open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Baas Boppe Baas

**Baas Boppe Baas** (Fries veur: *baos boven baos*) was een Friese dramaserie van bedaenker en regisseur Steven de Jong. Van 2001 tot 2005 wodde de serie, bestaonde uut ofleverings van 30 menuten, uutzunnen deur Omrop Fryslân. 

Baas Boppe Baas gong over de konservatieve *pater familias* Beant Baas (espeuld deur: Rense Westra) en zien meer veuruutstrevende femilie. Beant het roggeklachten en zit in de WAO. Hi'j is wel aktief as heufdredakteur en kolumnist van de dörpskraante. Beant is trouwd mit Joukje (espeuld deur: Hilly Harms).

Zeune Sjoerd (espeuld deur: Thijs Feenstra), schoondochter Talieta (espeuld deur: Meriyem Manders) en heur dochtertien Cynthia (espeuld deur: Thirza Koopmans) wonen ok in et huus van Beant en Joukje. Sjoerd is dieredokter en het zien praktiek an huus. 

Dochter Afke (Lianne Zandstra) woont in et westen van et laand en komt altemet op bezuuk. Bennie (speuld deur: Wybe Bruinsma) is de buurjongen van de femilie Baas. Hi'j is krekt as Beant stamgast van et dörpskefé.

De eerste serie wodde vanof 13 november 2001 uutzunnen. De in december uutzunnen ofleverings wodden mit 130.000 kiekers uutzonderlik goed bekeken. D'r kwam ok een twiede en dadde serie en in et seizoen 2004-2005 volgde de vierde en laeste serie. Vanof november 2004 wodde de dramaserie mit ondertiteling uutzunnen deur Overiesselse regionaole omroep RTV Oost en laeter ok deur BVN, de Nederlaanse en Vlaamse omroep in et butenlaand.

In de zoemer van 2005 wodde de serie ok op 'e laandelike tillevisie (Nederlaand 1) uutzunnen. De serie Baas Boppe Baas geldde ok as veurbeeld veur inkelde dialektseries as de Twentse serie Van Jonge Leu en Oale Groond en de Limburgse serie De Hemelpaort.
1954

De volgende gebeurtenissen vunnen plaose in 't jaor **1954**:

## Gebeurtenissen
* ontstoan van et Nedersaksies literair tiedskrift 't Swieniegeltje
* ...

## Geboren
* 9 december: Herman Finkers, Nederlaands cabaretier

## Esturven
* ...
1958

De volgende gebeurtenissen vunnen plaose in 't jaor **1958**:

## Gebeurtenissen
* ...

## Geboren
* Evert van Benthem, tweemoal winnoar van den Elfsteadentocht
* 16 augustus: Madonna Louise Veronica Ritchie Ciccone, Amerikaanse popzangeres, danseres, schriefster, actrice en liedjesschriefster.
* 10 juni - Clemens Cornielje, Nederlaandsen politieker.
* 29 augustus - Michael Jackson, Amerikaansen popzanger.

## Esturven
* ...
Vliegtuug

Een **vliegtuug** of een **vliegmesine** is een luchvaartuug dat op kan stiegen umdat zien statische vleugeloppervlakken draagkrach opwekken, deur de verplaosing van luch. Hierdeur wonnen 't meugelijk emaak um een controleerbaore vluch te maken. 't Vliegtuug blief daorumme in de luch deurdat 't veurweertse snelheid hef. Een vliegtuug verschil van een luchschip deurdat 't over 't algemeen zwaorder is as luch.

## Naamgeving
Hoewel der veul luchvaartugen bin, wonnen ze neet allemaole **vliegtugen** eneumd. Hieronder vallen namelijk oek de helikopter, een toestel mit dreiende draagvlakken, de zeppelin, dee bienao net zo zwaor is as luch, de heteluchbellon, dee lochter is as luch en as leste de toestellen zonder vaste draagvlakken; de deltavliegers en sommigen ultralochte vliegtugen. De meestbekende vliegtugen bin de Boeing (veural de Boeing 747) en de Airbus.
der bint velle meer vliegtugen. der bint zogeheetn ULTRALIGHTS. da bint vliegtugen die bienoa nichts weagen.

## Nedersaksisch
* Grunnegs: *vlaigtuug*, *vlaigtoeg*, *vlaigmesien(e)*
* Stellingwarfs: *vliegtuug*, *vliegmesine*
* Tweants: *vleegtuug*, *vleegmesiene*
* Veluws: *vliegtuug, vliegmesine*
* Drèents: *vliegtuug*
2006

## Gebeurtenissen
* 1 jannewaori - An 't ende van 31 december 2005 (UTC 0) wörd een schrikkelseconde in-evoegd
* 10 tot 26 febrewaori - Olympische Speulen in Turien
** 11 febrewaori - Sven Kramer win een zulvere medalje op de 5 km scheuvellopen
* 9 juni - Begin van 't WK voetbal in Duutslaand (t/m 9 juli) 
* 29 juni - 't Nederlaandse kabinet-Balkenende II val
* 9 juli - 't Ende van 't WK voetbal mit Italië as winnaor

## Geboren
* thara marhoum
*lucie Jansen

## Esturven
* 11 meert - Slobodan Milošević, ex-prissedent van Servië-Montenegro 
* 8 april - Gerard Reve, Nederlaandse schriever
* 8 meie - Hendrik Entjes, dialektoloog en hooglerer Nedersaksies an de Rieksuniversiteit Grunning
* 25 meie - Desmond Dekker, Jamaikaansen ska-, rocksteady- en reggaezänger, -skriewer en muzikaant
* 11 juni - Jo Daan, dialektologe
Limbörg (Belgie)

De **provìnzie Limbörg** (Nederlaands: *Limburg*, Frans: *Limbourg*, Limbörgs: *Belsj Limburg*) is ain van de vief provìnzies van Floandern en ain van de tiene van Belgie. De provìnzie telt sikkom 905.000 ienwoner (2025). t Grenst in t oosten aan Nederlaands Limbörg, in t zuden aan Loek, in t westen aan Floams Broabant en Antwaarp en in t noorden aan Noordbroabant.

## Geschiednis
De tegenswoordege provìnzie kommt ongeveer overain mit t oale Geveskop Loon, dat in de 11e aiw veur t eerst nuimd wordt en n laingebied van t Prinsbisdom Loek was. In 1794 wuir t geveskop veroverd deur de Fransen en vervolgens veul t tot 1814 bestuurlieks onder t departement van de Nedermoas. Noa t Kongres van Wienen in 1815 ontstond n nije stoat, t Verainde Keunenkriek der Nederlanden, woarin de tegenswoordege Floamse en Nederlaandse provìnzie Limbörg n ainhaid vörmden. De nije provìnzie kreeg van Keuneng Willem I de noam Limbörg, noar t oale Heertogdom Limbörg. Dou Belgie zoch in 1830 ofschaaidde, kwam hail Limbörg (mit uutzöndern van Moastricht) onder Belgisch bestuur. As gevolg van t schaaidengsverdrag tuzzen Nederlaand en Belgie wuiren in 1839 baaide Limbörgen offisjeel schaaiden mit as grenze de Moas.  t Oostelke dail gong noar Nederlaand en t westelke dail bleef Belgisch.

## Arrondisemìnten
t Bestait oet drij arrondisemìnten:
* Arrondisemìnt Hasselt
* Arrondisemìnt Maaseik
* Arrondisemìnt Tongeren

## Gemaintes
Gemainten mit n stadstitel hebben *(stad)* aachter heur noam stoan.

A Bilzen-Hoeselt

B Kortessem -> Hasselt

C Tessenderlo-Ham

D Tongeren-Borgloon

## Boetende hìnwiezen
* Limbörgse editsie van Wikipedia
* AlleCijfers.be
Giesbrogge

**Giesbrogge** (Nederlaands: *Geesbrug*) is een dörp in de gemiente Koevern in Zuud-Drenthe, an de Verlengde Hoogeveense Vaort. 't Hef omdebi'j 720 ienwoners.

