open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Kulenburg

**Kulenburg** (Nederlaands: *Culemborg*) is ne stad en gemeente in de Betuwe, in de Nederlandse previnsie Gelderland en hef ne oppervlaakte van 31,23 km² (woarvan 1,49 km² waater). Binnen de gemeentegrenzen bunt gin andere darpen. Kulenburg had 10.369 huze in 2004, der waren 1.430 bedrieve en rundum 10.300 warkplaetse. 

## Geskiednis
### Handelsdarp
Ourspronkelek was Kulenburg n handelsdarp, elaegen op den stroomrugge van et riveertjen de Meer en den zudeleken ooverwal van den Lek. Ten westen doarvan bouwden den Heer van Bosinchem (Beusichem) in de 12de eeuwe n kasteeltjen.

### Vri-jstad
Op "Sente Nycolausdach"  (Sinterkloas) in 1318 ontvingen de poorters van de noo verstarkte naederzetting van euren heer, Jan van Bosinchem, stadsrechten woarunder tolvri-jheid op den joarmarkt en et asielrecht. Kulenburg wierd 'n Vri-jstad. Dit wol neet zeggen dat iederene zich vri-jelek kon vestigen. De stad had nen eigen rechtsproak. Wee iets op oet-evretten had, mos veur schout en skepenen verschienen en ontleep zienen straf neet. Moar hi-j kreg wal nen kans zich te verdaedigen. Zolang as e in Kulenburg verblef, wierd zienen schuldeiser neet in den stad too-eloaten. "Noar Kulenborg goan" betekenden in Amsterdam dan ok failliet goan.

### Stadsuutbreiding
In de 14de eeuwe kwam der ne stadsmure en -grachte um bendes en vi-jandeleke tröppe buten de stad te holden. Tweemaol wierd de stad buten de bestoande muurn uutgebreid. Umstraeks 1370 an de noordkante mit n skipperskwarteer, den zogeneumden Haavndiek en twintig joar later an de zuudkante woar de noaberschoppen Lanxmeer en Pariesch derbi-j wödden etrokken onder de name Ni-jstad. Zo ontstonden n soort van "dreestad". Ok den Havendiek en de Ni-jstad wierden ommuurd.

### Nòg een kasteel
In de 14de eeuwe bouwden Jan II, den zich Heer van Kulenburg neumden, n groot kasteel an de oostziede van de stad. Van dit kasteel is noo alleneg den kasteeltuun nog ovver. Franse tröppe hebt et in 1672 veur et grootste dele verwoost woarnoa et in de joaren noa 1735  af-ebrokken wodden. 

## Galleri-je

Ofbeelding:Culemborg karke.jpg|Karke in Kulenburg
Ofbeelding:Culemborg mure.jpg|De Stadsmure
Ofbeelding:Culemborg stroate.jpg|Kulenburgse stroate
Druten

**Druten** is ne plaatse en gemeente in de Nederlandse previnsie Gelderlaand en hef ne oppervlaakte van 42,50 km².

## Overige kernen
*Afferden 
*Deest 
*Horssen 
*Puifliek.

## Uutgoande verwiezingen
* Stae ovver evenementen in Druten en Maas en Woal
* Alle informasie ovver de oavend-wandelveerdaagse en den Dag van Druten
Geldermalsen

**Geldermalsen** is n darp en ne vroggere gemeente in de Nederlaandse previnsie Gelderlaand en hef ne oppervlaakte van 101,67 km² (woarvan 1,97 km² water). Et gemeentehoes steet in et gelieknamige darp.

## Darpen in de gemeente Geldermalsen
Acquoy, Beesd, Buurmalsen, Deil, Enspiek, Geldermalsen, Gellicum, Meteren, Rhenoy, Rumpt en Tricht.

## Ligging
De gemeente is eleagen in et zuudwesteleke deel van de previnsie Gelderlaand, in et centrum van de West-Betuwe. Et reviertjen den Linge meandert deur de gemeente hen. De gemeente wöd in twee delen splitst deur de autobane A2 ‘s-Hertogenbosch-Utrecht. Dizzen weg kruust de autobane A15 Rotterdam-Ni-jmegen/Arnhem bi-j et knuppunt Deil.

## Geskiednis
De gemeente Geldermalsen van noe is op 1 januari 1978 ontstoan deur samengoan van de veurmoalige gemeenten Beesd, Buurmalsen, Deil en Geldermalsen.
Barg en Dal (gemeente)

**Barg en Dal** (Nederlands: *Berg en Dal*) is ne gemeente in de Nederlandse provinsie Gelderland. De oppervlakte is 93,28 km² (waorvan omdebie 4,30 km² water). De gemeente grenst in t oosten an Duutsland en in t zuden an de provinsie Limburg. De gemeente Berg en Dal mek deel uut van de Stadsregio Arum-Nimwaege. De gemeente is op 1 jannewaori 2015 ontstaon deur t samengaon van de gemeente Groesbeek mit Ubbargen en Millingen an den Rien. In jannewaori 2016 is de gemeentenaam veranderd in Barg en Dal.

## Plaetse
Behalve de heufdplaats Groesbeek hef de gemeente ok andere darpen en naoberschoppen: 
*Barg en Dal
*Heilig Landstichting 
*Ubbargen
*Millingen an den Rien 
*Den Horst
*Breedewegge
*Beek 
*Erlekum 
*Gruunlanden 
*Kekerdom 
*Leuth 
*Ooij
*Persingen 
*Tiengeboden
*De Vlietbarg
*Wercheren
Opmeer

**Opmeer** is een darp en ne gemeente in de regio West-Freesland in de Nederlandse previnsie Noord-Hollaand, en ligt doar in et olde gewest Westflinge en hef ne oppervlakte van 41,68 km² (woarvan 0,31 km² water). Opmeer hef nen steadenband mit et Poolse Goleniów en warkt internationaal samen mit et Zweedse Svedala. 

## Darpen in de gemeente Opmeer
Et Opmeer van noe besteet sinds 1979 en hef de volgende darpen en steaden.

Steaden:
* Hoogwold (*Hougwold*), sinds 1979 onderdeel van de gemeente Opmeer
* Opmeer en Spanbrook (*Opmar en Spanbroek*) (de darpen Opmeer en Spanbrook heb samen stadsrechten)

Darpen/Gehuchten:
* Aartswold (*Ierswou*), sinds 1979 onderdeel van de gemeente Opmeer
* De Weere (*De Weare*), sinds 1979 onderdeel van de gemeente Opmeer
* Gouwe, sinds 1979 onderdeel van de gemeente Opmeer
* Spanbrook, sinds 1959 onderdeel van de gemeente Opmeer
* Wadway (*Wadwei*) (deels), sinds 1959 onderdeel van de gemeente Opmeer
* Zandwerven (*Sandwerfen*), sinds 1959 onderdeel van de gemeente Opmeer

Buurtschoppen:
* Abbekerkeweere (*Abbentjerkeweare*), sinds 1979 onderdeel van de gemeente Opmeer
* Harderwijk (*Harderwìk*), sinds 1979 onderdeel van de gemeente Opmeer
* Lagehook (*Leigehorn*)
* Langereis (*Lengerois*), sinds 1979 onderdeel van den Opmeer

(De schuun stoande plaatsnamen tussen höakskes bunt de Westfreese benamingen, dee neet gelieke bunt an de officiële benamingen.)

### Rieksmonnumenten

Binnen de darpen van de gemeente Opmeer bunt een aantal rieksmonumenten (zeet de lieste hieronder). Doarnaast hef de gemeente nen groten trop huze en stolpen dee-t *karakterestiek* eneumd wodt en doardeur onder bescharmd dorpsanzicht valt. 

