Veluws

t **Veluws** is n Nedersaksiese dialektgroep die espreuken wördt in de meeste darpen en stejen op de Veluwe, en in de Utrechtse gemeente Bunschoten. Oek in n deel van de gemeenten Amersfoort (Hooglaandervene) en Leusden (Achterveld) wördt of wördden der Veluws espreuken. De oorspronkelike dialekten van Huzen, Laoren, Blaricum en Elspeet wördden vragger oek nog wel es bie t Veluws erekend, mer bin feitelik Hollaandse dialekten (de uterste dialekten van t Hollaands-Nedersaksiese overgangsgebied).

t Veluws is ondanks dat t n echt Nedersaksies dialekt is, n soort overgangsdialekt tussen verschillende dialekten en streektalen. Zo he'j naost t Nedersaksies uut t oosten, t Hollaands/Utrechts-Alblasserweerds uut t westen en t Braobaants/Zuud-Gelders uut t zujen. t Hollaands-Nedersaksiese karakter is overal markbaor, mer hoe oosteliker of noordeliker je gaon, hoe kleinder de Hollaandse invleud. De Utrechtse of Braobaantse invleujen bin veural markbaor a'j korterbie t Utrechtse of Zuud-Gelderse taalgebied koemen.

## Onderverdeling van t Veluws
t Veluws kan weer onderverdeeld wörden in twee groepen, namelik t West-Veluws (deur de taalkundige Jo Daan *Veluws* eneumd) en t Oost-Veluws (deur Jo Daan in-edeeld bie t Gelders-Overiessels), veerder hef zwat elk darp en elke stad zien eigen dialekt, vake is der oek nog es n dialektverschil binnen n darp, stad of buurtschap. Partie taalkundigen onderscheien oek nog t Zuud-Veluws (dat uut Utrechts-Alblasserweerdse en Zuud-Gelderse dialekten besteet), disse darde subdialektgroep völt dus niet onder t Nedersaksies, en is oek gien gebrukelike indeling.

## Friso-, Franko- en zuver Saksies
De dialekten uut t noordelike deel van de Veluwe vallen onder t Friso-Saksies volgens Johan Winkler. Dit gebied löp langes de Zujerzee. t Verbient de stejen Elburg en Harderwiek mit de darpen Oosterwolde, Oldebroek, Doorspiek, Nunspeet, Elspeet, Leuvenum, Hierden en Armelo. t Is niet allinnig de taal van disse laandstreek die dudelike sporen van de Friese taal nao-eleuten hef, mer oek veule aandere biezunderheen in levenswieze en gebruken. Veural in t ouwe grei, zo laoten onder aandere de ooriezers van de boerinnen dudelik zien dat de bevolking van disse laandstreek oorspronkelik bie n Friese stamme heurden en heel vrogger oek Fries praotten. t Nedersaksies hef oek hier, net as in de aandere laandstreken die van oorsprong Fries waren, de Friese taal verdröngen.

De Friso-Saksiese tongval van disse streek kömp t meest overene mit de tongval van de stejen Zwolle en Kampen en umstreken.

De dialekten onder Armelo en in t midden van de Veluwe kunnen ezien wörden as Franko-Saksies, Nedersaksies mit n stark Frankiese invleud.

Onder de zuver Saksiese tongvallen van de Veluwe vallen de plaotsen die an de oever van de Iessel tussen Deventer en Hattem in liggen, dit bin dus de darpen Terwolde, Niebroek, Vaossen, Epe, Une, Veessen, Heerde en Wapenvelde en t stadjen Hattem.

De leste groep kömp t meest overene mit de tongval van Deventer en t Sallaands.