Giesbrogge is een ontginningsdörp det in de twiede helfte van de neengtiende eeuw onstund nao de anleg van de Verlengde Hoogeveense Vaort in 't vene van de destiedse gemiente Oosterhesselen. Al de zes broggen aover 't kenaol die as in dizze gemiente laggen, bint eneumd naor 't eerste dörp in de kontreien of naor 't dörp daor as de brogge henne gunk. De plaots die van dizze zes 't varst naor 't westen lag, wordden eneumd naor 't zaanddörp Gies. An dizze brog ontstund een buurtschop die nao de Twiede Wereldoorlog uutgreuiden töt 't dörp Giesbrogge. Veur die tied wordden de plaots Zwinderscheveen, Zwinderscheveld of Giesveld eneumd.

Giesbrogge hef deur zien jonge geschiedenis niet veule olde gebouwen, behalven een enkele monumentale boerderieje. 't Dörp is pas nao de Twiede Wereldoorlog echt töt ontwikkeling ekomen deur de ni'jbouwwiekies die d'r ebouwd bint. D'r bint mar weinig veurzienings: spörtvelden, een openbaore en een protestaants-kristelike basisschoele, een buurtsuper mit postagentschop en een kefé. Wel bint er veule bedrieben op 't bedriebenterrein an de zuudwestkaante van 't dörp, laangs de A37. Daor vien ie onder meer een bouwmarkt en twei pompen. Halverwege 't dörp en 't bedriebenterrein stiet an de lintbebouwing 't kleine mar karakteristieke Nederlaands Hervormde karkien van Giesbrogge uut 1912.

't Laand rondom 't dörp bestiet veural uut laandbouwgebied; an de zuudkaante van 't dörp he'j kleine bosperceelties.

## Verwiezings




## Buten dizze webstee
*Webstee van de gemiente Koevern
Oostfloandern

**Oostfloandern** (Nederlaands: *Oost-Vlaanderen*, Frans: *Flandre-Orientale*) is ain van de vief provìnzies van Floandern en ain van de tiene van Belgie. De provìnzie telt sikkom 1.603.000 ienwoner (2025). De heufdstad is Gent.

t Grenst in t westen aan Westfloandern, in t noorden aan Zeelaand, in t oosten aan Antwaarp en Floams Broabant en in t zuden aan Hainego. De belangriekste revier in de provìnzie is de Schelle.

## Arrondisemìnten
Oostfloandern bestait oet 6 bestuurleke arrondisemìnten: 
* Arrondisement Aalst
* Arrondisement Dendermonde
* Arrondisement Eeklo
* Arrondisement Gent
* Arrondisement Oudenaarde
* Arrondisement Sint-Niklaas

## Gemaintes
Gemainten mit n stadstitel hebben *(stad)* aachter heur noam stoan.

## Boetende hìnwiezen
* AlleCijfers.be
Visserieje

**Visserieje** is een verzamelnaam veur alle menselijke activiteiten mit as doel organismen uut 't water te haolen, zoas vissen, week- schaol- en schulpdieren, zoogdieren, algen en wieren.

't Doel hiervan is gedeeltelijk voedselveurziening (drekte en indrekte voedselveurziening) en gedeeltelijk as perduktiegrondstof (veur o.a. liem).

De visserieje kan gebruukt worden as een bronne van inkomsten of as voedingsmiddel, de zogenaamde beropsvisserieje, of as recreatie, de sportvisserieje.

In relatief veul lanen is de visvangst een belangrieke bronne van inkomsten. 't Andeel dät de visserieje deur middel van dierlijke eiwitten oplevert is ongeveer 18%, dit kan in därdewereldlanen zelfs oplopen tot meer as 30%.

## Nederlaanse visserieje

De Nederlaanse visserieje is naor verschillende gezichtspunten in te delen:

### Perfessionaliteit
* beropsvissers
* sportvissers

### Vangstgebied
* diepzeevisserieje (de oceanen)
* noordzeevisserieje (vnl. mit grote boomkorkotters)
* kustvisserieje (vnl. mit zogenaamde Eurokotters)
* binnenvisserieje (Iesselmeer en binnenwaters)

### Vissoorte
* de platvisvloot
* de rondvisvloot
* de gernaolenvloot
* de schulpdiervisserieje (mossels, oesters, kokkels etc.)

De belangriekste visseriejeplekken van 't laand bin: Breskens, Arnemuun, Vlissingen, Yerseke, Bruinisse, Tholen, Stellendam, Goedereede, Olddarp, Scheveningen, Katwiek, Den Helder, Oldeschild, Den Oever, Urk, Harlingen en Zoltkamp. Belangrieke havens bint wieder Iemuun, Kelienspläte en Lauwersoog.

## Nedersaksisch
* Drèents: *visserije* (warkwoord = *visken*, *viskern*, *vissen*)
* Grunnegs: *viskerij* (warkwoord = *angeln*, *visken*)
* Stellingwarfs: *visseri'je* (warkwoord = *visken*)
* Veluws: *visserie(je) of visseri'j(e)* (warkwoord = *vissen*)
RTV Oost

**RTV Oost** is de regionaole peblieke umroep van de pervincie Oaveriessel. 

De umroep is in 1988 as Radio Oost op-ericht en is vort-ekommen uut de Regionale Omroep Noord en Oost (RONO). In eerste instaantie was Radio Oost de regionaole zender veur Oaveriessel en Gelderlaand. Doe Gelderlaand heur eigen regionaole umroep kreeg, wördden Radio Oost de zender alliene veur Oaveriessel.

In 1992 wördden de naam ewiezigd in RTV Oost en begunden ze as eerste regionaole umroep mit ien ure tillevisie in de weke. Tegenswoordig (2005) mak RTV Oost 24 ure radio en tillevisie per dag. Naor de tillevisie verwiest ze mit 'TV Oost' en naor de radio mit 'Radio Oost'.

RTV Oost is evestigd in Hengel, mar hef ok nevenvestigings in Zwolle en Dèventer, en zendt uut vanof de uutzi'j-stesjons Zwollerkarspel, Markel en Losser.

## Kunnigheid
Bekende gezichten (en stemmen) van RTV Oost bint Maggy Dobson (ni'jslezeres), Ton ten Hove (weerman), Willie Oosterhuis (prissentator) en Harm Agteresch (Harm oet Riessen, komiek). Ondaanks een köppel niet-Twentse kopstokken bepaolt Twentenaren veur een groot diel 't gezicht van RTV Oost (prissentatoren, gasten, anpriezende bedrieven).

## Nedersaksisch bi'j RTV Oost
Meert is de dialectmaond bi'j RTV Oost. In dizze maond wördt d'r onder de titel Kiek'n Wa'j Zegt dictees of-eneumen in 't Sallaans, Twèents en Noordwest-Oaveriessels bi'j prominente en minder prominente Oaveriesselaors. Dit pergramma wördt op-eneumen in de Staotenzaol van 't vroggere Pervinciehuus van Oaveriessel in Zwolle.

TV Oost zendt sund 2005 de slim populaire Twèentstalige zieperiege Van Jonge Leu en Oale Groond uut, daoraj now de darde riege van zien kunt.

Een deurlopend quizpregramma op TV Oost is Vet Plat, waorin jonge speulers uut Twente, Sallaand en Noordwest-Oaveriessel kennisvraogen beantwoordt oaver heur eing dialect. 't Pregramma wördt in 't Nederlaans epresenteerd deur Leonie ter Braak, die as Eva mitspeult in Van Jonge Leu en Oale Groond.

