open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Gambia

**De Gambia** of **Gambia** (officieel de **Republik van de Gambia**) is en land in westafrika. Et is et kleinste land van et afrikaanske vasteland en ligt vulleydig ineslöäten döär Senegal, behalve et stükke an den atlantisken oceaan. Et land is enöömd når, en eförmd döär de rivyr de Gambia, den as der dwars döärhen ströymt. Et land hevt ne uppervlakde van 10.689 kilometer in et veerkant, wåras by ne telling in 2020 2.173.999 lüde woanden. Banjul is de höyvdstad en ouk medeyne et gröätste verstädelikte gebeed. De gröätste städen sint Serekunda en Brikama. 

De name *De Gambia* kümt van et mandinkawoord *Kambra/Kambaa*, wat verwist når de gambiarivyr. Ne andere verklåring is dat et kumt van nen *gamba*, en traditioneel instrument wat et serervolk bespöälet as der nen höyvdman uut de tyd kümt. De Gambia is eyne van de weinige landen med en lidwoord in de officiele name (ne andere is De Filippynen). De gambianen willet et der gaerne inholden üm verwarring med Zambia te vöärkummen.

Net as andere westafrikaanske landen hevt de Gambia te maken ehad med slavenhandel. Den eyrsten kolony, under den name *A Gãmbia* wör estichted döär de porugeysken. Up 25. mei 1765 wör Gambia officieel inelyvd as de *Beskarmde Kolony Gambia* by et britske ryk. In 1965 wör de Gambia unafhangelik under leiding van Dawda Jawara. Den leidden et land töt 1994, do as Yahya Jammeh nen vreydsamen ståtsgreyp pleygden. In january 2017 wör Adama Barrow den darden president van de Gambia, nå at hee et in 2016 Jammeh afwün in de verkesingen. Jammeh had der anvangelik vreyde med, mär bedachten sik en vöcht den uutkumst an. Dat sorgden vöär ne grundwettelike krisis. De Ekonomiske Gemeynskap van Westafrikaanske Ståten must der an te passe kummen en satten em et land uut.

Den gambiaansken ekonomy müt et vöäral hebben van de landbouw, de viskerye en as darde upkummende sektor et turisme. In 2015 leavden 48,6% van de lüde in årmode. In landelike streaken is årmode noch wydverbreider med souwat 70%.
Marcel Zwoferink

**Marcel Zwoferink** (*[[Tweantse skeeldnaamns|van de Bee]]*, Ryssen, 22 april 1971) is nen beveiligingsmeister en -instruktöör. Zwoferink wördt regelmåtig evrågd üm med te spöälen in films en televisyryges, vake as krimineel of hüürmoardenaar, möägelik weagens syn groute gestalte (2,05 meter) en dreigende vöärkummen. In de neaderlandske televisyryge Smeris spöälden hee ne rulle as *Nicolai Achmatov*.

## Leavensbeskryving
In 2000 küm der van Zwoferink en böökken uut med as titel *Wordt uw eigen bodyguard*, en lesbook med tips vöär selvverdeadiging. In 2006 spöälden hee ne rulle as lyfwacht in *Complexx*. En jår later spöälden hee as *Marek* med in *the Dutch Connections*, ne afleyvering van de skotske aktyryge *The Crews*.

Van 2001 töt 2004 warkeden Zwoferink as lyvwacht. Hee untwikkelden sik töt internationalen lyvwachtupleider. In januari 2007 söchten den televisypresentator Rob Kamphues em vöär syn programma De Reünie up in Moskou.

In 2008 deade Zwoferink minderjöärige slachtoffers van loverboys bevryden uut de underwearld. Dat güng neet altyd sachtsinnig, wårvöär hee in 2009 vöär 10 månd de gevangenis in must. In 2010 makeden et programma *Netwerk* van den Evangelisken Ümmeroop (EO) der en verslag van. Dårby kümmen ouk de olden van de slachtoffers te spreaken. 

### Persöönlik
Zwoferink is trouwd en hevt dree wichter. Hee woant noch altyd in Ryssen.

## Lyste van akteerwark
* *Smeris*, as *Nicolai Achmatov*.
* *Fissa*
* *De Masters*
* *Hallo Bungalow*
* *Moordvrouw*
* *Dokter Deen*
* *De Affaire*
* *De Fractie*
**Flikken Rotterdam*
**Draadstaal*
**The Crews*, afl. *The Dutch Connections*, as *Marek*
Sterrin Smalbrugge

**Sterrin Smalbrugge** (Ryssen, den 28. december 1993) is ne ekologe, kruupdeerkenner, skryvster en presentatrice.

Smalbrugge meynt al van kindsbeyn an dat kruupdeers in de filmwearld nen verkeyrden name hebbet. See hevt sik as dool esteld üm et anseen der van te verbeateren. See hevt den derenkenner en presentator Steve Irwin as vöärbeald.

## Loupbane
Smalbrugge güng hen studeren an de Universiteit van Wageningen, wåras see med lov vanaf küm. Samen met natuurfotograaf Jason Savage richteden see et Conservation Front up, en manskap van natuurbeskarmers dee as de menske dichter by de natuur brengen willet. Se maket dokumentäres oaver soorten dee as te lyden hebbet van vernetiging van öär leavgebeed, ströyperye en anvåringen tüsken mensken en deers. 

Wyders geyt Smalbrugge de teaters van Neaderland langs med vöärstellingen med kruupdeers, sou as *De grote reptielenshow* en *Superhelden van het dierenrijk*. Wyders hevt see med *Reptielengek* en eygen programma vöär et kanaal van Videoland.  

Smalbrugge skrivt ouk columns vöär National Geographic Junior en hevt twey kinderböke oaver kruupdeers up name: *Het grote reptielenboek* en *Sterrins Reptielenreis*.

In 2021 was see te seen in et RTL4-programma Expeditie Robinson.  

## Bökelyste
* *Het grote reptielenboek* (2019)
* *Sterrins reptielenreis* (2021)

## Uutgånde verwysing
* Sterrinswildworld.nl - öäre eygene websteade
Ekology

**Ekology** is ne weatenskap dee as et samenleaven van leavende weasens bekikt. Dårunder wordet ouk de menske reakend en syn tastbåre leavümgeaving. Binnen de ekology wordet organismen up individueel vlak bekeaken, mär ouk as deyl van ne bevolking, gemeynskap, ekosysteem en de biosfeer. Ekology oaverlapt med biogeografy, evolutionäre biology, genenstudy, etology en natuurgeskedenisse. Ekology is en underdeyl van biology. 

Ekology bekikt under meyr de volgende saken:

*Leavensprocessen, antifragiliteit, uutwesselingen en anpassingen
*De beweaging van materialen en energy döär leavende gemeynskappen
*Wo as ekosystemen mekander upvolget
*Samenwarking, teagenwarking en röyverye binnen en tüsken soorten
*De rykheid, biomassa, en verdeyling van organismen binnen ne leavümgeaving.
*Patronen van biologiske verskeidenheid en wo as dee döärwarket in ekosystemen

Ekology hevt raakvlakken by nen heylen houp disciplines: natuurbeheyr, landbouw, buskbouw, viskerye, stadsplanning, gemeynskapsgesundheid, ekonomy en verskillende disciplines binnen de weatenskap.

