Odessa. Van 1819 töt 1858 was et nen vryhaven. Under de sovjetten was et en vöärnaam handelspunt un marinebasis.

In de 19. eywe groiden de stad uut töt de up veer nå grötste stad van et Russiske Ryk, nå Moskou, Sünt-Petersburg un Warsjau. De bouwstyl in de binnenstad düt meyr mediterraansk an as russisk, ümdat se in de tyd at et ebouwd wör slim når Frankryk un Italie keaken. Y künnet der allens vinden van Art Nouveau, Renaissance un klassik.

In de stad Odessa ligget de Haven van Odessa un Pivdennyi, nen vöärnamen öälyterminal in de vöärstäden van de stad. Up et süüdwesten van Odessa ligt noch ne andere vöärname haven, Chornomorsk. Dissen ligt in etselvde oblast. Allens tohoupe maket et Odessa nen belangryken döärvoorhaven med ne ansluten up et spoor. Odessa's öäly- un chemyverwarkingsbedryven hebbet nauwe bände med russiske un europääske handelsnetwarken un sint up strategisk vöärdeylige pypen aneslöäten. In 2000 wör de Karantänepier van Odessa's Kommerciäle Seyhaven uuteroupen töt nen vryhaven vöär nen tyd van 25 jår.
Melodieuze deathmetal

**Melodieuze deathmetal** is een onderstiel van deathmetal, ekenmarkt deur slim melodische gitaarriffs, waorbij ze vake lient van de treditionele heavy metal (waoronder de New Wave of British Heavy Metal). Bij melodieuze deathmetal kriej 't lieke zwaor as bij aandere death metal, mar mit melodische of eharmoniseerde gitaarriffs en -solo's; ok bestiet de zang vake uut schrouwerije op hoge toon (*shrieking*), of aans - zoas bij de meer treditionele deathmetal - uut schrouwerije op lege toon (*growling*).

Veur 't ontstaon van 't genre wördt vake 't album *Heartwork* uut 1993 van de Engelse band Carcass anewezen. De stiel wördden midden jaoren negentig wieder ontwikkeld in Zweden deur bands as At the Gates, Dark Tranquillity en In Flames. 't Middelpunt van de melodieuze deathscene wördden de stad Göteborg; daorumme nuumt ze 't genre ok wal Göteborgmetal.

't Zweedse melodieuze deathspöl namen Amerikaanse bands weer een veurbield an. In de late jaoren negentig en vrogge jaoren nul kreej een hiele bulte melodieuze deathbands, waoronder Children of Bodom, Arch Enemy, Amon Amarth, The Black Dahlia Murder, Insomnium en Soilwork. Midden jaoren nul ontstund uut vermenging van melodieuze death mit metalcore 't genre melodic metalcore.
Vilnius

**Vilnius** (/Litouwske uutspråke: [ˈvʲɪlʲnʲʊs] ⓘ) is de höyvdstad un grötste stad van Litouwen. Per juli 2023 woanden der ungeväär 593.436 lüde. Med vöärstäden der by stigt dat töt üm de 718.507. Vilnius ligt in et süüdousten van Litouwen un is de eynnågrötste stad van de Baltiske Ståten (of de grötste, a'j de böker van Litouwen müt gelöyven). De regeyring van Litouwen sit der un ouk et gemeyndebestüür.

Vilnius steyt bekend üm de olde gebouwen in de Olde Binnenstad. Wyd un syd steyt et bekend as eyne van de bestbewårde binnenstäden van Europa un dårümme is et al seyd 1994 beskarmd up de wearldarvgoodlyste van UNESCO. De bouwstyl steyt bekend as vilniaansk barok. Et is eyne van de grötste barokstäden up et noorden van de alpen un ouk de meyst oustelike.

Litouwen was eyne van de handelsstäden in de tyd van de Hanse. Al in de tyd van et Poolsk-Litouwske Gemeynebest stünd de stad to book as kultureel middelpunt, un der woanden al vöäle volker döär melkander. Vöär den Tweyden Wearldoorlog un de dåruut voordkummende Holocaust was Vilnius en vöärnaam trefpunt vöär jöäden, un et wör selvs et *[[Jeruzalem|Jerusalem]] van Litouwen* enöömd. Do as Napoleon der döärhen küm in 1812 nöömden hee et et 'Jerusalem van et Noorden'.

