open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Blanknbergsche rekenienge

Een ***Blanknbergsche rekenienge*** (West-Vlaams veur Blaankenbargse reken) is een uutdrokking die gebruukt wördt veur een reken die zo stoer is dej der kats van in de biester raakt. De uutdrokking kump uut visserskringen in de tied det de Belgische stad Blaankenbarg (West-Vlaams: Blanknberge; Nederlaands: Blankenberge) nog een echte vissershaven was.

Veurdet de vissers an wal gungen, kregen ze eerst een *zootje* vis. Det was heur eerste andiel in de opbrengst. Wanneer de vis *gemynd* was (bij ofslag verkocht), kregen ze ok nog een beetien kleine vis van mindere weerde. Daorvan gaven ze een part an de arme lu die hölpen bij 't anleggen en 't van wal stikken van de vissersschuten. Wat of der in 't lest aoverbleef, wördden verkocht op straote en later op de *vismyne* (visofslag).

## Veurbield van een Blanknbergsche rekenienge
Veertiendaagse reken:
Opbrengst: 180,35 fraank (fr)

Daorvan wödden ofetrökken: 
#'t Myngeld: 2,27 fr
#'t Schrieversgeld: 9 fr
#'t Loaversgeld (11,04 fr) en 1/5 veur de reder (2,76): 13,80 fr
#De *gemeene* (eerste reservefonds) 20%, allennig in de zomermaonden ofetrökken
#Touwen: 5 fr
#'t Ofslaggeld: 2 fr
#Netten: 15 fr
:Bij menare: 52, 07 fr.
:Te verdielen bedrag: 128,28 fr

De bemanning had ofepraot 62,28 fr onder menare te verdielen veur de eigen onkosten, waorvan de reder 1/5 kreeg. De netto opbrengst was daorumme 66 fr, te verdielen onder de baos, de reder (eigenaar van de boot) en de drei bemanningsleden.

De vissers, die gien al te grote schriftgeleerden waren, begrepen daor vanzölf niet te veule van. Vandaor de uutdrokking een *Blanknbergsche rekenienge*.

## Uutbetaling
De vissers kregen nog wal ies te weinig uutbetaald. Oen geld kreeg ie aover 't algemien in 't kefee, det eigendom was van de reder. De reders behoefden daorumme niet lange te wachten veur ze 't geld weer in eigen buze hadden.

## Uutgaonde verwiezing
*Stokkien aover de ''vismijn'' (visofslag)
Spaarbankbos

't **Spaarbankbos** is een bos van 81 bunder in 't noorden van de Drèentse gemiente 't Ogeveine. 't Krig de name van Spaarbank Hoogeveen, die vanof 1902 eigenaar was van 't gebied en der een kuierbos veur de Ogevenegers anlegde.

De bos lig ten oosten van de A28 en wördt deurkruust deur de Ogeveinseweg hen Pes. An dizze weg vien ie twee prostestaantse karken, een Schoele mit de Biebel, bungalowdörp De Santbricke waor vrogger kiendervekaansiehuus 't Noorderhuis was, hotel De Spaarbankhoeve en een tennispark. De Ogeveense padvienderije hef in de bos de blokhutte Lydda. Dizzend wördden ebouwd deur de Ter Stege Groep mit heur verkennningsleider Lammert Huizing. VV Hoogeveen speulde töt 1969 heur voetbalwestrieden in 't Spaarbankbos.

## Bronnen
Encyclopedie Drenthe Online aover 't Spaarbankbos
De Punt (Stappest)

**De Punt** of **(De) Punthörst** (Nederlaands: Punthorst) is een buurtschop in de Aoveriesselse gemiente Stappest. 't Is een nog aordig jonge woonkern, onstaon in de jaoren dartig van de 20ste ieuw toen ok ten noorden dervan 't Stappester bos anelegd is. Op 1 jannewaori 2021 woonden der 970 mèensen.

As veldname wördt Punthorst en 't daorbij heurende laand, de Puntlaanden, temiensen al in 1825 vermeld. As plaatsname veur de sinds de jaoren dartig ontstaone lintbebouwing oostelk van de Leidiek verschient de name rond 1960 op kaorten.

De belangriekste deurgaankswegen bint de Mr. J.B. Kanlane en de Schaopendiek, die nao de krusing mit de Mr. J.B. Kanlane de Vieverweg het. Dizze leste weg löp deur 't Stappester bos en bij camping De Dassenburcht en zwömplasse De Zwarte Dennen langes. De Ingenieur J. Nijsinghstraote bij de krusing is de bebouwde kern van De Punt. An de Mr. J.B. Kanlane stiet een Schoele mit de Biebel, de Dr. Maarten Lutherschoele. De plaatse die 't dichtst in de buurte van De Punt lig, is Neilusen in 't zuudoosten.

In 't butengebied, an de Dekkersweg, staot twee kruzen in de barm ter naogedachtenis an de Fraanse parachutist Yves Loichot en de Nederlaandse verzetsstrieder Jacobus Cornelis (Kees) de Roos. Zij wördden op 8 april 1945 op die plekke gedood in een gewaopend treffen mit een NSB-gezin det ze wolden inreken. Dezölfde dag hebt Fraanse militairen en plaatselijke verzetsmèensen as represallie vief leden van dit gezin en nog drei aandere mèensen uut NSB-femilies terechtesteld.

Op 7 september 1944 scheut 't verzet de hoge SS'er Nicolaas van der Schatte Olivier dood op de J.B. Kanlane. As represallie daorveur voerden de Duutsers twintig Stappesters of naor concentraotiekamp Neuengamme, waor ze allemaole ummekomen bint.

## Verwiezingen
Luther

**Luther** kan når meyrere lüde en saken verwysen.

* Maarten Luther - Geysteliken en karkenhervörmer
* Luther (TV-ryge) - Ne britske televisyryge oaver nen moardundersöker med en suur leaven, spöäld döär Idris Elba.
Lawine

Een **lawine** is een bulte snei die rap van een helling umdale gled of kukelt, beveurbield van een heuvel of een barg. Lawines kunt ontstaon deur alderhaande factoren die knap lastig te veurspellen bint. De directe oorzaak is een toename van drok op de sneilaoge, beveurbield deur een wintersporter of een dier, of legere sneivastigheid deur regen of wamer weer.

Hoe of een sneilaoge in mekare zit, hangt of van de hoeveelheid snei die der evalen is en de kristalstructuur, die op zich weer hieltied beïnvloed wördt deur temperatuur, zunne en wiend. Daordeur kunt in de sneilaoge plekken mit een lege hechting ontstaon. Ok kan de sneilaoge as gehiel slecht mit de ondergrond verbunden wezen, beveurbield as die bestiet uut laank, ongemeid grös. Aover 't algemien is 't lawinegevaor 't grootst tiedens en kört nao dikke sneibuien, mar ok verstoevings kunt plaatselijk 't lawinegevaor slim verhogen. Vanzölf speult mit hoe steil of een helling is, mar ok mit een hellingsgraod van mar 25 graoden kuj een lawine kriegen.