Et woord "ekology" ("Ökologie") wör in 1866 vöär et eyrste bruked döär den düütsken weatenskapper Ernst Haeckel. En de tweyde hälvde van den 19. eywe bouwden et steyds wyder uut as rechte weatenskap. Evolutionäre begrippen as anpassing en natuurköäse sint vaste bouwsteynder van de moderne ekology.

Ekosystemen sint et geheyl van organismen en de gemeynskappen wat se förmet en de neet-leavende underdeylen van de ümgeaving wårin as dee leavet.
Frank O'Connor

**Frank O'Connor**, geboren as **Michael Francis O'Donovan** (Cork, 17 september 1903 - Dublin, 10 meert 1966) was een Ierse schriever van meer as honderdvieftig warken. Hij warkte as bibliothecaris in Cork en Dublin en was körte tied directeur van 't Abbey Theatre in Dublin. 't Bekendst is e um zien körte verhalen en zien autobiografische geschriften. Een groot diel van de jaoren vieftig zat e in de Verienigde Staoten, daor as e hen eneugd was um les te geven. Naor hum is de Frank O'Connor International Short Story Award vernuumd.

## Leven en dood
O'Connor gruide op in 't Zuud-Ierse Cork. Zien vaor was slim an de drank en zörgden slecht veur zien moe en hum. Dat kunde hij hum nooit vergeven. Veule van zien warken gaot aover een kiend dat niet best mit zien vaor kan en zien moe bescharmt. In zien autobiografische warken nuumt e zien jeugd altied 'de verschrikkelijke jaoren'. Toen as e 15 was gong e bij 't leger van de Ierse nationalisten umme te vechten veur de onofhankelijkheid van Ierland. Hij was fel tegen 't Anglo-Ierse Verdrag van 1921, waornao as e in de Ierse Börgeroorlog as propagandaschriever weer veur de IRA begunde te warken. Mit nog twaalfduzend andere tegenstanders weur hij vasteneumen deur de nije Ierse regering.

Nao dat hij vrijelaoten weur, kwaamp hij te warken as leraar Iers, theaotermaker en bibliotheker. Zo kwaamp e in de kunde mit literaire schrievers en weur e kameraoden mit onder meer George William Russell, die as hum introduceerden bij W.B. Yeats, Lennox Robinson, F. R. Higgins en Augusta Gregory, stuk veur stuk bekende dichters en teaotermakers. In zien levensaoverdenking schref e Yeats en Russell veule dank toe vanwege de veule anmoedigingen die as ze hum gaven. In 1935 weur e directeur van et Abbey Theatre in Dublin. Hij had et slim in de wiere mit andere directieleden van et theaoter, wat nao Russell zien dood in 1939 zo hoog opliep dat hij der mit uutscheiden. In 1950 neum e een uutneudiging an umme te gaon lesgeven in de Verienigde Staoten, waor veule van zien körte verhalen in de The New Yorker staon hadden en arg populair wörden waren. Zowat tien jaor bleef e in de VS, al had e altied de wuns um weerumme te komen.

Onder 't lesgeven op Stanford University in Kalifornië kreeg O'Connor in 1961 een beroerte. Op 10 meert 1966 störf O'Connor in Dublin an een hartanval. Twei dagen dernao hebt ze hum wegbracht naor 't Deans Grange-karkhof.

## Familie
O'Connor trouwden tweimaol. In 1939 mit Evelyn Bowen, waormit as e twei zeuns en een dochter kreeg. Ze gongen uut mekare in 1953. Toen as e lesgaf an Northwestern University kwaamp e Harriet Rich tegen. Zee trouwden en kregen een dochter.
Matijn Nijhuis

**Peter Matijn Nijhuis** (Almelo, den 7. oktober 1974) is nen nederlandsken juurnalist en nysleaser vöär de NOS up Radio 2.

## Loupbane
Nijhuis begünde as vrywilliger by Radio Almelo. Hee güng hen juurnalistik studeren, mär makeden dat neet af. Med 22 jår küm hee as nysleaser en verslaggeaver by Omroep Amersfoort te warken. Et jår dårup küm hee by RTV Oost, wåras hee verskeidene radio- en tv-programma's presenteren deade. Mei 2000 deade hee de ekstra TV Oost-uutsendingen presenteren oaver den vüürwarkramp van Enske.

In datselvde jår vertröäk Nijhuis når de NOS, wåras hee betrökken rakeden by et 3FM Nieuws (den vöärlouper van *[[NOS op 3]]*). In 2001 güng hee voordan når et NOS Radionieuws, üm nysberichten te leasen up de andere publike radiokanalen. In 2006 küm Nijhuis weaderümme by RTV Oost, wåras hee et morgenprogramma *Klaarwakker* vöär de radio makeden en nysleaser was vöär de televisy. Twey en en halv jår later güng hee weader når de NOS.  Hee was te höyren vöär verskillende publike radiokanalen. Underwyl warkeden hee med an et NOS Radio 1 Journaal en et programma *Met het oog op morgen*, vöärdat hee in 2016 vasten vöärleaser wör by NPO Radio 2.

## Persöönlik
Nijhuis hevt cerebralen parese (nen harsenverlamming), wat by em sorget vöär en spastisk beyn. Dårdöär hevt Nijhuis sunder hülpe moide med loupen. In 2006 kreag hee et toch noch vöär mekander üm up entingen med botox ne alternative wandelveerdaagse te loupen, üm geld by mekander te krygen vöär et gode dool. In 2017 was hee ambassadöör vöär Steptember, ne stichting wat geld insammelt vöär undersöök når CP. Seyd 2021 dwingt em de CP in nen rulstool.

Eande van 2009 vröög hee vöär de radio by 3FM synen vreend te trouwen. Ende 2021 güngen see weader uut mekander. Seyd 25 december 2016 düt hee alle weaken nen vlog-ryge underholden by YouTube.
In ne uutsending van et programma *Het oog wil ook wat* verklården Nijhuis in 2021 dat hee lidt an gesichtsblindheid (prosopagnosy). 

## Y muttet et mär weaten
* In 2012 deade hee vöär 3FM Serious Request, wat dat jår in Enske hölden wör, et nys van de NOS in et twentsk leasen, as underdeyl van ne vulleydig twentske uutsending med Michiel Veenstra en Ilse deLange.
* In 2013 was Nijhuis höyvdredaktöör by evenementensender Kermis FM.
* in 2019 wör Nijhuis uutetöpen töt 'besten nysleaser' by de RadioFreak.nl Awards.

