open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Vianen

**Vianen** is ne stad en vroggere gemeente in de Nederlandse previnsie Utrecht. Tot 1 januari 2002 was et 'n deel van de previnsie Zuud-Hollaand.

## Geskiednis
Et gebeed is vanof umstreaks et joar 1000 bewond, en de eerste heern van Vianen waren nen zi-jtak van de femilie van Zuylen, wat ok trög te zeen is in et woapen.

Vianen maken nen belangrieken trad veuruut deurdat Willem van Duivenvoorde mit de arfdochter van de heern van Vianen trouwden.
Hi-j verleenden in 1336 stadsrechten an Vianen en bepoalden den kenmarkenden plattegroand van de stad. Doarnoa ging de heerlekheid oaver in de hende van et geslacht van Brederode. De heern van Brederode verkloarden de stad tot n vri-j good, en et was ne vri-jplaatse veur schuldenaren. In 1679 oaverlead den letsten manneleken noakommeling van et geslacht, mit as gevolg dat de heerlekheid wodden ge-arfd deur Duutse adelleken femilies, zoas de Von Dohna's en de Von Lippe's.

Umstreaks 1696 wodden et kasteel Batenstein deur nen braand schaa too-ebracht. Op zich veel de schaa met, moar et trög bringen in olden stoat wierd deur tekort an geld neet uutevoerd. Begin 19de eeuwe wierd "et hof te Vianen" dan ok gesloopt.

In 1725 kochten de Stoaten van Hollaand en Westfreeslaand de heerlekheid, moar pas in 1795 wierd dizze bi-j Hollaand samenedoan. Doarbi-j was et in beheer van de femilie van Brederode en Lippe. Tot op vandage hef et n old centrum, woar an de pleinachtege Veurstroate de belangrieksten monumenten staot: de Grote Karke, et Stadhuus en de Lekpoorte.

Op 1 januari 2002 is Vianen oaver-egoane van de previnsie Zuud Hollaand noar de previnsie Utrecht mede umdat Vianen altied al meer op Utrecht was ericht. Zo gingen de meeste inwonners uut Vianen inkoopn en uutgoan in Utrecht. Eavengood waren neet alle inwonners et der met eens en kon achter ne bulte ramen aktieposters bewonderd wödden. In 2019 bunt et Zuud-Hollaandse stadjen Leerdam en de Zuud-Hollaanse gemeente Zederik ok bi-j Utrecht edaon, to at ze met Vianen in de ni-je gemeente Viefhearenlaanden gungen.

## Aandere kernen
Noast de kern Vianen besteet de gemeente uut de darpen Everdingen, Hagestein en Ziederveld, en de noaberschoppen Tienhoven en Helsdingen.

## Uutgoande verwiezingen
* Webstea van de gemeente
* Historiese Vereaniging Vianen e.o.
* Stichting De Nees

## Galleri-je

Ofbeelding:Vianen kerk 2006.jpg|Grote Karke, Vianen
Ofbeelding:Vianen satdspoorte.jpg|De Lekpoorte
Ofbeelding:Vianen stadhuis 2006.jpg|Stadhoes van Vianen
Oldewater

**Oldewater** is ne kleine stad en gemeente in et Greune Harte in de Nederlandse previnsie Utrecht. Et ligt an de munding van et reviertjen den Langen Linschoten in den Hollaandsen Iessel.

## Geografie
De gemeente bevat de veurmoalege gemeenten Hoenkoop en Snelreweerd. Oldewater heurt sinds 1970 bi-j de previnsie Utrecht, doarveur was et n deel van Zuud-Hollaand. De gemeente hef ne oppervlakte van 40,17 km², woarvan 1 km² water. Doarnoast bint doar de darpen: Snelreweerd, Hekendarp en Papekop. 

## Geskiednis
Den eursprong van den name Oldewater is neet bekand. Et meest woarschienlek is dat et ne verbestering is van 'olde (uter)weerden'.

Oldewater was deur ziene ligging op de grenze van Hollaand en et Sticht Utrecht nen belangrieken grensvesten. De stad verkreg van den 38sten biskop van Utrecht - Hendrik van Vianden - rundumme et joar 1265 stadsrechten.  De prille stad beheurden eerst tot et Sticht Utrecht, moar dat mös heur in 1280 ofstoan an et groafskap Hollaand. Later lag Oldewater in de previnsie Zuud-Hollaand. Pas toon de previnsiegrenzen in 1970 wödden herzeen kwam Oldewater noa bi-jnoa 700 joar weer bi-j Utrecht.

