open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Yoga

**Yoga** (Sanskriet: योग, 'juk' of 'verbiending') is iene van de zes orthodoxe wiesgerige schoelen (*darsana's*) van 't hindoeïsme. Daorbuten wördt een op lichemsbeweging erichte takke van de yoga bried beoefend veur ontspanning en gezondheidsbevördering.

## Yoga in 't hindoeïsme
De bedoeling van yoga is beheersing van giest, gevuul en lief, zodej ienwörding mit de godheid bereiken kunt. De *jivatma*, oen eigen ziel of bewustzijn, is een onderdiel van *paramatma*: de baovenziel, goddelijke warkelijkheid, Brahman. Deur yoga wördt de beiden weer mit menare verienigd. Meditatie nemp vake een belangrieke plaatse in binnen de yoga-beoefening.

Iene die an yoga döt wördt een *yogi* (kerels) of *yogini* (vrouwlu) enuumd. Volgens de yogalere kuj mit yoga speciale krachten verkriegen, *siddhi's*. Een meister in de *siddhi's* wördt een *siddha* enuumd.

## Yoga buten 't hindoeïsme
Buten 't hindoeïsme, veural in de westerse wereld vandage de dag, wördt mit yoga miest hathayoga bedoeld: een op de gezondheid erichte takke van yoga die bestiet uut een vluiende opienvolging van lichemsholdingen (*asana's*). Ok aosemhalingsverroeming (*pranayama*) doet ze an binnen de hathayoga. In de westerse wereld wördt veule an hathayoga edaone um kalmer an te doen en stress kwiet te wörden. Wieder mient ze dej van yoga smeuer wördt en det 't goed is veur 't zenuwstelsel, de klieren en aandere belangrieke organen.
Meditatie

**Meditatie** is 't gebruken van een techniek - zoas mindfulness, herhaling van een mantra, of concentratie op de aosemhaling, op een veurwarp of op een gedachte - um oen andacht en bewustzijn te verscharpen, um giestelijk de dingen helder op de riege te kriegen en um kalm te wezen. De vörmen die meditatie annemp in verschillende tredities en daorbuten, en de bedoelingen die aj dermit kunt hebben, zit nog best wat variatie bij.

In hiel wat religieuze tredities wördt an meditatie edaone. In 't hindoeïsme en boeddhisme hef 't een veurname rolle. De oldste schrieverije aover meditatie (*dhyāna*, Sanskriet veur meditatie/beschouwing) viej in de olde hindoeïstische geschriften die ze de Veda's nuumt. Sinds de 19de ieuw hebt Aziatische menieren um te mediteren heur naor aandere culturen verbreid, waor ze ok inezet wördt in niet-religieuze bereiken zoas de gezondheid en de zakenwereld.

Bepaolde lichemsholdings zoas de Lotusholding wördt veule gebruukt veur meditatie in 't boeddhisme, jaïnisme en hindoeïsme en ok in de wiedere wereld. Zittende, liggende, staonde of kuiernde meditatie hej ok, en meditatie onder 't mindful uutvoeren van een karweigien.

Meditatie kan een batse veurdielen hebben, zoas minder stress, onröst, naarmakerije en zeerte, en meer kalmte, inzicht, dudelkheid aover oezölf en goedtepassigheid.

## Verwiezings
Napels

**Napels** (Italiaansk: **Napoli,** napolitaansk: *Napule)* is nå Rome un Milaan de dardegröätste stad van Italie. Et is de höyvdstad van de Campania-streake. In Napels selv woanden in 2017 967.069 lüde, mär med alle by- un vöärstäden der by kümt de metropoolstad up sou'n 3,2 miljoon inwoaners.

In de eyrste dusend jår vöär Kristus kümmen der de greken hen, wårdöär et eyne van de öldste döärloupend bewoande gebeden van de wearld is. Dee stichteden der ne kolony, Parthenope, up et eiland Megaride. In de sesde eywe vöär Kristus wör et vannys estichted as *Neápolis*. Et wör ne vöärname stad in et Magna Graecia, et Grout-Greekske Ryk. Et dreav de greken un romeinske samenleavingen tehoupe un was ne vöärname kultuurstad under de Romeinen.

Tüsken 661 un 1139 was et de höyvdstad van de Gråvskup Napels un van 1282 töt 1816 et Köäningryk Napels. Töt de Vereyniging van Italie in 1861 was et noch de höyvdstad van de Twey Sicilien. Napels wördt ouk seen as de höyvdstad van de Barok. Dat begünde med den kunstener Caravaggio in den 17. eywe un de artistike revoluty dee as hee veroorsakeden. Vöär et humanisme un de Verlechting was et ouk ne belangryke steade. De stad hevt lange tyd en wearldwyd middenpunt vöär klassike musik un opera weasd, med de Neapolitaanske Skole. Tüsken 1925 un 1936 breidden de regeyring under Benito Mussolini de stad wyder uut. In de latere jåren van den Tweyden Wearldoorlog wör de stad flink döär de Allieerden bombardeerd üm et skyreiland der under te krygen. Nå 1945 wör de stad wyduut herupbouwd.

In de tweyde hälvde van de 20. eywe groiden de skatkiste van Napels flink döär den bouw van de sakenwyke Centro Direzionale un en verneamstig vervoorsnetwark, sou as de hougesnelheidslyne Alta Velocità tüsken Rome un Salerno un en uutebreid metronetwark. Nå Milaan un Rome hevt Napels de dardegröätste städelike ekonomy. Den haven van Napels is eyne van de vöärnaamste in Europa. Wyders sit in Napels et Allied Joint Force Command Naples, de afdeyling van de NAVO wat de veiligheid in Noordafrika, de Sahel un et Middenousten in de gäte höldt.

Et olde stadscentrum van Napels is et gröätste in Europa un steyt up de Wearldarvgoodlyste van UNESCO. Kortby ligget geskeedkündig belangryke steades as et Paleis van Caserta un de romeinske ruines van Pompeii un Herculaneum. Ouk steyt de streake bekend üm de mooie natuur, sou as Posillipo, de Phlegraeaanske Velden, Nisida un de Vesuvius-vulkane.

Napels geldt as de uutvindsteade van de pizza un verskeidene andere gerechten. Restaurants in Napels un de ümliggende streake hebbet med mekander de meyste Michelin-sterns van Italie.
Napolitaansk

**Napolitaansk** (in et napolitaansk: * 'o nnapulitano*) is ne romaanske språke uut de italodalmatiske gruup, dee de name te danken hevt an de vöärnaamste stad in de streake wårin as et spröäken wördt: Napels. Et is nauw verwant an et Standaard Italiaansk (SI), wårvan as et ouk vake as dialekt wördt eseen. Napolitaansk hevt sou'n 7 miljoon spreakers in meyrere dialekte.

Et napolitaansk wördt neet blouts rund Napels spröäken, mär ouk in en grout deyl van de rest van Süüditalie, vöäral in de streaken Kampanie, Basilikata en et noorden van Kalabrie. Döär grouten uutströym van spreakers teagen et ende van den 19. eywe gevt et nu ouk nen houp spreakers in landen as Kanada, Australie, Brasilie, Argentinie, Mexiko, Venezuela en de Vereynigde Ståten.