Der wördt onderscheid emeuken tussen lawines die uut dicht opien epakte snei bestaot en veroorzaakt wördt deur 't instörten van een legere, zwakke sneilaoge, en lawines van lösse snei. As de snei ienmaol an 't schoeven kump, giet 't vake fluks almar harder en nemp de massa en hoeveulheid snei toe mit det der onderweg meer snei egrepen wördt. As een lawine rap genog beweg, kan der locht mit de snei vermengd raken, waordeur aj een poedersneilawine kunt kriegen.

Lawines kunt elk moment van 't jaor veurkomen, mar ontstaot veural in de winter en in 't veurjaor. De eerste schiere dag nao sneival is deurgaons barre risicovol. Grote lawines kunt ies, vlinten en bomen mitsleuren. Hiele dörpen kunt bedolven raken, mar ok een kleine lawine kan dodelijk wezen aj onder de snei koomt. In barggebieden beheurt lawines töt de slimste gevaoren veur leven, have en goed, det der wördt alderhaande maotriegels eneumen umme lawines tegen te gaon.

't Begrip lawine gebruukt ze ok as bij een eerdverschoeving aandere zaken massaal umdale koomt pleren of schoeven, beveurbield stienen of drek.
Jeruzalem

**Jeruzalem** (Hebreeuws: יְרוּשָׁלַיִם, Yerushaláyim; Arabisch: القُدس, al-Quds) is een stad in 't Midden-Oosten, de heufdstad van Israël, al wördt der ok deur de staot Palestina anspraok op emeuken. Israël hef der de belangriekste aoverheidsgebouwen staon. Jeruzalem lig op een heugte in 't Judeagebargte tussen de Middellaandse zee en de Dooie zee. 't Is ien van de oldste deurlopend bewoonde steden ter wereld, die teroggegiet op 't darde millennium veur Christus.

In de drei dikke Abrahamitische godsdiensten - jeudendom, christendom en islam - wördt Jeruzalem as een heilige stad eziene. In de Olde Stad, 't ummuurde harte van Jeruzalem, vien ie veule plekken die in dizze godsdiensten en heur geschiedenis een belangrieke rolle speult, zoas de Tempelbarg mit de klaagmure, de Rotskoepel, de Al-Aqsamoskee en de Heilig Grafkarke. Buten de Olde Stad is 't Goorngraf, waorvan sommige christenen mient det Jezus der is begraven en uut de dood opestaone.
Blaankenbarg (döärverwyssyde)

**Blaankenbarg** kan wezen:

*Blaankenbarg, een kuststad in de Belgische pervincie West-Vlaandern
*Blankenbarg (Heumen), een buurtschop in de Gelderse gemiente Heumen
*Blankenbarg (Mekelnbörg), een gemiente in de Duutse dielstaot Mekelnbörg-Veurpommern
*Blankenbarg (Döringen), een dörp en vroggere gemiente in de Duutse dielstaot Döringen
*Blâmont (Duuts: Blankenberg), een gemiente in de Fraanse regio Grand Est
*Stadt Blankenberg, een stadsdiel van de Duutse stad Hennef in Noordrien-Westfalen
*Groeve Blankenberg, een groeve en geologisch monument bij 't Limbörgse dörp Cadier en Keer
*Hoes Blankenberg, een kestiel bij 't Limbörgse dörp Cadier en Keer
Beentjesgraven

De **Beentjesgraven**, eerder ok **d'Olde Gracht** enuumd, is een middelieuws ofwateringskenaal in 't noorden van de Nederlaandse pervincie Aoveriessel.

## Ligging
De Beentjesgraven löp van ongeveer De Balk (waor 't kenaal naor 't zuden richting Vechte deurlöp as de Stouwe) in 't noordoosten töt De Meele in 't zuudwesten (waor 't uutmondt in de Dedemsvaort en de Buldersleiding). 't Kenaal lig net ten noorden van de N377, die op zich weer 't tracé volgt van de diels verdwenen Dedemsvaort. De stroomrichting is van 't oosten naor 't westen: allennig al de vroggere gemiente Neilusen hef van noordoost naor zuudwest een heugteverschil van 3,7 meter. Vrogger leup de Beentjesgraven westerd uut deur töt Asselt, waor later de Dedemsvaort zol lopen, en dan noordelijk töt bij De Sluus.

## Geschiedenis
De oldste vermelding (1413) sprek van de **Berendesgraven**, wat döt dèenken det 't kenaal een graafwark is daor as iene Berend wat mit van doen had, en det de vörm "Beentjesgraven" een latere Hollaandse verbastering is. In det jaor, blek uut 't archief van 't Zwartewaterklooster, wezen de arfgenamen van de marke van Roevène en de marke van Dalsen 't kenaal an as markegrèenze: *"Den Hoidijk up Berendesgraven daer van voirt up an des Bisschopsgraven als die langes wijze toenerwaert"*. Hier leup later ok de grèenze tussen de gemientes Stappest en Neilusen. Op een kaorte van tussen 1724 en 1755 deur laandmeter W. Hattinga of ien van zien zeuns, D.W.C. en A. Hattinga, stiet de "Beenties Graven" inetiekend.

Aover de Beentjesgraven en nog een aander, zudelijker kenaal, de Grote Hermel, kwamen ze in vrogger ieuwen vanuut Zwolle en Asselt in kleine booties törf halen uut 't grote vene det hum uutstrekte an weerskaanten van de Riest. De beide stroompies waren daor belangriek veur, want vervoer aover laand was nauwelijks meugelk. In de eerste helfte van de 19de ieuw is 't gebied beter ontsleuten deur de anleg van 't grotere kenaal de Dedemsvaort. De ligging van de buurtschop Den Hulst ('t latere Neilusen-Noord), die al lange veur 't uutgraven van de Dedemsvaort bestund, hangt samen mit de loop van de Beentjesgraven.

Det de Beentjesgraven een vervoersaoder ewest hef, kuj opmaken uut 't jaagpad det nog langs een diel dervan löp en det now toegaankelk is veur kuiervolk.

## Rifferenties
Grote Volksverhuzing

De **Grote Volksverhuzing** was 't binnendringen van verscheiden stammen in de Romeinse gebieden tussen de vierde en de zesde ieuw. Opejeugen deur de Hunnen en elokt deur de riekdommen van 't poletiek gengelachtige West-Romeinse Riek trökken veurnamelk Germaanse stammen de Romeinse gebieden binnen. Mangs gunk 't um veraoverings, mangs um vredig eriegelde ingebruukname van nei gebied. In 't veule starkere Oost-Romeinse of Byzantiense Riek kregen de migrerende stammen gien vaste voete an de grond. In West-Europa knapte uuteindelijk de Romeinse macht en stichtten een köppel Germaanse stammen heur eigen keuninkrieken.