## Brunnen
Transvaal

**Transvaal** of **Transvaol** was ien pervinsie vaon Zuud-Afrika tydens ampartheid van 1902 tot 1994. Et was ien veurtzetting vaon die Suid Afrikaanse Republik. De heufdstad vaon de pervinsie was Pretoria.
Freriksoord

**Freriksoord** (ook wel **Frereksoard**, vaok afgekort naor **F'oord**; Nederlaands en Koloniaols: Frederiksoord) is een dörp in de gemiente Westerveld, in 't zuudwesten van de pervincie Drenthe. 'T ligt ten zuudwesten vaon Vledder en heeft ongevier huunderd inwoners. Tot 1998 beheurde 't dörp tot de gemiente Vledder. In het zuidwesten ligt het dörp Neiensleek geleen. Seins 2021 staot Freriksoord op de Unesco-Werelderfgoedlijst als een vaon de Koloniën vaon Weldaodigheid.
Veengoot

Den **Veangoate** is ne kleine rivier in den Achterhook. Den Veangoate hevt synen öärsprung net ten süden van Lechtenvoorde. Hee ströymt globål in noordwestelike richting. Hee kümt kört langs Harreveld, Marienvelde (Achtersöwwent), den Veldhook en Vorden. Den Veangoate löpt gerüüme tyd evenwydig an de Båkske Bekke. Net ten noorden van Wichmond kümmet beide bekken såmen. Vanaf Wichmond gåt de twey såmenevöögde bekken wyder as de Båkske Bekke. Disse mündet eynige kilomeaters wyder in den Yssel uut. Vanaf et såmenströympünt begint ouk et Ströymkanål van Hackfort dat - as de Båkske Bekke et ankan - sörget vöär ekstra afwåtering når den Yssel. 

Den Veengoate löpt döär de gemeynden Aalten, Oust Gelre, Berkelland en Bronkhorst. 

Den wåterstand in et gebeed wördt ereguleerd döär et Wåterskap Ryn en Yssel. Tüsken 1926 en 1940 wearen der as warkverskaffing verskeydene projekten uutevöörd um den wåteroaverlast in den winter en den sommer to beparken. De afvöörkapaciteit van souwal de Båkske Bekke as den Veangoate wyren vergröäted en vöäle sekundaire wåterloupen in et gebeed wearen verruumd en uutedeped.

De meyst evangene vissöyrten bünt ruisfurne, blankfurne, kolblei, snook, seelt, bråsem, riviergrundel, bårs, skubkarper.

De geskydenis en geografy van den Veengout
Ströymkanål van Hackfort

Et **Ströymkanål van Hackfort** of et **grööne kanål van Hackfort** is nen wåtergang in den Achterhook in Gelderland. Et wyr egråven in 1952 en is in gebruuk enöämen in 1955. Et afwåteringskanål sörget vöär de uutwåtering van med nåme den Veengout en de Båkske Bekke tydens hougwåter as et gemål Båkske Bekke mut pumpen. 

## Funktsy
Et kanål is as gröön kanål untwörpen vöär de lossing van de Hackfortske Bekke, nåmelik as de Båkske Bekke neet meyr sül können lösen vanweagen hougwåter. Dat sül nen stük of 30 dågen per jår et geval weasen. Et kanål beginnet ten noorden van Wichmond, dår wår den Veengout en de Hackfortske Bekke oavergåt in de Båkske Bekke en endiget 3 kilomeater wyder  med nen uutwåteringssluus in den Yssel, under den weg van Zutfent når Hummelo. 

Vanaf et uutströymwark in den Yssel töt an de höyge grunden by Hackfort funktsioneret de kåde langs de südsyde as slåperdyk en dee langs de noordsyde as bandyk.

De anlegkosten van et kanål bedrogeden destyds ƒ&nbsp;425.000.

## Dichting van de Båkske Oaverlåt
Et kanål is anelegged vanweagen de dichting van den Båksken Oaverlåt. Den oaverlåt was nen låg gedeylde in den Ysseldyk ten süden van Zutfent. De bedooling dervan was dat wåter van dykdoorbråken ströymupwårts langs den Yssel via dit verlågede gedeylde terügge in den Yssel kön ströymen. Den oaverlåt hevt noit good efunktsionered. In plåts dårvan ströymeden der reagelmåtig wåter landinwårts, wårdöär et gebeed ten süden van Zutfent deyls under wåter kwam too stån. Tüsken 1905 en 1946 gebureden dat seaventeen mål. Nåst et dichten van den oaverlåt wyr de uutwåtering van de bekken verbeaterd. Hyrvöär wyren gemålen ebowd en nye mundingen egråven: et Afleidingskanål vöär den Berkel en et Ströymkanål van Hackfort.

Al snel bleek dat et kanål völle våker en völle meyr wåter sül vooren dan was edacht. Med nåme med de eigenåren van de landgooder Suideras en Hackfort is jårenlange uneynigheyd ewesd oaver den status van et kanål en de too betålen vergoodingen vöär et gebruuk dervan. Et Wåterskap Båkske Bekke most den undergrund en anliggende kåden vöär ses jår van de eigenåren pachten. De provinsy nam den pacht in 1961 van et wåterskap oaver en probereden de grunden too kopen, mår dat is mår deyls elükked.
USB

**Universal Serial Bus (USB)** is en industrystandaard vöär kabels, konnektoren en protokollen vöär verbindingen, kommunikaty en ströymanvoor (interfacing) tüsken komputers, by-apparaten en andere komputers. Der sint vöäle verskillende ården van, med 14 verskillende ansluters. USB-C is de nyste variant. 

De USB-standaard besteyt seyd 1996 en wördt beheyrd döär de USB Implementers Forum (USB-IF). De veer geslachten van USB-varianten sint: USB 1.*x*, USB 2.0, USB 3.*x* en USB4.

## Standaardisaty
USB is bedoold üm de ansluting van by-apparaten en persöönlike komputers te versimpelen. Dat is sou wal vöär weadersydse kommunikaty as elektrisken kracht. Et hevt vöäle andere koppelingen vervüngen, sou as seriele en parallelle poarten. Et is de standaard wörden up ne groute verskeidenheid an apparaten, sou as tikplanken, müse, videokamera's, printers, mobile telefoons, harde skyven en netwarkadapters. USB-anslutingen vervanget ouk voordan vaker uplaadkabels vöär draegbåre apparaten.
Kamera

Nen **kamera** is en optisk warktüüg üm sichtbåre bealden vaste te leggen. In beginsel is nen kamera en afslöätene döse (de sounöömde *body*) med en klein gaetken (diafragma). Lecht dat vanaf en underwarp afkaatset en döär dat gaetken kümt, valt up en lechtgevölig uppervlak (meysttyds fotografisken film of digitalen sensor). Kamera's hebbet meyrere mechaniken üm te regelen wodöänig as et lecht up et lechtgevölige uppervlak valt. Med lensen kan et lecht skarper en doffer emaked worden en dee oapening kan gröäter en kleiner emaked worden. Med nen sluter kan den kameragebruker bepålen wo lange as et lecht up lechtgevölige uppervlak valt.

In de fotografy is en eynbealdskamera et höyvdwarktüüg. De vastelegde bealden künnet later (digitaal) bewarked worden en afedrükked. Vergelykbåre artistike uutdrükkingen med beweagende bealden sint film, videografy en cinematografy.

Et woord *kamera* kümt van et latynske *camera obscura* (dunkeren kamer), wat verwist når et oorsprungelike apparaat wårmed en beald up en plat vlak projekteerd wördt. De hüdige kamera's stammet allemål van den oorsprungeliken camera obscura. De eyrste permanente foto wör in 1825 emaked döär Joseph Nicéphore Niépce.