## Eygene språke of italiaansk dialekt
Geleyrden sint et der neet oaver eyns of et napolitaansk as italiaansk dialekt geldet of as afsünderlike språke. Et underskeid med SI (wat feitelik toskaansk is) sint sou grout dat spreakers mekander neet verståt. De vergelyking wördt wal es emaakt dat de verskillen tüsken napolitaansk en SI gröäter sint as tüsken spaansk en portugeesk. Et verskil is te vergelyken med et underskeid tüsken neaderlandsk en düütsk. Et wördt nu vake ne afsünderlike mär verwante språke nöömd.

## Uutspråke
Et is vöäral de uutspråke wat et lastig te verstån maakt vöär spreakers van SI, mär et is de grammatika wårup as et ne eygene språke nöömd wördt. En vöärnaam kenmark van et napolitaansk teagenoaver et SI is dat klinkers in unbeklemtounde lettergreypen reduceerd wordet töt nen *schwa* [ə]. Dit beinvlodet de grammatika. Döärdat den lätsten klinker in en woord as *longo/longa* ("lange") nen schwa wördt, is et neet meyr düdelik of et vrouwelik of mannelik is. Dårümme krigt et mannelike nen ekstra *u*: luongo.
Theodoor Boland

**Theodoor Boland**, ook wel **Theo Boland** (Dinxperlo, 1940) is een schriever en epensioneerde onderwiesadviseur uut Dinxperlo, Gelderland, den at schrif in 't Achterhooks, Nederlands, Engels en Duuts.

Hie is een zeune van Frederik Gerrit Boland (Aalders Frederik) en Roeloffina Hendrika (Drikka) Prinsen. Tut zien twintigsten gruujen hie op in Dinxper.

## Wark
Nao de laegere schole, mulo, kweekschole en militaire dienst wier Boland schoolmeister in Huussen. Van 1976 tut 1982 studeren hie psychologie, pedagogiek en onderwieskunde in Nimwaege. An de universiteit wier hie warkzaam as onderzuker; hie bestuderen de ontwikkeling van 't leren laezen op de basisschole en de invloed daorvan op de schoolloopbaan. In 1991 promoveren hie.

Wieters warken Boland bie de Stichting veur Leerplanontwikkeling in Eanske en bie de Adviesraod veur Basis- en Speciaal Onderwijs (ARBO) in Zeist. Hie was onderwiesadviseur in Nederland, Suriname, Iran en Zuud-Afrika. Tussen 1977 en 2016 wonen Boland met vrouw, kinder en schoonolders op Beesterni-jhuus, een boerderi-je in 't achter-Heumse butengebied. Naontied verhuzen hie terugge naor zien geboortedarp Dinxper.

## Schrieveri-je
Boland hef alzelaeven teksten eschreven en verhalen verteld. In 't eerste wazzen dat meestal min of meer wetenschappeleke teksten, later korte verhalen. Sinds zien pensionering in 2002 levert Boland korte verhalen an blogs; in 2015 begunnen hie met schrieveri-je in 't Achterhooks.

In 2020 verscheen *Schoppendag & zommerraegen*, een bundel autobiografische stukskes in 't Achterhooks, uutegeven deur de Oudheidkundige Werkgemeenschap Aalten-Dinxperlo-Wisch.

## Uutgaves
**Het hoofd in de boeken.* OBR-riege 338. Tilbörg: Zwijsen, (1993)
**Primary Prospects. Developments of Primary Education in some European Countries*. Eanske: CIDREE (1995, met Jos Letschert)
**Eigen huis haard en hof: korte verhalen in en rondom Beesterni-jhuus* (2009)
**Die ersten sechs und dreißig Bagatellen: kleine und feine Sachgeschichten* (2010)
**Eisbergspitze* (2013)
**Nageltak en andere korte verhalen* (2015), op 't Volkskrant-weblog eschreven onder 't pseudoniem Terracidus
**Schoppendag & zommerraegen: korte verhalen in de streektaal* (2020)
**Sprookjes van Hans Christian Andersen in Dinxpers plat* (2021)
**Spitzweg - gerne gelesene Bagatellen*. Kurzgeschichten (2021)
**Naontied* - *Korte verhalen in Dinxpers Plat* - een uutgave van Het Boekenschap uut Zelhem (2024)

## Uutgaonde verwiezing
*Op Luusteren.nl vin i-j verhalen van Theo Boland
Klaas Koops

**Klaas Koops** (Assen, 8 oktober 1949) is een Drèentse schilder en Drèentstaolig en Nederlaandstaolig dichter. Hij is opgruid in Assen en woont in schildersdörp Schipbörg.

Nao zien militaire dienst studeerde Koops arbeids- en organisatiepsychologie. Bij 't Friesland College in Liwwadden weur e strategisch prejectleider en lector Innovatie. Ok hef e der achttien jaor bestuursveurzitter west. Wieder is Koops ofstudeerd an de Klassieke Academie veur schilderkunst in Stad.

## Activiteiten rond de Drèentse taol
Sinds 1999 hef Koops gedichten staon in Drèents letterkundig tiedschrift *[[Roet (tiedschrift)|Roet]]*. Van 't blad *[[Oeze Volk / Maandewark]]* (2008-2016), waor hij ok in schreef, was e eindredacteur tot 't opgung in 't neie blad *[[Zinnig]]*.

Wieder was Koops bestuurslid van Het Drentse Boek, Drentse Taol en SONT, Streektaal-Organisatie in het Nedersaksisch Taalgebied. Sinds 2014 is e docent Drèents.

## Schriefwark
**Een pilootschool* (1998)
** Het pad weerum* (gedichten, Zuudwolde, 2001)
**Uut’t verleuren parradies* (2001)
**Suker in de tank. Een reconstructie* (verhaal, Zuudwolde, 2002)
**Het Feithhuis* (2005)
**Hendrik Koops Kunstschilder* (2006)
**Stromend zand* (2006)
**De Vooropleiding* (2006)
**Duurzaam veranderen van (beroeps)onderwijs* (2007)
**Innoveren kan beter* (2009)
**Vangst zunder net* (gedichten, Beilen: Het Drentse Boek, 2009)
**Kunst is niet leuk* (2011)
**Een stadsdialect* (In Boekvorm, 2013, over 't Assens)
**Kattenbende en hondenboel* (2015)
**Levende Leegte. Het mysterie van dementie* (Ter Verpoozing, 2016)
**Suggestieve constructies* (2019)
**Vief liefdes* (2020)

## Oetgaonde verwiezings
*'t Huus van de Taol over Klaas Koops
*Klaas Koops zien webstee
Gerrit Klaassen

**Gerhardus Johannes Maria Klaassen** (**Gerrit Klaassen**) (Almelo, 19 januwoari 1960) is nen Tweantsen skriever, oawerzetter en sprekker. Zienen hoesnaam is "Van de Grote Köster" (wat wis op zien grotvaar).

## Skriefweark
Klaassen is een van de skrievers dee metdeuden an et Tweantstalige literair tiedskrift *[[De Nieje Tied]]* (1994-2004). Hee was der ok een van de redakteurs van. In 2008 kwam biej De Oare útjouwerij zienen verhalenbundel *Löagn en bedröagn* oet (tweeden, verbetterden druk 2016). Doarin geet et alle kaanten oet, van teksten met flink lacheweark töt an poëtisch duurdachten deepgaank. Hee schref ok nöalstukskes.