Al in de darde ieuw sleuten de Romeinen verdragen mit Germanen van de aandere kaante van de gröppe (de *[[limes (Romeinse Riek)|limes]]*). Der wördden ofepraot det ze in 't riek muchen leven as ze heur an de Romeinse wetten hölden. Zodoende wördden dizze Germanen *[[foederati]]* (bondgeneuten) van de Romeinen. Veur de lesten dienden ze as buffer tegen aandere invallers. Zo vestigden in 358 de Salische Fraanken heur in Toxandrië, tegenwoordig de Kempen in zudelk Nederlaand en noordelk België. Zij kwamen uut de oostelk van Iessel en Rien elegen dielen van Germania; meugelk hebt ze heur name egeven an Sallaand. De Salische Fraanken wördden zuderd uut edreven deur de Saksen uut 't hudige Noord-Duutslaand. De invloed van de Saksen in Noordoost-Nederlaand en Noord-Duutslaand vien ie töt op de dag van vandage terogge in beveurbield de Nedersaksische streektalen en gemienschoppelijke cultuurelementen. Saksen en aandere Germaanse stammen vestigden heur ok in Britannia, waor mit de tied 't Engels voortkwaamp uut heur Angelsaksische taal.
Ten Kate's Dierenpark

**Ten Kate's Dierenpark** is een klein dierenpark mit een kuierpad derumhenne an 't Westerveen in de Aoveriesselse plaatse Neilusen. 't Is zeuven dagen in de weke vergees te bezuken.

't Dierenpark begunde medio jaoren tachtig toen E.G. ten Kate veur de liefhebberije drei damherten op zien laand höld. Mit de tied gruide 't park uut töt zo'n vier bunder en alderhaande diersoorten. 't Beheer dervan wördden later aovereneumen deur zien zeune, Arie ten Kate.

In 't park hej onder meer een viever van 50 bij 75 meter, een kikkerpoel, een veugelpad en een vleermoeskelder. Umme de dieren zo veule meugelk röst te gunnen, is der veur bezukers een 900 meter laank kuierpad rondum 't park anelegd, mit uutkiekposten, picknickplekkies en een informatiehoek.

## Dieren die in 't park te vienden waren of bint

## Uutgaonde verwiezings
*Webstee van Ten Kate's Dierenpark
Noaberpad

't **Noaberpad** (LAW10) is een langeofstaandkuierpad det van Schaanze in Grunning via Nederlaandse en Duutse plaatsen in de buurte van de gröppe töt an Milsbeek in 't noordelke puntien van Limbörg löp. In Schaanze slöt 't pad an op de E9, 't Noordzee Kustpad, det in Grunning 't Wad- en Wierdenpad het. In Kleef slöt 't an op de E8, die in Nederlaand 't Grote Revierenpad het. Bij 't endpunt in Milsbeek slöt 't an op 't Pieterpad.

De route is op 20 oktober 1995 lös edaone, waorbij der 28 ieken eplaant wördden an de Bosmaotenweg bij 't Twèentse Buurse. In 't veld is 't Noaberpad anegeven mit de internationaal bekende wit-rooie marktienens van langeofstaandkuierpaden. Ok stiet 't secuur beschreven in een kuiergids die uutegeven wördt deur 't Nivon (Nederlands Instituut voor Volksontwikkeling en Natuurvriendenwerk).

## Waor of 't Noaberpad langes kump

't Pad is onderverdield in zeuven stokken:
# Westerwoolde: Schaanze - Troapel, 88 km
# Zuudoost-Drenthe: Troapel - Coevern-Piccardiekenaal, 55 km
# Graofschop Benthem: Coevern-Piccardiekenaal - Peerdenslenkte, 40 km
# Twente: Peerdenslenkte - Donnerbrogge, 85 km
# Achterhoek: Donnerbrogge - Grote Stien, 53 km
# Westelk Münsterlaand: Grote Stien - Gendringen, 35 km
# Montferlaand en Laand van Kleef: Gendringen - Kleef (D), 49 km
Elfdals

**Elfdals** (in de taal zölf: *övdalsk* of *övdalską*, uutspraoke /ˈœvdɐlskãː/, Zweeds: *älvdalska* of *älvdalsmål*) is een Noord-Germaanse taal die epraot wördt deur twee- à dreiduzend mèensen uut plaatsen in de Zweedse gemiente Älvdalen (Övdaln) in 't *landskap* Dalarna. Veural onder jongern is de taal slim op zien retour.

Krek as alle mederne Noord-Germaanse talen is 't Elfdals voortekomen uut 't Old-Noords, wat ze in Scandinavië en nederzettings aoverzee preuten in de Vikingtied, töt zo 1300. Sinds de middelieuwen hef 't Elfdals hum aordig ampart van invloeden van buten ontwikkeld. Daorumme is 't wat dichter bij 't Old-Noords ebleven as aandere Dalkaorelse dialecten. Vanolds hebt ze 't Elfdals eziene as een dialect van 't Zweeds, mar ofgaonde op beveurbield verstaonberheid henneweerdèn ziet vandage de dag veule taalkundigen 't as een taal op zich. Ok hef 't verscheiden zaken gemien mit 't West-Scandinavisch (waor onder meer Noors bij heurt) in plaatse van mit 't Oost-Scandinavisch (waor onder meer 't Zweeds en Deens bij heurt).

Moedertaalpraoters van 't Elfdals praot ok Zweeds op moedertaalniveau, umdet veur onderwies en bestuur Zweeds gebruukt wördt. Veurstellen um 't Elfdals te erkennen as officiële minderheidstaal, en verzuken daorveur deur de Raod van Europa, bint töt nog toe deur 't Zweedse parlement niet aneneumen. Sinds 1984 hej Ulum Dalska, veriening veur 't behold van 't Elfdals.

## Wat kenmarken
*Verlies van de ''h'': *heim > iem* (huus)
*De lange klinkers bint tweeklaanken (diftongen) ewörden: *ís > ais* (ies), *hús > aus* (huus), *mœta > myöta* (ontmoeten)
*Ok de olde tweeklaanken hebt een unieke ontwikkeling deuremeuken: *ei > ie* (*heim > iem*), *øy > ä* (*røyk > räk*; rook), *au > o* (*auga > oga*; oge).

Vanolds hef 't Elfdals vier naamvallen: nominatief, accusatief, datief en genitief. Onderstaonde tabel is ebaseerd op 't Elfdals zoas taalkundige Lars Levander det begun 20ste ieuw beschreven hef. In de loop van de 20ste ieuw is de spraoke deur contact mit de butenwereld aans stark veraanderd. Tegenwoordig maakt ze onder meer vake gien onderscheid meer tussen nominatief en accusatief.

De Elfdalse taalraod Råðdjärum (letterlijk "Laow beraodslagen") hef in 2005 een estandaardiseerd Elfdals alfabet en een estandaardiseerde schriefwieze eprissenteerd. 't Is ebaseerd op 't Zweeds en op oldere, niet-estandaardiseerde schriefwiezen van 't Elfdals. 't Elfdalse alfabet löd as volgt:

*Aa Ąą Bb Cc Dd Đð Ee Ęę Ff Gg Hh Ii Įį Jj Kk Ll Mm Nn Oo Pp Qq Rr Ss Tt Uu Ųų Vv Ww Xx Yy Y̨y̨ Zz Åå Ą̊ą̊ Ää Öö*

't Startien an partie letters is een ogonek en gef nasaliteit an.
Gerd Constapel

**Gerd Constapel** (Upgant-Schott, Duutslaand, 18 december 1938) is een Platduutse dichter.

Constapel kump uut Upgant-Schott in de Oostfriese Landkreis Auerk en hef in de zakenwereld bedrievig ewest. Nao zien pensionering in 1998 is e begund Platduutse gedichten te schrieven. Mit zien gedichten wun hij in 2003 en 2009 de Freudenthal-Pries, de belangriekste pries veur Platduutse/Nedersaksische schrieverije. Ok wun e in 2006 de Schrieverwettstriet van de Ossenbrogger verieniging Plattfoss. In 2009 wördden e tweede bij de Klaus-Groth-Pries en in 2013 kreeg e veur zien gedichtencyclus *Rüggels* de anfieterpries van de Johann-Friedrich-Dirks-Pries.