Oldewater nam op 19 juli 1572 mit elf aandere steaden deel an de Eerste Vri-je Stoatenvergoadering in Dordrecht. In dizze vergoadering wierd den groand elegd veur den Stoat der Nederlanden under 'leiding' van et Huus van Oranje. De stad wödden as reaksie hierop op 7 augustus 1575 deur n Spaans Leager uut-eroojd, volgens de oaverleaveringen wisten moar dree inwonners dizze slachting te oaverleaven dee bekend steet as "den Oldewatersen Moord".

Oldewater was in de zestiende en zeventiende eeuwe nen belangrieken producent van touw. De omgeaving produceerden daartoe den grondstof hennep. De inwonners van et stadjen heet tot op den dag van vandage *Gealboeken*, umdat de touwslagers gealege gedreugde hennepvezels om euren boek wikkelden. Oldewater heeft nog altied nen touwfabriek en n touwmuseum. Den touwfabriek, G. van der Lee, is zelfs et oldste nog bestoande femiliebedrief van Nederland. Het stamt uit 1545.

## Bezeensweerdig
Oldewater hef völle monumenten. De binnenstad is veur n groot dele tot bescharmd stadsgezichte verkloard, en hef 128 gemeenteleke monumenten en 141 rieksmonumenten.
In Oldewater steet sinds 2003 n borstbeeld van Swiebertje, den zwarver uut den NCRV-televisie riege, dat wödden onthuld deur den acteur den dizze rolle spölden: Joop Doderer. In et stadjen en umgaeving waren destieds noamelek vül buutenopnamen veur de riege emaakt. 
* Ne toeristiesen trekpliester van Oldewater is de Woage, dee sinds de 16de eeuwe dienst döt as heksenwoage. 
* Hervormde Grote of Sint-Michaëlskarke uut de 15de eeuwe, ne dreebeukege hallenkearke mit zadeldaktoorn uut rundumme 1300. 
* Stadhoes mit geavel in renaissancestiel, uut 1588.
* Old-Katholieke karke uut de 18de eeuwe. 
* RK Sint-Franciscuskarke, n neogoties gebouw uut 1881, ontworpen deur E.J. Margry.
* Olde trapgeavels.

## Galleri-je

Ofbeelding:Oudewater_banke.jpg|Banke in Oldewater
Ofbeelding:Oudewater_straote.jpg|Olde binnenstad
Ofbeelding:Oudewater 223.jpg|De Woage


## Rifferenties
Woerden

**Woerden** is ne stad en gemeente in et westen van de Nederlandse previnsie Utrecht. De gemeente besteet under aandere uut de kernen Woerden, Harmelen, Kamerik en Zegveld. De gemeente Woerden hef 47.896 inwonners, (bron: CBS) en de stad Woerden hef 33.638 inwonners (2005).

## Geskiedenisse
De plaatse Woerden stamt uut de Romeinse tied, rundum 40 joar noa Christus, toon doar n 'castellum' op dizzen plek stond. Dit castellum (*[[Laurium (Woerden)|Castellum Laurium]]*) was ne leagerplaatse langs de noordgrenze van et Romeinse Riek, dee evörmd wodden deur den Rien, teggenwoordig den Olden Rien. Noa de Romeinsen tied, umstreaks 260 noa Chr., wierd de plaatse *Wyrda* eneumd, angezeen de plaatse op ne verheugden plek in et landskaap lag, ne 'wierde'. In de Middeleeuwn begon Woerden vanof de 12de eeuwe meer verstarkt te wödden (n slot, wallen, grachte en et kreg op 12 meert 1372 stadsrechten van hertog Albrecht van Beieren. In 1410 begon den bouw van et Kasteel van Woerden, in 1501 et stadhoes en in 1755 de stellingmölle Den Windhond. Dizze gebouwen bestaot nog altied. Aandere monumentale gebouwen bunt: et Arsenaal (1762), de Pastorie (1672), Petruskarke (1673), Kazerne (1790), Kloster (1899), den Watertoorn uut(1845), de Lutherse karke (1646) en de Sint-Bonaventurakarke uut (1892).