Seend 1995 is Klaassen identiteitsbegeleider biej de Dr. Schaepmanstichting, dee as katholieke, openboare en samenwearkende skolen in de gemeente Hengel beheren döt. Klaassen wör joonk in Albeargen, har de wonstie in Eanske en rechtervoort in Goor.

## Bronnen
*De Twentse Taalbank oawer Gerrit Klaassen
**Löagn en bedröagn* (De Oare útjouwerij, 2008; 2016)
Leonard Cohen

**Leonard Norman Cohen** (Westmount, Canada, 21 september 1934 – Los Angeles, Verienigde Staoten, 7 november 2016) was een Canadese dichter, romanschriever en zanger-tekstschriever. Zien wark begef hum vake op 't sniedpunt van erotiek en religie.

## Dichterije en romanschrieverije
Cohen kwaamp uut een gegoed nöst van Engelstalige Jeuden in Montreal. As jongkerel had e succes mit wat vrogge dichtbundels, veurdet e mit een schrieversbeurs van de Canadese aoverheid naor Londen trök, en kört daorop naor 't Griekse eilaand Hydra, um an romans te warken. 't Miest van de jaoren zestig bracht e deur in 't boheemse internationale milieu van Hydra.

## Meziekcarrière
In 1967 lanceerde Cohen in de Verienigde Staoten een carrière as zanger-tekstschriever. Zien vrogge platen wolden best lopen; 't nummer 'Suzanne' van zien debuutplaat *Songs of Leonard Cohen* (1967) sleug slim an. Nao een dip in de jaoren zeuventig en tachtig, waorin e wal albums bleef uutbrengen, kreeg 't pebliek hum weer in de reken deur 't album *I'm Your Man* (1988). Waor hij humzölf in zien eerdere meziek op de akoestische gitaar begeleidde, kreeg zien wark now meer synthesizer-invloeden. Vrouwelijke achtergrondzaank bleef wal kenmarkend.

In de ienentwintigste ieuw, naodet hum zien manager besteulen had, mus Cohen vanneis op tournee um de kasse te spekken. Daordeur, en deur 't succes van zien lied 'Hallelujah' nao een cover deur Jeff Buckley, wördden een neie ginneratie drok op zien meziek. Een hiele riege internationale eerbewiezen en priezen völt hum ten diel.

## Privéleven
Cohen is nooit getrouwd ewest; uut zien relatie mit Suzanne Elrod wördden een jonge en een maagien geboren, Adam en Lorca. Cohen stund derumme bekend det e 't mit talloze vrouwlu anlegde, al had e meerdere langdurige relaties, zoas op Hydra mit Marianne Ihlen. Zien eigen liefdesleven was hieltied een thema in zien wark.

Cohen had anleg veur zwartkiekerije en zat in de jaoren negentig in een zenboeddhistisch klooster in Los Angeles um kalmte te zuken. Mit de zenleraar daor, Kyozan Joshu Sasaki ('Roshi'), was e kammeraoden.
Parthenope

**Parthenope** (ouk wal *Palaeopolis*, oldgreeksk vöär *Olde Stad*) was ne name vöär ne stad in de oldgreekske tyd wat in et gebeed rund et hüdige Napels leade. De name parthenope kümt van de Sirene Parthenope, en figuur uut de greekske mytology. See solde by disse stad an land espööld weasen.

Parthenope wör bouwd up de höävel Pizzofalcone (ouk wal Monte Echia of Monte di Dio nöömd) en up et kleine eiland Megaride, wat kort uut de küste ligt. De stad leade in wat nu staddeyl San Ferdinando heat. Parthenope was de eyrste vöärganger van de hüdige stad en wör rund et jår 700 vöär Kristus stichted döär greekske kolonisten van Rhodos in Grekenland.

Rund et jår 500 v. Kr. bouwden se up et noordousten van Parthenope ne tweyde greekske stad, wat se Neapolis (Nye Stad) nöömden. Vanaf dee tyd nöömden se Parthenope ouk Palaeopolis (Olde Stad).
Kampanie

**Kampanie** (italiaansk: [kamˈpaːnja], napolitaansk: [kamˈbɑːnjə]) is ne streake in et süden van Italie. De kleine Phlegraeaanske eilanden en et eiland Kapri höyrt der by an. Der woanet sou'n 5,5 miljoon lüde. De höyvdstad van de streake is Napels. Kampanie is bekend weagens et groute kultureel belang van de streake. Van de 58 italiaanske steades up de wearldarvgoodlyste van UNESCO ligget der 10 in Kampanie, sou as Pompeii, Herkulaneum, Oplontis, Paestum, Aeklanum, Stabiae en Velia, mär ouk de olde binnenstad van Napels. Wyders is de streake bekend üm et gode eaten, klassike musik en bewårde skatten uut de romeinske en greekske tyd. Ouk vanweage de mooie natuur en de Amalfiküste kummet der vöäle turisten up af.
J.J. Uilenberg

**Jan Jantinus Uilenberg** (ok **Oelenbarg**) (Zuudwolde, 10 meert 1881 – Potterwold, 20 jannewaori 1962) was een Drèentstalige en Nederlaandstalige schriever, onderwiezer en veurdrachtskeunstener.

Oelenbarg was de zeune van een onderwiezer en publicist. Op de Riekskweekschoele in Stad kreeg e onder meer les van L. Leopold, iene van de samenstellers van de bekende bloemlezing *Van de Schelde tot de Weichsel, Nederduitsche dialecten in dicht en ondicht*, en van Hindericus Scheepstra, schriever van *[[Ot en Sien]]*. Vanof 1902 gaf Oelenbarg les op Veenoord en in Den Haag en Medemblik. Vanof 1922 was e heufd van de ulo op Smilde.

Veur de Drèentse verieningen in de grote steden dreug e zien wark veur. Vanof 1929 had e in *[[Maandblad Drenthe]]* wark staon, waoronder liedteksten, Drèentstalige verhalen en stokken daor as e in opkwaamp veur schier en nuver Drèents. Ien van zien liedteksten was 't onofficiële volkslied *[[Mien Drenthe|Mijn Drenthe]]*. Ok hervertelde-n-e Drèentse treditionele verhalen, zoas de legende van Ellert en Brammert.

Tiedens de Duutse bezetting wördden Oelenbarg lid van de Kultuurkamer, zodet e kun blieven publiceren. Ok wördden e sympathiserend lid van de NSB. Dizze zaken kwamen hum nao de oorlog op gevangenschop, een boete en een publicatieverbod töt 1951 te staon.