In 2009 was Vilnius de Kulturele Höyvdstad van Europa, tohoupe med Linz in Oustenryk. In 2021 wör Vilnius aneweasen as eyne van de 25 Wearldstäden van de Tokumst. Vilnius is en vöärnaam wearldhandelscentrum. Et steyt 76. van de wearld un 29. van Europa up de Global Financial Centres Index. In 2023 küm de NAVO in Vilnius by mekander.

Vilnius is aneslöäten by Eurocities un de Uny van Höyvdstäden in de Europääske Uny.
Generale Governoraat (Polen)

Et **Generale governoraat** (düütsk: *Generalgouvernement*; poolsk: *Generalne Gubernatorstwo*; ukrainsk: Генеральна губернія), vuluut et **Generale Governoraat van et Besatte Poolske Gebeed** (düütsk: *Generalgouvernement für die besetzten polnischen Gebiete*), was ne streake in Polen wat Nazidüütskland, Slowakye un de Sovjetuny in 1939 inenöämen hadden. De höyvdstad was Lwów (vöär de geleygenheid ümmedöyped töt *Litzmannstad)* un later Krakau.

De Tweyde Poolske Republik wör upedeyld in dree streaken: et Generale Governoraat in et midden, Poolske gebeden inenömmen döär Nazidüütskland in et westen, un poolske streaken inenömmen döär de Sovjetuny in et ousten. Do as de düütskers ouk de Sovjetuny binnenvöllen in 1941, wör et governoraat flink grötter, med nu ouk et distrikt Galicie der by. Et gebeed wat et Generale Governoraat heaten was ungeväär lyk an et oustenrykske deyl van et Poolsk-Litouwske Gemeynebest nå de darde updeyling van Polen in 1795. 

Up den 8. oktober 1939 kundigden Hitler an dat de poolske regeyring was inestört un dat vanaf nu alle poolske lüde ståtlouse underdånen van Düütskland warren. Behalve de etnisk düütske inwoaners van Polen; dee kreagen ståtsbörgerskop van Nazidüütskland.

De regeyring van et Governoraat was vulleydig in handen van düütske beambten. Et gebeed solde koloniseerd worden döär düütske intrekkers. De lokale poolske bevolking solden neet meyr weasen as slaven un uutendelik uuteroded worden. Den naam *Polen* wör uutewisked un alle lokale namen wörden verdüütsked.
Edgar Allan Poe

**Edgar Allen Poe** (Boston (Massachusetts), 19 jannewaori 1809 — Baltimore (Maryland, 7 oktober 1849)) was nen schriever en dichter oet Amerika. Hee schreef ok kritieken oawer literaire wearken en deud redaktiewerk. Hee perbeerden te leaven van zien schriefweark. Doarum had he et nich makkelk.

## Invlood
Poe hef met ziene grouwelbök onmeunig völ invlood had op annere schrievers. Veurbeelden van schrievers dee inspireerd waren bint H.P. Lovecraft, Ambrose Bierce en Fyodor Dostojevski. Oet 'n richtervoorden tied bint d'r ok völ voorbeelden zoas Stephen King.

## Kunnigst weark

* *The Raven*
* *The Tell-Tale Heart*
* *The Black Cat*
* *The Cask of Amontallido*
* *The Facts in the Case of M. Valdemar*
* *The Murders in the Rue Morgue*
* *Metzengerstein*
* *The Oval Portrait*
* *The Pit and the Pendulum*
* *A Descent into the Maelström*
* *The Fall of the House of Usher*

## Trivia
* Chris Canter hef ne Nedersaksische oawerzetting maakt van Poe's gedicht *The Raven.*
Oabel Oabels

**Oabel Oabels** (officieel **Abel Jans Abels**) (Ganzediek, 28 juli 1891 - Emmen, 1978) was een Grunningstalige schriever uut 't Oldambt in oost-Grunning.

Oabels, de zeune van Folkert Abels en Grietje Heeres, leerde deur aovendstudie 't vak van commies. Op 11 juni 1917 trouwde e in Beerte mit Jantina Tallechina Vloo. Zien wark bij de belasting en douane oefende hij uut in Barger-Compas, Klazieneveen, Wieje en Eanske. Vervolgens wördden e verificateur en verhuusde e achterienvolgens naor Zaender en Rötterdam. Töt zien pensionering in 1965 warkte e as chef van 't grèensketoor in Oldnzel. Daornao woonde e in een bejaordenhuus in Emmen.