## Verschillen Oost- en West-Veluws
Oost- en West-Veluws wieken, wat de grammatika angeet, wat van mekaar aof. Zo zegen ze in t Oost-Veluws bieveurbeeld *wie(le) warkt/wärkt* en in t West-Veluws *wie/wulie wa[a]rken*. In t grensgebied mit t Oost-Veluws (zo as t geval is mit t onder aandere t Nunspeets) wördt t verschil al wat kleinder, daor he'j nog de -e-uutgang in van oorsprong vrouwelike woorden (enkelvoud), bieveurbeeld: *n greune strep*'e**'' ([[Nunspeet]]) en ''n greune streep'' ([[Putters]]). Wat de woordeschat angeet lieken de dialekten vake wel op mekaar, mer oek hier kan veul verschil in zitten.

In woordeschat wördt t West-Veluws oek wat meer beïnvleud deur t [[Standerdnederlaans|Standardnederlaands]]. Hoe korter je bie t geschei mit t Oost-Veluws koemen, hoe meer de dialekten aofwieken van t Standardnederlaands. In t sentrale deel van t West-Veluwse taalgebied zegen ze: ''hij staot'', meer naor t noorden t en oosten toe is dat: ''hij steet'' en in t Oost-Veluws is dat: ''hij steet'' of ''hij stiet''. Zo a'j zien staon de Oost-Veluwse vormen wat veerder van t Nederlaands aof.

Ondanks de verschillen he'j oek n bulte overeenkomsten, n veurbeeld hiervan is de Nederlaandse ''ij'', die n eeuw eleen nog heel aanders uutespreuken wördden, zo ongeveer mit n klank die wat tussen de ''korte i'' en de ''lange ie'' inhank en de ''ui'', mit n klank die tussen de ''korte u'' en de ''lange uu'' inhank. Disse klanken bin grotendeels verdwenen in t Oost- en West-Veluws, mer je kunnen ze nog altied heuren in [[Doorspiek]] (Oost-Veluws), [[Nunspeet]] (West-Veluws) en [[Urk]] ([[Urkers]]).

==Overgang van t Sallaands naor t Oost-Veluws==
t Meest noordoostelike deel van de [[Veluwe]] wördt evormp deur de [[Iesselvallei]], en deur de darpen an de oostkaante van de Veluwse heuvelrogge, an de ouwe weg van [[Zwolle]] naor [[Apeldoorne (stad)|Apeldoorne]]: [[Attem|Hattem]], [[Waopenvelde|Wapenvelde]], [[Heerde]], [[Epe]], [[Emst]], [[Vaossen]], [[Wenum-Wiesel]] en oek Apeldoorne zelf. Disse dialekten lieken stark op wat an de overkaante van de [[Iessel]] espreuken wördt. Disse toch aordig breje rivier is in t geheel gien dialektscheiding, we zien zelfs n opvallend taalverschiensel dat in Overiessel beparkt is tot n paor Sallaandse plaotsen ([[Dalsen]], [[Heino]], [[Raolte]], [[Wieje]], [[Olst]]) en daorbuten in heel Overiessel niet veurkömp, juust wel weer in de Gelderse Iesselvallei anwezig is. We dujen hiermee vanzelf op de uutspraak van de korte ''a'' as n ''ä'', en de uutspraak van de ''aa'' (in bepaolde woorden) as ''ää''.

In aandere woorden is de Nederlaandse aa op de oostelike [[Veluwe]] n ''ao'', net as in [[Overiessel]] en in de [[Achterhook|Achterhoek]]. t Geet hier um n historiese verdeling: woorden mit n oorspronkelik (in t West-Germaans) lange ''aa'' bin in t vere vlejen 'verduusterd' tot ''ao'' (bieveurbeeld: ''schaop''). Woorden mit n ''aa'' die eerst laoter lange ewörden bin (deur rekking in open lettergrepe) hebben an dat proses van verduustering, dat toe al aofesleuten was, niet mee-edaon, en bin n 'heldere' ''aa'' ebleven (bieveurbeeld: ''water''), en in t oosten dus ''ää'' ewörden.