## Wat uut zien wark

Op 'n aovend in 't leste van de Meert kwaamp de holtdoeve bij de akster an de deure.
— "Goeien aovend." —
"Ook goeien aovend, ie bint nog late op 't pad."
— "Ja, en ie bint nog late op."
"Koomt erin en smiet oe dale. Wat breng ie veur neis?"
— "Ik brenge gien neis, maar ik wol oe wat vraogen." —
"Zo, — daor kooi late met an, — ik wolle net hen bedde."
— "Ja, ik kome in donkern, want gien mèense hef der wat mit neudig." —
"Maar de oele en de vrouwe die hebt oe eziene, want die bint altied late op."
— Ja, det week wel; de oele die zat op 't hoogste paoltien van 't karkhof. Ik deenke, det hij naoprakkezeerde over de prèke van 'n zundag, want hij verkeert 'n boel in de toren en op de karkenzolder. En zien vrouwe die zat in 't oelenbröd van Freerk Tiemes op moezen te kieken." —

Uut: 'Waorumme de doeve 't nusselen niet leerde, en altijd Ro-koe röp', in: Jan Poortman (samenstelling) (1940), *Uut en um oes olde laandschop. Leesboek voor school en huis*, Assen: Van Gorcum & Comp., N.V.

## Boekpublicaties
**De olde jager* (1939, verhalen)
**Mijn Drenthe* (1939)
**In 't schemeruur bij 't knappend vuur, een bundel Drentse volksvertellingen voor jong en oud* (1943)

## Bronnen
* Broersma, Rouke (red.) (2003), *Scheupers van de taol: Bloemlezing van de Drèentse Schrieverij 1837-2003*, Zuudwolde: Het Drentse Boek (blz. 48-50)
Helastiekien

Een **(h)elastiekien** of **rekkertien** is een ring of ovaal van rubber of een aander rekber materiaol, zoas synthetisch elastomeer. Miest gebruuk ie een helastiekien um gerei bij menare te holden, beveurbield een stapel kevorten of een voestvol pennen. 't Wördt ok wal gebruukt um 't haor in een peerdestarte te bienden. Helastiekies bint in 1845 in Engelaand patenteerd deur de uutviender Stephen Perry.

## Nedersaksisch
*Drèents:
***(h)elastiekie(n)*, *(h)elestiekie(n)*
***rekker*, *rekkertie(n)*
*Grunnegs:
***elestiekje*
***rekker*, *rekkertje*
*Stellingwarfs:
***ielestiekien*, ok *ele-*, *hele-*, *hiele-*, *ille-*; ok mit *h* an 't begun
***rekker*, *rekkertien*
Magna Graecia

**Magna Graecia** (Latynsk vöär "Grout-Grekenland", oldgreeksk: Μεγάλη Ἑλλάς, *Megálē Hellás*, italiaansk: *Magna Grecia*) was wat de romeinen de hüdige streaken Kalabrie, Basilikata en Kampanie nöömden. Disse streaken wörden vanof sou'n 600 jår vöär Kristus al stark bevolked döär kolonisten uut Grekenland. Disse lüde nöämen öäre oldgreekske gebruken en kultuur med, wat noch altyd te marken is in disse streaken, mär ouk in de kultuur van et olde Rome. Ouk de lüde wat der al woanden, med name de Oenotrianen, nöämen de greekske gebruken oaver.

Al likt et döär de name dat et eyn grout ryk was, et warren vöäral lösse städen dee yder vöär sikselv upkümmen. Vöäral Napels en et siciliaanske Syracuse wörden groute, vöärname städen med flinken invlood up et latere Romeinske Ryk.

De name *Magna Graecia* steyt vöär et eyrst in et book *Geskedenissen* van den romeinsken skryver Polybius. Den romeinsken dichter Ovide gebröäk de name ouk üm når de südelike streaken van Italie te verwysen in syn gedicht *Fasti*.
Roel de Lange

**Roelof (Roel) de Lange** (Oranjedörp, 1912 – 1959) was een Nederlaandse plietsieman en een Drèentstalige en Nederlaandstalige schriever.

## Levensloop
De Lange gruide op in Zuudbarge en Noordbarge in een gezin mit achttien kiender. Hij wördden beroepsmilitair en kwaamp bij de marechaussee. In de Tweede Wereldoorlog warkte hij as plietsieagent en gunk e bij 't verzet. Kört veur de bevrijding wördden e arresteerd en ofevoerd naor concentratiekaamp Neuengamme. Vanuut Lübeck kwaamp e op een evacuatieschip terogge naor Nederlaand. De drei aandere schepen van 't konvooi wördden deur een Brits bombardement töt zinken ebracht.

Nao zien weerummekeer mus De Lange een tiedlaank herstellen van tuberculose. In dizze periode begund'e te schrieven. Nao zien herstel was e bij de rieksplietsie; eerst in Zuudlaoren, daornao in Dever. Bij een verkeersongelok kwaamp e um 't leven.

## Schrieverije
In onder aandere de Emmer Courant had De Lange in de jaoren vieftig *Verhalen over 't Zudenveld en heur bewoners* staon. Veur de Regionaole Umroep Noord en Oost (RONO) had e een poze een wekelijkse column. Vanof 1954 stund wark van hum in de Nedersaksische tiedschriften *[[Oeze Volk]]* en *[['t Swieniegeltje]]*. In 1958 kwaamp der een jeugdboek van zien haand uut, *Met de trekvogeltjes op reis*. Allewal zien Drèentstalige wark niet bij menare ebracht is, kuj 't vienden in bloemlezings as *Drenthe's Erfgoed*, *Maandewark* ('t verhaal 'Jan Proekkien') en *Scheupers van de taol* ('t verhaal 'Wearum hen 't darp'). 

## Wat uut zien wark

'Er komp vannacht 'n dik pak sneij ak mij niet vergis,' zee veldwachter Schulting, en legde zuk steunend naost zien vrouw in 't bedde.
'Döt de heup dij waer zaer?' vruug vrow Schulting.
'Jao, maor dat niet allén. Er zint wilde gaanzen overtrökken en de wind is gaon liggen. Earst sneij en dan vörst. Wij kriegt witte Kerstdagen.'
'En heb ij Jan Proekkien nog antröffen?'
'Nee, dat niet, maor de ien of aander dag krieg ik hum en dan is 't mannegien nog niet gelukkig. Now waren er in Huzing zien bossien waer twiej dennegies ofkapt.'
De veldwachter sneuf van gremieterigheid, maor zien vrow zee: 'Maak dij toch niet zo helleg over Jan Proekkien. Hie dot 't ok veur een extragien en er zint dennegies genog in de waereld.'


Uut: 'Jan Proekkien', in: Klaas Kleine, Lukas Koops, Gerard Nijenhuis en Emmy Wijnholds (red.) (1994), *Maandewark, Drèentse verhaolen en gedichten*, Zuudwolde: Stichting Het Drentse Boek

## Bronnen
* Broersma, Rouke (red.) (2003), *Scheupers van de taol: Bloemlezing van de Drèentse Schrieverij 1837-2003*, Zuudwolde: Het Drentse Boek (blz. 62-65)
* Kleine, Klaas, Lukas Koops, Gerard Nijenhuis en Emmy Wijnholds (red.) (1994), *Maandewark, Drèentse verhaolen en gedichten*, Zuudwolde: Stichting Het Drentse Boek (blz. 151-153)
Megaride

**Megaride** is en klein eiland in de Tyrreniske Sey, vöär de küste van Italie. Et is rechtevoord en underdeyl van de stadswyke San Fernandino in Napels. Et sit med nen ård dyk med dåroaver nen autoweg an et vasteland vaste. Et eiland wördt souwat geheyl döär de burg Castel dell’Ovo innöämen. Der ümhen ligget noch wat kleine woanhüse. 