## Warking
Nen kamera vangt lechtfotonen, meystal uut et sichtbåre spektrum (mär möägelik ouk uut andere deylen vna et elektromagnetiske spektrum). Alle kamera's gebruket etselvde grundbeginsel: lecht kümt nen kleinen kamer in en brandt in en lechtgevölig medium. De längde van dee bloutstelling wördt beheyrd med nen sluter. In de meyste nyste kamera's sit ouk nen kykerd (viewfinder), wårmed as den fotograaf kan seen wat he der upkrigt en wårmed as hee synen lechtafdrük vöäraf kan bystellen.
Slagenlandskap

En slagenlandskap is en veenuntginningslandskap. Vanuut de höyger eleagene deylen (ne deksandrüg) wearen langerekkede kåvels et veengebeed inetrökken. Der untstunden so lange percelen met agrariske bebowing up den kop van de kavels. Sloten skeideden de percelen van mekare.

Meystal wördt et landskap ekenmarked döär ströykenverkaveling. Et is en landskap wårby verkaveling in smalle bånen dee *slagen* ov *ströyken* wördet enöömd hevt plåtsevunden.

## Referentsys
Meyr oaver et slagenlandskap an de hand van en vöärbeyld uut de gemeynde Barneveld: https://web.archive.org/web/20211220123739/https://landschapsbeheergelderland.nl/wp-content/uploads/Inlegvel-erfbeplanting-Slagenlandschap.pdf
Turks

**Türksk** (*Türkçe*) is ne türkske språke en officiele språke van Türkye. Et türksk is ouk eyne van de officiele språken van Cyprus en enkele gemeynden van Noordmacedonie. Buten Türkye wördt de språke espröäken döär türkske minderheiden in landen van de Balkan en de Kaukasus sou as Irak, Grekenland, Bulgarye, Kosovo, Bosnie en Herzegovina, Syrie, Rumenie, Moldavie en Azerbeidzjan. Türksk wördt ouk espröäken döär seyr vöäle immigranten in andere landen, sou as Neaderland, Belgie en Düütskland. Et is ne agglutinerende språke med klinkerharmony. Seyr våke wordt et Türksk as vöärbeyld enöömd as lüde et hebbet oaver agglutinerende språken. Döär afstammelingen van Türkske emigranten (van et Ottomaanske Ryk) in et Midden-Ousten, de Turkmenen in Irak, Iran en Syrie, wördet Türkske dialekten espröäken.

Et Türksk maakt deyl uut van de family van Türkske språken, dee ouk espröäken wördet in en grout deyl van Centraal-Asie, en dee ne sou groute underlinge verwantskap hebbet, dat sy gröytendeyls underling verstånbår bünt. De Türkske språken wördet up höär böärte ereakened töt de altaiske språken, dee höygerup såmenkomen sülden med de uraalske språken. Dit låtste is neet unumstreden, mår wördt verdeydigd döär sommige akademici, sou as in de jåren 1930 döär de oustenrykske språkkündige Hermann Kvergić.

De öldste eskreaven brunnen in ne türkske språke bünt runeninskriptys uut de 8. eywe.

Et Türksk wördt eskreaven med et - wat anepasde - latynske alfabet. So bünt under anderen de letters x, q en w neet upenoamen in et alfabet, terwyl der wal andere, ekstra letters bünt toevoogd, sou as ç, ğ, ı, ö, ş en ü. Med syn anpassingen nomet lüde dit et Türk alfabesi (Türksk alfabet). Dit wear in 1928 vanweagen de kemalistiske hervörmingen in Türkye inevoord. Töt dan wear et, ouk wat anepasde, arabiske alfabet ebruked. In dat alfabet eskreaven nomet lüde de språke meystal osmaansk (türksk: Osmanlıca).

Skounwal et eigenlik desölvde språke betreft, gåt de verskillen tüsken et hedendågske türksk en et osmaansk wyder as alleane et skrivt. Et osmaansk is namelik anevuld med seyr vöäle arabiske en persiske leynwöörden en döär språksüvering hebbet lüde dee invlood in et hedendågske türksk flink terüggebracht. Hyrdöär is der en grout verskil in wöördenskat ontstån. Terwyl et osmaansk as elitespråke van de edelen, de geystelikheid en de ryken vöär et volk onverstånbår was, wear het puristiske Öztürkçe, dat as reakty in updracht van Kemal Atatürk wear untwörpen, ouk döär mår weinigen begreapen. Nå en antal seyr kontroversiele språkhervormingen, dee neet selden epård gingen med ne (gewelddådige) regimewisseling, is de hüdige türkske skrivtspråke untstån, dee heyl redelik by de spreakspråke anslut.
Sango

**Sango** (ov *Sangho*) is ne språke dee vöäral espröäken wördt in de Centraalafrikaanske Republyk. Et is eyne van de lingua franca van dit land. Ouk in Tsjaad en Kongo-Kinshasa spreaket sy de språke. Skounwal der in totål rund de 5 miljoon spreakers bünt, bünt der mar umgeveer 400.000 lüde dee et as moderspråke hebbet. Dit låtste antal stygt wal sterk. Sango wördet eskreaven in et latynske skrivt.

Et Sango untwikkelden sich uut et Ngbandi van de 19e eywe en kan düs as kreoolspråke van dee språke beskowd wörden.
Mosambyk

**Mosambyk** (/ˌmozamˈbik/), officieel de **Republik Mosambyk** (Portugeysk: *Moçambique* or *República de Moçambique*, portugeyske uutspråke [ʁɛˈpuβlikɐ ðɨ musɐ̃ˈbikɨ]; Chichewa: *Mozambiki*; Swahili: *Msumbiji*; Tsonga: *Muzambhiki*), is en land in suudoustelik Afrika. Up et westen der van ligt den Indisken Oceaan, up et noorden Tanzania, up et noordwesten Malawi en Zambia, up et westen Zimbabwe en Eswatini (et vöärmålige Swaziland) en up et süüdwesten Süüdafrika. Et Kanaal van Mosambyk skeidet den ståt af van de Komoren, Mayotte en Madagaskar in et westen. Den höyvdstad Maputo is medeyne de gröätste stad. Der woanet ungeväär 30 miljoon lüde in Mosambyk.

Tüsken de eyrste en vyve eywe nå Kristus tröäken bantuvolker vanuut et noorden en westen når et hüdige Mosambyk. Mosambyk krigt de noordelike passaatwinden med vanaf den indisken oceaan. Tüsken de 7. en 11. eywe untstünden hyr en paar swahilihavenstäden, wårvan de kenmarkende swahilikultuur en -språke afleidden. In de late middeleywen kreagen disse städen regelmåtig besöök van handelslüde uut Somalie, Etiopie, Egypte, et arabiske skyreiland, Persie en India.

Med de reise van Vasco da Gama in 1498 kümmen ouk de portugeysken, dee as et händigan begünden te koloniseren en der in 1505 en neadersetting stichten. Nå veer eywen portugeysken oaverheyrsking wör Mosambyk unafhangelik in 1975, wårnå et al gauw de Republik Mosambyk wör. Nå twey jår unafhangelikheid bröäk der nen langen börgeroorlog uut, den as duurden van 1977 töt 1992. In 1994 hölde Mosambyk de eyrste verkesingen med meyrere partyen. Seyd dee tyd is et når verholding altyd årdig nen stabilen presidentiälen republik, al laait de unlüsten mangs up kleine skåle weader up. 