==Overgang van West- naor Oost-Veluws==
Op de westelike helfte, naor de [[Zuderzee|Zujerzee]] toe, bie de Veluwe, he'w oek t paor ''aa/ao'' veur woorden die in t [[Nederlaands]] n ''aa'' hebben, mer noen is de verdeling foneties, um presies te ween aofhankelik van de klank die op de klinker volgt. Is dat n medeklinker die mit de lippen of in t achterste deel in de holte van de mond evormp wördt, dan blif de ''aa'' n ''aa'' (bieveurbeeld: ''schaap''). Steet de ''aa'' an t einde van n lettergrepe, of veur n medeklinker die veurin de holte van de mond evormp wördt, dan wördt de ''aa'' n ''ao'' (bieveurbeeld: ''[[woater|waoter]]''). Disse verdeling geldt veur alle Zujerzeeplaotsen op de Veluwse kust, mer oek veur [[Urk]]. t Zujen van de Veluwe hef overal ''ao''. [[G.G. Kloeke|Kloeke]] schrif:

<cite>Bij persoonlik bezoek op Urk is mij gebleken, dat het "Veluwsch" principe daar zo geregeld opgaat, als men maar van een klankwet mag verwachten.’ (Kloeke [[1952]]: 197).</cite>

===Uutspraak: ao of aa?===
Zo as hierboven al ezeegd is, wördt de uutspraak van de ''aa'' of ''ao'' in t West-Veluws bepaold deur de medeklinker die op de ''aa'' volgt, as dit de **t, d, s, z, n, l, r** of **j** bin dan heur je meestentieds ''ao'', en as dit de **p, b, m, v, f, k, g** of **ng** bin dan heur je meestentieds ''aa''. Op disse regel bin vanzelf wel n paor uutzunderingen. In t Oost-Veluws he'j disse klankregels niet.

==Taalgrens: ol/ou==
Zo as de (Gelderse) Zujerzeekust op t gebied van de ''aa'' n eenheid is, in n aander belangriek taalverschiensel is dat niet t geval. De woorden ''oud, zout, (ik) zou'' en gao zo mer deur, wörden in [[Elburg]] en [[Doorspiek]] uutespreuken as ''old, zolt (ik) zol en gao zo mer deur'', zo as in zwat t hele oosten van Nederlaand. Naor t zujen toe heur je de uutspraak ''oud, zout, (ik) zou''. De grensliende tusssen ''oud'' en ''old'' löp tussen [[Doorspiek]] en [[Nunspeet]] over de [[bos]]sen van de Veluwe naor t zujen. [[Apeldoorne (stad)|Apeldoorne]] ligt krek op de grens, en onder Apeldoorne buugt disse liende weer mit de bossen mee naor t zuudoosten, en raakt bie [[Dieren]] de [[Iessel]]. Op de grens staon ''ol'' en ''ou'' soms naost mekaar. De Reeks Nederlandse Dialectatlassen (RND), mit n opname uut de jaoren vuuftig, steet bie Apeldoorne ''beukenholt'' naost ''beukenhout''. Bie veldwark in [[Nunspeet]] (buurtschap [[t Hul]], dus an de westkaante van de Zujerzeestraotweg), wördden in [[2003]] ''hout'' en ''zout'' eheurd naost ''ik zol'' en ''ik wol''. De dialektologe [[Jo Daan]] hef de ''ol/ou''-liende de staotus van n dialektgrens egeven. Op heur kaorte vormp disse liende de grens tussen t [[Gelders-Overiessels]] en t Veluws. In disse zinne is **Veluws** dus de anduding veur de westelike helfte van de Veluwe, dat an t [[Veluwemeer]] ligt. Rond [[1850]] was t ol-gebied groter as dat t noen is, toe was in Nunspeet/Elspeet ''holt'' gebrukeliker as ''hout''.

==Taalgrens: -en/-n/-e==
De ol-/ou-grens löp veur n groot deel, mer niet helemaole, gelieke mit de grens die de dialekten mit n warkwoorduutgang in de eerste en darde persoon meervoud, tegenswoordige tied (wule loopt) scheit van de dialekten mit n -en-meervoud (wule lopen). t -en-gebied ligt in t westen van disse liende. Overigens is de **e*' in lopen vake niet heurbaor, en klink t woord ongeveer as *loobm*. Allinnig in t westen van t lopen-gebied zegen ze echt *lopen*. Dat gebied is aordig smalle, went bie de munding van de [[Eem]] begint t grote, westelike gebied waor de -n juust vorteleuten wördt (lope). Nog wat westeliker, deur oostelik Gooilaand, löp de grens die *muis* (in t westen) scheit van *muus*, en *ijs* van *ies*. Dit is mitene de meest westelike grens van t [[Nedersaksies]]e taalgebied.