Sund september 2007 kuj op TV Oost ofleverings van de Fabeltjeskrant ziene, waorin de dieren Twèents kuiert.

Sund 2002 is RTV Oost mit-organisator van een karstnachtdienst die in 't Twèents en Sallaans ehölden wördt en op TV Oost uutezunden wördt. Ok is alle jaoren mit karst Herman Finkers en John Croezen heur tiekenfilm 'Kroamschudd'n in Mariaparochie' (1988) - een humoristische, Twèentse kiek op de geboorte van Jezus - veur de tillevisie.

Op oldejaorsaobend 2007 hef TV Oost de Twèentstalige oldejaorsconference 'mBâh!' van Helligen Hendrik uutezunden. 

Op Radio Oost prissenteerden Monique Sleiderink en Bert Eeftink töt en met 2010 't streektaalpergramma Aksent, mit gasten en meziek uut verschillende (ok niet-Nedersaksische) kontreien.

Mit Umroep Gelderlaand onderholdt RTV Oost 't Nedersaksische meziekstesjon Alles Plat.

## Uutgaonde verwiezings
* Webstee van RTV Oost
2003

De volgende gebeurtenissen vunnen plaose in **2003**:

## Gebeurtenissen
* In Nederlaand is 2003 't jaor van de boerderieje.
* 4 febrewaori - Joegoslavië houd op te bestaon: 't parlement van 't laand neem een nieje groondwet an, waorbie de unie Servië-Montenegro (*Srbija i Crna Gora*) ontsteet.
* 15 meert - De leste autoveerdiensen in Zeelaand wonnen op-eheven.
* 10 september - De Zweedse minister van butenlaandse zaoken Anna Lindh wörd slachoffer van een steekpertie, enkele dagen veur een referendum over de invoering van de euro. Zee starf de volgende dag an heur verwondingen.

## Geboren
* 3 jannewaori - Greta Thunberg, Zweedse klimaotactiviste
* 20 augustus - Prins Gabriël, de jonge van prins Filip en prinses Mathilde
* 7 december - Prinses Amalia, deerne van prins Willem-Alexander en prinses Máxima Zorreguieta.

## Esturven
* ...
Vul

Een **vul** is 't jong van een peerd, een vul wordt niet ezien äs een vul äs 't older is äs 1 jaor.

Vrouwelijke en mannelijke vullens lieken op mekäre; de verschillen kommen pas äs 't vul older wordt. 't Geslach van een pasgeboren vul is vaste te stellen deur onder de stät te kieken: de anleg van de vrouwelijke geslachsdelen is al zichbaor.

De drach van een mere duurt elf maonden. Een vul wordt meestentieds 's nachs geboren. Äs e geboren is, zal die nog niet kunnen lopen. Nao een paor uur prebeert e zelf op te staon. Umdät zien benen te wied uut mekäre staot, stiet e lomphändig en wankelend e op zien poten. De mere holt hum goed in de gaoten terwiel die zien eerste stappen in de grote wereld zet.

## Nedersaksisch
* Achterhoeks: *vul, völle, völn*
* Drèents:
** *heisie*
** *vool*, *vul*
** Merevul ok: *meertie* (Ni'jlusen)
* Grunnegs: *vool*
* Stellingwarfs: *vool*
* Tweants: *völ*
* Veluws: *vul*, *vullen*, *vulling*
24 meert

De volgende gebeurtenissen vunnen of vienen plaose op **24 meert**

## Gebeurtenissen
* 1999 - Braand in de Mont Blanctunnel, 39 meensen koemen um 't leven
* 2003 - De Nederlaanse verpleegster Lucy de B. krieg levenslange veur de meurd op verschillende patiënten.
* 2006 - De Nedersaksische Wikipedie wonnen op-erich.

## Geboren
* 1960 - Nena, Duutse zangeres
* 1964 - Sigrid Spruyt, Vlaamse journaliste en niejslezeres

## Uut de tied
* 1603 - Elizabeth I, koneginne van Engelaand en Ierlaand

## Viering/herdenking
* Paosen in 1799, 1940.
* Werelddag tegen tuberculose
1 juli

De volgende gebeurtenissen vunnen of vienen plaose op **1 juli**.

## Gebeurtenissen
* 1852 - 't Haarlemmermeer vuilt dreuge.
* 1858 - De evolusietheorie van Charles Darwin en Alfred Russel Wallace wonnen uut-ebröch deur de Linnaean Society van Londen.
* 1863 - Ofschaffing van de slavernie in Suriname.
* 1867 - De Dominion Kanneda wonnen evormd deurdat Upper Canada (Ontario), Lower Canada (Québec), Niej-Brunswiek en Nova Scotia samen-evoegd wonnen tot een konfederasie.
* 1916 - Eerste Wereldoorlog: eerste dag van de Slag um de Somme. Op disse dag koemen 20.000 soldaoten van 't Britse leger um, en raken 40.000 gewond. 't Einde van de slag is in november.
* 1942 - 't Vluchtelingenkamp Westerborg kump onder 't bestuur van de Duutsers.
* 1971 - De Utrechse gemeenten Jutphaas en Vreeswiek wonnen samen-evoegd tot de nieje gemeente Nieuwegein.
* 2005 - Der wonnen een niej schilderie van Leonardo da Vinci evunnen bie een infraroodscan van 't schilderie "Madonna in de Grot", oek van Leonardo da Vinci, in 't Louvre in Paries.

## Geboren
* 1949 - Carry Slee, Nederlaanse schriefster van heufzakelijk jeugboeken
* 1961 - Carl Lewis, Amerikaanse atleet en olympisch kampioen
* 1961 - Princes Diana Frances Spencer, Engelse prinses (uut de tied ekoemen op 1997)
* 1967 - Pamela Anderson, Amerikaanse actrice
* 1970 - Karen Mulder, Nederlaans fotomedel
* 1971 - Missy Elliott, Amerikaanse zangeres
* 1976 - Patrick Kluivert, Nederlaanse vootbalspeuler
* 1976 - Ruud van Nistelrooy, Nederlaanse vootbalspeuler
* 1977 - Birgit Schuurman, Nederlaanse zangeres
* 1982 - Mirjam Timmer, Friestalige Nederlaanse zangeres bie onder aandere 't duo *[[Twarres]]*

## Uut de tied
* 251 - Herennius Etruscus (25?), een keizer van Rome
* 251 - Traianus Decius (50?/60?), een keizer van Rome
## Viering/herdenking
* Suriname - Dag van de Vrieheen
* Kanneda - Nasionale feesdag (*Canada day*)
Iessel (deurverwiespagina)

**Iessel** ken meerdere betaikenissen hebben:
* 'n rivier in Aoveriessel en Gelderland: Iessel
* 'n rivier tusken Zuud-Holland en Utrecht: Hollaandse Iessel
* 'n weersomstandigheid waorbie neerslag in de vorm van bevroorn reeng is: Iesel (weer)
Koare

n **Koare** (ook *koar*) is n steutwoagen mit ain of twij roader dat gebruukt wordt as toenraaive of in de baauw. t Gebruuk van n koare steunt op t principe van n simpele hefboom. t Steunpunt ligt aan t ìnde (woar t rad zit). De laden ligt op körte ofstand van dat steunpunt. Op grode ofstand van t steunpunt is doarom n bepoalde (lege) kracht genog om de loaden te rizzen.

Koaren wuiren al in de middelaiwen gebruukt om swoare dingen te verploatsen. Tegenswoordeg is t veural n toenraaive, dat gebruukt wordt veur t verploatsen van dingen dij stoer te droagen binnen, zo as zaand, grode houveulheden krödde en bloader.