In 2010 verscheen bij Diesel Verlag zien bundel *Olldagsland. Niederdeutsche Gedichte von 1998 bis 2010 mit hochdeutschen Übertragungen*. Constapel holdt contacten an mit Nedersaksische schrievers in Nederlaand en hef beveurbield bijedreugen an digitaal tiedschrift veur Grunningstalige literatuur *[[Oader (tiedschrift)|Oader]]*.

Vandage de dag woont Constapel in de Oostfriese stad Leer.
Albert Bartelds

**Albert Bartelds** (Rouwveane) is streaktaalbeambte by de Oaverysselakademy. Hee maket sik druk vöär gebruuk en waerdering vöär et neadersassisk in et underwys en de verpleyging. Hee gevt leasingen up skolen en verpleygingsupleidingen en höldt sik gangs med neadersassiske musik, wårvöär as hee allerhande projekten in de beyne helpet. 

In 2021 begünde hee med Hendrik Jan Bökkers ne podcast-ryge, *Nedersaksen*, wårin as hee gäste uuthöyrt oaver öäre ideen by et woord 'Nedersaks'.
Gerrit Borgers

**Gerrit Borgers** (Brummen, 18 september 1917 - Leidschendam, 15 jannewaori 1987) was een Nederlaandse letterkundige.

Borgers was der iene van Jacob Borgers, van Noord-Drèentse ofkomst, en Johanna Hendrika Arendina Mulder, van Limbörgse ofkomst. Hij is op verscheiden plekken in 't laand opegruid. Van 1947-63 was e redacteur van letterkundig tiedschrift *[[Podium (tiedschrift)|Podium]]*. Sinds de oprichting in 1954 was e conservator, later heufdconservator, van 't Nederlands Letterkundig Museum in Den Haag, een instituut gewijd an Nederlaandstalige literaire schrieverije vanof 1750. Van een ienmansbedriefien hef e 't uutebreid töt een schier ehuusvest archief, museum en documentatiecentrum. In 1979 gunk e der vurt en wördden hoogleraar mederne Nederlaandse letterkunde an de Universiteit van Amsterdam; Anton Korteweg volgde hum op bij 't museum. Zien professoraat hef Borgers vief jaor laank beklied.

Borgers schreef aover 't wark van een bulte Nederlaandse schrievers, waoronder Adriaan Roland Holst, Anna Blaman, Simon Vestdijk en Hendrik Marsman. Hij verzörgde 't verzameld wark (1952-56) van de Belgische dichter Paul van Ostaijen, aover wie hij ok promoveerde in 1971.

Organisatorisch was Borgers aordig bij de pinken. An anderhaande literaire organisaties hef e mitehulpen, zoas PEN International, de Stichting voor Vertalingen, 't Willem Kloos-Fonds, de Jan Campert-stichting, de Vereniging van Letterkundigen, 't Fonds voor de Letteren, de Stichting Het Schrijvershuis en Poetry International. Algedurig hef zien doel ewest det der centerije en anfieterpriezen zolden wezen um 't wark van schrievers en dichters veuruut te hölpen.

## Bronnen
*Oosthoek Encyclopedie
*''In memoriam Gerrit Borgers'', in Vrij Nederland. Boekenbijlage 1987, deur Anton Korteweg
Bernard Canter

**Barend Alexander (Bernard) Canter** (Utrecht, 8 december 1870 - Scheveningen, 25 meie 1956) was een Nederlaandse schriever, journalist, schilder, ontwarper en keunstcriticus.

Canter was van Jeudse komof; zien volk waren Abraham Barend Canter, eigenaar van een kledingzake, en Johanna Reens. Al op zeuventienjaorige leedtied had Canter literaire kritieken in *[[De Amsterdammer]]* staon. Veur *[[De Telegraaf]]* was e verslaggever in Paries en Berlien, redacteur butenlaand en tonielbespreker. In Berlien hef e een steugien mit de schriever Herman Heijermans ewoond. Later was e redacteur van weekblad *Holland Express* en de *[[Haagse Post|Haagsche Post]]*.

Canter kwaamp in contact mit de Tachtigers; zien eerste epubliceerde gedichten stunden in 1891 in *[[De Nieuwe Gids]]* onder de schrieversname G.K. van den Bosch. Hij was een pionier in 't genre van de sociale reportage. Misstaanden bij de herinkvloot hef e beschreven in *Een droomer ter haringvangst*. Mit zien kammeraod Heijermans brak e toen hij der die van beschuldigde stokken uut dit wark aovereneumen te hebben in *Op hoop van zegen*. Veur een reportage aover bedelaars die as fulleton in De Telegraaf stund, *Twee weken bedelaar*, zat Canter twee week in een bedelaarsgemienschop.

In 1915 wördden Canter töt een gevangenisstraf veroordield umdet e een bevrund staotsheufd, Wilhelm II, veraffronteerd zol hebben. Aover de toestaanden die as e in de gevangenis tröf, schreef e de roman *Op water en brood*. De roman *Kalverstraat* beschrif 't Jeudse leven in Amsterdam en de meedogenloze opkomst van 't grootwinkelbedrief. Binnen de Bond van Nederlandse Toneelschrijvers zette Canter hum in veur de opvoering van stokken van nijmoedse Nederlaandse schrievers.

Canter schilderde in een stiel die as e ritmisch pointillisme nuumde. Hij was anvaankelk etrouwd mit Albertine Kaminsky; zien tweede vrouwe was Nelly van der Laan.

## Warken (keuze)
**Een droomer ter haringvangst* (1894)
**Mombakkes de groote Comediant* (1894)
**Twee weken bedelaar* (1900)
**Germania* (1905)
**Kalverstraat* (1904)
**Dramatische werken: Medea, De bron der jeugd, De gijzelaars* (1914)
**Poppenkast, een vroolijk spel vol ernst* (1914)
**De Geraffineerde* (1915)
**De Schrik van Mengelberg* (1915)
**Gij zult niet dooden!* (1915)
**Billie Ritchie's Raad* (1916)
**De Lafaard* (1916)
**Op water en brood* (1916)
**Het geheim van Polichinelle* (1917)
**Nieuw Utopia* (1922)

## Bronnen
*Joodse Bibliotheek: Bernard Canter
*Antiquariaat Cornelissen & De Jong in ’t Wasdom: 'Bernard Canter, een kleine man met een te grote broek', deur Jaap de Jong
*digitale bibliotheek voor de nederlandse letteren: Canter, Bernard
*Joods Biografisch Woordenboek: Canter, Barend Alexander (Bernard) 1871 - 1956
Afrikaanse Unie

De **Afrikaanse Unie** (AU) is een politiek samenwarkingsverbaand van 55 lidstaoten in Afrika (staand in 2021). 't Idee veur de AU wördden bekend emeuken mit de Sirte-verklaoring, die op 9 september 1999 etiekend wördden in de Libische stad Sirte. Op 9 juli 2002 vund in Durban, Zuud-Afrika, de oprichtingsbijienkomst plaatse. Dizzend wördden veurezeten deur de Zuud-Afrikaanse president Thabo Mbeki, de eerste veurzitter van de AU. Op de bijienkomst wördden een veurgaond verbaand, de Organisaotie van Afrikaanse Ienheid, opeheven.