Mosambyk hevt grouten natuurliken rykdom. Et land drait groutendeyls up landbouw, mär med name de voodselindustry, chemiske fabrikage en de produkty van aluminium en petröäly kummet up. Ouk turisme groit. Süüdafrika is Mosambyks gröätste handelspartner en gröätste brunne van butenlandske investeringen. Dårnöäst hevt et land nauwe ekonomiske bände med Belgie, Brasilie, Portugal en Spanje. Seyd 2001 is Mosambyk stöädigan by de landen med jårliks et hardst-groiende BBP, al segt dat neet allens; et land is noch altyd eyne van de armste en underuntwikkelde landen van de wearld. Et büngelt underan lysten as et geyt üm BBP de man, menskelike untwikkeling, måte van ungelykheid en döärsneyde leavensduur.

De eanigste officiele språke van Mosambyk is portugeysk, wat vöär de meyste inwoaners leyrd wördt as ne tweyde språke. Wydverbreide inheymske språken sint tsonga, makhuwa, sena en swahili. En grout deyl van et volk in et land hevt bantuwörtel. De meyste lüde in Mosambyk sint kristelik. Flink wat lüde volget de islam of afrikaanske natuurgodsdeenste. Mozambyk is lid van de Vereynigde Natys, den Afrikaansken Uny, et Gemeynebest, de Islamitiske Samenwarkingsorganisaty, de Portugeyske Språkengemeynskap, de Neet-lieerde Beweaging, de Südelik Afrikaanske Untwikkelingsgemeynskap. Ouk sit et land by in La Francophonie.
Neutraal Moresnet

**Neutraal Moresnet** (düütsk: *Neutral-Moresnet*, fransk: *Moresnet neutre*) was nen as neutraal untwörpen ståt tüsken Prüüssen (låter et Düütske Keiserryk) en et Vereynigd Koaningryk der Neaderlanden (låter Belgie). Et lag tüsken den Vaalskerbarg en de plåts Moresnet, up den plek wår now Kelmis ligt. Et hevt bestån vanav et kongres van Wenen (1816) töt an et verdrag van Versailles (1919). 

Et 3,4&nbsp;km² groute gebeed van et vöärmåligen Neutraal Moresnet ligt seaven kilometer süüdwestelik van Aken en ryket in et noorden töt an den Vaalskerbarg, wår tüsken 1830 en 1919 en veerlandenpünt was (med Neaderland, Belgie en Prüüssen/Düütskland). Et inwöänerantal steeg rap van 256 personen in 1815 töt 4668 vöär den Eyrsten Wearldoorlog.
Burj Khalifa

Den **Burj Khalifa** (arabisk: برج خليفة‎, arabiske uutspråke: [bʊrd͡ʒ xaˈliːfa], *Toren van den Kalyf*) is nen wulkenkrabber in Dubai in de Vereynigde Arabiske Emiraten. Med ne tiphöygde van 829,8 meter en dakhöygde van 828 meter (sunder antenne mär med nen spryt van 244 meter) is den Burj Khalifa et höygste gebouw van de wearld, seyd et in 2009 den top kreag. Dårmed sköät et Taipei 101 vöärby, wat dårvöär et höygste gebouw was.

## Anvang
Den bouw van den Burj Khalifa begünde in 2004. Vyv jår later, in 2009, stünd de butenkante. Et höyvdraamwark besteyt uut ewåpend beton. En deyl van et stål kümt uut et Palast der Republik in Berlyn, et vöärmålige oustdüütske parlement. Et gebouw güng in 2010 lös as deyl van en gröäter bouwprojekt med name *Downtown Dubai*. Et is bedoold as pronkstükke vöär en groutskålig untwikkelingsgebeed vöär gemengd gebruuk. De readen vöär et bouwen is dat de regeyring de ekonomy minder afhangelik van öäly wolde maken en üm Dubai meyr internationale bekendheid te geaven. Et gebouw heateden anvangelik *Burj Dubai*, mär wör as eyrbetöyn ümmenöömd når den leider van Abu Dhabi en president van de Vereynigde Arabiske Emiraten, Kalyf bin Zayed Al Nahyan. Abu Dhabi en de regeyring van de VAE leynden Dubai geld üm öäre skulden af te betalen. Et gebouw bröäk verskeidene höygderekords, sou as 'et höygste gebouw van de wearld'.

## Untwarp
Den Burj Khalifa is untwörpen döär Adrian Smith van Skidmore, Owings & Merrill, et bedryv wat ouk de Willis Tower en One World Trade Center untwörp. Hyder Consulting was den uutvoorder, NORR Group Consultants International Limited leidden de architektuur van et projekt. Et untwarp is afleided van de islamitiske bouwstyl uut de streake, wat byvöärbeald ouk terügge is te seen in den Grouten Moskee van Samarra. Et gebouw hevt dree vlöägels, dee as in nen Y-form up mekander anslutet. Dårmed wördt et woan- en hoteluppervlak vergrouted. Ne centrale pille med stütpuurs en vlöägels höldt et gebouw oavereande. Dat is afekeaken van de Tower Palace III, med as verskil dat alle upwaertse verplaatsingen in et middenstükke geböäret, behalve wat noudtrappen in de dree vlöägels. Den Burj Khalifa is anekleyded med materiaal wat Dubais heyte summertemperaturen teagenhöldt. Et gebouw hevt 57 liften en 8 rultrappen.

## Geld
Up en bepaald ougenblik tydens den bouw kümmen de oorsprungelike bouwers van Emaar in geldnoud. Kalyf bin Zayed Al Nahyan, heyrsker van de Vereynigde Arabiske Emiraten, sköät öär geld en hülpe vöär, wårnå as et spül as dank ümmenöömd wör når *Burj Khalifa*. An et gebouw selv wördt når verholding weinig verdeend, mär des te meyr med alle ümliggende winkels en hotels in Downtown Dubai.

## Untvangst
Den Burj Khalifa wördt wearldwyd bewunderd en hevt heyl wat prysen wünnen. Smet up de faam sint de untelbåre klachten van gastarbeiders uut Süüdasie, dee as en grout deyl van et bouwvolk uutmakeden. See hadden et van slechte warkümstandigheiden, laege lounen en et gebruuk üm paspoarten van arbeiders achter te holden töt et wark klår was. In 2011 wör der melding maked van vöäle selvmoarden under butenlandske warkers dee neet vordmöägen.
De Boetners

**De Boetners** is nen dialektrockband uut Dörkum, uperichted in 2011. De jungs kömmet vöärnåmelik uut de gemeynde Montferland. Den band is neet aneslötten by ne plåtenmåtskappy en hevt ginnen manager. In 2021 brachteden sy in eigen beheer höär veerden album uut.

## Geskydenis
Einspireerd döär Jovink en de Voederbietels, Normaal, Boh Foi Toch en AC/DC kwamen Kevin Raayman en Koen Büttner in 2011 up den Swarten Kross up et idee um nen band too beginnen. In 2013 wear et duo anevüld med Bram Kruijt en Alex Simons. Et eyrsten album, *A-j Moar Schik Hebt*, verskeen in 2014.