## Leegsaksisch
* Achterhoeks: *kruuwagen*, *kroewagen*, *schoefkoare*
* Drèents:
***krulekaore*, *krullekaor*, *kruulkaor*
***krulewagen*
***haandstok*
***schoefkaor*
***törfwagen*
***bakkaor*, *bakkrooie* (hef een rondum dichte bak)
***heurkaor*, *heuikniep*, *heuiknierte* (veur heui, mit bak van latwark)
***melkkaor* (platte krulewagen veur 't vervoer van melkbussen en melkspullen)
***polderkaor* (kleine krulewagen mit smalle baand)
***stien(en)kaor* (krulewagen mit hoge, rechtopstaonde achterwand en rechte bomen, veur 't vervoer van stienen)
***kinderkaor*, *heerdwagen*, *polderwagen* (krulewagen waor 't jongste kiend in lag tiedens 't wark in 't vene)
***slagkaor(e)*, *slagkrooie*, *ploegwagen* (was um törf in een slag te zetten)
***dreugewagen*, *dreugkrooie* (was um dreuge törf te vervoeren)
***scheepskrooie* (was um dreuge törf naor 't schip te brengen)
***vuurderskrooie* (was um dreuge törf naor de törfbult te brengen)
* Grunnegs: *koar(e)*
* Sallaans: *kruuwaagn*
** Vechtdals: *(kruu)koare*, *kruuwaagn*
* Stellingwarfs:
***kroje*
***kruie*
***krulewaegen*
* Tweants: *krujkoar(e)*, *-waag(e)*, *skoefkoare*
* Veluws: *kruuiwagen* of *kruwagen*
Puut

n **Puut** (ook **pude** of **pute**) is n madde, môkt van plestiek. Zai worden bruukt as mitneem-container veur konsumeerde produkten. Zai worden maisttieds môkt van poly-etheen of pampier en hebben heur aigens formoat en opdruk. t Veurdeel van n puut in vergelieken mit n stoffen madde is dat man hom zo vot gooien ken.

## Soorten
Der binnen verschillende soorten puten:
* Plestiek puut (voak gewoon puut nuimd)
* Pampieren puut
* Snuusterpuut/ Voelnispuut

## t Woord
t Woord *puut* is n typisch Grunnegs woord. t Is t ain van de maist bruukte Grunnegse woorden en wordt voak ook bruukt in t Nederlaands van Grunnegers. t Is in summege Drìntse grìnsgebieden ook populairder worden deur t veulvoldige Grunneger gebruuk.

## Nedersaksisch
*Achterhooks:
***toete*
***tas*, *tesken*
***zak*, *zeksken*
*Drèents:
**puut (algemien), pute (MD, ZWD), pude (VK)
**tas (algemien), taske (ZOV), tasse (MD, VK, ZW)
*Grunnegs: *puut*, *pude*, *pute*
*Tweants: 
***toete*, *toetn*
***taske*, *tasse*
***buul*
*Veluws:
***plestieken zak/tas*
***puut*
Edik

**Edik** (ook *edikke* of *edek*) is n levensmiddel dat ontstaait as giste produkten verzoern deur de juuste bakterien. As bieveurbeeld bie de riepen van wien locht in t vat komt, kin de alkohol omzet worden in zoer en ontstaait wienedik. Edik is chemisch zain n oplössen van 4 tot 15% edikzoer mit roek- en smoakstoffen.

Voak wordt edik ook bruukt as konserveringsmiddel veur gruinte as gruken en lutje siepelkes. 

In Engelaand doun ze bie summege gerechten edik over t eten hìn, bieveurbeeld bie chips en patat. Standerd krigst bie t zolt- en peperstel edik op toafel zodatst der zölf bie kìnst doun. In Twìnte doun ze ook edik over de mous. 

## Leegsaksisch
* Drèents: *edik, eek, azien*
* Grunnegs: 
** *edik* of *edek*
** *ettig* (Grunnegs Reiderlaands)
* Stellingwarfs: *eek* (uutdrokking: *Et is zo zoer as eek*)
* Tweants: *ettik*
* Urkers: *eek*
* Veluws: 
** *eek*
** *azien*
** *azeen* (Doornspiek)
** *azijn*
** *eekt* (Elburg)
** *edik* (Epe, Heerde, Waopenvelde)
** *essik* (Lieren)

## Trivia
* Jezus kreeg dou hai aan t kroes hong n spons mit edik aanboden noadat hai zee dat hai dorst haar.
Iessel

De revier de **Iessel** of **Iesselt** (Nederlaands: *IJssel* of *Gelderse IJssel*, um an te duden det 't niet de Hollaandse Iessel is) is een oftakking van de Rien. De revier takt bi'j Westervoort an de oostkaante van Arnem of van de Rien en streumt noordoostelk en later noordelek hen 't Ketelmeer. De Iessel is umdebi'j 125 kilometer laank.

De oorspronkeleke bobenloop van de Iessel is niet 't traject Westervoort - Doezebarg (det egraoben is), mar de Olde Iessel, teengswoordig een zi'jrevier die bi'j Doezebarg in de Iessel uutmondt. Aandere zi'jrevieren bint de Berkel en de Schipbeek. 't Ganzediep is een olde oftakking.

Van Dèventer töt nao Attem is de Iessel de grèens tussen Gelderlaand en Oaveriessel, mar dielen van det traject ligt hielemaol in Oaveriessel (bi'j Dèventer, Olst en Wieje). Det giet ok op veur 't leste traject. Nao Kampen en 't daor teengaover eleeng Iesselmuun vörmen de revier een kleine delta, mar buten 't Keteldiep, de heufdtak, bint de aandere naarms of-edamd.

De veurnaomste plaotsen an de Iessel bint Zutfent, Dèventer en Kampen. Zwolle lig a'j 't sekuur bekiekt meer an 't Zwatte Water as an de Iessel, mar de mèensen ziet Zwolle toch vake as een Iesselstad. Historische stadties an de Iessel bint ok Doezebarg en Hattem.

## Geschiedenis
't Lik derop det de Iessel ontstaon is umdebi'j 12 veur Christus, toen as de Romeinse strieder Drusus de Rien op de Olde Iessel ansleut deur middel van een kenaol det ze de Fossa Drusiana neumden. Dit is de teengswoordige bobenloop van de Iessel. De Romeinen hebt dit kenaol angelegd umdet ze d'r aover prakkezeerden de greens van 't Riek van de Rien naor de Elbe te verschoeven (wat ze niet veur mekaar ekregen hebt). Ze wollen de Fossa Drusiana gebruken um mit boten naor Flevo Lacus (een meer daor as now Flevolaand lig) te kunnen varen.

Mit de toetreding van dartien Nederlaandse steden töt de Hanze in de 15e eeuw, naamp de Iesssel een belangrieke plaots in op de haanzeroute. Teengswoordig kuj kuierend of op fietse laangs de Iessel de haanzeroute volgen.

## Veluwerally
Elk jaor op de leste zundag van september wördt op de Iessel de Veluwerally ehölden. Mit honderden dielnemers is dit ien van de grootste kano-prestaotsietochten in Nederlaand. Ze start vanuut Rhederlaag bi'j Giesbeek, mit ofstanden töt an Zutfent (35 km), Dèventer (50 km) of Kampen (100 km). 't Is ok meuglik um 't traject Dèventer - Kampen te varen: ok 50 km, mar dan hej minder stroom mit.