Vanof de vrogge jaoren vieftig was Oabels actief in Het Grunneger Genootschop, daor as e later erelid van wördden. Mit de schrieverije begunde e bename as gevolg van zien lidmaotschop en veurzitterschop van de Grunninger veriening in Oldnzel. Hij schreef realistisch proza in een arg verzörgde stiel. Van 1959 töt 1960 stund zien fuleton *Op en om de Dolderd* in de *[[Winschoter Courant]]*. In *[[Maandblad Groningen]]* en daornao *[[Dörp en Stad]]* stund begun jaoren vieftig zien riege *Oet sliek en mizze*. In 1965 verscheen de novelle *Vezide van Jonje Molemoa* en in 1972 de roman *Ongeboren Roulf*. In 1977, in Oabels zien zesentachentigste jaor, kwaamp de bundel *Bie tille harom* uut, mit jeugdherinnerings speulend in zien geboortedörp Ganzediek bij Finnewôld. De tille (brogge) van de titel was e vlakbij geboren. De bundel was illustreerd mit foto's deur zien kleindochter A. Kingma.

Dichter Jan Boer hef Oabels "een Grunneger schriever van betaikenis" enuumd.

## Wat uut zien wark
:*"Stoef veur tille ston de leste paitereulielanteern. 't Was ook d ainegste op d haile Gansdiek. As de moane weer ontzat dee ol Wubke n moatje paitereulie in de gloazen pere van d laampe en stak hom s oavends aan. As paitereulie opbraand was, gong e vanzulm weer oet. Op Gansdiek was e eerder oet, ofschoon ie nait zo'n groot verschil zain konnen, aan of oet. 't Was niks meer as n glenne spieker. Veur Wubke was dij lanteern n mooie flikkerij, zai kreeg der elf of twaalf gulden veur in t joar."*

Uut: *Bie Tille Harum*

## Boekuutgaves
**Vezide van Jonje Molemoa* (novelle, Sasland, Stad, 1965)
**Ongeboren Roulf. 'n Grunneger roman* (J.D. van der Veen, Winschoot, 1972) 
**Bie tille harom* (jeugdherinnerings, Het Grunneger Genootschop, 1977)

## Bronnen
*Rein van der Sleen, 'Bie tille harom', in ''Nieuwsblad van het Noorden'', 24 september 1977
Salvador Dalí

**Salvador Domingo Felipe Jacinto Dalí i Domènech, Markies van Dalí van Púbol** (11 mei 1904 – 23 januwoari 1989), better bekend as **Salvador Dalí**, was nen Spaansen surrealistischen kunstenoar, bekend um ziene technische veardigheid, preciezen tekenkunst en ziene opvallende en vrömd andoonde waarken.

## Leaven

Dalí wör geboren in Figueres in katalonisch Spanje en volgen ne kunstenstudie in Madrid. Al op jongen leaftied was he onder 'n indruk van et impressionisme en de meisters van de Renaissance. Mer al rap gung hee oaver op kubisme en avant-gardebeweagingen. Achterin de joaren '20 van 'n 20sten eeuw begun hee vaker surrealistische dinge te maken en sleut zik an bie de klub van Surrealisten in 1929. Et was mer eaven of hee was ene van de anvoorders. Zien beste waark, *Et anholdende van de herinnering*, maken he of in 1931. Et is ene van de bekendste surrealistische skilderiejen. Onder 'n Spaansen Börgeroorlog (van 1936 töt 1939) wonen he in Frankriek en in 1940 treuk he noar de VS hen, woeras hee ziene waarken good wust te verkopen. In 1948 köm hee wierumme noar Spanje hen. Doar verkloaren he dat he wier katholiek wörden was en ontwikkeln zienen stiel van 'nukleaire mystiek'. Doarvuur treuk he inspiratie oet et klassieke, mystieke en de wetenskoppelike ontwikkelingen van dee tied.

## Waark

Dalí kon best oet de veute met skildern, grafische kunsten, film, beeldhouwen, ontwaarp en fotografie. Mangs waarken he ook samen met andere kunstenoars. Hee skreef verhalen, gedichten, ziene autobiografie, essays en kritieken. Zien vuurnaamste thema's warren dreumen, et onderbewuste, seksualiteit, geleuf, wetenskop en ziene nauwste perseunlike beande met leu. Onder et oge van de leu gedreug hee zik vake as nen aparten siepel, woerduur't de leu et doar mear oaver hadden as oaver ziene kunsten. De kunstkenners vunden dat mer niks en wusten neet good wat ze met em an mosten.