De Boetners hebbet under andere upetreaden up den Swarten Kross (2017) en Huntenpop (2018), en in 2019 spöälden den band in et vöärprogramma van Normaal. In datsölvde jår volgden en uptreaden in Schouwburg Amphion in Dörkum.

Souwal in 2018 as 2019 wear et nümmer *Zommer* uutesönden up Radio 2 döär Rob Stenders. Ouk versörgden den band en liveuptreaden tydens de uutsending.

In 2021 brachteden sy höär veerden album uut, *de Boetners*. 

## Diskografy
### Albums

### Singles

## Bandleden
* Kevin Raayman (sang en gitaar)
* Koen Büttner (gitaar en achtergrundsang)
* Bram Kruijt (drüms en achtergrundsang)
* Alex Simons (basgitaar)

## Eksterne link
*Officiele websteade
Alpe d'Huez

Den **Alpe d'Huez** is nen barg en wintersportgebeed in de franske Alpen. Et ligt up 1860 meter höygde up de süüdwestflank van den Pic Blanc. Et ligt in et bargmassiv van de Grandes Rousses in et süüdwesten van de Alpen. Alpe d'Huez sölv en de skipistes ligget boaven de böymgrens, summige skiliften beginnet ungevear up de böymgrens.

Den Alpe d'Huez ligt up de vöärmålige alpenweides van et dorp Huez (dår is et når vernöömd) en ligt so nen 59 kilometer van Grenoble. Et skistation is bereikbår vanuut Grenoble via den D1091 den de vallei van de Romanche völgt, langs de gemeyndes Livet-et-Gavet en Le Bourg d'Oisans. Vanuut et ousten (Col du Lautaret) is den Alpe d'Huez ouk te bereiken via den Col de Sarenne, mår de route vanav Bourg d'Oisans is meystal rapper. 

Den Alpe d'Huez is in Neaderland bekend ewörden as ankumst in de Runde van Frankryk.
Kaapverdie

**Kaapverdie** of de **Kaapverdiske Eilanden** (Portugeysk: *Cabo Verde*, letterlik ümmesat: *Gröönkaap*) is nen eilandenståt in den atlantisken oceaan, vöär de westküste van Afrika. Et besteyt uut teen vulkaniske eilanden, dee as med mekander ungeveyr 4033 kilometer in et veerkant beslåt. De eilanden ligget tüsken 600 en 850 kilometer up et westen van Cap-Vert, up den meyst westeliken tip van et afrikaanske vasteland. De kaapverdiske eilanden sint tehoupe med de Acoren, Kanariske Eilanden, Madeira en de Wilde Eilanden deyl van et natuurgebeed makaronesie.

Töt den 15. eywe woanden der nüms up de kaapverdiske eilanden, töt at de portugeysen en untdekkeden en koloniseerden. Dårmed wör et de eyrste europeeske neadersetting in de tropen. Ümdat Kaapverdie makkelik leade vöär de Atlantiske Slavendryverye, güng et de eilanden mirakels good in de 16. en 17. eywen. De eilanden tröäken handelslüde, kapers en piraten. Do as in de 19. eywe de slavenhandel verböäden wör, rakeden de eilanden in verval en vöäle inwoaners tröäken vord. Toch krabbelden de eilanden weader up en wörden en vöärnaam handelscentrum en handigen tüskenstop vöär groute skeypvårt. In 1951 wör Kaapverdie en oaverseysk departement van Portugal. Toch bleaven de inwoaners stryden vöär unafhangelikheid, wat se kreagen in 1975.

Seyd de jåren '90 van den 20. eywe is Kaapverdie ne stabile demokraty. Et is eyne van de meyst untwikkelde en demokratiske landen van Afrika. Ümdat et selv nauweliks natuurlike brunnen hevt, müt de ekonomy et vöäral hebben van deensten, turisme en butenlandske investeringen. In 2021 woanden der ungeväär 483.628 lüde, vöärnamelik van emengd afrikaansk en europeesk blood. De meyste lüde sint roumsk-katolik, en oaverblyvsel van de portugeyske oaverheyrsking. Der is ne groute kaapverdiske diaspora. Vöäle lüde woanet in de Vereynigde Ståten en Portugal. In Rotterdam in Neaderland is ouk ne groute gemeynskap. et antal uutvlegers is behöyrlik grötter as de inwoaners van de eilanden selv.

De officiele språke van Kaapverdie is portugeesk. Dat is de språke van underwys en de regeyring. Ouk vöär de radio, televisy en in kranten wördt et gebruked. Kaapverdisk Kreool is ne andere officieel registreerde språke, wat de meyste lüde spreaket.
Demokraty

**Demokraty** is ne wyse van landsbestüür wårby as de inwoaners beslisset. Et woord kümt uut et greekske woord vöär *volk* (*δῆμος*, demos) en *heyrsken* (κρατειν, kratein), letterlik düs *heyrskend volk*.

Demokraty kümt in twey smaken: direkt, wårby as et volk rechtstreyks oaver besluten stemmen kan. En indirekt, wårby as et volk ne afvaerdiging köst dee de besluten vöär öär nemt. Den lätsten form kümt vandage den dag et meyste vöär.

In ne demokraty hevt et heyle volk beslissingsrecht en sint alle landsbesluten afleided van instemming van et volk. Den bestüürsform geyt uut van lykheid van alle mensken. As alleman lyk en vry is, hevt alleman eavenvöäle recht üm bepålde wetten vaste te leggen. In warkelikheid gevt dit vake vöäle stryd. Alexis de Tocqueville meynden dat tevöäle vryheid lüde ungelyk makeden en andersümme. Ouk wårskouwden hee vöär de tiranny van de meyrerheid: as ne meyrerheid beslist oaver ne saak dee nådeylig is vöär en klein köppelken lüde, künnet dee lätsten sik benådeyld völen en in et gewäär kummen.

Kenmarken van demokraty sint de vryheid van samenkumst, associaty en meyning, inklusiviteit en lykheid, börgerskap, instemming van de regeyrden, stemrecht, leavens- en vryheidsrecht en rechten vöär minderheiden.

Den term küm vöär et eyrste vöär in de 5. eywe vöär kristus üm de politike stelsels van domålige greekske stadsståten te beskryven. Med name in klassik Atene bedüden et de 'volksregeyring'. Et stünd teagenoaver *aristokraty*, ne 'eliteregeyring'. Van de hüdige westerske demokraty wördt vake meynd dat et syn oorsprung hevt in disse greekske stadsståten en et romeinske ryk. Dårin hadden vrye kearls kleine stemvryheiden. In souwat alle hüdige demokratien bedüden volksstemrecht vöäral stemrecht vöär höygere adellike lüde, töt dat in den 19. en 20. eywe veranderden når algemeyn keesrecht vöär inwoaners van en land boaven de 18.