* Huus, stolp en vootbrugge (Heernweg 46);
* Boerderi-je mit hekke (Skoolstraote 43);
* Stolphoeve (Dreesteadenweg 45)
* Roadhoes (Spanbrokerweg 39);
* Villa (Spanbrokerweg 51);
* Koornmölle Den Lastdrager (Börgemeister Hoogenboomlaone 2);
* Stadhoes (Börgemeister Hoogenboomlaone 46);
* Hervormde karke en karktoorn (Spanbrookerweg 35);
* Hervormde karke en karktoorn (Radboldstraote 1);
* Hervormde karke en karktoorn (Skoolstraote 45);
* Pastorie en bi-jgebouw (Skoolstraote 47);
* Bonifatiuskarke (Spanbrokerweg 188) (in procedure);
* Karke, pastorie en hek (Dreesteadenweg 1 – 3 – 5)

## Uutgoande verwiezingen
* Webstea van de gemeente
Zaltbommel

**Zaltbommel** is ne vestenstad en gemeente in de Bommelerweerd in de Nederlandse previnsie Gelderlaand en hef ne oppervlakte van 89,74 km² (woarvan 2,34 km² water). De stad zelf hef 11.877 inwonners (per 1 januari 2008). Zaltbommel ligt net ten zuden van de Woal. Völle leu kent den name Zaltbommel van de filemeldingen: de Waolbrugge bi-j Zaltbommel vuurden altied den file-top-10 an, totdat in de joaren '90 ne ni-jen brugge los-edoane is, de Martinus Nijhoffbrugge.

## Aandere darpen
Aalst, Bern, Brakel, Bruchem, Delwijnen, Gameren, Kerkwiek, Nederhemert-Noord, Nederhemert-Zuud, Nieuwaal, Poederoijen en Zuilichem. De gemeente hef ok nog n antal noaberschoppen, te wetten: Oensel, Poederoijensehook en De Rietschoof.

## Geskiedenis
Zaltbommel is al meer as doezend joar old, de eerste vermelding van de stad kump uut et joar 850. In de 13de eeuwe greujden Zaltbommel uut tot ne belangrieke handelsstad, kreg et stadsrechten en wierden de vestingwarken an-elegd, dee der noe nog bunt.

## Bezeensweerdig
* De Grote of Sint-Maartenskarke. 
Dizze karke uut de 15e eeuw is een good bewoard veurbeeld van Nederriense gotiek. De karke guf mit zienen stompen toorn de stad een karakteristiek anzeen. Ok de inrichting is arg mooi.

*Et Maarten van Rossumhoes
Een verstarkt hoes dat wierd ebouwd deur den Geldersen kriegsheer Maarten van Rossum umstreaks 1535. In et hoes is noo et Maarten van Rossummuseum evestigd. Et museum richt zich op de streekhistorie, kunst en kunstni-jverheid van de Bommelerweerd. Ok is et museum in et bezit van ne verzameling rundum Fiep Westendorp, den bekenden tekenoar van o.a. Jip en Janneke den in Zaltbommel is geboorn en op-egreujd.

* De vestingwarken
De stad wödt umrengd deur olde vestingwarken, noe begreujd, woar ne mooien wandeling emaakt kan wöden. 
* Stadsmure
De middeleeuwse mure um de stad is nog anweazig. De ligging is bekend, enkele delen bestaot nog, aanderen bunt op-emetseld, under 'n diek uut et zicht verdwenen of vort. Den weg lengs de binnenziede is deels nog anwezzig as de Zaandstroate en den Bloomendaal.  De poorten in de mure bestoat neet meer mit uitzundering van de Waterpoorte woarvan de poorte tussen enkele muurhuze bewoard is. 

* De Waolkade.
Vanof hier is een prachtig uutzicht op den Woal en de Martinus Ni-jhoffbrugge.

* Slot Loevestein

## Wettensweerdegheden
* Zaltbommel is under meer bekend deur zienen karktoorn zunder spitse woar een bekend spotleedjen (In de grote stad Zaltbommel) ovver geet. In warkelekheid is de toornspitse in 1696 deur braand verloren egoane.
* Zaltbommel is ene van de weinige gemeenten in Nederlaand woar n vlookverbod is.
* Op 12 december 2007 wödden Zaltbommel en umgeaving etroffen deur ne grote stroomstoring noadat 'n Apachehelikopter teggen hoogspanningskabels bi-j et noabi-j eleagen Hurwenen was evloggne. Et ovvergrote deel van de Bommelerweerd zat ruum twee dagen zunder stroom.

## Galleri-je

Ofbeelding:Zaltbommel - Sint Maartenskerk - Panorama van de toren final medium cropped.jpg|st Meertenskarke
Ofbeelding:Zaltbommel MVR huis.jpg|Maarten van Rossumhoes
Ofbeelding:Zaltbommel stroate.jpg|Stroate in Zaltbommel
Tiel

**Tiel** is ne Hanzestad en gemeente in de Nederlandse previnsie Gelderlaand en hef ne oppervlakte van 34,81km² (woarvan 2,17&nbsp;km² water). 

## Geskiednis
In 896 ontving Tiel van den Frankiesen könning Zwentibold et tolrecht. Deur archeologies underzeuk in de binnenstad van Tiel wierd bevestigd wat uut skrifteleke bronnen al bekend was: de stad was in de tiende en elfde eeuwe 'n haandelsneaderzetting van internasionalen umvang, dee nauwe banden had met de veul riekere en machtiger haandelsstad Keulen. Tiel had in dee tied ok nauwe haandelsbetrekkingen mit Engelaand.
  
In 1006 wierd Tiel eplunderd deur de Vikingen. Volgens 'n monnik slöppen de indringers zunder enigen teagenstaand de veurröäden vort, woarna zi-j alles in braand staken.

Et waren koopleu van Tiel dee rundumme 1015 bi-j den Duutsen keizer gingen nöälen ovver den illegalen tol den deur graaf Dirk III van Holland in de buurte van Vlaardingen wierd eheaven, wat zol leiden tot de (veur den kaiser) slecht af-elopen strafuutvoering teggen den Hollaandsen graaf.

In de dartienden eeuwe trad Tiel too tot de Hanze, n Duuts verboond van haandelssteaden, dat veural van grote betekkenis was veur den Oostzeehandel. 

Den stad was mangsmoal inzet van machtsstried tussen de graven van Gelre en de hartoagen van Broabant. In 1339 wierd de stad veur altied Gelders, toon hertog Jan II van Broabant Tiel heur an et hartogdom Gelre ovverdroog. In de late middeleeuwn en de zestiende en zeuventiende eeuwe breidden de ummuurde stad zich wieter uut mit ne veurstad en ni-je vestingwarken. 

In et olde stadscentrum herinnert veul monumenten an dat rieke verleaden, zoas de St.Meertenskarke, de Waterpoorte, et Kantongerecht en et uut 1525 daterende Ambtmanshoes, woarin 'n deel van et ni-je stadhoes is evestigd.

### 20ste eeuwe
De gemeente wierd in de twintigste eeuwe verskillende moalen uut-ebreid, mit de darpen Drumpt, Kapel-Avezaath en Wadenoijen, dee wödden ovver-edragen deur de veurmoalege gemeente Wadenoijen. Doarnoast wödden de noaberschop Latenstein in 1956 en et gehucht Medel in 2002 deur de gemeente Echteld an Tiel ovverheaveld. In de joaren '90 van de 20ste eeuwe is op de plaatse van et noaberschop Passewaaij, tussen Wadenoijen en Tiel, begonnen mit den anleg van ne grootscheepse ni-jbouwwiek Passewaaij.