De belangriekste beslissings van de AU wördt eneumen deur de halfjaorlijkse Vergadering van de Afrikaanse Unie, waorop de staotsheufden en regerings van de lidstaoten bij menare koomt. 't Secretariaot van de AU, de Commissie van de Afrikaanse Unie, zit in de Ethiopische heufdstad Addis Abeba. Ok hef de AU ofdielings zoas de Raod veur Vrede en Veiligheid en 't Pan-Afrikaans Parlement. De belangriekste warktalen bint Arabisch, Engels, Fraans, Portugees, Spaans en Swahili.

De AU stiet veur een hiele bulte uutdagings, waoronder gezondheidsvraogstokken zoas 't tegengaon van malaria en de Aidsepidemie, politieke vraogstokken zoas 't anpakken van ondemocratische regerings en bemiddeling in börgeroorlogen, economische vraogstokken zoas 't verbetern van de lèefumstaandigheden van miljoenen arme, onopeleide Afrikanen, en ecologische vraogstokken zoas 't anpakken van hongersneud, woestijnvörming en gebrek an ecologische duurzemheid.

Op 1 jannewaori 2021 gunk de Vrije Handelszone van 't Afrikaanse Continent lös, waor 54 van de 55 lidstaoten an mit doet. Dizze handelszone wil ansturen op iene vrije mark veur 't continent. Wieder hef de AU 't in 't zin um hen een douane-unie, een centraole baanke en een mandielige munt te gaon.

In 't Afrikaans het 't verbaand de "Afrika-unie", zodej 't niet in de wiere haalt mit 't volk de Afrikaners.
Man van Loschbour

De **man van Loschbour**, ouk wel **man van Loschbur**, is en ungevear 8000 jår old skelet van en Homo sapiens üüt et Europääsk Mesolithicum. Et skelet is in 1935 evünden in Müllerdal, in de gemeynde Waldbillig in Luxembörg. 

## Geskiedenisse
Et skelet, det bynå kompleet is, weer evünden up 7 oktober 1935 onder en Abri up de rivyruvers van de Swarte Ernz. De man van Loschbour weer evünden döär amatöör-archeoloug en skoolmeister Nicolas Thill. Et skelet is nu te vinden in et Nationaal Museum van Natuurhistory in Luxembörg stad.

### Leaven
De man van Loschbour was en jager-versamelaar. Vüürsteynen, gerei vöär et doden van wilde deren, bint by syn lichaam evünden. Wårskynlik was hee eyn van de lätsten in syn regio dee an jagen-versamelen deed, ümdet nye volker in et gebeed kwamen dee eyrder schepers waren as jager-versamelaars. 

Volgens DNA-testen dee edåne bint in 2014 was et skelet van en man, dee ümskreaven wördt as 'a light skinned (white) individual' (*intermediate* huudskleur med en kans van 90%) med brun of swart hår (98%) en wårskynlik blauwe ogen (56%). Terwyl now 90% van de Europeanen melk drinken kan, kon hee det neet. Tun as hee üüt de tyd kwam, was hee tüsken de 34 en 47 jår old. Hee was sou'n 1,6 meter lange en wöög tüsken de 58 en 62 kg. Det gev en BMI van 22,7 töt 24,2.

Körtby de man an Loschbour bint de wårskynlike resten van en volwassen vrouwe evünden. De vrouwe is ekremeerd. Up de botten waren bewysen te vinden det et lyk ontvleist was. 

## Olderdom
De man van Loschbour leavden sou'n 8000 jår eleden. Et bint de oldste resten van en means evünden in Luxembörg. Syn Y-DNA haplogrup was I2a-M423*. Üüt DNA-testen üüt twey kusen was of te leiden det Westeuropääske jager-versamelaars souas de man van Loschbour byedragen hebt an et DNA van Europeanen, maar neet an det van lüü in et Midden-Ousten.

## Media
In 2014 is en 3D rekonstrukty van de man van Loschbour emaakt.
Nörg

**Nörg** (Nederlaands: *Norg*) is een esdorp in de gemiente Noordenveld, in de Nederlaandse pervincie Drenthe. 't Lig ten noorden van Zuudvèle en ten zuden van Langel,  zo'n 25 kilometer ten zuudwesten van de stad Grunning en 12 kilometer ten noordwesten van de Drèentse heufdstad Assen. In 2021 woonden der 3.745 lu in Nörg (bron: CBS).

An 't begun van de middelieuwen vien ie Nurch of Norche in oorkondes. De oldste essen bij 't dörp bint op 650-750 nao Chr. edateerd. 't Naobijelegen Nörgerholt is een hiele olde bos, waorschienlijk uut de 9de ieuw. Umdet Nörg een karke had, de romanogotische Sunte-Margaretakarke, wördden 't de heufdplaatse van 't gebied det eerst 't karspel Nörg hiette en later de gemiente Nörg wördden.

Töt 1 jannewaori 1998 was Nörg een eigen gemiente, mit de bijbeheurende dörpen Veenhoezen, Ein, Ein-West, Peeist, Westervèle, Langel, Zuudvèle en Hoes ter Heide. Umdet Nörg aordig wat centerije kreeg veur onder meer de gevangenissen in Veenhoezen, de gasopslag bij Langel en de verscheiden netuurgebieden, was 't een relatief rieke gemiente. Sinds de gemientelijke herindieling van Drenthe in 1998 heurt Nörg bij de gemiente Noordenveld, in de maande mit de vroggere naobergemientes Paais en Roon.

Mit name nao de herindieling hef Nörg hum ontwikkeld töt forensenplaatse. In verholding töt 't antal inwoners is der niet veule wark. De mieste inwoners hebt 't wark in grotere plaatsen in de contreien, zoas Roon, Assen, Grunning of Drachten.

Nörg hef twee olde wiendmeules en vief brinken. Netuurgebieden bij 't dörp bint onder meer 't Norgerholt en 't Fochteloërvene.

## Rifferenties
Scheuper

Een **scheuper** is der iene die een kudde schaopen hoedt, vake mit behulp van ien of meedere bordercollies umme de kudde te leiden en de juuste kaante uut te kriegen.

't Hoeden van schaopen was van oorsprong een rendaobele meniere umme wat te doen mit weust laand, det wieder veur mèensen niet slim bruukber was. In vrogger tieden bestunden schaopskuddes uut schaopen van verscheiden eigenaren. 's Nachts verbleven de schaopen in een as potstal uutevoerde schaopskooi. Zo wördden köstbere mes verzameld, die as ze mit de tied uutstreiden aover de essen.