## Opspraak

In opspraak köm Dalí duurdat he vuurstander was van de onderdrukkende regearing van Franco. Mer ook umdat hee der in latere tied wat met de pette noar leek te gooien wat ziene kunsten angung. Dalí hef toch heel wat invlood ehad op andere surrealisten en popart-kunstenaars, zo as Jeff Koons en Damien Hirst.

## Museums

Der zint twee vuurname museums vuur et wark van Salvador Dalí: et Dalíteater in Figueres in Spanje en et Salvador Dalí Museum in St. Petersburg in 'n Amerikaansen stoat Florida.
Kaunas

**Kaunas** (vroger ouk mangs **Kovno**, in et düütsk ouk wal *Kauen*) is up Vilnius nå de grötste stad van Litouwen. Med vöärstäden der by woanet der sou'n 381.000 lüde. Et is en vöärname möötsteade vöär ekonomiske, weytenskoppelike un kulturele saken. Kaunas was de grötste stad un et middenpunt van et Hartogdom Trakai, van et Grouthartogdom Litouwen un Palatinaat Trakai seyd 1413. Under et Russiske Ryk, tüsken 1843 un 1915, was et de höyvdstad van et Governoraat Kaunas.
Riga

**Riga** is de höyvdstad van Letland. Med 605.802 inwoaners is et ouk de grötste stad. Dat antal is ouk eyndarde van et heyle inwoanertal van et land. Med vöärstäden der by kümt et antal in 2023 up 860.142. De stad ligt an den Gulv van Riga an wår de rivyr de Daugava up de baltiske sey uutkümt. Riga beslöt 307,17 kilometer in et veerkant up ligt 1 töt 10 meter boaven sey, up ne sanderige plate.

Riga wör esticht in 1201 un is ne vöärmålige hansestad. De olde binnenstad steyt up de wearldarvgoodlyste van UNESCO. Et steyt bekend üm de vöäle bouwwarken in art nouveau/jugendstil un 19.-eywske höltene hüse. Riga was Kulturele höyvdstad van Europa in 2014 samen med Umeå in Sweyden. In de stad wör al es ne NAVO-top ehölden (2006), et Eurovisy Leedfestival (2003), et wearldkampioonskap Curling vöär vrouwlüde un et wearldkampioonskap yshockey vöär kearls (2006, 2021 un 2023). In Riga sit et officiäle EU-kantoor vöär Elektroniske Kommunikaty (BEREC).

In 2019 kümmen der 1,4 miljoon butenlandske turisten de stad bekyken. Riga is med et vleegtüüg to bereiken up den Internationalen Lochthaven van Riga, den grötsten un drokst bevlöägenen luchthaven van de Baltiske Ståten. Riga is lid van de Eurocities, de Vereynigde Baltiske Städen (UBS) un de Vereynigde Höyvdstäden van de Europääske Uny.
Weenterzwemmen

**Weenterzwemmen** is boeten zwemmen in de weentermoanden. Boeten zwemmen kaanst doe oaweral doon, in bekken, meren, kolken, plassen, vievers of zee. Umdat et weenter is, kan et water onmeunig koald ween. Mangs kump het kwik wa onner de vief greur.  D'r bint verschiedene readn woarum leu an weenterzwemmen döt. Et kan koaldetraining ween, ne gebroek of ritueel of as training veur de sport ieszwemmen.

## Nationale gebroeken

### Nederlaand
In Nederlaand bint d'r wa wat winterzwemklubs mear et is nich zo bekend. Wel is d'r al sinds 1960 et gebroek om op Nijjoar in de koale zee te doeken, dit neumt ze 'n *nijjoarsdoek*.

### Ruslaand
In Ruslaand hebt ze oale gebroeken dee te maken hebt met winterzwemmen. Ze bint d'r greuts op dat het gezondheedsveurdelen hef. Ok hebt ze völ klubs, de leu bie de klubs neumt zich ok wa waalrussen.
Białystok

**Białystok** is de grötste stad van noordoost Polen en de heuvdstad van et voivodeskop Podlaskie. In  2019 wonnen der 295.683 leu. Wat inwonners angeet is et de tiendegrötste stad van Polen, tweede as et geet um bevolkingsdichtheid en darteendes a'w et hebt oawer oppervlak.