De maskotte van de stad is Flipjen, et fruutkearltjen (den stripfiguur van de veurmoalege lokale jamfabriek De Betuwe). Van Flipjen steet n standbeeld in de stad.

## Wettensweerdegheden
* Et book *De pleegzoon* (1833) van Jacob van Lennep spölt zich veur n deel af in Tiel.

## Uutgoande verwiezingen
*Webstea gemeente Tiel

## Galleri-je

Ofbeelding:Woaterpoorte tiel.jpg|Waterpoorte
Ofbeelding:Flipjen_tiel.jpg|Flipjen
Ofbeelding:Karke_tiel.jpg|Karke in Tiel
Heumen

**Heumen** is n darp en gemeente in de Nederlandse previnsie Gelderlaand en hef ne oppervlakte van 41,50 km² (woarvan 1,59 km² water). De gemeente Heumen mek deel uut van de Stadsregio Ernem-Nimwaege.
Den Maas is de grenze van Heumen met Noord-Broabant. Möllehook ligt op de grenze met Limburg. De hervormde darpskarke kump uut de 14de eeuwe en de Kattelieke Gregoriuskarke is in 1952 ebouwd noar n ontwarp van architekt E. Nijsten.

## Aandere darpen
Blankenbarg, De Schatkuil, Heide, Malden (gemeentehuus), Meulenhoek (gedeeltelik), Nederasselt, buurtschap Meulenhoek, Overasselt, Schoonenburg, Sleeburg, Valenbarg, Vogelzang, Vosseneind en Worsum.
Lingewaal

**Lingewaal** is ne vroggere gemeente in de Nederlandse previnsie Gelderlaand en hef ne oppervlaakte van 54,56 km² (woarvan 3,53 km² water). De gemeente is in 1986 onstoan uit de veurmalige gemeenten Asperen, Heukelum, Herwienen en Vuren.

## Kernen
Asperen (gemeentehoes), Herwienen, Heukelum, Spiek, Vuren en de gehuchten Benedenend, Bovvenend, Freezenwiek, Karkend, Leuven en Vöggelswarf.

## Gemeentewoapen
In et gemeentewoapen bunt de veurnoamste dele van de waopens van de veer veurmoalige gemeenten (Asperen, Herwienen, Heukelum en Vuren) op-enommen. Et linkerdele van et skild is ne samenstelling van de woapens van Asperen en Vuren. Et rechterdele van et skild is et gehalveerde woapen van Herwienen. In et hartskild steet ne vereenvoldigde poorte uut et woapen van Heukelum dee'j ok trög könt vinden in et woapen van Asperen.

## Galleri-je

Ofbeelding:Heukelum anzicht.jpg|Anzicht op Heukelum
Ofbeelding:Asperen anzicht.jpg|Anzicht op Asperen
Lingeweerd

**Lingeweerd** (Nederlaands: *Lingewaard*) is ne gemeente in et oosten van Nederlaand, in de previnsie Gelderlaand. De gemeente ligt in et streumgebeed van Woale Rien en Linge, in de Over-Betuwe, et gebeed tussen Ernem en Nimwaege‎, en umvat doarnoast nen kleinen strook an de oaverkante van et Pannerdens Kanoal. 

De gemeente Lingeweerd mek dele uut van de Stadsregio Arnhem-Nimwaege‎ en grenst an et Pannerdens Kanoal, de gemeenten Duven, Westervoort,  Arem, Overbetuwe en Nimwaege moar ok an den Woale.

## Kernen
De gemeente is vanof 1 januari 2001 ontstoan deur een samengoan van de veurmalige gemeentes Bemmel, Gendt en Huussen. 

De gemeente Lingeweerd besteet uut de plaetse 
*Huussen 
*Bemmel 
*Gendt 
*Angeren 
*Doornenburg 
*Haalderen  
*Ressen.

## Uutgoande verwiezingen
*Webstee gemeente

## Galleri-je

Ofbeelding:Doornenburg-kasteel.jpg|Anzicht op Doornenburg
Ofbeelding:Gendt kerk.jpg|Anzicht op Gendt
Ofbeelding:Bemmel-karke.jpg|Karke in Bemmel
Maasdriel

**Maasdriel** is ne gemeente in de Nederlandse previnsie Gelderlaand. Den name van de gemeente was tot 1944 Driel, moar wierd deur de Duutsers veraanderd in Maasdriel um verwarring mit Driel bi-j Heteren te veurkommen.  

## Kernen
*Alem 
*Ammerzoden 
*Hedel 
*Heerewaarden 
*Hoenzadriel 
*Hurwenen, 
*Kerkdriel 
*Rossum 
*Velddriel 
*Well  
*Wellseind.

De gemeente hef nog nen trop noaberschoppen te wetten: Berm, Californië, Doorning, Hoorzik, Rome, Sint Andries, Slijkwell, Veluwe, Voorne en Wordragen.

In dizze gemeente in de Bommelerweerd gingen in 1999 de gemeenten Ammerzoden, Hedel, Rossum, Heerewaarden en et olde Maasdriel op. Doarveur, in 1958, wierd Alem ovvereheaveld van de Noord-Broabantse gemeente Alem, Maren en Kessel noar et Gelderse Maasdriel, woarbi-j Maren en Kessel noar Lith gingen.

## Galleri-je

Ofbeelding:Ammerzoden kastele.jpg|Kasteel Ammerzoden
Ofbeelding:Ruïnekerk, Ammerzoden.jpg|Karkruine in Ammerzoden
1350-1359

De volgende gebeurtenissen vunnen plaose van **1350 tot 1359**.

## Gebeurtenissen
* De Ottomaanse Turken trekken Europa in
* De Hanze kump bie mekaar
* Stefan Dušan keizer van Servië kump uut de tied
Millingen an den Rien

**Millingen an den Rien** (Nederlaands: *Millingen aan de Rijn*) is n darp en veurmalige gemeente in de Nederlaandse provinsie Gelderlaand en hef n oppervlaakte van 10,27 km². Binnen de gemeentegrenzen bunt gin aandere darpen. De gemeente Millingen an den Rien is op 1 jannewaori 2015 op-egaon in de gemeente Groesbeek.

Millingen is elaegen op n Romijns oeverwallensysteem, waorvan tussen 200 en 500 völle is weg-eslagen. An t ende van de Merovingse tied (7e - 8e eeuwe) wordden t gebeed wier bewond. Dizze vrögge vestiging is verzoppen, getuugt de ovverlöpgeulen op den overwal. t Middeleeuwse straotenpatroon van t darp is daorop ebaseerd. t Darp is elaegen in t sentrum van den Duffelt, t harte van de Gelderse Poorte. 

## Name
De tovoging "an den Rien" hef neet altied bestaon. Dizzen name is zelfs onjuust. t Water waor Millingen an ligt heet t Bi'jlaands Kanaal. Vanof de Duutse grenze tot de vertakking in den Waole en t Pannerdensch Kanaal hef t den name van Graaf Bijland (spraek uut: 'Bieland'), den ooit t kanaal leet graoven (de löppe van de riviere de Rien was destieds aanders).

## Trivia
* Millingen an den Rien is begin- en endpunt van dele van t Pieterpad.

* De katholieke Sint-Antonius van Paduakarke in Millingen, n neogoties ontwarp van architekt Wolter te Riele uut 1913, hef bi'jzundere biechthökskes. Angezeen de warknemmers van den scheepswarf in t darp deur heur wark in de lawaaiige fabriekshallen en an de schaepe mangs hardheurend waren en gewend waoren alderbastend hard te praoten, bunt daor döbbele deuren in de biechtsteule ezat, zodat den biecht toch nog vertrouwelik kon wördden of-enommen.