Volgens de legende wör hyr de greekske Sirene Partenope begraven.
Zwömbad

Een **zwömbad** is een grote waterholdende kupe, deurgaons in de vloere of de grond inemesseld, um in te zwömmen of veur aandere wateractiviteiten zoas spullegies of gekheid mit vrunden. De baodem is vake onkaant, mit een ondiep ende daor aj in kunt staon en een diep ende um te duken.

## Soortementen
Ie hebt aoverdekte zwömbaden (binnenbaden) en openlochtzwömbaden (butenbaden), en ze kunt particulier of openbaar wezen. Openbare baden wördt vake mit gebruukt veur schoelzwömmen en aoverige zwömles.

Wieder bint der semi-openbare zwömgelegenheden, zoas in hotels en op campings, en hej therapiebaden, beveurbield in ziekenhuzen en kuuroorden. Oceaanlieners kunt heur eigen zwömbad an boord hebben.

Een ondiep zwömbad det bedoeld is veur klein grut nuumt ze een pierenbad. Deurgaons tref ie die naost een dieper bad veur oldere kiender en veur volwassenen.

## Kenmarken
Inemesselde baden bint gewoonlijk verveerdigd van beton, netuurstien, metaol, plestiek of glasvezelverstarkte keunststof. Ie hebt ze in alderhaand vörmen en groottes, mar typisch bint ze rechthoekig en standaardiseerd. De grootste zwömbaden hebt olympische ofmetings. Riegels veur sportzwömbaden bint vastesteld deur de Fédération Internationale de Natation (FINA).

Bij 't zwömmen, in 't bezunder bij 't spörtzwömmen, wördt vake baanties etrökken; daorumme bint veul zwömbaden in banen opedield deur nylon koorden mit drievers of deur kleurpetronen op de baodem. Veur 't duken kunt der duukplaanken wezen. Bij (semi-)openbare baden zit der ien of meedere badmeisters langs de kaante um te kieken as de riegels nao-eleefd wördt, en um hulpe te verlienen as een zwömbadgebruker in neud rak.

In 't water zit miestal chloor tegen bacteries. 't Water kan verwarmd wezen, wat in 't bezunder een kenmark is van bubbelbaden en van baden die gebruukt wördt veur balneotherapie en hydrotherapie.
Strigilis

Een **strigilis** (Latien veur 'schraper', van *stringere*, schrapen; meervold *strigiles*) was een rondebeugen metaolen hoedschraper die de olde Grieken, de Etrusken en de Romeinen gebruukten um 't lief schone te holden. In 't Oldgrieks hiette 't geval στλεγγίς (stlengís).

## Gebruuk
De strigilis bestund uut een haandvat en een hol, kroemebeugen lemmet van iezer of brons. Ie wreven oe in mit läkker roekende eulie en schraapten dan de hoed schone mit de strigilis, waorbij voel, stof en zwiet mitkwamen. Veural nao sportwedstrieden en nao hiete baden was det gebrukelk.

De Romeinen begunden pas late ziepe te gebruken, een product det ze in verbaand brachten mit de Kelten en Germanen. Griekse atleten hadden de gewoonte um heurzölf mit eulies in te smeren, die ze nao de wedstried ceremonieel ofschraapten. De schraper wördden ok wal veurofgaond an 't bad en zunder eulie gebruukt, zodet de hoed beter kun aosemn en dooie hoedcellen vurteschraapt wördden. De arts Hippocrates vun dit een wat roege warkwieze en reud 't gebruuk van een sponsien an, bename in 't geval van hoedandoeningen.

Rieke meisters leuten heur schoneschrapen deur heur slaven. Ok peerden wördden mit een strigilis schonemeuken.

## Strigiles in de keunst
Strigiles bint vake ofebield op diggelgoed (alabastra of aryballoi), miest samen mit sponzen en euliekrukies of -vatties. Wieder was de apoxyomenos of schraperd - een athleet die een strigilis gebruukt - een bekend motief in de Griekse bieldhouwerije.
Theo Vossebeld

**Theo Vossebeld** (Beckum, den 25. april van 1939) is nen kunstskilder en dichter in et twentsk.

Vossebeld wör jung up ne buurderye. Hee güng hen studeren an de HBS in Hengel. Wyders güng hee når de AKI in Eanske, wåras hee as grafisk untwarper afküm. Hee volgden ne verdepingsstudy an de AKI in Tilburg, wåras hee as leyraar Teykenen en Kunstbeskouwing afküm.

## Dichtwark
Vossebeld hevt heyl wat gedichten emaked. Syne gedichten löänet flink up syne ervaringen in de natuur en up de buurderye. Wat struktuur angeyt volgt syn wark meystyds ginne vaste patronen en skrivt hee in korte sinnen, al is der mangs wat klinkerrym te untdekken.

## Bookuutgaves
**Aower Küpperbusch en klettermölle* (dichtbündel, 1983)
**Gedichtenmap Antiquariaat Leida* (dichtbündel, 1986)
**Kie kie kie kie, piel piel piel piel, hallo hallo hallo hallo* (dichtbündel, 1986)
**Blauwe loch an de liene* (dichtbündel, 1989)
**Zunlech* (dichtbündel, 1993, 1998)
**Greetje kiest het hazenpad* (1997)	 
**Neegn gedichtn in t Twents* (dichtbündel, 1997)
**Volle moan* (dichtbündel, 2014)

## Uutgånde verwysing
* Vossebeld syn profil up Twentsetaalbank.nl
Bart van Oosteringh

**Lambertus van der Sleen** (schrieversname: **Bart van Oosteringh**) (Tiendeveine, 1912 – 1993) was een Nederlaandse tummerman en Drèentstalige schriever.

Op zien achttiende verhuusde Van der Sleen naor de buurtschop Oosteringh bij Pes, waor zien va as boer te wark gunk. Zölf gunk e naor de ambachtsschoele. Vervolgens gunk e an 't wark as tummerman; ok wördden e hersteller van kaansels en karkebaanken. 't Grootste part van zien leven woonde hij in 't Spaarbankbos ten noorden van 't Ogeveine.

## Schrieverije
Veur de schrieverije keus Van der Sleen 't pseudoniem Bart van Oosteringh, umreden: "As timmerman-dichter loop ij niet geern met je geesteskinder te koop". Vanof end jaoren veertig had e Drèentstalige gedichten en verhalen in de *Hoogeveensche Courant* staon. Wat later verscheen zien wark ok in aandere regionale kraanten en in de tiedschriften *[[Oeze Volk]]* en *[[Maandblad Drenthe]]*. In 45 jaor tied schreef e honderden gedichten en wat dozien körte verhalen.

Onder de thema's die as e behaandelde völlen de netuur, 't boerenleven en 't karkelijk jaor. Mangs schreef e stiekelstokken in dichtvörm, beveurbield in 1959 toen as de Runer schaopskudde dreigde te verdwienen.

Een keuze uut Bart van Oosteringh zien dichtwark, *Blossems in de lijte. Drentse gedichten*, kwaamp in 1982 uut in de literaire riege Horizon-Taal van uutgeverije Het Drentse Boek.