Vandage de dag wördt der in Nederlaand schaopskuddes ehoed um heide en aander plaantenspul te beheren. Veural in de pervincie Drenthe, waor veule heide is, bint nog scheupers te vienden. Rendaobel is 't op dizze wieze holden van schaopen niet meer; scheupers bint vake in dienst van een instelling veur laandschopsbeheer.

In de schrieverije in 't Drèents, en de beschouwing daorvan, wördt de feguur van de scheuper nog wal ies metaforisch gebruukt. In 2003 kwaamp literator Rouke Broersma mit *Scheupers van de taol: Bloemlezing van de Drèentse Schrieverij 1837-2003* (Het Drentse Boek). 't Aandere jaor verscheen onder redactie van Martin Koster *Strèupers van de taol: 25 jaor Roet* (Het Drentse Boek). Waor veur Broersma een scheuper van de (Drèentse) taal iene is die de taal hoedt, bescharmt en veuruuthelpt, gebruukt Koster de scheuper as symbool veur oldmoedse schrieverije die niks mut hebben van neie tendensen.

## Rifferenties
Karspel

Een **karspel** (uut 'karke' en Oldgermaans *'spella', bericht, bosschop, rede) was in Nederlaandse en Duutse contreien 't gebied daor as een bepaolde (parochie)karke 't veur 't zeggen had. De priester van de parochie much in 't karspel prèken en zien ambtsplichten vervullen. Op dizze meniere maakte 't karspel diel uut van de karkelijke organisaotie van een bisdom. De grèenzen dateert vake uut de elfde of twalefde ieuw. Mit det de bevolking in antal toenaamp en weust laand anemeuken wördden, kunden de grèenzen an 't schoeven gaon. Det kun ok 't gevolg wezen van de opsplitsing van een karspel.

Uut 't karkelijke karspel kwaamp in Noord-Nederlaand 't karspel voort as gebied waor een bepaolde börgerlijke (niet-karkelijke) aoverheid 't veur 't zeggen had. Oosterd uut vund dizze ontwikkeling beveurbield plaatse in de hartogdommen Sleeswiek en Holstien en in de Hanzesteden Bremen en Hambörg. 't Börgerlijk karspel was de kleinste bestuurlijke ienheid, mar de organisaotie en dagense warking dervan verschilde van gewest töt gewest en zölfs binnen gewesten.

In Nederlaand kwaamp 't woord veural in 't noorden en oosten veur; ie viendt 't der nog veule in geografische namen weerumme. De contreien rond de stad Zwolle beveurbield vörmden een zölfstaandige gemiente onder de name Zwollerkarspel, töt ze in 1967 bij Zwolle wördden edaone, waor ze nog lange niet bliede mit waren. Töt 1966 haj ten zuden van Weesp de gemiente Weesperkarspel. Ok de namen van de gemientes Achtkarspelen (Frieslaand) en Harenkarspel (Noord-Hollaand) en de Noord-Hollaandse plaatsen Bovenkarspel, Hoogkarspel, Oudkarspel en Sijbekarspel verwiest nog naor de karkelijke geschiedenis.

Partietoeren völt een karspel onder de parochie van de iene plaatse intied det 't in een aandere gemiente lag. Zo was Karspel Goor onderdiel van 't richterambt Kedingen en later de gemiente Maarkel, mar heurden de geleuvigen bij de parochie van Goor.

## Zie ok
*Dingspel
Oge

't **Oge** is een waornemingsorgaan (zintuug) daor aj mit kunt zien. Ogen neemt locht waor en zet det binnen zenuwcellen umme in electrochemische prikkels. Dizze prikkels wördt hen de harsens estuurd, waor de informatie ummezet wördt in een visuele waorneming.

Mèensen en wieduut de mieste diersoorten hebt ogen. Bij ienvoldige meercelligen bestiet een oge uut niet meer as lösse, lochtgevulige cellen, of uut koelties mit lochtgevulige cellen, daor as de organismes in kwestie niet of nauwelijks een bield mit kunt vörmen. Bij hogere diersoorten is 't oge een hoogontwikkeld orgaan, zoas de facetogen van insecten of de mit een lens uuteröste ogen van gewarvelden en inktvissen.

Niet alle dieren neemt de wereld in dezölfde kleuren waor. Ie hebt dieren die ultraviolet locht kunt waornemen (wat 't mèenselijke oge niet kan); bij aandere dieren ontbreekt de cellen veur bepaolde kleuren. Veur zowied bekend bint de eerste ogen ontstaon tiedens de Cambrische uutbarsting, de "oerknal van 't lèvend". Van veur die tied bint der gien fossiele bewiezen veur ogen evunden.
Zaand

**Zaand** is korrelig spul wat miest bestiet uut kleine dielties stien en mineraolen. 't Kan verscheiden samenstellings hebben; vake bestiet 't uut siliciumdioxide in de vörm van kwarts. Behalve uut ofbraakmateriaol van gestientes kunt de körrels van organische ofkomst wezen, zoas van nunen of koraal.

Zaand wördt eklassificeerd naor de grootte van de körrels, die varieert van 63 micrometer töt 2 millimeter. Groffere körrels wördt grind enuumd; fienere körrels nuumt ze silt. De term zaand kan ok verwiezen naor een grondsoorte waorvan de massa uut meer as 85 percent dielties van zaandkörrelgrootte bestiet.

Haoste aoveral kun ie zaand vienden. 't Vörmt dunen en straanden langs de kust. Ok kump 't veur langs en in revieren en stroompies, in en um meren, in grotten, mienen en zaandofgravings, op bargwaanden en heuvels, bij gletsjers, in de woestijn en as sediment in de zeeën. 't Kump bename veur as sediment, det wil zeggen det 't zaand miteneumen is deur water of wiend.

Zaand daor aj cement van kunt maken bint mèensen barre drok op. Ok is zaand niet duur, umdet 't op veule plaatsen riekelk anwezig is. Ie kunt 't op verschillende menieren winnen: dreuge uut groeves of ofgravings, of nat onder de waterspiegel. Veur det leste wördt hydraulische "winzoegers" gebruukt.
Codewisseln

**Codewisseln** of **codeswitchen** is 't taalkundige begrip veur wanneer sprekers in de loop van een gesprek henne-weer-denne gaot tussen ien of meer talen, taalvariaanten of registers van een taal. Zok wisseln kan gebeuren van de iene op de aandere zin, binnen ien en dezölfde zin, of zölfs deur woorden te gebruken die bestaot uut elementen van meer as iene taal. Veur codewisseln kunt der een hiele bulte verschillende redens wezen, beveurbield det een bepaolde taal geschikter of makkelker evunden wördt veur een bepaold onderwarp, dej wat anhaalt in een aandere taal, dej oe wilt anpassen an mèensen um oe hen, enzowieder.

Veur eerst wördden de term code-switching in drok gebruukt in 't boek *Language of the Sierra Miwok* (1951) van de Amerikaanse taalkundige Lucy Shepard Freeland. Midden twintigste ieuw wördden codewisseln deur veule academici eziene as niet barre netties taalgebruuk. Sinds de jaoren tachtig is 't gebrukelker ewörden um 't te zien as een normaal, netuurlijk gevolg van meertaligheid.