* Ze zegt dat bi'j Lobith den Rien Nederlaand binnenkump. In Millingen denkt de leu daor aanders ovver. Den Rien kúmp Nederlaand eigenlik neet binnen. Vanof de grenze mit Duutslaand heet t water Bi'jlaands Kanaal. Maor los daorvan, zol den Rien bi'j Millingen Nederlaand pas binnen waen. Bi'j de gemeentegrenze van Millingen, wat ok de rieksgrenze is, is pas t hele water Nederlaands. Daorveur streumt den Rien veur de (zudelike) helfte deur Duuts grondgebeed.
Neder-Betuwe

Mit de **Neder-Betuwe** wöd dat deel van et Gelderse revirengebeed de Betuwe eneumt dat in et noorden wöd begrensd deur den reviere den Lek (wieterop eneumd) den Nederrien en in et zuden deur et reviertjen de Linge.

De Nederbetuwe ligt in den utersten westhook van de Nederlaandse previnsie Gelderlaand en geet in zudeleke richting oaver in de Tielerweerd en in oosteleke richting in de Overbetuwe.

Bekende plaetse in dizze streake bunt Culemborg en Buren (Gelderlaand). Lest eneumden is n bezeensweerdeg stedjen mit historiese bände mit et Huus van Oranje. Et is ne vri-j dunbevolkte, laandeleke streake mit veeteelt en veural völ - hoo oosteleker hoo meer - fruutteelt.

Sinds 2003 wödt den name **Nederbetuwe** ok ebruukt as name veur ne gemeente. De gemeenten Kesteren, Echteld en Dodeweerd wödden in 2003 samen-edoane tot 'Neder-Betuwe'. Bekende plaetse in dizze gemeente bunt Kesteren, Opheusden, Ochten en Dodeweerd.

## Galleri-je

Ofbeelding:Buren vanof den mölle.jpg|Buren
Ofbeelding:Culemborg karke.jpg|Culemborg
Neerijnen

**Neerijnen** is n darp en ne vroggere gemeente in de Nederlandse provinsie Gelderlaand en hef ne oppervlakte van 73,01 km².

t Oosten van de gemeente (Neerijnen, Varik, Ophemert, Est, Opijnen, Heesselt) is onderdeel van de Tielerweerd . t Westen van de gemeente (Tuil, Haaften, Hellouw) ligt in t gebeed de Viefherenlaanden. t Gemeentehoes steet in t geliek-eneumde darp Neerijnen.

De gemeente is ontstaon op 1 januari 1978 en is n samengaon van de veurmaolige gemeenten Haaften, Hellouw, Tuil, Ophemert, Est, Opijnen, Waardenburg en Varik.

## Karnen
*Est 
*Haaften 
*Heesselt 
*Hellouw 
***Neerijnen**
*Ophemert 
*Opijnen 
*Tuil 
*Varik 
*Waardenburg
Renkum

**Renkum** is n darp in de ok zo eneumde gemeente Renkum in de Nederlandse previnsie Gelderlaand en hef ne oppervlaakte van 47,12 km². Renkum ligt an den reviere den Rien, zon zes kilometer van Woageningen De gemeente Renkum mek deel uut van de Stadsregio Arem-Nijmegen.

## Aandere darpen
Doorwerth, Heelsum, Heveadorp, Oosterbeek (gemeentehoes) en Wolfheze.

## Geskiednis
Renkum is meer as doezend joar old. In 1970 wödden et doezendjoarege bestoan evierd, vermeudelek ebaseerd op de oldste vermelding van den plaatsname, den vrögger as *Redinchem* wierd eschreaven. Halverweage de 19de eeuwe greujden Renkum van 'armoodig boerngehucht' tot n 'riek, mit gode huze liekend darp'. Renkum telden toon 193 huze en 840 inwonners. Doar waren zes papiermöllens, dree water-koornmöllens en éne water-olliemölle. Noast twee fabrieken (ene stroop- en eerpelzetmealfabriek) was doar ne beerbrouweri-je annex logement en harbarg eneumd den Bok.

## Darp en umgeaving
Et darp hef wat zwoare industrie in den vorm van ne papierfabriek. Wieter is doar wat lechte industrie. De umgeaving wödt kenmarkt deur woolden en uterweerden. Der bunt in de woolden grofbulten van doezenden joaren old, woaruut veurwarpen bunt te zeen in et gemeentemuseum in Arnem.

## Uutgaonde verwiezingen
* Project Renkums Beakdelle
* Veluwe2010

## Galleri-je

Ofbeelding:Doorwerth_kastele.jpg|Kasteel Doorwerth
Ofbeelding:Oosterbeek_gemeentehoes.jpg|Oosterbeek
Rheden

**Rheden** is n darp en gemeente in de Nederlandse provinsie Gelderlaand en hef ne oppervlakte van 84,35&nbsp;km² (waorvan 2,59&nbsp;km² water). De gemeente Rheden mek deel uut van de Stadsregio Arnem-Nijmegen.

De gemeente ligt ten oosten van Arnem. De Veluwe vervult zien betrekking as noordelike grenze en den Iessel as zudelike grenze. De darpen ligt as ne gordel in dizzen strook tussen woold en riviere. t Groondgebeed van de gemeente umvat an de ene kante den stuwwal, bulten, woolden, heed en baeken van den Veluwezoom en an de andere kante den Iesselvallei mit uterweerden.

## Name en geskiedenis

Den name Rheden kömp van "Rheton" wat letterlik "plaatse waor t riet greuit" is. De geskiedenis van de gemeente geet terug tot 1753 toon de scholtambten Velp en Rheden samen wördden edaon tot één scholtambt Rheden. De keuze veur den name Rheden wierd emaakt umdat t Rhedense scholtambt meer inwonners had. 
In de löppe van de 19e eeuwe gingen völle renteniers en gepensioneerden in de gemeente Rheden wonnen, veural in De Steeg en Velp. De naobi'je anwaezigheid van ne stad (Arnem) en de mooie natuur waren bepaolende umstandigheden dee den greui van de gemeente Rheden anspoorden. In 100 jaor tied verveervoldigden t inwonnersantal van 5000 naor 23.000.

Bezeensweerdig in t darp Rheden is de hervormde karke, rondum 1500 ebouwd mit romaansen toren uut de 12e eeuwe. Bi'j t darp Rheden steet t bezeukerssentrum Veluwezoom en den Posbank.

## Aandere darpen
De Steeg (gemeentehoes), Dieren, Ellekum, Leeg-Soeren, Spankeren en Velp.

Umdat de twee grootste darpen Velp en Dieren an den west- en oostraand van de gemeente ligt, steet t gemeentehoes in t sentraol elaegen darp De Steeg.

De zeuven darpen van de gemeente, op riege naor inwonners (2013):
Foekepot

Een **foekepot** is een oud volksmeziekinstrement dat gebruuk wönnen in de Lege Lanen.

De foekepot kan uut verschillende dingen bestaon:
*Een uut-ehollen sukerbiete, daorover wonnen dan een varkensblaoze espannen en in 't midden zit een rietjen. A-j 't rietjen dan op en neer beweugen dan klunk 't as *foeke, foeke*, daorumme heet 't oek een *foeke*pot (dit wonnen mit een duur woord onomatopee eneumd). Zo kump de foekepot veural veur op de Veluwe en werschienlijk oek daorbuten.
*Een pot van diggelwark, daorover wonnen dan een vlieze espannen en in 't midden van 't vlieze zit een stokjen vastemaak. Dit stokjen is bestreken mit hars. Je nemen 't stokjen in de haand en mit 't stokjen maak je dan een vrievende beweging waor een trillende beweging veroorzaak wonnen. Zo kump 't veur in aandere delen van 't laand.