De stad had tot tweemoal too zwoar te lieden under de Fransen. De eerste kere was in et rampjoar 1672, toon de Fraansen de stad tiedens n joar bezetten, en in dee tied n waor skrekbewind uutvoerden, woarbi-j völle gebouwen wierden verbraand en archeeven wöddden vernetegd. Den tweeden moal was in 1813, an et ende van de Franse tied, toon de leu iets te vrög de kante van den prins van Oranje kozzen, namelek toon de Franse soldoaten zich nog in de stad bevonden. Zi-j namen hierveur op ne ofschuweleke wieze wroak, deur op 24 november de stad zwoar te plundern en völle leu te vermoorden. Bi-j dizze slachtparti-je kwamen 28 leu um et leaven en raken der 37 gewond. 

In 1989 wierd et Zuud-Hollandse Woerden ne Utrechtse plaatse.

## Partnerstad
Steinhagen, Duutslaand

## Uutgoande verwiezingen
* Webstea gemeente Woerden
* Artikel historikus Jona Lendering oaver Woerden in den Romeinse tied

## Galleri-je

Ofbeelding:Woerden_kasteel.jpg|Kasteel van Woerden
Ofbeelding:Woerden_koopstroate.jpg|Anzicht op de koopstroate
Ofbeelding:Woerden_olde_stadhoes.jpg|Et Olde Stadhoes


## Refferenties
Rhenen

**Rhenen** is ne stad en gemeente in de Nederlandse previnsie Utrecht en hef een oppervlakte van 42,99&nbsp;km² (woarvan 1,28&nbsp;km² water).

## Aandere darpen
Achterbarg, Elst, Laarend.

Noa de herindealing van de gemeenten Amerongen, Doorn, Dreebargen-Riesenburg, Leersum en Maarn vanof 1 januari 2006 tot de ni-je gemeente Utrechtse Heuvelrug beheurt ok et Amerongse deel van Elst tot de gemeente Rhenen.

## Geskiednis
Rhenen verkreg in de 13de eeuwe stadsrechten noadat de plaatse in 855 as 'Villa Rheni' (Landgood an den Rien) veur et eerst wodden eneumd.

In de Middeleeuwn was Rhenen et meest veuruut-eskoaven steunpunte van den biskop van Utrecht in zienen veurtdurenden stried teggen den graaf, later hartogen, van Gelre. Den biskop bezat hier et kasteel Ter Horst, dat uutendelek in 1543 wierd of-ebrokken. Noa de centroalisatie van et laandsbestuur deur keizer Karel V blef Rhenen eeuwnlange ne rösteg garnizoonsstadjen, dat as ene van de vief steaden van et Sticht ne bescheiden rolle spölden in et bestuur van et gewest. In de 17de eeuwe had den verdreaven könning Frederik V van de Palts n zommerverblief in Rhenen.

In mei 1940 wierd der dufteg evochten bi-j Rhenen tussen Duutsers en Nederlaanders tiedens den Slag bi-j den Grebbebarg. De stad Rhenen wierd doarbi-j grotendeals verwoost. Den wederopbouw wödden nog tiedens den kriege edoan.

In 2008 veerden de stad eur 750-joarige bestoan.

## Bezeensweerdeg
*de bekende Cunerakarke, ne laat-gotiese hallenkarke. Den toorn is ene van de mooiste veurbeeldn van de laat-gotiek in Nederlaand, zi-j is ebouwd tussen 1492-1531. 
*ni-jerwetse Rooms-Kattelieke Karke *[[Gedechteniskarke]]*, ebouwd tussen 1958-1959.
*gebouw 'De Brakke' uut 1787
*restanten van de middeleeuwse stadsmure (14de eeuwe).
*De Binnenmölle, ne ronden stenen koornmölle uut 1893.
*laandgood Prattenburg
*De militaire begroafploatse op den Grebbebarg
Den dierntuun Ouwehaands Diernpark ligt in Rhenen, op den Grebbebarg.