## Iesselcitaoten
:*Ze zit zo fijn daor in het westen*
:*En ik zit zo fijn hier*
:*waorns onder Emmen*
:*Ze zit zo fijn daor*
:*ten westen van de Iessel*
:*En ik zit zo fijn daor tussen Schoonebeek en Emmen*
:*Was ik mar bij heur*
:*Alhoewel, je kunnen niet alles hebben*
:Uut *Niet alles hebben*, op *Grip* (2005) van Lohues & the Louisiana Blues Club


:*Ik bin al oawer de Iessel hen*
:*kom temet op oale groond*

:Uut *Op hoes op an veur Kesmis* (2012) van ENorm

### Rifferenties
Botter

**Botter** is de ekannen room van melk. In Nederlaand is 't bie wet verbeujen predukken dee neet van "echte botter" emaak bin 'botter' te neumen. Kunsbotter (margerine en halvarine) is gien botter oek al wonnen 't in 't dagelijkse leven ten onrechte zo eneumd. Echte botter wodt in 't dagelijkse spraokgebruuk vaak 'roombotter' eneumd.

Eklaoren botter is botter dee esmolten is um de vaste bestanddelen en 't waoter van 't vet te scheien. Eklaoren botter hef een hoger kookpunt as de goeie botter, en wonnen in sommigen keukentoepassingen gebruuk.

## Nedersaksisch
* Grunnegs: 
** *butter* (HGL)
** *boeter* (WEV)
** *botter* (overg Grunnegs)
* Drèents
** *botter*
*Sallaands:
** *botter*
***baoter*
***boter*
* **Overig Nedersaksisch:** *botter*
Iesel (weer)

**Iesel** (ook *Iezel*) is n vörm van neerslag woarbie regen bevraist, zodroa t op t oppervlak komt. Hierdeur ontstait n iesloagie op t oppervlak (bv: stroat of riepe). 

t Iesloagie ken zuch op verschillende menaarn vörmen, maisttied aan t ìnde van n vôrstperiode, as de grond bevroorn is. Dat is goud meugelk, omdat de grond voak laanker kold blif as de lucht dij der overhìn strullt. n Dooiaanval begunt maisttied op ainege honderden meters hoogte, woar de minder koale lucht binnenstrullt. De koalere vraislucht het deur heur legere temperatuur n groder gewicht as de zaachtere lucht. Doardeur wait de vorst zoch aan t eerdoppervlak t laankst te behoalen.

As de regen (uut de hogere, waarmere duilen) op de grond (de legere, koalere dailen) vaalt, bevraist t. t Verroadelke is dat t uutspraaid is. As regen bevroorn op de eerdoppervlak komt, hait t hoagel en blif t in körrelgies of sums zulfs as bollegies
op de grond liggen. 

Iesel het voak ontspoorde trainen en valpartaaien as gevolg. Ook op de wege het t verkeer der voak last van, mit ongelukken as gevolg.
Baentiesman

Een **baentiesman** (ok wel: *ambtener*) is een persoon die is ansteld in een eupenbaore betrekking om een diel van de overhiedstaeken te verrichten, op veurweerde dat hi'j ondergeschikt is an een hoger gezag. Ofhaankelik van heur funktie, leggen baentiesmannen een zuveringseed of ambtseed of. 

Baentiesmannen kunnen warken bi'j et riek, de perveensie, et gewest, de gemiente of bi'j instellings die beheerd wodden deur de staot of *eupenbaore lichems* en gien arbeidsoverienkomst neffens burgerlik recht hebben. Een antal funkties binnen een Waoterschop komt bi'jveurbeeld in anmarking veur de baentiesmanstaotus. 

Naost disse strikte definisie bestaon d'r aandere, minder strikte definities. Warknemers van semioverhiedsinstellings wodden vaeke as baentiesmannen zien. In et bedriefsleven wodt *baentiesman* of *ambtener* wel bruukt as een lillik woord veur warknemers die niet slim produktief bin.
Bakkiesman

Een **bakkiesman** (Nederlaans: *marskramer*) was een huus-an-huusverkoper van kleine artikels in de tied dat veul verkopers gien vervoer konnen betaelen en doe et antal winkels redelik min was. De bakkiesman dreug zien haandelsweerde altied in een körf (de *mars*) op zien rogge.

Een gezegde dat naor de bakkiesman verwiest, is: *wat in zien mars hebben* (wat in zien körf hebben).

'Marskramer' is de naeme van een werenhuus in huushoold- en speulgoedartikels.

## In de Nedersaksische schrieveri'je
Een fragment uut 'De kiepenkeerl' deur Heinrich Hensen (Graofschop Benthem):


Eenmåål in 't joor, meestieden in't vöörjoor, kwömp de kiepenkeerl up unsen hof. Ene wunde in Uelsen en den annern in Nijnhuus. Met de grote kiepe uut hault up de rügge en met de halflange piepe in de mund göng he de buren bijlangs, dat dä he.

In siene "benne", så nöömden se watwechtern ok de kiepe, hadde hee van allen in, of et bummelde d'r bij an. Botternäppe en botterdosen uut hault, groten, üm de botter door in te kneen, en kläinen, üm se up te tåfel te setten, sleve uut hault, bössels van allerläi soorten en grötden, wetstene, pikstrikke, men ok wal swaan.

Ik weet noch wal, dat he is 'n måål in de köken trad, en met sienen handstok den hund ofweerde, de tegen hem anblekde. Du setde hee siene kiepe up de tåfel, en mien moder begünt, de saken nijsgierig te bekieken. Så 'nen groten schepnap bekeek se wal, tenminste föör mien vader, met besünners groot belang, want hee sä: "Wat wis du door met så 'nen groten sleef doon, så 'nen pot hebbe wij ja garnich, wor den in past". Hee sul ok wal an sienen knippet denken.

[...]

Nå 'n krieg wödde et alle minder met de kiepenkeerls, en rechtefoort söt men se ja gaarnich meer. Of se van aults uut 't Münstersche of uut de Gronau kwammen, dat nemme ik wal an. Want ik bin is 'n måål in Münster west, du hadde ik wat met de ågen, en door hebt se så 'nen keerl up'n denkmåål set', 'nen kiepenkeerl met siene benne.


Uut: Wilhelm Horstmeyer (red.) (1994), *Ut de pütte: Groafschupper Platt föar groot en kläin*, Verlag Heimatverein der Grafschaft Bentheim e.V.

## Nedersaksisch
* Achterhooks:
***kisjeskearl*
* Drèents:
***heuker*
***kantedraagster* (rondtrekkende koopvrouwe)
***kiepieskerel, kiepkerel*
***marsieskerel*
***negosiekerel*
* Grunnegs:
***kiepkirrel*
* Stellingwarfs:
***bakkiesman*
*Tweants:
***(benn)kremer* (Oold-Riesns)
***kiepenkearl*
***kistnkearl*
*Graofschopper plat: *kiepenkeerl*
*Westföälsk: *Kiepenkeerl*

## Uutgaonde verwiezings
* Marskramer.nl
Heks Hasje

**Heks Hasje** is n Grönnegs mythisch figuur oet Westerwoolde. Rund dizze vrouw geit n sage rund under de Woolgens. Umdat zi bi Zèlng woonde, is dizze sage veural in Zèlng vernuimd. 

In Zèlng is t kavvee *De Heksenketel* vernuimd naor Heks Hasje. Ok de Hassebaarg komt op dizze meneier an zin naom. 

## De Sage

Heil, heil laank leden, dou in Westerwoolde alles nog moor, klein en meinschaar was, leefde der n heksken in t midden van aandere heksen, trollen en weite wieven. Dit heksken waar heil klein en haar eit koolde vouten van t drabbege moor. Zi waar vaok verkoolden en neisde daorum slim veul. "*Hatsjie, hatsjie*"... Al gaauw nuimde man heur daorum "Hasje".