Over de foekepot bestaon oek verschillende liedjes, in de Achterhoek zingen ze bieveurbeeld:

: Foekepotterij, foekepotterij,
: geef mien 'n cent, dan gao ik weer veurbij.
: ik heb geen geld um brood te kopen,
: deurum mot ik met de poekepotte lopen.
: Foekepotterij, foekepotterij,
: geef mien 'n cent, dan gao ik weer veurbij.

Mit Sunte-Marten (in november) of vastenavend wönnen de foekepot oek deur kienders gebruuk as ze langes de deuren gungen. 

Een internasjonaol bekende versie van de foekepot is de cuíca, die veul in samba gebruukt wonnen.

## Nedersaksisch
*Grunnegs: *foekepot*, *rommelpot*, *foekerommelpot*
Zaender

**Zaender** of **Zaevender**  (Nederlaands: *Zevenaar*), is ne stad en gemeente in De Liemers, in de Nederlandse previnsie Gelderlaand en hef ne oppervlaakte van 27,66 km² (woarvan 0,32 km² water). De gemeente Zaender mek deel uut van de Stadsregio Arnem-Nijmegen.

De gemeente Angerlo is vanof 1 januari 2005 samen egoane mit de gemeente Zaender. De ni-je gemeente heet ok Zaender en is in oppervlakte meer as twee keer zo groot ewödden.

De gemeente Rijnwaarden is vanof 1 januari 2018 samen egoane mit de gemeente Zaender. De ni-je gemeente heet ok Zaender.

## Aandere darpen
Angerlo, Babberik, Bahr, Bevermeer, Bingerden, Giesbaek, Holthuzen, Kwartier, Lathum, Old-Diek, Ooy, Old-Zevenaar, Rijnwaarden, Veldhuzen en Zweekhorst.

## Geskiedenisse
Nen olden name veur Zaender is *Seventer*, dat kump of van et Middeleeuwse kasteel Sevenaer. Kasteel Sevenaer zol vanweage de strategiese ligging ne cruciale rolle spöllen in den stried um de Liemers.
Den laandsheer mit et gode oge veur de umgeaving is woarschienlek Otto II van Gelre. Hi-j kocht op 16 juni 1256 nen hof, boerderi-jen, laanderi-jen, wiezen, visrechten, wooste groonden, enz. in Zaender van et kapittel van Sint-Marie in Utrecht.

De gemeente Zaender ligt in et harte van de Liemers. Dit gebeed ligt in den dreehook van den Rien, den zudeleken Iesselover en de landsgrenze. Dizze ligging hef in de löppe van de eeuwn nen stempel edrökt op de ontwekkeling van de streake.

## Greuj
Noa den Tweeden Wealdkrieg, den Zaender völle schaa bracht, wierd den wederopbouw veurtvoarend an-epakt en ni-je wieken verrezen in snel tempo rundum de olde karn. In 1958 bedroog et inwonnertal van de stad Zaender 10.000. Et inwonnertal is noe rundum de 31.000. End 2007 zol een anvang wödden emaakt mit et bouwen van twee ni-je wonwieken, Reisenakker in et noord-westen en Groot Holthuzen in et oosten. Mit Groot Holthuzen krig Zaender n tweede spoorlienestation (Station Zaender Oost). Zaender kent gode veurzeningen op terreinen as onderwies, sport, gezondheid (zekenhoes), wark en kultuur. 

## Wettensweerdegheden
In Zaender steet de Butenmölle. De geskiedenisse van dizze toornnmölle geet trög tot 1408. Doarmet is et ene van de oldste möllen in Nederlaand.

## Rifferenties
Brekking (taal)

**Brekking** of **breaking** is n fonologies proces woarbi-j nen zogeneumden neergoanden tweeklank veraandert in nen opgoanden tweeklank. Et verschiensel kump in et Westerlauwers Frees völvuldig veur bi-j de vorming van meervolden en verkleinwoorden. 

Frees veurbeeld: 
*keal* ("kalf") hef nen tweeklank woarbi-j de artikulatoren etzelfde beginpunt hebt as bi-j den i van *pit* en etzelfde endpunt as bi-j e in *vader*. In et meervold *keallen* en et verkleinwoord *kealtsje* hef den tweeklank t beginpunt van j in *jas* en t endpunt van e in *pet*.

Ok in de meeste Noord-Germaanse talen en in et Old-Engels treadt dit verschiensel op. In et Old-Engels gebeurt et veur den r, l en den h. Vergeliek de volgende gebrokken vormen in et Deens en et Old-Engels met de ongebrokken vormen in et Achterhooks:

## Westfaolse brekking
Brekking is ene van de heufdkenmarken van de Westfaalse dialekten, ne onderverdeling binnen t Nedersaksisch. Doar verandert de olde korte klinkers binnen open lettergrepen in tweeklaanken: *iäten* (èten), *wiëten* (wèten), *uapen* (open). De Westfaalse brekking was vrogger wieter verbreid noar t westen hen as teggenwoordig. In Oaveriessel ('t Vjenne, Eanter, Riessen) en in de Graofschop Bentheim (Gildehoes) vi'j der noo nog restanten van. In t Vjenne is de brekking deurveranderd noar ne -j met korte klinker: *iäten* en *wiëten* bunt noo *jätn* en *wjetn*, *kuaken* (kokken) is noo *kwakn*. 't Kan ook de readen weazen woarum sommige Twentse dialekten vuur en duur zegt veur veur en deur.

Dialekte met de westfaalse brekking maket van de [eː oː œː] (ee, oo en öö) nen [ɪə ɔə ʏə]. 

In n antal plaatsen binnen de Westfaalse spraokruumte wodt ok de lange klinkers tot tweeklaanken, krek zoas in t Oostfaols.
West Maas en Waal

**West Maas en Waal** is ne gemeente in de Nederlandse previnsie Gelderlaand en hef ne oppervlaakte van 85,84 km² (woarvan 4,34 km² water). Et gemeentehoes steet in Beneden-Leeuwen. De gemeente wöd deurkruust deur den N322, den verbindingsweg A27 en A50/A73.

De gemeente West Maas en Waal is ontstoan in 1984 noa de herindealing van de gemeenten Appeltern, Dreumel en Wamel.

## Darpen
*Alphen
*Altforst 
*Appeltern
*Beneden-Leeuwen
*Boven-Leeuwen
*Dreumel
*Maasbommel 
*Wamel
Dialectcontinuüm

Een **dialectcontinuüm** omsluut een riege dialecten die as ze in een vri'j groot geografisch gebied praot, waorbi'j de taalverskillen klein bint oaver kleinere ofstaanden, en staorigan meuilijker te begriepen wördt mit det de ofstaand gruuit. Dialecten die wied van menare of ligt, bint maanks onderling (haoste) niet meer te begriepen.

Um sociologische redens kunt sprekers in een dialectcontinuüm veur de communicaotie oaver langere ofstaanden, of oaver grèenzen hen, oavergaon op 't gebruuk van een lingua franca. Dizze lingua franca wördt, as e ontwikkeld is uut variëteiten binnen 't dialectcontinuüm, vake 'standerdtaal' enuumd. Waor mèensen heur oorspronkelijke variëteit ummewisselt veur de boavenregionaole variëteit, kan een dialectcontinuüm opholden te bestaon. De Nedersaksische/Platduutse dialecten an weerskaanten van de Nederlaands-Duutse grèenze, beveurbield, bint veural in de twintigste ieuw slim uut menare gruuid. Daorumme bestiet d'r volgens partie taalwetenskoppers gien dialectcontinuüm meer, intied det de Nedersaksische en Platduutse variaanten aal wieder van menare of koomt te staon.