Allebeie de lienden, de *lope-/lopen*-liende en de *ijs-/ies*-liende lopen vanaof t [[Eemmeer]] in stark zuudoostelike richting, en kruzen de Utrechts-Gelderse provinsiegrens. De zuudwesthoek van de Veluwe ([[Sjaarpezeel|Scharpezeel]], [[Ee (gemeente)|Ede]] en gao zo mer deur), völt buten disse lienden en buten t Nedersaksies.

==Kultuurutingen in t Veluws==

In vergelieking mit de overige Nedersaksiese dialektgroepen bin de kultuurutingen in de Veluwse streektaal altied wat minnetjes ebleven. De meeste utingen vie'j dan nog op de Oost-Veluwe. Veluwse streektaalschrievers kregen n belangriek publikasiekanaal mit de *Geldersche Volksalmanak*, die in 1835 veur t eerst uutkwam. De schrievers gebruken vake standardtaal en streektaal naost mekaar.

De meeste vrogge Gelderse schrievers in t Nedersaksies (dat waren veural *darpsnovellisten*) waren Achterhoekers. n Antal vrogge schrievers in t Oost-Veluws - de meesten niet van de Veluwe aofkomstig - bin [[Nicolaas Bernard Donkersloot]] (1813-1890), [[Teunis van Lohuizen]] (1882-1903; bekend van t gedichte *Gepleisterde graven*), [[Andries Aarsen]] (1834?-?) en [[Willem Josephus van Zeggelen]] (1811-1879).

Tussen 1900 en 1950 waren op de Oost-Veluwe veural de schrievers [[Lambertus Bosch]] (1875-1954), [[Jan van Riemsdijk]] (1879-1954) en [[Harm uut Wiesel]] van belang. Veur de Veluwse schrieverieje in t tweje deel van de twintigse eeuw was onder meer de [[Nedersaksiese Beweging]] belangriek. De [[Dialektkringe Salland en OostVeluwe]] wördden in 1955 op-ericht en kreeg al gauw heur eigen blad, *De Moespot''.  Mit de Dialectkring Achterhook en Liemers wördden in 1966 t Verbond van Neersasse Dialectkringen op-ericht, en der wördden onder aandere streektaalbundels uutegeven.

Eén van de anmoedigers van disse ontwikkelingen was Hermen Bomhof (1919-1988) uut Apeldoorne, zelf dichter. Bomhof zien gedichten wördden op muziek ezet deur Frans Nieuwenhuis en Diana Vredenberg.

De schriever Jan Vredenberg (1903-1980) uut Terwolde speulden oek n rolle in de dialektkringen. Veerder ku'w veur de Veluwse schrievrieje de volgende personen neumen: W.A. Aarnink (1895-1983), Alie Th. Groenhuizen (1926-1998), Aaltje van den Bremen-van Vemde (1913-1993), Bertus van den Bremen (1915), Henk Dijkslag (1928) en Arie Hofstede (1931).

Frans Nieuwenhuis (1936) uut Vaossen is één van de muzikaanten die in t Veluws zingt. De Spakenburgse muziekgroep Bukkes had in 2007 n laandelik sukses mit t in t Spakenburgs ezungen nummer 'Héé Keeltsie'.

t Veluws wördt aof en toe gebruukt in kollums in de kraante, zo as bie Veluweland.nl (digitaal en as huus-an-huusblad) mit kollums van Gait van de Renderklippen (uut Epe) en Lammertnôom (uut Nunspeet).

## Zie oek
*Oost-Veluws
*West-Veluws
*Veluwse taalwiezer

## Referensies