## Wat uut zien wark

As oenze Moe doe appels schöl,
een vördel buten 't nappie völ
prebeerden wij as hongerlappen
wie 't eerste vördeltie kun gappen.
't Was doe een slim beteunde tied,
al deerde 't op een vördel niet.

As oenze Moe doe bonen plokte,
– naodat de geit er beuz' in schrokte –
kunden wij as kiender punten, draoden.
As 't daon was zaten al de naoden
van oenze nagels vol mit zaand.
Dat heurt bij kiender van het laand.

[...]

Uut: 'De eigen tied', in *Blossems in de lijte*

## Bronnen
* Broersma, Rouke (red.) (2003), *Scheupers van de taol: Bloemlezing van de Drèentse Schrieverij 1837-2003*, Zuudwolde: Het Drentse Boek (blz. 66)
* Huus van de Taol aover Bart van Oosteringh
Trolle

*Kiek veur 't artikel aover smiesterig volk op internet hier: [[Trolle (internet)]].*

Een **trolle** of **trol** (Oldnoors *troll* of *tröll*) is een wezen uut de Noordse mythologie en de latere Scandinavische folklore, in 't bezunder die van Noorwegen.

## Kenmarken
't Begrip trolle is deur de tieden hen bried toe-epast. In de middelieuwen kun 't op netzölfde welk soort kwaod baovennetuurlijk wezen slaon. Typisch wördt trollen veuresteld as gevaorlijke, starke reuzen mit verholdingsgewies grote oren en neuzen en vier vingers an elke haand, die niet al te loek en niet best te passe bint. Ze kunt ok dwargachtig wezen, of nog aordig leep. Ok hebt ze niet altied de kop verkeerd.

Trollen leeft in de roege netuur, beveurbield in barggrotten, in bossen, onder de eerde of in zee. Deur heur verwevenheid mit de netuur belichaamt ze ok wal de netuurkrachten. Niet zelden bint 't dieven en ontvoert ze mèensenkiender, waorveur in de plaatse trollenkiender achtereleuten wördt. Ok bint ze in staot mèensen te eten.

## Verwante wezens
In de Noordse mythologie waren trollen een soortement jötun, wezens waorvan de beschrieving per bron ok stark verschillen kan. In de mythologie van de Orkney- en Shetlandeilaanden hej een boosaordig of ondeugend wezen det *trow(e)* of *drow* het; dizze name is ofkomstig van 't woord *troll*. Trows hebt verscheiden kenmarken gemien mit trollen.

## Bekendheid
Tiedens de Romantiek kwamen trollen vake naor veuren in Scandinavische vertellegies, schrieverije, keunst en meziek; daordeur bint ze wied en zied bekend eraakt. Ze koomt nogal ies veur in de moderne fantasy en rollenspullen. Bekende tiekenders van trollen waren de Noorse keunstenaars Theodor Kittelsen (1857–1914) en John Bauer (1882–1918).
Humanisme

**Humanisme** is ne ströyming in de filosofie wat uutgeyt van de kracht van en menske vöär sikselv en as grup. Et meynt at seriöös moreel en filosofisk denken begint by de menske.

Et begrip 'humanisme' is wal anders wörden seyd at et vöär et eyrste bruked wör en upeynvolgende intellektuele beweagingen der med an de gang güngen. Döär mekander verwist et når en uutgån en vyren van menskelike vryheid, selvbeskikking en untwikkeling. De menskheid, sou meynet humanisten, is verantwoordelik vöär et anjagen en untwikkelen van selvbeskikkende lüde. See sint vöär de lykheid en natuurlike waerdigheid van alle mensken en maket sik stark vöär de wyse wårup as mensken med de wearld ümmegåt.

Med den oorsprung in de 20. eywe sint humanisten döärgåns neet-gelöyvig en willet skeiding van ståt en karke. Üm de wearld te begrypen geyt humanisme uut van de menskelike besluutkracht en en terüggegrypen up weatenskap en denkkracht, in steade van ne oapenbåring van boavennatuurliken ård. Humanisten maket sik döärgåns hard vöär menskenrechten, meyningsvryheid, progressive regels en demokraty. Lüde med humanistiske ideen meynet at gelöyv ginnen grund vöär moraliteit hoovt te weasen en hebbet moide med inmenging van gelöyv in underwys en ståtsforming. Mensken, meynet humanisten, künnet selv bepålen wat öäre leavenswaerden sint en dårmed vervüllende leavens leiden. 

Den oorsprung van humanistiske ideen ligget in de westerske wearld. Beginselen künnet al in olde-greekske wysbegeyrde vünden worden. Vergelykbåre ideen sint skounwal ouk in andere deylen van de olde wearld te vinden, sou as in et olde India, Noorweagen, südelik Afrika en China. Tydens de Europeeske Renaissance küm der vannys interesse in klassike greekske skryverye en kümmen humanistiske ideen weader når böäventen. Vöäruutgang in weatenskap, technology en filosofy in de tyd van de Verlichting verstarkeden de ideen van nen skeid tüsken karke en ståt. Et löyp uut up et untstån van vöäle denkströymingen en etiske beweagingen in de 19. eywe. En paar dårvan förmden sekulyre humanistiske grupen in de 20. eywe.
François Hollande

François Hollande (Roeaan, 12 augustus 1954) was den 24sten president van Frankriek, dee at deende van 2012 tot 2017.
Tikibar

Een **tikibar** is een bar daor aj cocktails kunt drinken en die uutedost is um oe in de sfeer te bengen van een tropische umgeving, in 't bezunder die van Polynesië. De cocktails zit vake van alles in, mit rum as vast bestaanddiel. Der bint klassieke cocktails onder zoals de Mai Tai, waor as wieder nog curaçaolikeur, orgeadesireup en limoensap in zit.

## Tikicultuur
't Decor van tikibars grep terogge op de tikicultuur. Een *tiki* is in Polynesië een holten of stienen bield van een estileerde mèenselijke feguur; in de mythologie van de Maori was Tiki de eerste manspersoon. De tikicultuur, zoas die in de jaoren dartig van de 20ste ieuw ontstund in de Verienigde Staoten, kump neer op een romantische kiek op tropische eilaandculturen. Daoronder vaalt beveurbield hulamaagiesmotieven, palmbomen en holtsniedwark in de Polynesische stiel. Ok hej kroezen van diggelgoed in de vörm van een tiki, een kokosneute of een vulkaan; zokke kroezen heet in 't Engels *tiki mugs*.

Der bint tikibars die eterije serveert of die live-meziek hebt, mangs mit Polynesische daans derbij.

## Achtergrond
Tikibars bint in de jaoren dartig in Californië ontstaon. De eerste mut Don's Beachcomber ewest hebben, in 1933 lösedaone in Hollywood. Een aandere vrogge ketten, die nog altied bestiet, is Trader Vic's. Veul vrogge tikibars maakten onderdiel uut van hotels of van grote Aziatische restaurants. De tikicultuur raakte nog wieder in trek deur Amerikaanse saldaoten die nao de Tweede Wereldoorlog weerumme kwamen van 't striedteniel van de Stille Zuudzee, en deurdet Hawaï in 1959 bij de Verienigde Staoten kwaamp.