## 't Continentaol-West-Germaonse dialectcontinuüm

't Zogenaomde Continentaol-West-Germaonse dialectcontinuüm, det de Germaonse variëteiten in Nederlaand, Vlaondern, Luxembörg, Duutslaand, Oostenriek, Zwitserlaand, Italië en nog wat gebiedties umvat, is een veurbield van 't vortgaon van een dialectcontinuüm. De niet-standaardiseerde variëteiten van 't noorden van det gebied vörmden de warktaal van de Hanze, en veur de reiziger was communicaotie oaver vri'j lange ofstaanden meugelk.

Binnen det continuüm hebt heur vanof de 17e ieuw een Nederlaanse en een Duutse standerdtaal ontwikkeld. Daordeur is an d'iene kaante de communicaotie binnen 't Nederlaans-Vlaomse diel van 't continuüm, én binnen 't Duuts-Luxembörgs-Zwitsers-Oostenrieks-Zuud-Tiroler gebied stark verienvoudigd. Mar deurdet de ni'je standerdtalen in de plaatse kwammen van de oorspronkelijke variëteiten, is de communicaotie tussen dizze twei gebieden knap stoer ewörden. Een wiedere opsplitsing van 't continuüm gaow in de mute deur de nationaole standerddiseringstendensen in Zwitserlaand, Oostenriek en Luxembörg.

## Rifferenties
Hermann Niebaum

**Hermann W.H. Niebaum** (Bad Essen bie Ossenbrugge, 1945) was hooglerer Leegsaksische Toal- en Letterkunde (sunt 1984) en Duutse Toalkunde (sunt 2005) aan de Rieksuniversiteit Grunnen ien Stad. Zien expertises binnen dialektologie, varioatsielingwistiek, toalgeschiednis, lexikologie en lexikogroafie.

Niebaum studaaierde germoanistiek en geschiednis ien Muunster en promoveerde doar ien 1973 op de fonologie van n Westfeels dialekt. Ien 1983 habiliteerde hai aan de universiteit van Ossenbrugge. Hai waarkte mit aan t *Westfälisches Wörterbuch* ien Muunster.

Hai is ain van de soamenstellers van t *[[Handboek Nedersaksische Taal- en Letterkunde]]* (2008) en het doarien de heufdstukken "Het Oostnederlandse taallandschap tot het begin van de 19de eeuw" en "Het Nederduits" schreven.

## Schrieverij
**Zur synchronischen und historischen Phonologie des Westfälischen* (1974)
**Westfälisch* (1977)
**Dialektologie* (1983)
**Dagboek van Gerard Udinck [1663-1665]* (1988, mit F. Veldman)
**Grenzdialekte* (1990, mit L. Kremer)
**Mundartatlas der alten Grafschaft Bentheim von A. Rakers* (1993, mit H. Entjes)
**Einführung in die Dialektologie des Deutschen* (2006, mit J. Macha)

## Wellen
*Henk Bloemhoff, Jurjen van der Kooi, Hermann Niebaum en Siemon Reker (red.) (2008), *[[Handboek Nedersaksische Taal- en Letterkunde]]*, Azzen: Van Gorcum, ISBN 978-90-232-4329-8
*Stafbladziede van de RUG
Munster (deurverwieszied)

**Munster**, **Mönster** of **Münster** kan verwiezen noar:

Duutslaand:
* Mönster, ne stad in den dealstoat Noordrhain-Westfele
** Vrae van Mönster
** prinsbisdomme Mönster
*** Mönster (regio), ne regio (Regierungsbezirk)
*** bisdomme Mönster
*** Mönsterlaand, ne historiese streake
** universiteit van Mönster
* Münster (Lech), ne gemeente in den dealstoat Baiern
* Munster (Nedersaksen), ne plaatse in den dealstoat Nedersaksen
* Münster (bi-j Dieburg), ne gemeente in den dealstoat Hessen
* Münster-Sarmsheim, ne plaatse in den dealstoat Rienlaand-Palts

Frankriek:
* Munster (Haut-Rhin), ne gemeente in de regio Haut-Rhin
* Munster (Moselle), ne gemeente in de regio Moselle

Ierlaand:
* Munster (Ierlaand), ne historiese proveensie van Ierlaand

Zwitserlaand:
* Münster-Geschinen, ne gemeente in et kanton Wallis
* Moutier (gemeente)
* Tot 1943 de naam van Müstair

Canada:
* Munster-Hamlett, n darp in Canada(Ontario)

Karken:
* nen kathedraal of ne klosterkearke
* Münster (Bazel), de domkarke van Bazel, ebouwd tussen 1019 en 1500
* Munsterkerk, Onze Leve Vrouwe Munsterkarke in Roermond
* Munster van Ulm, de heufdkarke van Ulm
Ommen (gemiente)

**Ommen** is n gemiente in de Nederlaandse provinsie Aoveriessel in de laandstreek Sallaand. De eufdplaatse is Ommen. De gemiente ad op 1 jannewaori 2020 18.007 inwonners. De gemiente is daorum niet dichtbevolkt.

## Kernen

In de gemiente Ommen liggen de volgende plaatsen en buurtschoppen:

:

## Galleri'je

Ofbeelding:Ommen.jpg|Ommen, ezien vanof de linkeroever van de Vechte
Ofbeelding:Besthmener molen Ommen.jpg|De Bestemermölle
Ofbeelding:Zute_plassies.JPG|Ommer zute plassies
Ofbeelding:Archemerberg.jpg|Archemerbarg


## Referensies
Westfaals

Et **Westfaals** is eyn van de dialektgroepen van et Nedersaksisch. Ziene treffendste eigenschop is diftongisatie: et veraandern van klinkers in tweeklanken); zee ook brekking. Wat in bv. et Grönnings wördt oetesprökken as ne -eei (*beter* , *deken* , ezw) wördt in et Westfaals ne -iä (*biäter* , *diäken* ).

Et Westfaals wördt in Westfalen esprökken, een gebeed in den deelstaot Noordrien-Westfalen. Mangs wördt et Nedersaksisch van et oosten van Nederlaand ook ezeen as Westfaals, umdat de wat meer beholdende varianten disse klanken ook zo maakt (de wat niejere varianten zollen dan wieder ontwikkeld wean). Et Nedersaksisch van et noorden van Nederlaand zol dan tot et Noord-Nedersaksisch erekkend wörden.

## Westfaalse dialekten/dialektgroepen

**Duutslaand**
*West-Munsterlaands 
*Munsterlaands
*Zuderlaands, *Zuud-Westfaals* of *Marks*
*Oost-Westfaals
*Graofschops
*Eemslaands

**Nederlaand** (mangs wördt allenig de Duutse varianten as Westfaals ezeen)
*Twents-Graofschops 
*Vrezenveens 
*Gelders-Overiessels 
*Veluws 
*Drents en Stellingwarfs 
*Westerwolds - Et Westerwolds is een Grönnings dialekt mit völle Westfaalse invloden. Teggenswoordig bint disse invloden völal vort en zol et Westerwolds dus inedeeld motten wörden as Noord-Nedersaksisch.

## Oetgaonde verwiezings
*''Wörterbuch der Westmünsterländischen Mundart''
Westfalen

**Westfalen** umvat de noordoosteleke helfte van Noordrien-Westfalen, ene van de dealstoaten van Duutsland. Et besteet uut de regierungsbezirke Arnsberg, Detmold en Münster moar hef gene administratieve beteakenis meer. De steaden Dortmund, Münster en Bielefeld bunt belangrieke centra van Westfalen.