Veule Nedersaksische sprekers doet an codewisseln mit det ze op idiosyncratische (veur iederiene aandere, en ok veur de spreker zölf niet hieltied gelieke) menieren henne-weer-denne schakelt tussen Nedersaksisch en Standaardnederlaands. Behalve mit ofnemende beheersing van 't Nedersaksisch kan det dermit te maken hebben det Nedersaksisch vake niet eziene wördt as een taal, mar as een dialect van de standaardtaal of, negatiever, een verbastering daorvan. Aj niet 't idee hebt dej een taal praot, is der ok gien streven umme die taal goed of verzörgd te gebruken.
Roelof Sieben

**Roelof Sieben** ('t Wold, 1919 - Möppelt, 2006) was een schriever in 't Drèents en Nederlaands.

Sieben zien moe kwaamp vrog uut de tied, waornao e opgruide bij pleegolders op Fört in de destiedse gemiente Zuudwolde. Hij warkte as boerenknecht, vertegenwoordiger, winkelier en heufd van een bejaordenhuus. Wegens verslechterend zicht mus e mit 't wark uutscheiden. De schrieverije naamp juust toe, waor e een speciale typemesiense veur gebruukte mit grotere letters en laampen dernaost veur extra locht. Hij schreef gedichten veur kiender, streekromans en humoristisch wark.

Ok gaf Sieben conferences mit gedichten en veurdrachten op brulften en partijen. In *Oes eig'n Kraantien*, 't weekblad van zien woonplaatse Sweel, stunden van hum onder de titel *De wereld van Joppie* meer as honderd humoristische stokkies, die later ebundeld wördden.

't Onofficiële Drèentse volkslied *[[Mien Drenthe|Mijn Drenthe]]* deur J.J. Uilenberg was Sieben niks wies mit; hij schreef daorumme een alternatief volkslied van negen coupletten, *Oens Drenthe*.

De leste jaoren van zien leven woonde Sieben in verpleeghuus De Schiphorst in Möppelt. Hij en zien vrouwe hadden drei kiender en zes kleinkiender.

## Boeken
**Van heuren zeggen* (vertellegies en riempies, Zuudwolde 1983)
**Een stuk of wat lösse centen* (gedichten veur kiender, Zuudwolde, 1984)
**Van de mörreng tot de aovend* (historische streekroman, Zuudwolde, 1986)
**Van komen en van gaon* (vervolg op *Van de mörreng tot de aovend*, Zuudwolde, 1988)
**Waar liefde woont* (1989)
**De jonge Johanna* (1991)
**De wereld van Joppie* (humoristische stokkies, zunder jaortal)
**De veurdeur is lös* (zunder jaortal)

## Citaot
:*Het is half vieve in de mörreng. Het liekt wel een echte zomerse mörreng, hoewel het nog achter in meie is in het jaor achttienhonderd en viefenzeuventig.*

:*In het oosten begunt de locht mooi rood te kleuren, en het zal niet lange meer duren, of de zunne zal heur eerste straolen laoten schienen aover det nog zo röstige hoekien grond van Zuudwest-Zuudwolde, waor nou nog de stilte heerst in de törfmakershuusies en in de kleine keuterijgies an en in de buurte van de Förtwieke.*

:*De stilte heerst al niet meer in de simpele kleine kiephokkies die bij de huusies staot, want de hanen bint al drok doende de neie dag an te kondigen, deur zo hard meugelijk kreiend de kiepen en de mèensen wakker te maken.*

:*Mar ok de veugels bint al drok doende um wat leven in de brouwerije te brengen, de [[duve|doeven]] koert in de bomen, en de wilde [[ente|endten]] en de wilpen bint al drok in de weer baoven de heidevelden en de vèneplassen. De neie dag is op komst, dat is goed te marken.*

Uut *Van de mörreng tot de aovend* (1986) deur Roelof Sieben, in: Rouke Broersma (red.) (2003), *Scheupers van de taol: Bloemlezing van de Drèentse Schrieverij 1837-2003*, Zuudwolde: Stichting Het Drentse Boek (blz. 94)

## Bronnen
*Rouke Broersma (red.) (2003), *Scheupers van de taol: Bloemlezing van de Drèentse Schrieverij 1837-2003*, Zuudwolde: Stichting Het Drentse Boek (blz. 94-95)
*Huus van de Taol aover Roelof Sieben (eraodpleegd op 11 november 2021)
University of Austin

De **University of Austin** (**UATX**) is een op 8 november 2021 estichte Amerikaanse universiteit in oprichting die veurnemens is een campus lös te doen in of bij Austin, Texas.

In een bericht in Bari Weiss heur neisbrief 'Common Sense' schetste Pano Kanelos, heufd van de neie universiteit, een bield van vrijheid van mieningsuting die onder drok zol staon op de bestaonde universiteiten van 't laand. Onder epeilde academici en studenten, schrif e, is der veule steun veur 't stillekriegen of deruutwarken van onderwiezers en studenten die niet as politiek correct wördt eziene. Ok mient e det universiteiten, um heur voortbestaon en imago te bescharmen, al hoe meer middeln besteedt an zaken die niet mitiene mit onderwies van doen hebt. De universiteit in oprichting wil daorumme dreien um vrijheid van onderzuuk, gewetensvrijheid en 't vrije debat. De universiteit is nog niet erkend deur een accreditatie-instelling, mar zuukt die erkennige wal.

An de University of Austin hebt heur een hiele riege peblieke intellectuelen verbunden. De oprichtende bestuurders bint veurmaolig heufd van St. John's College Pano Kanelos, geschiedkundige Niall Ferguson, journaliste Bari Weiss, biologe Heather Heying en ondernemer Joe Lonsdale. In de raod van bestuur zit onder aandern academica en veurmaolig politica Ayaan Hirsi Ali, economist Glenn Loury, psycholoog Steven Pinker, onderzuker Lex Fridman, sociale psycholoog Jonathan Haidt en schriever Andrew Sullivan. An 't onderwiesprogramma wördt ewarkt deur filosoof en schriever Peter Boghossian, Ayaan Hirsi Ali en filosofe en schriefster Kathleen Stock.

De universiteit in oprichting hef nog aordig wat stof doen opweien, waorbij der zowal ekeken wördt naor de ideologie van de betrökkenen as naor de vraoge of de ambitieuze plannen wal uutevoerd kunt wörden.

## Rifferenties
Marieke Dannenberg

**Marieke Dannenberg** (Ryssen, 1986) is ne skryvster in et twentsk van Ryssen. 

Dannenberg skrivt med name körte verhalen en kolumns, baseerd up wat see selv medmaket. Disse verskynet unreagelmåtig in et twentske blad *[[Bodbreef|'n Bodbreef]]* en de lokale krante *Hart van Rijssen-Holten*. In öär dagelikse leaven is see underwyser neaderlandsk an ne middelbåre skole in Apeldoorn, wåras see ouk woanet. In öäre lessen bestedt see ouk andacht an et neadersassisk. See hevt noch nen set in deyltyd streaktaalbeambte weasd vöär et Twentehuus.