Zi wörde veul taargd deur elkenein, veuraal deur dei aokelke weite wieven dei an de baank van t lutje revierken hoesde. Hasje besloot um man te verhoezen. Zi steeg up heur bezzempken en zweierf over de moren en t Westerwoold. Up eins zag zi n lutje heuvel mit baarkebomen en wenen. "Hier blief ik", docht zi. Zi muik waarme slofkens van zaachte blaoder en n stel neie bezzemkens van weensprikken. As t duuster wur stookde zi n vuurken um zuk te waarmen en um wat lucht te hebben. De weinege mìnzen dei saovends heur weeg zöchde over de tangen deur t moor, zagt t luchtschiensel en belaandde op Hasje heur heuvel van waor zi ander dag heur weeg weer vond. As Hasje op heur bezzem rundvloog en kwaodwollende mìnzen ankommen zag, gungt zi as de ment naor under en doofde t vuurken, zodat zi verdwaolde mit alle gevoolgen vandein. 

Zo vergungt t ok n rieke keunek, dei mit n kaore goold deur t moor reisde. Hasje haar vernomen dat hi zin onderdaonen oetmaargeld haar en heil minneg behaandeld haar. Dou hi vlak bi de heuvel waar, doofde zi t vuur. Hi waar binao boven dou de waogen votzakde, umkipte en mit de keunek en aal t moor in zunk. Tot nou tou heft man nog niks van t goold opdolven. 

Zo laankzaomerhaand nuimden de mìnzen dei zaandheuvel de "Hasjesbaarg", laoter verhaspeld tot Hassebaarg of hasselbaarg... Der kwamt deur de jaoren hìn aal meer mìnzen in Westerwoolde wonen. Dizze mìnzen gungt t klein oetgraoven en der ontstond vennen en baauwlaand. t Moor verdween laankzaom en der wörde op zeid en wonnen. Hasje begon zuk aal minder op heur gemak te vuilen in t Westerwooldse laand en vloog up heur bezzem zuudoostwaorts, wieder en wieder tot zi zuk weer neerluit up n hogere en meer beboste heuvel in de nao van n grote revier in t midden van Duutslaand. Daor ligt den ok n plaots Hasselberg waor Hasje en heur femilie nog aal woont en zuk thoes vuilt.  

Messchein ... a'je up n duustere aovend of nacht eins op de Hassebaarg kiken gaot, vi'je nog femilie van heur tuzzen de stroeken of in n holle boom. En a'je n vuurken in t duuster zein up de Hassebaarg, weit ie t wizze!

## Born
* Portaol van Zèlng (verhuusd noar vlagtwedde.nl)
Hasloch

**Hasloch** is n gemainte in de Duutse dailstoat Bayern. t Ligt in de Frankische laandkraits Main-Spessart en har op 1 jannewoari 2001 1428 inwoner. t Ligt aan de Main.

Hasloch wuir veur t eerst nuimd in 1305 en het n rieke geschiednis. Dit is trugge te vinden in t oale dörpke dat nog in middelaiwse sfeer is. 

De gemainte Hasloch is vörmd oet de oalere kontrainen Hasloch en Hasselberg.

## Sage
Volgens de Westerwoldse sage is Heks Hasje noar Hasselberg vlogen, noa t vertrek van de Hassebaarg. Vandoar de noam Hasselberg.
Opstalboom

De **Opstalboom** is t middelaiwse dingstee van de Zeuven Fraise Zeelanden bie Rahe, Aauwerk. Ôfgevoardegden van de Fraizen troffen ainander tot in de 13e aiw om mekoar te beloven de Fraise Vraaihaid te respekteern en te haandhoaven, rechtvoardeg te wezen en om grode beslissens te nemen. Omdat de middelaiwse Fraizen gain vôrsten harren, wuir dizze Fraise Vraaihaid mit de zegswieze **Eala Frya Fresena** bekrachtegd. Dizze zegswieze stait tegenswoordeg op t woapen van Oostfraislaand. 

De bieainkomsten bie dizze Opstalboom kennen zain worden as n joarvergoadern.

Opstalboom betaikent Ophangboom en verwiest noar de funksie van de aaik as belaankriekste stee in de Fraise landen. Hier wuir noamelk noast t besturen, ook rechtsproken. De aaik geul in sommege Germoanse stammen as haailege boom.

Op t stee woar de Opstalboom vrouger stond, stait nou n monument dat heugt aan de Opstalboom.
Zeuven Fraise Zeelanden

De **Zeuven Fraise Zeelanden** waren in de Middelaiwen zölstandege Fraise laandskoppen. t Is nait wizze of t tal *zeuven* letterlieks nomen worden mout of dat t der meer waren. In de bond van de zeuven zeelanden waren in alle gevallen meer as zeuven gebieden verbonden, mor of dij almoal as ain van de zeelanden zain wuiren is nait dudelk.

In n opdailing van de Fraise Noordzeekust worden de zeelanden zo indaild:
# Westfraislaand, van t Pettense Gat tot t Vlie tou;
# Fraislaand (Fryslân), van t Vlie tot de Laauwers tou;
# De Ommelanden (provìnzie Grunnen), van de Laauwers tot de Ems tou;
# Oostfraislaand (Ostfriesland), van de Ems tot de Jade tou;
# Overjade (Butjadingen), van de Jade tot de Weser tou;
# Hoadelerlaand (Hadeln), van de Weser tot de Elbe tou;
# Ditmaarsen (Dithmarschen), van de Elbe tot de Aider tou.
Varioatsies hierop nemen ook Fraislaand over de Aider op as ain van de Zeelanden, in stee van Overjade. Welkend nou juust is, is nait wizze.

De bond van de zeuven zeelanden kwamen elk joar op de dinsdag noa Pinkster biemekoar bie de Opstalboom, bie Aauwerk.
Laauwers

De **Laauwers** (of *Laubeek*) is n revier dij vuur n groot paart de grins tuzzen de Nederlaandse provìnzies Frieslaand en Grunnen vörmt.

De revier is de noamgever van de oorspronkelke Laauwerszee en t noudagse Laauwersmeer.

De revier, den nog n beek, ontspringt ten zuudoosten van t dörp Suurhoesterveen. Bie Gerkesklooster/Strobosk kruust de Laauwers t Prinses Margrietknoal/Van Staarkenbörgknoal.

Woar de *Olle Voart* ien de Laauwers uutmondt, bie de *Schaalkendam*, krigt t de bredte van n revier. Even wieder splitst de revier zok ien n Friese toek, de *Olle Laauwers*, en n Grunneger toek, t *Zieldaip*, dij even ten noorden van Paiderziel weer bie mekoar kommen.

Ten noorden van Munkeziel wordt t via de Munnekezielsterried omleid om bie Zoltkamp vuurbie t *Friese ziel* ien t Laauwersmeer alsnog soamen te kommen mit t Rietdaip. 

Feitelk is de oafstrulln van t gedielte ten noorden van Strobosk noar t zuden richt. t Friese ziel wordt allend bie neudgevaaln bruukt.

De geul tuzzen Aailaand en Röttumerploat heet ook Laauwers en ken zien worden as de vuurtzetten van de revier over de Waddenzee. Vandoar dat *Aailaand* Fries is en *Röttum* Grunnegs. De geul ten noorden van Waarvum dij oetmondt ien de Laauwers heet *Zuudoost-Laauwers*.
Leegfranken

**Leegfranken** is ain van de 7 regierungsbezirken in Baiern en is nait te verwarren mit t gelieknoamege Bezirk Leegfranken. t Ligt in t noordwesten van de Vraaistoat en grìnst in t zuden en t westen aan de bondsstoaten Boaden-Wörttembaarg en Hezzen, in t noorden aan de Vraaistoat Thureng en in t oosten aan de Bayerse regierungsbezirken Opperfranken en Middelfranken. De heufdstad is Würzburg.