In Westfalen wöd o.a. Hoogduuts en Westfaals esprokken.

## Geskiednis: slim uuteenlopende territoria
De historiese streake Westfalen umvatten n veul groter gebeed, namelek et hele westeleke deel van et veurmoalege hartogdom Saksen, tussen den Rien en den Wezer. De Saksen neumden eur oosteleke gebeed ''Oostfalen''. In de *Annales regni Francorum* wödden de bewonners van Oost- en West-Falen veur et eerst vermeld bi-j de beskrieving van et joar 784, toon Karel de Grote en zien oldsten zönne Karel ten striede trokken teggen de Saksen, Karel de Grote teggen de "Ostfalaos" en zien zönne teggen de "Westfalaos". Et woord *fal(ah)* beteakent gewoon veld of vlaakte. Oost- en West-Falen waarn dus eerst et *oostland* en et *westland* van de Saksen. De uutdrukking *Oost-Falen* is later in onbruuk eraakt.

Sinds 1180 was der n hartogdom Westfalen. De woardegheid van hartog wierd edreagen deur den eertsbisskop en keurvörste van Keulen. An et ende van de 18de eeuwe had dizzen allenig nog den macht in n klein gebeed mit de regio's Olpe en Hochsauerlandkreis van noe.

In 1500, bi-j de indealing van et Heilige Roomse Riek in n antal kreitsen, wierd den Westfaalsen Kreits et hele gebeed ten oosten van den Bourgondiesen Kreits. Et umvatten de gebeden van de prinsbisdommen Münster en Luik, en alle tussenleggende kleinere vörstendommen. Eerst was ok et sticht Utrecht in-edeald bi-j den Westfaalsen Kreits.

In 1807 stichtten Napoleon et könninkriek Westfalen, dat deels wal en deels neet et vröggere grote Westfalen umvatten, mit doarbi-j grote deale van de bondslaanden van noe Nedersaksen, Hessen en Saksen-Anhalt.

In 1815 wierd et zuud-westeleke deel van dat könninkriek too-eweazen an Prusen. Vanof toon wödden den name Westfalen meer en meer bloos nog ebruukt veur dizze Prusiese previnsie Westfalen. Dee ging in 1946 op in den bondsstoat Noordrien-Westfalen.

## Zee ok
*Vrea van Westfalen

## Uutgoande verwiezingen
*Informasie en bronnen van Westfalens geskiedenisse in "Westfälisen Geskiednis (In et Duuts)"
Riek van Nimwaege

Et **Riek van Nimwaege** is ne streake in zuudoost Gelderlaand. 

Dizze streake umvat de gemeenten Beuningen, Groesbeek, Heumen, Nimwaege, Ubbergen en Wijchen. Et Riek van Nimwaege ligt ten zuden van de Over-Betuwe en ten oosten van et Laand van Maas en Waal.

De streake völt op deur ne grote verskeidenheid an laandskop: ten oosten en zuudoosten van de stad Nimwaege bulten en woold, en wieter in de umgeaving van Beuningen en Wijchen. Et hoogste punt van den Nimwaegsen stuwwal kump rundumme den 100 meter noabi-j Barg en Dal. In de gemeente Ubbergen ligt et natuurgebeed den Ooijpolder, dat evörmd is deur de uterweerden van den revier de Waal.

## Uutgoande verwiezingen
*VVV Nimwaege
Laand van Maas en Waal

Et **Laand van Maas en Waal** is ne streke in de Nederlandse previnsie Gelderlaand, elaegen tussen de revieren den Maas en den Waal. Et gebeed ligt ten westen van et Riek van Nimwaege, ten zuden van de Betuwe en ten noorden van de provinsie Noord-Braobant. De regio umvat twee gemeenten West Maas en Waal en Druten mit doarin de plaetse Dreumel, Wamel, Beneden Leeuwen, Boven Leeuwen, Druten, Puiflijk, Afferden, Deest, Horssen, Alphen, Maasbommel, Appeltern en Altforst

Et belangriekste darp in et oosteleke deel van et Laand van Maas en Waal is Druten, in et westeleke deel is Beneden-Leeuwen et belangriekste darp.

Et gebeed is pas late in de twintigste eeuwe ontslotten; doarveur was et vri-j of-eslotten. Dit kump deur de natuurleke ofsluuting van in- en deurgängen van den Waal en den Maas. Wie doar neet möt waen, geet doar ok neet deurhen. De leu bunt oaverwaegend Rooms-Katteliek, howal in de tied van de Republiek tevergaefs is probierd de reformasie doar in te vuurn. Et was n arm en achter-esteld gebeed, van woaruut ok völle leu bunt weg-etrokken. 

Et Maas-en-Waals dialekt lik stark op et Braobants en beheurlek kenmarkend veur et revierengebeed.

An et ende van de twintegste eeuwe raken et gebeed zeer in trek as oaverlop van de Raandstad. Historiese diekdarpen bunt ewild bi-j Nederlaanders dee röste en ruumte zeukt, moar toch vri-j rap in de Randstad wilt waen.

In 1995 - mit de bi-jnoa watersnood - wodden n deel van Maas en Waal ontruumd. Doarnoa wodden de dieken, ondanks eerder protest van natuur- en milieubewaegingen, verbreed en verheugd.

## Uutgoande verwiezingen
*Stee oaver alle evenementen van Maas en Waal
Revierenland

De regio **Revierenland**, in de Nederlanse previnsie Gelderland, bestaot uut drie deelgebieden: Tielerwaard, de Bommelerwaard en 't Land van Maas en Waal. 't Gebied loopt van 't Maas-Waalkenaol in 't oosten tot de A2 in 't westen bie Waardenburg, van de Nederrijn/Lek in 't noorden tot de Maas in 't zujen.

## Gemeentes in Revierenland
* Buren 
* Neder-Betuwe
* Geldermalsen
* Tiel
* Neerijnen 
* Culemborg
* Druten
* Maasdriel
* Zaltbommel
* West Maas en Waal

## Uutgaonde verwiezingen
* Webstee regio Rivierenland
Buren

**Buren** kan verwiezen naor:

*Buren (Amelaand) - een plaetse op 't eilaand en gemeente Amelaand in de proveensie Freeslaand
*Buren (Gelderlaand) - een gemeente in de proveensie Gelderlaand
*Graafschap Buren - 't vröggere graafschap in wat now de proveensie Gelderlaand is
*Buren (personen)
Kleifries

Et **Kleifries** is de saemenvattende benaeming veur et Fries dat spreuken wodt in de Friese Kleistreek, dat wil zeggen et merendiel van de perveensie Frieslaand. Et gaot om et westen en et noorden van de perveensie. In et oosten praoten ze Wooldfries, dat as et tegenoverstelde van et Kleifries zien wodt. De tael van et zuden van Frieslaand (Lemsterlaand, Gaasterlaand) wiekt ienigszins of van et aandere Kleifries; somstieden dielen ze disse dialekten in bi'j een eigen groep, et Zuudwesthoeks. Binnen et Kleifriese gebied liggen tal van Stadsfriestaelige enklaves. Langelaeste het Hindeloopen ok een eigen dialekt, et Hindeloopers, dat in et gehiel gien Kleifries nuumd mag wodden.