## Uutgoande verwiezing
*Oorlogsgroaven Stichting

## Galleri-je

Ofbeelding:Rhenen karke.jpg|Cunera Karke
Ofbeelding:Rhenen molle.jpg|Binnen Mölle
Ofbeelding:Rhenen mure.jpg|Rhenen Stadsmure
Garnizoonsstad

Ne **garnizoonsstad** was ne stad van kriegsbelang, woar ne laegerofdaeling evestigd was. Mangs bunt der in ne garnizoonsstad nog arsenoalen, kazernes en vestingwarken te vinden.

## Zee ok
*Vestingstad
Stadsmure

**Stadsmuurn** wödden vrögger ebouwd um steaden te bescharmen teggen anvallen. In de middeleeuwn mös ne stad eerst stadsrechten verkriegen, veurdat ne stadsmure mocht wödden ebouwd.

De vrögste stadsmuurn wödden emaakt mit holten pöäle moar dizzen wödden later mangsmoal herbouwd mit steen, umdat dizzen starker waren en doardeur anvallende leagers better buten konden holden. 

## Poorten
Ne ommuurde stad kon alleneg wödden betreaden deur ene van de stadspoorten. Dizzen waren op strategiese plekken ebouwd zodat et verkeer good kon deurstreumen. In den oavend gingen dizze poorten dichte moar leu konden dan nog deur et kleine peurtjen dat mangsmoal in de grote deure was verwarkt noar binnen. Mangs mös dan wal poortgeld betaald wödden. De prieslieste verskilden in elke stad en vervoersmiddel.

## Toorns
De meeste stadsmuurn hadden op n antal plaetse toorns stoan. Vanuut dizze toorns konden zi-j de umgaeving in de gaten holden en veurwarpen ofsketen op vi-janden dee de stad probierden an te vallen.

## Undergang
Mit de kumste van et buskruut verloor de stadsmure zienen verdeadegenden taak. In olde tieden bestokken den vi-jand ne stadsmure mit stenen, dee deur nen katapult of-eskotn wodden. Later wödden kanonnen uut-evonden, dee eerst metalen bollen en later ok ontploffende granoaten konden ofvuurn. Met dizzen woapens kon ne stadsmure snel esloopt wödden. In dee tied wödden völle stadsmuren vervongen deur stadswallen en vesten.

In de 18de en 19e eeuwe wödden grote delen van stadsverdeadegingen of-ebrokken, umdat de leu neet völle belangstelling hadden veur olde bouwwarken, dee in dee tied as nutteloos wödden ezene. Hier wödden ni-je huze of parken anelegd. De poorten mössen mangs vort umdat zi-j mit euren smallen deurgang hinderlek waren veur et deurstreumen van et toonemmende verkeer.
Jurjen van der Kooi

**Jurjen van der Kooi** (Hurdegariep, 22 dezìmber 1943 - Drachten, 4 september 2018) was universitair heufddozìnt volkskunde/oroale literetuur aan de Rieksuniversiteit Grunnen ien Stad, provìnzie Grunnen. Ien 1997 hebben ze hom de Europäische Märchenpreis (van de Märchen-Stiftung Walter Kahn) en ien 2004 t Totius Frisiae-Siegel (van de Ostfriesische Landschaft) oetlangd veur zien waark as verzoameloar van sprookjes, sagen en anekdotes.

Van der Kooi is ain van de soamenstellers van t *[[Handboek Nedersaksische Taal- en Letterkunde]]* (2008) en het doarin schreven over de oroale literetuur van Oost-Nederlaand.

## Schrieverij
**Volksverhalen in Friesland* (dissertoatie, 1984)
**Dialectliteratuur* (1990)
**Friesische Märchen* (1990)
**Friesische Sagen* (1994)
**Spiegel van Groningen* (1996, mit P.Th.F.M. Boekholt)
**Der Ring im Fischbauch* (1998)
**De nachtmerje fan Rawier. Fryske sêgen oer it boppenatuerlike* (2000)
**Dizionario delle fiabe e delle favole* (2001, mit T. Dekker en T. Meder)
**Van Janmaanje en Keudeldoemke* (Grunneger sprookjes, 2003)
**Die Frau die verlorenging. Sagen aus Ostfriesland* (2003, mit T. Schuster)
**Alle beetjes helpen. Nederlandse, Friese en Vlaamse [[zeespreuke|wellerismen]]* (2007, mit H.L. Cox)
**Nieuwe Groninger Encyclopedie* (1999, heufdredaktie)