De Main strult deur Leegfranken, woardeur de regio deur de mìnsken ook wel *Mainfranken* nuimd word.

## Hìnwiezen
* http://www.regierung.unterfranken.bayern.de/
* http://www.unterfranken-in-zahlen.de/
Hoogholtje

n **Hoogholtje** is in Grunnen n hoge vaste voutbrug, hoog genog om schepen te passeern lôten.

Aan weerszieden is der n trabbe.

De bekende Grunnegse draankfabrikant (destiloatsiebedrief) *[[Hooghoudt]]* dankt zien noam aan de "verhollaandiseern" van zo ain bruggie. Ain van heur podukten is: "Hoogholtje Fladderak" (nau wel op zien Grunnegs). 

Vernuimde hoogholtjes:
*Jeneverbrug in Winzum, dij zien noam te danken zoll hebben aan t feit dat zuch oeit aan weerskanten n kavvee bevond.
*'t Balkje in Middelstom
*Mìnskeweersterbalkje in Mìnskeweer (aan t Paiderpad)
*Menkeweersterholtje bie Onderndaam
Pierre Messmer

**Pierre(-Auguste-Joseph) Messmer** (20 meert 1916, Vincennes, Fraankriek - 29 augustus 2007, Paries) was een bestuurder in de Fraanse overhied van Gaullistische snit. Onder president Charles de Gaulle was hi'j menister van defensie (1960-1969) en onder president Georges Pompidou bekleedden hi'j het ambt van eerste menister (1972-1974).

## Strieder en koloniaol ambtenaor
Messmer kwaamp in 1937 onder de waopens. In de Twiede Wereldoorlog vocht hi'j an de kaante van de Vri'je Fraansen, en sleut hum an bi'j de staf van generaal De Gaulle. Hi'j hef in Afrika (Slag um Bir Hakeim), Italië, Fraankriek en Duutslaand evochten, en deu mit an de invaosie van Normandië.

Nao de oorlog bekleedden hi'j veur Fraankriek posities in varre laanden. In 1945 wördden hi'j nao een parachutelaanding vast-eneumen deur de Viêt-minh, die teung de Fraanse politiek in Fraans Indochina vocht. Hi'j wus al vlogge vot te koemen. In Afrika hef hi'j hoge commissaoris van verschillende gebieden ewest. 't Historische proces van dekolonisaosie hef hi'j esteund.

## Ministeriaole posten
Messmer beheuren töt de trouwe medestaanders van De Gaulle, en was menister van defensie töt dizze leste 't ambt van president neerleggen. Oppe defensiepost kreeg hi'j in 1961 te maken mit 'n opstand van generaols. Ok zetten hi'j de Fraanse ontwikkeling van kernwaopens in gang, wat of deur De Gaulle ewenst was. In 1971 wördden Messmer menister van oaverzeese departementen en gebiedsdielen.

## Eerste menister
In 1972 benuumden hum president Pompidou um Jacques Chaban-Delmas as eerste menister op te volng. Hi'j stönd an 't heufd van drei körtdurende regerings. Twei jaor later volgden hum Jacques Chirac op. As ofgeveerdigde van 't departement van de Moselle en fractieveurzitter van de Gaullistische RPR bleef Messmer in de nationale verzameling töt 1988. Van 1971 töt 1989 was hi'j ok borgemeister van Sarrebourg.

## Académie Française
Van verscheiden belaangrieke instellings hef Messmer veurzitter ewest. In 1999 wördden hi'j uutekeuzen um bi'j de Académie Française te koemen. Ok vanof det jaor was hi'j kanselier van 't Institut de France. Hi'j had veule dekeraosies, en hef verscheiden waarken oaver zien leben uutegeben.

## Kiek op de dingen
Pierre Messmer hebt ze wel *de leste gaullist* enuumd. Oaver zien invloed hef hi'j ezegd det hi'j in de gelegenhied ewest hef um "keuzes te maken", wat niet krek 't zölde is as zien eing wil uutvoeren. Van de onafhaankelkhied van Algeri'je hef Messmer veurstander ewest.

Van de koloniaole tied geleufden hi'j det dizze veurdelen ehad hef, zoas de vrede die vake handhaafd wördden. Oaver de studentenopstand van mei 1968 zee Messmer det hi'j de veraanderende weerden in de maotschoppi'je niet hef willen teungholden, mar wal de anarchie en het geweld. Volngs Messmer vergist de ecologische activisten teung kernenergie heur, umdet 't een schone vorm van energie is.

## Bronnen
* *The Columbia Encyclopedia (Fifth Edition)*, 1993, Columbia University Press
* Uuttreksel uut de encyclopedie aover de swatvoeten
* *Pierre Messmer, le dernier gaulliste*, documentaire deur Bernard Debord, 2000
Hoaren

**Hoaren** ken meerdere betaikenissen hebben:
* n Ploats in de provinzie Grunnen: Hoaren (Grunnen)
* n Gemainte in de provinzie Grunnen: Hoaren (gemainte)
* n Stad en gemainte in t Duutse Emsland: Hoaren (Ems)
* n Ploats in de provinzie Noordbroabant: Haren (Braobant)

* Hoar (oetgruisel)
Hoogezaand-Sapmeer

**Hoogezaand-Sapmeer** (Nederlaands: *Hoogezand-Sappemeer*) is n vrougere gemainte in de provìnzie Grunnen. De vrougere gemainte beslagt n oppervlak van 73,05 km², woarvan 5,05 km² wotter (t Zuudloardermeer).

Op 1 jannewoari 2018 is gemainte Hoogezaand-Sapmeer opgoan in de nije gemainte Midden-Grunnen.

## Indailen
De vrougere gemainte Hoogezaand-Sapmeer bestaait uut de volgende ploatsen en gehuchten: Achterdaip, Börkomnij, Börgweg, Foxham, Foxhol, Foxholsterbosk, Hoogezaand, Joagerswiek, Kaalkwiek, Kiel, Klaainemeer, Wolle, Lula, Houk, Meerwiek, Nijkomnij, Sapmeer, Tripskomnij, Wotterhuzen, Westerbrouk, Baarge.

## Ontstaan
In de 17e aiw wuir begonnen mit de ontginnen van de veengronden ten zuud-oosten van de stad Grunnen. Tiedens dizze ontginnen ontstonden de dörpen (en gemainten) Hoogezaand en Sapmeer. In 1949 is de gemainte Hoogezaand-Sapmeer ontstoan deur t soamengoan van dizze baaide gemaintes. Tegenswoordeg binnen baaide dörpen aanmekoar gruid, woardeur baaide dörpen sums ook wel soamen as Hoogezaand-Sapmeer nuimd worden.

## Openboar vervouer
Aan de spoorlien Grunnen-Schaanze liggen 4 stations binnen de gemainte Hoogezaand-Sapmeer: Kropswòl, Houk, Hoogezaand-Sapmeer en Sapmeer-Oost.

Buslienen in de gemainte Hoogezaand-Sapmeer:
* lien 44: Haarstee-Froombosk-Sapmeer-Hoogezaand-Wolle-Baarge-Zuudloarn-Vrais
* lien 73: Grunnen-Westerbrouk-Foxhol-Hoogezaand-Kiel-Knoal (deur noar Emmen)
* lien 76: Grunnen-Westerbrouk-Foxhol-Hoogezaand
* lien 174/179: Grunnen-Hoogezaand-Sapmeer-Zuudbrouk-Veendaam/Scheemde
* lien 301: Q-liner Grunnen-Hoogezaand-Veendaam
* lijn 671: Grunnen-Hoogezaand-Kiel-Börkomnij-Veendaam

## Zetelverdailen gemainteroad
*PvdA 8 zetels
*GroenLinks 2 zetels
*VVD 3 zetels
*CDA 2 zetels
*Lokaal Centraal 2 zetels
*ChristenUnie 2 zetel
*D66 2 zetels
*Roodgewoon 2 zetel
Loppersom (Grunnen)

**Loppersom** (Nederlaands: *Loppersum*) is n dörp en n vrougere gemainte in de provìnzie Grunnen. De gemainte het 9.533 inwoner (1 jannewoari 2020)  en beslagt n oppervlak van 111,93 km².

t Dörp Loppersom ligt aan de Lopster Wijmers. In t zentrum stait n schiere gotische, gedailtelk romanogotische kruuskèrk, de Petrus- en Pauluskèrk, mit n schier interieur.