Dannenberg is ne dochter van Gerrit Dannenberg, ouk old-underwyser neaderlandsk en twentsk skryver.
Azerbeidzjanen

De **Azerbeidzjanen** of **Azerbeidzjaanse Turken** (Azerbeidzjaans: آذربایجانلیلار, *Azərbaycanlılar*, آذربایجان تركلرى, *Azərbaycan türkləri*) bint een Turks volk (Oegoezische takke) det wegkump uut 't gebied van de Kaukasus töt an 't Hooglaand van Iran. Ze wördt in een noordelke en een zudelke groep verdield. Nao de Turken van Turkije bint ze 't talriekste Turkse volk.

De mieste Azerbeidzjanen, tussen de twalef en de twintig miljoen, viej in Iran, in een gebied bekend as Iraans Azerbeidzjan, bestaond uut de pervincies Oost- en West-Azerbeidzjan, Ardebil en Zanjan. Wieder woont der roem tien miljoen in de Rippebliek Azerbeidzjan, die in 1918 opericht wördden, in 1922 bij de Sovjetunie wördden edaone en in 1991 vanneis de onofhaankelkheid uutreup. Wieder hej nog flinke groepen Azerbeidzjanen in 't naobernde Dagestan (Ruslaand), Georgië en Turkije.

Heur taal is 't Azerbeidzjaans, een Turkse taal. 't Azerbeidzjaans is nauw verwant an 't West-Oegoezisch, det ze praot in de Balkan en in Turkije. Umdet Azerbeidzjan een vroggere Sovjetrippebliek is, kunt der hiel wat ok Russisch as tweede taal.

De cultuur van de Azerbeidzjanen hef Kaukasische, Iraanse en Turkse (in de briede zin) elementen. De Azerbeidzjanen bint heufdzakelk sjiitische moslims. Minderheden bint soennitische moslims, christenen en anhangers van de bahai en 't zoroastrisme.
Azerbeidzjaans

't **Azerbeidzjaans** of **Azeri** (*Azərbaycan dili, آذربایجان دیلی, Азәрбајҹан дили*) is een Turkse taal die epraot wördt deur de Azerbeidzjanen. 't Is de officiële taal van de Rippebliek Azerbeidzjan. Wieder hej sprekers in de Russische dielrippebliek Dagestan, in Georgië en in Oost-Anatolië. Der mut in totaal zo'n 23 töt 30 miljoen sprekers wezen.

## Kunnigheid
Binnen de Turkse talen beheurt 't Azerbeidzjaans mit 't Turks, Gagaoezisch en Turkmeens töt de Ogoezische talen. Op taalkundige gronden beschouwt ze dizze onderling nauw verwante variëteiten mangs as iene taal.

## Schrieftaal
Sinds de 14de ieuw is der schrieverije in 't Azerbeidzjaans. Ieuwenlaank wördden daorveur 't Arabische alfabet gebruukt. Van 1922 töt 1939 gebruukten ze in Azerbeidzjan (indertied diel van de Sovjetunie) 't Latiense alfabet, en van 1939 töt 1991 't cyrillische. Sinds 1991 gebruukt ze daor vanneis 't Latiense alfabet. Specifiek wördt der een variaant van 't 'Neie Turkse Alfabet' gebruukt, die in 1992 een beetien anepast wördden. Daorbij wördden 't veule gebruukte lettertieken ä, det een sjwa uutdrokt, vervöngen deur een ə. 't Azerbeidzjaanse alfabet is 't ienige alfabet ter wereld wat det tieken gebruukt veur de sjwa-klaank. Aans as 't Turks, gebruukt 't Azerbeidzjaans ok de letters q en x:

**Aa, Bb, Cc, Çç, Dd, Ee, Əə, Ff, Gg, Ğğ, Hh, Xx, Iı, İi, Jj, Kk, Qq, Ll, Mm, Nn, Oo, Öö, Pp, Rr, Ss, Şş, Tt, Uu, Üü, Vv, Yy, Zz **

In Iran bint ze hieltied 't Arabische alfabet blieven gebruken; in Dagestan gebruukt ze aid nog 't cyrillische alfabet.

## Invloeden
't Standaardazerbeidzjaans van de Rippebliek Azerbeidzjan is ebaseerd op de variaant van de heufdstad Bakoe en hef invloeden van 't Russisch ondergaon. 't Standaardazerbeidzjaans van Iran lek op de oldere stadia van 't Azerbeidzjaans en is ebaseerd op de variaant van de Iraans-Azerbeidzjaanse heufdstad Tabriz. 't Hef ok meer Parzische invloeden.

't Azerbeidzjaans is starker deur 't Parzisch en Russisch beïnvloed as 't Turks. 't Turks hef sinds de jaoren dartig van de 20ste ieuw te maken ehad mit een succesvolle taalhevörmingsbeweging die 't ontdoen wol van Parzische woorden. In 't Azerbeidzjaans hef der niet zo'n hervörming ewest.

## Veurbield
Onderstaonde tekst is een uuttreksel uut de Universele Verklaoring van de Rechten van de Mèense in 't Azerbeidzjaans.

## Rifferenties
Kapitalisme

**Kapitalisme** is en ekonomisk stelsel dat uutgeyt van et recht van en menske up eygen besit van produktymiddelen en üm dår winst med te maken. De belangrykste kenmarken van kapitalisme sint et vergåren van kapitaal, strydende markten, prysenstelsels, persöönlik eygendom en de erkenning van eygendomsrechten, vrywillige uutwesseling en warken vöär en loun. In ne kapitalistiske marktekonomy proberet geld- en kapitaaleygenaars meyr geld te verdenen döär en deyl van öär geld te investeren in underneamingen dee meyr geld upleyvert. Besluutförming dårvöär hangt af van wat de vråge en et anbud in de markt is.

Ekonomen, geskeedkünnigen, politike ekonomen en sociologen legget et woord kapitalisme verskillend uut. See seet et in et dagelikse leaven in verskillende förme. Vöärbealden sint vrye marktkapitalisme, ståtskapitalisme en versörgingsståtskapitalisme. Under verskillende förme van kapitalisme varieert et begrip van vrye markten, publik eygendom, beswåren teagen vrye marktwarking en ståtsbeleid vöär sociale saken. Wo stark as markten mekander bestrydet en wo vöäle as ståten sik dårin menget, mär ouk wovöäle as nen ståt kan besitten, hanget af van et model van kapitalisme. Wo vry as markten sint is ouk verskillend. Dårin spöält politik ne groute rulle. De meyste hüdige kapitalistiske ekonomyen hebbet nen mengförm, med elementen uut vrye marktwarking wårby as den ståt der sik med bemoit. Mangs sint der ouk lechte förme van ekonomiske planning.

Marktekonomyen beståt al fråi lange in verskillende soorten ståten en förme, oaver verskeidene tydsperken, steades en kulturen. Moderne kapitalistiske samenleavingen untstünden in westelik Europa en leidden töt de Industriele Revoluty. De meyste hüdige westerske landen volget en kapitalistisk stelsel med verskillende måten van inmenging döär de regeyring. Ekonomisken groi is nen karaktertrek van alle kapitalistiske ekonomyen.