De verschillen mit et Wooldfries bin slim klein. Ze bin veurnaemelik beparkt tot de uutspraoke van de persoonlike veurnaemwoorden. Vergeliek:

Op schrift kuj' allienig et eerste verschil terugge zien. In de Friese standardtael schrieven ze altied *my*, *dy* en *hy*; de uutspraoke is dan ofhaankelik van de streek waor de spreker wegkomt. Aandere verschillen tussen et Kleifries en et Wooldfries liggen in de benaemings veur alledaegse veurwarpen; de verspreidingsgebieden van die woorden lopen liekewels zeldens hielendal geliek an de trokken greens tussen beidend dialekten op basis van de persoonlike veurnaemwoorden.

Et Kleifries is et meerst algemiene, meerst spreuken dialekt van et Fries. Wie Fries leert, leert gewoonlik et Kleifries, de taelvorm waorin de meerste anbeuden kursussen opsteld binnen en waorin de meerste boeken schreven binnen.
Tielerweerd

Mit de **Tielerweerd** wöd dat deel van et Gelderse revierengebeed de Betuwe (in Nederlaand) an-eduud dat in et noorden wöd begrensd deur et reviertjen den Linge, in et westen et darp Tuil en in et zuden deur de reviere den Waal. De Tielerweerd geet in noordeleke richting oaver in de Nederbetuwe, in zudeleke richting oaver in de Bommelerweerd, en in westeleke richting in de Viefheerenlanden.

In de late middeleeuwn was de streake mit heure klosters enege tied in trek bi-j völle leu under de hoge christeleke geesteleken as plaatse van geesteleke bezinning. Dit wöd noe veural too-eskreaven an de in dee tied ni-je politieke hervormingen binnen et hartogdom Gelre, dee gunstig waren veur de geesteleken. (Denke hierbi-j an et pakt van Tiel.) Rundumme 1500 was doar neet veul meer oaver en verkos de geestelekheid Braobant en veurnamelek Utrecht as heure religieuze uutvalstee. 

Bekende plaetse in dizze streake bunt Tiel en Geldermalsen. De streake is nogal dunbevolkt en oaverweagend boers van kenmark mit vee- en fruutteelt. Bekend is de streake ok um heuren appelwien. Dizzen wödt deur heure bewonners leefkozzend *uns wijne* eneumd.
Westervoort

**Westervoort** is een darp en gemeente in De Liemers, in de Nederlandse previnsie Gelderlaanden hef ne oppervlakte van 7,85 km² (woarvan 1 km² water). Westervoort ligt bi-j Arnhem; noordelek van den Rien, oostelek van de Iessel, doar woar dizzen zich ofsplitst. Et is van eursprong ne heerlekheid mit den 'Heer van Westervoort' an et heufd. De gemeente Westervoort mek dele uut van de Stadsregio Arnem-Nijmegen.

## Geskiednis

### Ontstoan
Westervoort geet as neaderzetting tot deep in de Middeleeuwn trög. Den name Westervoort zol können duden op ne deurwoadboare plaatse (voorde) dee toogang gaf tot et westen. An-enommen wöd dat Westervoort et oldste darp in de Liemers is; den name kump veur op n perkament uut 726. Dat geskrift stamt uut de tied dat Werenfridus hier warken as missionaris. In den karktoorn, stammend uut de dartienden eeuwe, ku'j ene van de oldste getugen zeen van plaatseleken bouwtoostand. Eeuwenlange waren et de graven van Bergh dee de 'heerlekheid' Westervoort in eur bezit hadden. In 1735 wierden de Berghse rechten echter angekocht deur de stad Arnhem. Wat waterbeheersing betröf veel Westervoort under den Liemersen Schouwpolder. En umdat dit Kleefs gebeed was, was der in dee tied ok al sproake van grensoaverschriedende warkzaamheden. Samen mit Bahr en Lathum vormden Westervoort et buutenste onderdeale teagen de gevoaren dee Rijn en IJssel veural in den winter boden.
Deur de riveren maken Westervoort tiedenlang ne afeslotten indrok. Et Westervoortse veere (woarop den name Veerwege nog wis) en tiedeleke skeepsbruggen verzorgden de verbinding met Arnem. De brugge bi-j Westervoort kump uut 1855, de eerste vaste brugge veur aander verkeer pas van 1901.

Et oldste bewonningsgebeed vind wi-j rundumme de hervormde karke, in de Klapstroate (tot Vredenburg) en an den Iesseldiek, Riendiek en Hoogend. Den langzamen greuj van et antal leu maken et neudig of te groaven. Noa veule generaties lang gebruukt te wean as laandbouw- en veeteeltgroond, mösten dizze groonden veur de huzebouw bruukt wödden. Westervoort was samen met Duven  begin joaren '80 greujkern ewödden en et boernkarakter van de gemeente wierd tot n minimum trög ebracht.
Enkele havezaten, mangs al in 1500 vermeld, loat tot op den dag van vandage de bouwwieze van vrögger zeen: Hamerden, Vredenburg, Lentsenburg en Emmerik.
Benamingen van boerderi-jen en laanden bunt vereeuwigd in de stroatnamen van dee ni-je wieken.
Wiechen

**Wiechen** (Nederlaands: *Wijchen*, uutespreuken as: *Wiechen*) is een darp en ne gemeente in de Nederlaandsen previnsie Gelderlaand. De gemeente is in 1984 ontstoan uut de vröggere gemeenten Batenburg, Barghaoren en Wiechen. De gemeente Wijchen telden op 1 juni 2007 39.563 inwonners, woarvan 32.693 in et darp Wiechen, en hef ne oppervlaakte van 69,60 km² (woarvan 1,98 km² water). 

Wiechen ligt an den Maas kortbi-j den Waal en zöt zichzelf as *Centrum in Tweestreumenlaand*. 

De gemeente Wiechen mek deel uut van de Stadsregio Arnem-Nijmegen. 

## Darpen en stad
Antal inwonners in stad, darp of noaberschop vanof 1 januari 2006: 

Bron: CBS

## Geskiednis
Van eursprong was Wiechen n boerndarpjen dat al bestoond in de Steentied, bliekens enkele archeologiese vundsten. Later ontwekkelden Wiechen zich as wonplaatse van mit name rieke Romeinen. Dizze tied is dan ok riekelek verteggenweurdegd in et evonden materiaal: mit name op den Möllebarg - woar noe de Olde Mölle steet - bunt Romeinse groaven evonden mit doarin völle veurwarpen van glas, metaal en keramiek. Ok de aandere darpen hebt (restanten van) bouwwarken uut olde tieden.

## Bezeensweerdeg en vri-je tied

Bezeensweerdeg bunt et Kasteel van Wiechen, dat al in 1392 veur et eerst wierd eneumd, en de Olde Mölle, dee kump uut 1799. Aandere kastelen binnen de gemeentegrenze van Wiechen bunt Kasteel Hernen en et Huis te Leur. De stad Batenburg is mit de ruïne van et Kasteel van Batenburg n beschermd stadsgezicht. 

De grootste karke van Wiechen is de rooms-kattelieke Antonius Abtkarke van architekt G. Gradussen. De gemeente Wiechen kent n antal parochies. De Parochie den Hooksteen besteet uut n antal rooms-kattelieke karken in Wiechen, Alverna en Balgoij. De Prottestantse Gemeente Wiechen-Leur-Batenburg mek deel uut van de Prottestantse Streekgemeente Maas en Waal. Noast et moderne karkgebouw Den Schakel in Wiechen hef zi-j ok de historiese Hervormde karken in Leur en Batenburg. Doarnoast kent Wiechen rundumme zeven karken.

Wiechen hef twee grote vri-jetiedsplassen: *Den Berendonck* en *De Greune bulten* (Nederlaands: Groene heuvels). Beide ligt an den raand van de gemeente Wiechen. In Wiechen kö'j ok golfen of skiën. Der is ok n archeologies museum, in et Kasteel van Wiechen.