## Wellen
*Henk Bloemhoff, Jurjen van der Kooi, Hermann Niebaum en Siemon Reker (red.) (2008), *[[Handboek Nedersaksische Taal- en Letterkunde]]*, Azzen: Van Gorcum, ISBN 978-90-232-4329-8
*'Oostfriese onderscheiding voor Jurjen van der Kooi' (RUG)
Raandstad (döärverwyssyde)

**Randstad** kan wean:

* Raandstad (gebeed); et gebeed van en rundumme den Nederlaandsen steden Amsterdam, Almere, Utrecht, Rotterdam, Den Haag, Amersfoort, Dordrecht, Hilversum en Haarlem.
* Randstad Holding NV; ene van den grootsten uutzendbedrieve in de weald.
* Randstad (omroop); nen radio-omroop uut den Belgisiesen stad Mechelen.
* Randstad (tiedskrift); n Nederlaands literair tiedskrift.
Loenen (vroggere gemeente)

**Loenen** is ne veurmaolige gemeente in de Vechtstraeke in de Nederlandse provinsie Utrecht en had ne oppervlakte van 27,32&nbsp;km² (waorvan 8,70&nbsp;km² water). De heufdplaatse is Loenen an den Vecht. Sinds 1 januari 2011 is de gemeente Loenen op-egaon in de ni'je gemeente Stichtse Vecht.

## Name
Den name Loenen kump of van den olde benaming Lona. Dizzen name is trög te vinden op ne olde schenkingsakte van 21 april 953. Den name Lona is op verskedene wiezen uutelegd ewest, maor den meest geleufweerdigen is dat Loenen ofkump van et Duutse *Lo* (lucus) wat wold betekkent, mit de tovoging *na*, zo as ok veurkump in Hattna (Houten) en Marsna (Meerssen). In de löppe van de tied wördden Lona verbasterd tot Loenen. Loenen hef zienen name dus te danken an de bosrieke umgaeving. Deur de veraandering van den waterstaand en verskillende grote störmen is daor neet völle van aover. 

## Kernen
*Loenen an den Vecht (gemeentehoes)
*Loenersloot
*Ni'jersluus
*Nigtevecht
*Vreeland

De meeste darpen deelt ne min of meer gemeenschoppeleke historie dee zaeker tröggeet tot veur t jaor 1000 van onze jaortelling. De darpen baokenden min of meer de grenze tussen Frees en Romeins gebeed, later tussen Frees en Frankies gebeed en wier later dee tussen de Utrechtse en de Hollaandse gebeden. In 1989 is daor ne leste wiezeging van de gemeentegrenze ewest. Vanof dat jaor besteet Loenen uut 5 darpen. De gemeente Loenen hef bi'j mekare 5 bescharmde gezichten binnen heure grenze.

## Uutgaonde verwiezing
* Webstae van de gemeente

## Galleri'je

Loenen aan de Vecht, korenmolen De Hoop RM26046 foto4 2015-08-06 18.20.jpg|Korenmölle De Hoop
Loenen anzicht.jpg|Anzicht op Loenen
Breukelen

**Breukelen** is n darp en veurmaolige gemeente in de Nederlaandse provinsie Utrecht bi'j t riviertjen den Vecht en t Amsterdam-Rienkanaal. t Darp Breukelen had in 2004 9.590 inwonners. 

Sinds 1 januari 2011 is de gemeente Breukelen op-egaon in de ni'je gemeente Stichtse Vecht.

## Geskiedenis
Waorskienlik was t gebeed veur de jaortelling al bewond. Breukelen wördden in den 7den eeuwe veur t eerst in geskriften eneumd, en wördden *Attingahem* eneumd, wat verwes naor Atto, nen leenheer van den toonmaoligen Fresen könning. Den praeker  Bonifatius zol hier rund 720 n holten karkjen eneumd Sint Pieter, esticht hebben. Daornao stonden daor achterenvolgens dree stenen karkgebouwen. De oldste delen van t stenen gebouw van noe (koor en transept) komt uut de 15de eeuwe en bunt aover de fundamenten van de tweede stenen karke hen ebouwd. De familie van Atto bouwden n verstarkt huus dat zi'j *Breukelerhof* neumden. Dizen name ging later aover op t darp. In 953 kwam t gebeed, dat intussen in hende van den Duutsen könning was aoveregaone, onder bestuur van den biskop van Bisdomme Utrecht.