Białystok ligt in de hooglanden van de Podlaskiaanse Vlakte op de oevers van de rivier de Biała, 200 km noordoostelik van Warsjau. Der kump al joaren woarkvolk op of vanoet andere delen van Polen en Midden-Europa. Dat hef der ook met te maken at de stad kortbie de grenze met Witrusland ligt en doarmet ne oostgrenze van beide Europese Unie en et Schengengebeed vörmt. De stad hef woarme zommers en iezig kolde winters duur et landklimaat. Białystok lig half in et bos. zo'n 1846 bunder is bosgrond (18% van et totaaloppervlak van de stad) woermet as et de op veer noa meest beboste stad van Polen is.

De eerste bewonners van Bialystok kömmen hier in de 14e eeuw te wonnen. Et greuiden heanig oet töt nen stad en in 1692 wör et gemeentelik middenpunt. Van de hele strekke komt leu gearne noar Bialystok hen um te studeren en kunst en kultuur te snoeven. Ook doot leu oet de umgeving gearne zaken in de stad. Ooit was Białystok ne vuurname lechtstad, wat völle arbeiders antreuk en zorgen vuur ne bevolkingsgreui. 

Rechtevoord steet et te book as ne moderne, middelgrote stad. In 2010 stund Białystok op de lieste um Kulturele heuvdstad van Europa 2016 te worden, mer dat gung oetendelik neet duur.  

## Naam
In et Pools bedudt et woord 'stok' rechtevoord helling, mer oorspronkelik wör de eerste neaderzetting eneumd noar de rivier. In Oldpools beduden *biały stok* nen helderen, rappen rivier. Et woord *biały* kö'j vergelieken met *bela* oet et angrenzende Belarus (Witrusland) en bedudt *helder, skone*. *Stok* is streum, nen rivier den't van de helling ofglidt. Feitelik zol ne gode Nedersaksische ummezetting van de stadsnaam dus *Witten Oa* of *Kloarenbekke* wean. 

Umdat de grenzen duur de joaren hen nog wal es anders wörden, wör de stad ook wal es anders eneumd. In et Witrussisch: Беласток (*Byelastok*?, *Biełastok*? [bʲeɫaˈstok]), Jiddisch: ביאַליסטאָק (*Byalistok*, *Bjalistok*), Litouws: *Balstogė*, en Russisch: Белосток (*Belostok*, *Byelostok*).
Aloys Terbille

**Aloys Terbille** (Vrene, Westfalen, 30 december 1936 - ok daor, 30 oktober 2009) was een Platduutse schriever uut 't Mönsterlaand.

Terbille gruide op onder de 'akkerbörgers' (in de stad wonende boeren) van 't stadtien Vrene. Hij gunk naor 't humanistische gymnasium en studeerde daornao pedagogiek en Platduutse schrieverije in Mönster en heilpedagogie en psychologie in Düörpm. Vervolgens warkte e as leraar in 't speciaal onderwies.

Vanof 1978 schreef Terbille in 't Westmönsterlaands. Zien schaarpe gedichten aover de Jeudenvervolging in Vrene trökken de andacht. Zien in Nederlaand verschenen boek *Spoor van Lieden allevedan* (1983), aover 't lot van de Jeuden in Vrene, kreeg e 't aandere jaor de Klaus Groth-Pries veur. In 1994 ontvung e de Freudenthal-Pries veur de gedichtencyclus *Een Jaohr un all de annern*. In 2010 kreeg e een tweede maol de Freudenthal-Pries, ditmaol postuum.

Terbille hef ok radiowark edaone.

## Schrieverije
**Spoor van Lieden allevedan* (Zellem: Van Keulen, 1983)
**Use Spraoke: Lyrik un Prosa van Weerskanten van de Grens* (mit Agnes Kottmann en Annette Winkelhorst, Vrene: Landeskundl. Institut Westmünsterland, 1989)
**Welldage. Niederdeutsche Gedichte aus dem Grenzland* (Zellen: Van Keulen, 1997)

## Bronnen
*Aloys Terbille op Peter Hansen: Die niederdeutsche Literatur