Demokraty steyt teagenoaver andere förme van regeyring wårby as byvöärbeald eyn persoon of en klein köppelken lüde alle heyrskrechten hevt (monarchy of diktatorskap). In de heyle wearld is ne starke hang når demokraty.
Elten

**Elten** is en an den noordover van den Ryn eleagenen düütsk dörpken in de gemeynde Emmerik dat dicht teagen de neaderlandske grens is eleagen in de büürte van Lobith.

Et behöört töt den deylståt Noordryn-Westfålen en ligt noordwestelik van et düütsken Emmerik en süüdwestelik van et neaderlandsken 's-Heerenbarg. Houg Elten (82 m) ligt up de uutlopers van et in Neaderland eleagenen Montferland.

## Geskydenis

In de Middeleywen was Elten anvankelik besit van et hertogdom Gelre. In 1355 kwam et dorp by et hertogdom Kleef.
In 1666 kömmet Elten in besit van Brandenbürg, in 1701 wördet et dorp prüüssisk besit. Eyrder was et land rund Kleef noch neaderlandsktålig, mår nå de prüüsiske anneksatsy nemt den invlood van et düütsk as officiele språke stark too. Dit verstarket sich noch wyder in 1815, nå de napoleontiske oorlogen.

Et dorp is an dree kanten umgeaven döär Neaderland. Up 23 april 1949 is et ter kompensatsy vöär de düütske besetting tydens den Tweyden Wearldoorlog an Neaderland too-eweasen. Dit hevt edüürd töt 1 augustus 1963, doo et weder düütsk wear.

Vandage is Elten en dorp wår inwöäners van düütsken en neaderlandsken avkumst såmen ne hechte gemeynskap vörmet.
De neaderlandske 'grensarbeiders' bünt vöäral warksåm in de regio Arnhem.

## Butternacht
Van de oavergang van Neaderland når Düütskland hebbet vöäle eksporteurs eprofiteerd. Up 31 juli 1963 plaatsden sy vöäle vrachtwågens med too eksporteren goder (vöärnamelik butter) in et neaderlandsken Elten. Den völgenden dag stunden de vrachtwågens med de goder, sunder nen meter too hoven ryden en (et wichtigsten) sunder nen cent an invoorrechten too hoven betålen, in Düütskland. Den vermodelyken winst bedroog 50 töt 60 miljoon gülden. Dit was vulkommen legål. Disse gebeurtenis hetet den *Eltener Butternacht*.

## Verkeer en vervoor
Elten is bekend as grensoavergang wår den neaderlandsken A12 anslutet up den düütsken A3.

Per büs is Elten vanuut Emmerik bereikbår med NIAG-büslyn 94 en vanuut et neaderlandsken Zevenaar en Lobith med büürtbüslyn 566 van Breng.

Elten had tüsken 1856 en 1966 en station an de spoorlyn Arnhem - Emmerik. Sinds 1 juli 2019 is der et nyen station Elten.

## See ouk
* Hoch-Elten
* Adela van Hamaland
* Neaderlandske anneksatsy van düütsk grundgebeed nå den Tweyden Wearldoorlog
* Lyste van landdrosten van Tüdderen en Elten
Partikel

**Partikel** (van et latynske *particula*/*particulum*; verkleiningsvörm van *pars*; "et deyl") kan verwysen når:

* språkkünde:
** Grammatikål partikel, kleine unverboagen wöärden med behülp wårvan ne bepålde grammatikåle kategory wördet anedüded (byvöärbeyld: untkenning, wys en nåmval)
** Modål partikel, kleine unverboagen wöärden med behülp wårvan ne bepålde modaliteit wördet uutedrükked (stopwoard)
* klein fysisk deyltjen. Byvöärbeyld:
** kolloide (gröyter as en molekuul), diameter tüsken 1 en 1000 nanometer
** subatomair deyltjen (kleiner as en atoom), diameter kleiner as 1 femtometer
** elementair deyltjen, neet splitsbår
Gold

**Gold** of **guld** is en chemisk element med as symbool **Au** (uut latyn: *aurum*) en atoomnummer 79. Dårmed is et eyne van de höygere atoomnummerelementen wat natuurlik vöär künnet kummen. In puren form is et en helderklörig, lecht roudgeal, dicht, sacht en bewarkbår metaal. Chemisk bekeaken is gold en oavergangsmetaal. Et is eyne van de minst reactive chemiske elementen en et hevt nen vasten form under standaard ümstandigheiden. Gold kümt vöäle vöär in vryen elementären form as klümpkes of korrels, in rotsen, goldåren en alluviale afsettingen. Et kümt voor in samensmelting med silver (as elektrum), in natuurlik allooi med andere metalen as kopper en palladium en ouk as minerale spoars in pyryt. Mangs kümt et ouk in verbinding med tellurium vöär in mineralen.

Gold is bestand teagen de meyste suren, al löst et wal up in *aqua regia* (en mengsel van nitridesuur en hydrochloorsuur). In teagenstelling töt silver en andere basismetalen löst gold neet up in nitride. Dårümme was dat lange en middel üm gold puurder te maken en üm gold uut andere metalen te krygen. Dårmed unstünd ouk de term 'suurtest'. Gold löst ouk up in alkalineuplössingen med cyanide. Dat wördt gebruked in mynbouw en elektroplaten. Gold löst up in kwik, wårin as et amalgamen förmet. Ümdat et gold as uplösser warket, dat neet as chemiske warking bestempeld worden. 

Ümdat gold neet vöäle vöärkumt hevt et houge waerde. Döär de heyle geskedenisse wördt gold al bruked as müntmateriaal, smükkerye en in andere künstwarken. In et verleaden gölde de goldstandaard as richtlyne vöär geldwaerde. Vanaf de dartiger jåren van den 20. eywe verdweyn gold as dageliks müntgeld en makeden et in 1971 plaatse vöär en fiducäär stelsel baseerd up vertrouwen.

Gold löt sik heyl makkelik bewarken en behöldt synen samenhang good. Eyn gram gold is uut te rekken töt ne plate van eynen veerkanten meter. In uuterekkeden form wördt et halv döärsichtig.

In 2020 was der up de wearld boavengrunds 201.296 ton gold vöärhanden. De wearld gebrukt ny gold vöär 50% vöär smukkerye, 40% vöär investeringen en 10% vöär industry. Döärdat gold good bewarkbår is, good geleidet en roost en andere chemiske warkingen weadersteyt, wördt et vöäle gebruked as elektriske konnektoren in allerhande soorten komputerapparaten (de gröätste industriäle anwending van gold). Ouk warket et good in infraroodskilden, glas-in-loud, bladgold en tandheylkunde. Goldstuv wördt noch wal es as untsteakingsremmer bruked in de geneyskünde. Vanaf 2017 was China de grötste golddelver van de wearld, med 440 ton et jår.

## Neadersassisk
*achterhooksk: *gold*
*Drentsk: *gold*
*Grönningsk: *gold*
*Stellingwarvsk: *gold*
*Sallandsk: *goald, gold*
*Twentsk: *goald, goold, gold*
*Veluwsk: *goud*
*Nysassiske skryvwyse: *gold*
Flensbörg

**Flensbörg** (hougdüütsk: *Flensburg*, platdüütsk: *Flensborg*, däänsk: *Flensborg*, noordfrysk: *Flansborj*) is ne stad in Sleeswyk-Holsteyn, in et noorden van et bundsland an de däänske grens. De stad is ne soueheyden *kreisvrye stad*. Et is de darde stad van Sleeswyk-Holsteyn.