In de 12de eeuwe wördden ne tolbrugge aover den Vecht elegd, dee Breukelen-Ni'jenrode en Breukelen Sint Pieters met mekare verbaond. In de 16de en 17de eeuwe wördden langs den Vecht völle butenplaatsen ebouwd, waorunder *Boom en Bosch*, destieds eigendom van Engel de Ruyter, zönne van Michiel de Ruyter, en teggenwoordig t gemeentehoes van Breukelen.

t Stadsdael Brooklyn van de Amerikaanse stad Ni'j-York is naor Breukelen eneumd. Destieds heetten t Breuckelen.

Bi'j Statsion Breukelen steet de Kortriekse Mölle, ne poldermölle uut 1696.

## Kernen

## Galleri'je

Ofbeelding:Nijnerode.jpg|Breukelen Ni'jenrode
Ofbeelding:Kockengen aanzicht.jpg|Anzicht op Kockengen


## Referensie
Renswou

**Renswou** (Nederlaands: *Renswoude*) is n gemeente en n plek in de Nederlaandse provinsie Utrecht. 

## Geschiedenis
Al in 855 wordt Renswou as *silva Hrenhem* (t Rhenense woud) genoemd in n oorkonde. De nederzetting Renswou is veul minder oud. Die ontston eigenlik veul laoter rondom 1400. Renswou beston toe uut n verstaarkt huus, de Borgwal genoemd, en n paor boerderijen rondom t gebied. In 1638 stichtte Johan van Reede n daarp bie de veurmaolige Borgwal. Dit beston uut de Daarpstraot van noe, mit hierlangs wat lientbebouwing. Hiernaost ontstonnen der nog twee achterwegen, de Meulstraot en de Kaarkstraot van vandaog. Ok liet Van Reede t kasteel van Renswou (1654) en de koepelkaark (1639) bouwen (Wolleswinkel, 1998).

In 1674 wier Renswou n "Hoge en vrieje heerlikheid," n gebied mit n eigen onafhankelike rechtspraok. Uut disse heerlikheid onstaot in 1795 de gemeente Renswou. Pas in 1818 wieren de grenzen van de gemeente vastgesteld. Mar t was al eeuwen duidelik hoe die grenzen liepen. 

### Nieuwe geschiedenis
Plannen veur grenswiezigingen en gemeentelike herindeling hebben n belangrieke rol gespeuld in de geschiedenis van de gemeente Renswou. n Belangrieke grenswieziging von plek op 1 jannewaori 1960. Toe raokte Renswou graote stukken van ze grondgebied kwiet an t Veen en Schaarpezeel. t Ging hier onder aandere om de Emminkhuzerveen. Dit gebied was rondom de 150 bunder graot.

Renswou is nog altied de kleinste zelfstaandige gemeente in de provinsie Utrecht. Al jaoren zin der plannen veur n saomenvoeging mit Wombaarg en Schaarpezeel. Disse gemeentes lieken hier wel wat veur te veulen, t kleezje en de gemeenteraod van Renswou niet. De gemeente Renswou ziet op de lange termijn, in t eventuele geval dat ze taoken niet meer zelfstaandig uut kunnen voeren, meer heil in n vriewillige saomenwaarking mit t Veen (zo'n 62.000 inwaoners) dan in n gedwongen fusie mit de twee buurgemeentes Wombaarg en Schaarpezeel (saomen zo'n 21.000 inwaoners). In verbaand hiermee is der dan ok n saomenwaarkingsovereenkomst tussen Renswou en t Veen getekend. Op 9 meert 2010 het de Tweede Kaomer t wetsveurstel tot herindeling van Renswou, Wombaarg en Schaarpezeel omstrejen verklaord. Uuteindelik het de minister van Binnenlaandse Zaoken bie brief van 5 juli 2011 laoten weten t fusiewetsveurstel in te trekken. Hiermee is n herindeling (in elk geval op korte termijn) definitief van de baon.