Nao de jaoren zestig raakten tikibars oldmoeds en gungen der hiel wat dichte. Vanof de jaoren negentig, begun neie ieuw, was der weer liefhebberije veur en breidde 't concept hum ok uut naor aandere laanden, veural in Europa.
Jachthaven

Een **jachthaven** is een haven daor aj een pleziervaartuug veur wat centerije anleggen kunt an een steiger of een ka. In de haven ligt de vaartugen beschut tegen zeegaank (golven die veroorzaakt wördt deur wiend) en tegen 't kielzog van veurbijgaonde schepen. De toegaank töt de steigers of de ka kan ofesleuten wezen mit een hekwark, zodet niet alleman bij de anemeerde vaartugen kan.

## Liggeld
Een jachthaven kan ligplekken hebben veur langdurige huur of die deur booteigenaren ekocht bint. Van gasten die iene nacht of wat nachten blieft, wördt miest liggeld per nacht eheven, ofhaankelk van de lengte van de boot. De kosten loopt van onder een tientien töt meer as 150 euro per nacht veur een boot van twalef meter. Veur slim kört verblief kuj mangs per dag(diel) betalen.

## Leiding
Een jachthaven wördt bestierd deur de havenmeister. Dizzend holdt hum aover 't algemien bezig mit de veiligheid, bevaarberheid en technische staot van de haven, en riegelt 't gebruuk dervan deur de vaartugen. Wieder zöt e derop toe det de vaargröppe diep genogt is, det de ka best ofewarkt is en det schippers kaant ofmeert.

## Veurzienings
Bij een jachthaven hej vake veurzienings zoas douches en toiletten. Der mag ok nog wal ies een winkeltien wezen mit scheepvaartgerei en/of eterije. Aandere veurzienings die der kunt wezen, bint onder meer electriciteit, drinkwater, wasmesienes, parkeerplekken, internetansluting en ofvalophaling.

Jachthavens die voldoet an bepaolde criteria veur milieu en veiligheid kunt een Blauwe Vlagge hebben, een waormark det alle jaoren nao een keuring ofegeven wördt deur de Foundation for Environment Education.

## Soortementen jachthavens
*Passantenhaven - hier kuj per dag(diel) ligplekken huren
*Aoverdekte jachthaven - ok wal boothuus enuumd; hier kuj aoverdekte ligplekken huren en is winterstalling meugelk
*Sloepenhaven - veur kleinere boten
*Dreuge jachthaven - hier wördt boten op de wal estald, vake in stellages
Ankum

**Ankum** kan wiezen op:

## Plaatsen
*Ankum (Dalsen), een buurtschop in de Aoveriesselse gemiente Dalsen
*Ankum (Nedersaksen), een gemiente in de Duutse dielstaot Nedersaksen, en ok een dörp in die gemiente

## Volk
*L. van Ankum (1851-1907, schrieversname van Leenardus Huizing), Grunneger taalkundige en onderzuker van 't Grunnegs
*Hans Ankum (1930-2019), Nederlaandse rechtsgeleerde en hooglerer
Verlechting

De **Verlechting** of **eywe van de reade** was ne kultureel-filosofiske denkrichting dee in Europa rund de 17. eywe begünde. Selv nådenken, kennis uutwesselen en weatenskap wörden as höyger good seen. Et was en weaderwoord up strak uplegde gelöyvsregels. Wysbegeyrde en wyderdenken wörden meyr waerd. De reyde wil blouts feiten kennen, wo verbörgen at dee ouk sint. Verlechtingslüde güngen et an teagen bygelöyv, misbruuk van recht in karke en ståt, miskenning van andersdenkenden en wolden wisse grundrechten vöär alle lüde.

## Oorsprung
Den oorsprung der van kan vünden worden in et denken van René Descartes, den med syne uutspråke *cogito ergo sum* (ik denke, düs ik sin) de nådrük legden up nådenken vöär uselv. Ouk Baruch Spinoza spöälden ne groute rul

In de Renaissance hadden de lüde vöäral keaken når de verholdingen tüsken god en de menske. Nu vünden se dat de natuur dårby neet genog bekeaken was. In de Verlechting hadden se vöäle interesse in de natuur en dan vöäral wolden se kyken of se der vaste regels in kunden untdekken.

Vöärin de 17. eywe warren Verlechtingsfilosofen vöäral druk med lüde wårm krygen vöär weatenskap, söken når kennis, wårheid, gelük en vulmaaktheid. In de tweede hälvde van de 18. eywe begünden se nå te denken oaver ekonomy, sociology, upvoodkünde, antropology en land- en volkerkünde.

## Måtskappeliken groi döär de Verlechting
De Verlechting geldt as eyne van de vöärnaamste beginselen under de wyse wårup as de westerske wearld samenleavt. In dee tyd bolterden et et algemeyne denken oaver gelöyv, filosofy, kunst, weatenskap en politik kats te ünstersteböäventen. In dee tyd selv saggen de lüde De Verlechting neet as afbakend tydperk, mär as måtskappeliken gang dee et nåleaven waerd was. Dårmed untstünd ouk et vöäruutgangsgelöyv. Döär de Verlechting kunde de samenleaving döärgroien når meyr eygen untwikkeling vöär en menske selv, lyke rechten en achtig vöär vrouwlüde, karke en ståt uut mekander en nen meyr wearldwyden blik. In de Verlechting untstünd et idee at alleman lyk is, dat lüde lyke rechten hebbet en börgerrechten, mär ouk 'vrydenken', klassik liberalisme, socialisme en anarchisme.
Casino

Een **casino** (Italiaans veur 'klein huus') is een uutgaonsgelegenheid veur bepaolde soorten gokkerije. Casino's bint nogal ies ecombineerd mit een hotel, een restaurant, winkels enzowieder. Sommige casino's biedt ok vermaak zoas stand-upcomedy en live-meziek.

## Soortementen spöl
Bezukers van casino's kunt winst of verlies maken deur geld in te zetten op spöllen as roulette, blackjack, baccarat, poker en craps, of deur te speulen op fruitmesienes en automaten veur beveurbield videopoker. Waj in casino's viendt, bint kaansspöllen: oj wint of verliest, hangt dervanof oj gelok hebt. Bij sommige spöllen is daornaost ok de knieftigheid van de speuler van invloed.

Hoe dan ok bint zokse spöllen winstgevend veur 't casino, umdet klaanten statistisch eziene meer geld kwietraakt as wint (beveurbield bij roulette of craps), en deurdet 't casino een part krig as klaanten tegen mekare speult (beveurbield bij poker en baccarat).

## Wetgeving
Casino's wördt deur aoverheden ereguleerd en econtroleerd, en ie magt der allennig in aj meerderjaorig bint. Vanwege 't risico op gokverslaving bint der vake aordig strenge wettelijke maotriegels, zoas een maximuminzet, vrogge slutingstieden of beparking van 't antal casino's in een bepaold rechtsgebied. Vaoke magt de inwonners van 't land of de stie zölf 't casino nie in; 't idee is dat rieke leu van buten geld in de beurze brengt en dat 't casino nie z'n eigen börgers armer mut maken. De casino's zölf schrieft soms veur hoe of de kleraozie van bezukers mut wezen.