Flensbörg ligt ümsgevear 68&nbsp;km noordelik van Kiel en 92&nbsp;km ten süüden van Kolding. In 1950 had Flensbörg 100.000 inwöäners en was et en düütske *Großstadt*, an et ende van 2020 had de stad noch 89.934 inwöäners.
Gijsselte

**Gysselte** (neaderlandsk: *Gijsselte*) is en büürtskap in de gemeynde De Wolden, provincy Drente (Neaderland). De büürtskap is eleagen in en bosryk gebeed ten süüden van den N375, de *[[Boswachterij Ruinen|Boswachtery Runen]]*. Ten süüdwesten ligget en antal vennetjens, de soueheyden *Gijsselterkoelen*.
Lös veur

***Lös veur***, ondertitel: *Literair magazine uit het oosten*, is een tiedschrift veur literaire schrieverije in 't Nedersaksisch en Nederlaands. 't Nulnummer verscheen end 2021; een tweede nummer kwaamp eerst in jannewari 2024 uut.

## Ontstaon
*Lös veur* wördden uuteprakkezeerd deur de Riessense schriever Gerrit Dannenberg mit vief aandern. 't Kwaamp voort uut de literaire bezigheden van wat schrievers in de *[[Niejen Bodbreef]]* van de Kreenk vuur de Twentse Sproak. Een wiedere anleiding veur 't opzetten van een ampart literair tiedschrift was Riessender Martin ter Denge zien gastredacteurschop van Drèents letterkundig tiedschrift *[[Roet (tiedschrift)|Roet]]* (harfst 2021, 'Themanummer Nedersaksisch oet Overiessel'). 't Veurbield van *Roet* inspireerde Ter Denge zien plaatsgeneut Dannenberg.

De Riessenstalige titel van 't blad kwaamp van wat schriever Gerrit Kraa ies zee aover een verhaal det e naor Dannenberg stuurde: "Voor publicatie of het lösse veur", oftewal 't lösse heerdvuur. Dannenberg mus daorbij dèenken an Herman Finkers zie boek *Verhalen voor in het haardvuur*.

## Nummers
In 't nulnummer van *Lös veur* bint bijdrages te vienden van Arie Jansen, Jan Slofstra, Gerrit Kraa, Martin ter Denge, Gerrit Beunk en Gerrit Dannenberg. In nummer tweie viej zowal nei wark as eerder epubliceerd wark en stokken van historische schrievers, asok vertalingen en illustraties. Der is wark openeumen van Arie Jansen, Pieter den Hertog, Chris Canter, Martin ter Denge, Gerrit Kraa, Henry Wolterink, Toon Kortooms, Gerrit Dannenberg, Jan Slofstra, Art Assink, Hans van Straten, Kees Jansen, Jan Poortman (niet de Drèentse schriever) en Rudolf Kinau.

## Uutgaonde verwiezings
*Tubantia: ''Twentse streektaalschrijvers presenteren nieuw magazine: Lös Veur'', deur Hans Brok, 29 december 2021
Oaverströymingen in Europa in july 2021

De **oaverströymingen in Europa in july 2021** vönden vöäral plaatse in et noordwesteliken binnenland van Middeneuropa, med as gevolg enorme skade en enkele hunderden slachtoffers in Belgie, Düütskland, Frankryk, Italie, Luxembörg, Neaderland, Oustenryk, et Vereynigd Koaningryk en Switserland. De oaverströymingen waren et gevolg van anholdende reagenbüien dee op höär böärte veroorsåked wearen döär en lågedrükgebeed (koldepütte), dat dågenlange up syne plaatse blev. Meyrdere rivyren en bekken ströymden oaver. Med nåme de belgiske provincy Lüük en de düütske deylståten Noordryn-Westfålen en Rynland-Palts wearen swår etröffen.

Meyr as 200 lüde kwamen um by de natuurramp, under wee seyker 180 düütskers en 41 belgen. In Düütskland was dit de natuurramp med et gröytsten antal slachtoffers sinds den störmvlood van 1962.

## Weadersümstandigheiden en oaversicht van de oaverströymingen

Sinds begin july 2021 kwamen warme, störmachtige winden uut Frankryk en Piemont en döär de låge ligging bereikeden nen kulen windströym uut et noorden Centraaleuropa. Dit resulteerden in en grout, relativ vast lågedrükgebeed döär den destyds swakken strålströym en ne trogweadersituaty; gedurende meyrdere dågen waren der swåre reagen- en unweadersbüien, med sums hagel, in Oustbelgië, Noordryn-Westfålen, Rynland-Palts, Baden-Württemberg, Beieren, Saksen en in et noordwesten van Oustenryk en Switserland. Up vöäle plaatsen veroorsåkeden wåtermassas oaverströymingen in rivyren en beaken, groute materiele skade, gewunden en douden. Vöäle skade untstund döär wegespöölde brüggen en autos en döär inestörtede wöäningen en andere bowwarken. De wåterstanden van summige wåteren bereikeden vergelykbare höygden as tydens de oaverströyming van de Alpen in 2005 en de oaverströyming in Switserland in 2007 of oaverskreyden dee sölvs. Nå ümsgeväär ne weake lag et lågedrükgebeed boaven de oustelike Alpen, wår et langsåm vöälleep en in Oustenryk töt swåre oaverströymingen leideden.

In de verskillende etröffen regios verlepen de oaverströymingen anders. De neaderslag in summige barggebeden leideden töt ne enorme swelling van de rivyren en ne snel tonemmende, mår körte oaverströyming in den beneadenloup. Dårenteagen versåmelden et wåter sich langsåm up andere plåtsen souas de mearen an de rand van de Alpen in Switserland en in den beneadenloup van rivyren souas den Mås en den Ryn en bereikeden pas na enkele dågen de höygste wåterstanden. In summige dallandskappen sakkeden de vloodgölven nå enkele uren, terwyl de oaverströymingen in vlakke gebeden dågenlang anheelden. De oaverströyming was vöäral verwoostend in de Eifel, wår gebowen inklusiv infrastruktuur an de Ahr, et boavenste deyl van de Erft, de Rur en höäre syderivyren Inde, Merzbach en Wurm, wearen verwuusted.
Schelmenroman

De **skelmenroman** is en literair genre dat in Spanje untstund in de 16e en 17e eywe as en subtype van de roman. Skelmenromans wordet ouk **picareske romans** enöömd (når et spaansken *picaro*, dat skelm beteykent).
## Neadersassiske vöärbealden
* Mans Kapbaarg (möägelik)
Unbound Gravel

**Unbound Gravel**, eyrder bekend as **Dirty Kanza**, is ne evenement bestånde uut ne gravelrace med verskeydene afstanden jårliks ehölden tydens den låten lente in de Flint Hills rund Emporia, Kansas, Verenigde Ståten. De organisatoren van de race seet de race van 200 myl as den "wearlds gröytsten graveltocht", en wördet erangskikked as eyne van de top gravelraces. Winnårs krygt ne rymgespe.