De gemainte is voak t epizentrum van de eerdschokken as gevolg van de bodemdoalen deur de winnen van eerdgas.

In 2021 is Delfziel, n Daam en Loppersum bie nkander doun in de gemainte Emsdelta. 

## Indailen
De gemainte Loppersom omvat de volgende ploatsen: Aikwerd, Aikwerderdraai, Ainum, Froamklap, Garrelsweer, Garsthoezen, Houksmeer, Honderd, Hoezenge, Kolhol, Leerms, Loppersom, Lutjeriep, Lutjewiewerd, Merum, Middelstom, Oosterwiewerd, Startenhoezen, Stedum, Stork, Toornwerd, Westeremden, Westerwiewerd, Wirdum, Wirdumerdraai, t Zaand, Zeeriep, Zieldiek.

## Openboar vervouer
Loppersoum ligt aan de spoorlien Grunnen-Delfziel, mit stations in Loppersom en Stedum. Doarnoast binnen der veur t openboar vervouer in de gemainte nog de volgende buslienen:
* lien (1)40: Grunnen - Ten Boer - Garrelsweer - n Daam - Delfziel
* lien (1)42: Grunnen - Ten Boer - Garrelsweer - Loppersom
* lien 45: (Garrelsweer) - Loppersom - Zeeriep - t Zaand - Spiek - Holwier - Delfziel
* lijn (6)62: Loppersom - Westeremden - Garsthoezen - Oethoezen
* buurtbus 91: Loppersom - Ainum - Leerms - Oosterwiewerd - Holwier - n Daam

## Zetelverdailen gemainteroad
*PvdA 4 zetels
*CDA 4 zetels
*GroenLinks 2 zetels
*Gemeentebelangen 2 zetels
*ChristenUnie 2 zetels
*VVD 1 zetel
Loppersom

**Loppersom** ken meerdere betaikenissen hebben:

* n Dörp en vrougere gemainte in de provinzie Grunnen: Loppersom (Grunnen)
* n Dörp in Oostfraislaand: Loppersum (Oostfraislaand)
Moarum

**Moarum** (Nederlaands: *Marum*) is n loug en vrougere gemeente ien t Westerkertier, pervìnzie Grunnen. t Heurde vrogger bie t gewest Vredewold, soamen mit de gemeente De Lieke.

## Toal
Ien de gemeente worden twai verschillende toalen proat. Ien t noordoosten wordt Grunnegs (Westerkertiers) proat en ien t zuudwesten wordt Fries proat. Dit is t enege stee boeten de pervìnzie Frieslaand woar of t Westlaauwers Fries proat wordt. t Wordt bruukt ien de drijehoek Moarum (*Fries: Mearum*), De Wilp (*Fries: De Wylp*) en De Penne (*Fries: De Pein*). Ien De Wilp wordt liek wels Grunnegs as Fries proat.

## Mooi um te waiten
*Oet Moarum kump "Showband Marum", een korps oet de nasjenoale topklasse.
Pekel

**Pekel** ken meerdere betaikenissen hebben:

* n Dörp in de provinzie Grunnen: Nijpekel
* n Dörp in de provinzie Grunnen: Oalpekel
* n Gemainte in de provinzie Grunnen: De Pekel
* n Revierke in de provinzie Grunnen: Pekelder Oa
* n Knoal in de provinzie Grunnen: Pekelderdoip
Scheemde

**Scheemde** (Nederlaands: *Scheemda*) is n dörp en war n gemainte in de provìnzie Grunnen. De gemainte beslagt n oppervlak van 117,17 km² (woarvan 2,41 km² woater). De gemainte ligt in de streek t Oldambt. De gemainte is ontstoan in 1990 deur soamenvougen van t olle Scheemde mit de gemaintes Midwolle en t Hammerk. In meert 2006 muik de provìnzie Grunnen bekend dat Scheemde op termien soamenvougd worden zel mit Winschoot en Reiderlaand. Op 1 jannewoari 2010 is t dan ook opgoan in nije gemainte Oldambt.

Dat Scheemde op termien soamenvougd worden zol loat zain dat de geschiedenis zuch herhoalt. Vrouger bestond Scheemde uut meerdere leutje dörpkes as: Zwoag, Scheemdermeer, Eexte en Zaant. dizze dörpen bunt in de loop der joaren soamenvougd.

De gemainte Scheemde bestaait uut acht dörpen, noamelk: Kloosterholt, in t Nederlandse beter bekend as Heiligerlee, Midwolle, t Hammerk, Scheemterhammerk, Oostwòld, Scheemde, t Woar en Westerlij. 
In Kloosterholt bevindt zoch t *Klokkengieterijmuseum*. Hier is te zain hou klokken goten worden. n Aander museum besteedt aandacht aan de slag bie Kloosterholt.
Slochter

**Slochter** (Nederlaands: *Slochteren*) is n dörp en n vrougere gemainte in de provìnzie Grunnen. De vrougere gemainte beslagt n oppervlak van 158,77 km² (woarvan 5,73 km² woater). t Schildmeer is nou nog t ainege grode meer in dizze vrougere gemainte. Meerstad, n nije woonwiek rond n nij aan te leggen meer zel in de toukomst baauwd worden tuzzen Slochter en Grunnen, in 2017 is dit gebied noar de gemainte Grunnen goan.

Op 1 jannewoari 2018 is gemainte Slochter opgoan in de nije gemainte Midden-Grunnen.

## Indailen
De vrougere gemainte Slochter omvat de volgende ploatsen en gehuchten: Froombos, Haarstee, Hellum, Kolham, Legelaand, Luddeweer, t Schild, Schaarmer, Schewòl, Sibboeren, Slochter, Staindam, Tjuggem, Woudbloem.

Slochter staait bekend deur heur gaswinnen. De gasbel van Slochter bevatte 1032 miljard kubieke meter en haar doarmit twij-daarde van de Nederlandse gasreserves.
Menterwolde

**Menterwolde** (ook *Menterwolle*) is n vrougere gemainte in de provìnzie Grunnen. De vrougere gemainte beslagt n oppervlak van 81,62 km² (woarvan 0,78 km² woater).

Op 1 jannewoari 2018 is gemainte Menterwolde opgoan in de nije gemainte Midden-Grunnen.

## Indailen
De vrougere gemainte Menterwolde bestaait uut de volgende dörpen en gehuchten: Börkomnij (gedailtelk), Maiden, Muntendaam, Noordbrouk, Spitsbaargen, Stootshörn, Tripskomnij (gedailtelk), Uterboeren en Zuudbrouk.
Ten Boer

**Ten Boer** is n dörp en n vrougere gemainte in de provìnzie Grunnen. De gemainte beslagt n oppervlak van 45,70 km² (woarvan 4,30 km² woater).

## Indeling
De gemainte omvat noast Ten Boer ook de volgende ploatsen: Achter-Taisn, Gaarmwòl, Kröddeboeren, Lèlns, Sunt Annen, Ten Post, Taisen, Winneweer, Wittewierem en Woltersom.