Der bint steden die, dankzij vrijere plaatselijke wetgeving, bekendstaot um heur casino's. Lu reist der henne veur de gokkerije (goktoerisme) en/of veur de sfeer daorumhenne. Veurbielden bint Macau, Monte Carlo, Atlantic City en Las Vegas.
Baoge

Een **baoge** is aover 't algemien een kroeme liende- of vlakvörm. 't Woord 'baoge' (mit verscheiden woordvörmen en schriefwiezen) kan een bulte preciezere betiekenissen hebben. Daoronder:

*Baoge in de zin van een baogvörmige versiering bij een zoveuljaorige brulfte
*Pielebaoge, een waopen
*een köppel optisch-meteorologische verschiensels:
**Regenbaoge, een baoge van locht, onstaon deur de weerschien van zunlocht in regendruppen
**Mistbaoge, een baoge van locht, ontstaon deur de weerschien van zunlocht in mistdruppen
** Circumzenitale baoge, een halo, ontstaon deur breking van zunlocht in ieskristallen
* Dhanurasana of baogeholding, een veulveurkomende holding in hatha yoga
Zuud-Amerika

**Zuud-Amerika** is een continent det kats op 't westelk halfrond lig en miest op 't zudelk halfrond, en op 't zuuden van 't continent Amerika. Der wördt ok vake naor verwezen as Latiens-Amerika, umdet wieduut de miest espreuken talen der Portugees en Spaans bint, die van 't Latien ofeleid bint.

Zuud-Amerika is ien van de miest biodiverse continenten ter wereld. Ie viendt der veule unieke diersoorten, zoas de llama, anaconda, piranha, jaguar, vicuña en tapir. 't Amazone-regenwold is slim biodivers en harbargt een groot andiel van de diersoorten in de wereld.

## Ligging, oppervlak en bevolking
Ten westen van Zuud-Amerika lig de Grote Oceaan; ten oosten en an de noordkaante de Atlantische Oceaan, Noord-Amerika en de Caraïbische Zee. Mit een oppervlak van 17,840,000 vierkaante kilometer is Zuud-Amerika 't op drei nao grootste continent, nao Azië, Afrika en Noord-Amerika. De mèenselijke bevolking wördden in 2018 op meer as 423 miljoen eschat, waorvan meer as de helfte in Brazilië woont. Brazilië nemp ok de helfte van 't bruto binnenlaands product van Zuud-Amerika veur zien rekening. De mieste lu woont in de buurte van de west- of oostkust van 't continent; de binnenlaanden bint veule leuger.

## Geografie
Geografisch eziene wördt de westelke helfte van Zuud-Amerika domineerd deur 't Andesgebargte. In 't oosten viej zowal hoogvlaktes as leegvlaktes, mit revieren zoas de Amazone, de Orinoco en de Paraná. 't Miest van 't continent lig in de tropen.

## Cultuur
Cultureel en etnisch is Zuud-Amerika een product van de ummegaank tussen de Inheemse Amerikanen, de conquistadores van 't historische Spaanse Riek en Portugese Riek, wiedere Europese veraoveraars en immigraanten en Afrikaanse slaven. Deur de lange geschiedenis van kolonialisme pröt 't gros van de Zuud-Amerikanen Portugees of Spaans en hebt de maotschoppijen veur een groot diel westerse tredities.

## Laanden en ofhaankelke gebieden in Zuud-Amerika
### Onofhaankelke laanden
*Argentinië
*Bolivia
*Brazilië
*Chile
*Colombia
*Ecuador
*Guyana
*Paraguay
*Peru
*Suriname
*Uruguay
*Venezuela

### Ofhaankelke gebieden
*Falklandeilaanden (Brits)
*Fraans-Guyana (Fraans)
*Zuud-Georgia en de Zudelke Sandwicheilaanden (Brits)

### Mangs miteteld
Partietoeren wördt de volgende laanden en gebieden bij Zuud-Amerika eschaard:

*de ABC-eilaanden (Nederlaands)
*Ascension (Brits)
*Bouvet (Noors)
*Panama
*Trinidad en Tobago
*Tristan da Cunha (Brits)
Grote Oceaan

De **Grote Oceaan**, **Stille Oceaan**, **Pacifische Oceaan** of (poëtischer) **Stille Zuudzee** is een oceaan die lig tussen Oost-Azië, Noord- en Zuud-Amerika en Australië. De oceaan greenst in et noorden an de Noordelike Ieszee en in et zuden an de Zudelike Oceaan.

## Grootte en diepte
De Grote Oceaan is de grootste oceaan op eerde, mit een oppervlak van 165,25 miljoen km², oftewel zo'n 46% van et wereldwiede waeteroppervlak en zo'n 32% van et eerdoppervlak. Aj der de raandzeeën bi'j optelt, bedrag de waetermassa zels 35% van et totale eerdoppervlak. De Grote Oceaan is groter as alle laandparti'jen ter wereld bij mekaer.

De Grote Oceaan hef een gemiddelde diepte van vierduzend meter. In de oceaan lig de Marianentrogge, de diepst bekende plekke in ienige oceaanbodem. De Challengerdiepte daorbinnen is et diepste punt van et eerdoppervlak.

## Eilanen en raandzeeën
De mieste eilanen in de wereld liggen in de Grote Oceaan; dissend harbargt zo'n 25.000 eilanen. Der wodden drie grote groepen onderscheiden: Micronesië, Melanesië en Polynesië.

Op de westelike raand van de Grote Oceaan hej verscheiden grote zeeën, waoronder de Zuud-Chinese Zee, de Oost-Chinese Zee, de Japanse Zee, de Zee van Ochotsk, de Filipiense Zee, de Koraalzee en de Tasmanzee.

## Zeestromen
Zeestromen verdielen de Grote Oceaan in twee waetersystemen, die grotendiels onofhaankelik van mekaer bewegen en die mekaer bi'j de evenaar in de mute koemen: de Noordelike Grote Oceaan en de Zudelike Grote Oceaan. Allewel de Galápagoseilanen en de Gilberteilanen op de evenaar liggen, wodden zie bi'j et zudelike pat eteld.

De stroomrichting lop over et algemien mit de wiezers van de klokke mit op et noordelike haalfrond en teugen de wiezers in op et zudelike haalfrond. Disse beide grote wervels hebben in de twintigste ieuw alderverschrikkelikst vule ofval naor heur toe etrokken; dit numen ze de plestieksoep.
Rechteren

**Rechteren** is een buurtschop in de gemiente Dalsen, in de Nederlaandse pervincie Aoveriessel. De buurtschop lig onder de revier de Vechte, ten zuudoosten van karkdörp Dalsen. Bij Rechteren langes löp de R102, de weg tussen Dalsen en  Ommen.

## Kestiel Rechteren
In Rechteren stiet 't kestiel Rechteren, 't ienige kestiel van Aoveriessel det nog hielemaole aoverend stiet. De oldste dielen dervan stamt uut de 14de ieuw. 't Kestiel kuj goed zien vanof de openbaore weg, mar 't is niet lös veur pebliek.

Van 1903 töt 1938 haj bij 't kestiel een halte an de spoorliende Zwolle - Knoal.