## Uutgaonde verwiezing
* Webstee van de gemeente
Schaans

**Schaans** of **Schanse** kan verwiezen noar:

*ne verdeadigingswark, zee: Fort
*ne springschanse bi-j et skiën of motorcross, zee: Schansspringen

En ok noar:
*Schaanze of Schanze et oosteleksten darp van Nederlaand in de preveensie Grunningen (Nederlaands: *Bad Nieuweschans*, Duuts: *Bad Neuschanz*)
*De Schans (Bergen op Zoom), nen wiek in et Nederlaandsen darp Halsteren, gemeente Bargen op Zoom
*De Schans (Kollumerland en Nieuwkruisland), nen noaberschop in den Nederlaandsen gemeente Kollumerland c.a.
*De Schans (Tilburg), nen noaberschop in den Nederlaandsen gemeente Tilburg
*Schans (Old Gastel), nen noaberschop in den Nederlaandsen gemeente Halderbarge
Visk

**Visk** is n verzoamelnoam veur n grode groep daaier dij ien t wotter leven. De òfboaken van dizze group is dat zai aait ien wotter blieven, dat zai wel n groat hebben, dat zai oadmen via kijen en dat zai aaikes lèggen om heur lutjen op de wereld te brengen. Op dit moment binnen der sikkom 27.000 visksoorten bekend. Dizzent kinnen ien meer as 5000 femilies opdaild worden en der kin ook n onderschaaid moakt worden tuzzen zoltwottervisk (zeevisk) en zuitwottervisk (revier- en meervisk). Doarnoast is der ook nog de brakwottervisk dij leeft ien overgaangsgebieden tuzzen zolt en zuit wotter, zo as reviermondens en mangroves.

## Vernuimde visksoorten

* Toenvisk
* Heern
* Zaalm
* Dörsk
* Vorelle
* Mekrail
* Kaarper
* Goldvisk
* Platvisk

## Leegsaksisch

## Gallerij
Visk vindst ien allerlei soorten, moaten en kleuren.

Ofbeelding:Discus fish.jpg
Ofbeelding:Arothron meleagris by NPS 1.jpg
Ofbeelding:Acipenser naccarii.001 - Aquarium Finisterrae.jpg
Ofbeelding:OncorhynchusTschawytscha2.jpg
Ofbeelding:Akvariet i Bergen18.jpg
Ofbeelding:Goldfish.jpg
Ofbeelding:White shark.jpg
Ofbeelding:Chaetodon fasciatus.JPG
Leusden

**Leusden** is ne gemeente en plaots in de Nederlandse previnsie Utrecht en hef ne oppervlakte van 62,02&nbsp;km² (woarvan 0,34&nbsp;km² water).

## Andere darpen

Behalve de plaots Leusden umvat de gemeente de darpen Achterveld, Leusden-Zuud en Stoltenburg, en n tröpken noaberschoppen, under andere Snorrenhoof en n deel van Moorst.

De gemeente Leusden besteet sinds et samengoan mit Stoltenburg in 1969 in zien vorm, van noe. De eurspronkeleke gemeente Leusden bestond uut twee kleine darpen, Leusbrook en Hamersveld, dee in de joaren zesteg en zeventeg van de 20ste eeuwe grote uutbreidingen underginggen en wodden herneumd in Leusden-Zuud en Leusden-Centrum. Pas sinds dee tied kump et Leusden van noe as plaatse op de kaarte veur. Op tal van olde kaarten steet wal ne plaatse Leusden etekkend, moar dit is dan altied wat ze noe Oud-Leusden neumt.

## Wettensweerdeg
Den eursprong van Leusden ligt neet in de plaots van noe, moar in et darp Old-Leusden an de zuudwestkante van Amersfoort. Doar steet nog nen biezunder olden karktoorn (zichtboar vanof de A28). Meugelek is dit zelfs den oldsten karktoorn van et laand. De bi-jbeheurende karke is rundumme 1827 esloopt; toon was et zwoartepunt van Leusden al völle oosteleker kommen te liggen en de ni-je karke wodden dan ok ebouwd an den (toon ok ni-jen) weg van Amesfoort noar Arnem, bi-j et noaberschop Bavoort. Dit mooi in vroggeree toostand herstelde karkje in 'Waterstoatstiel' is nog altied in gebruuk in wat noe Leusden-zuud heet. Bi-j Olde Leusden ligt et beruchte Kamp Amersfoort, doar is noe ne bezookerebouw.

## Geskiednis

Der bunt veurofgoande namen ewest veur de plaatse Leusden. Leusden is net zoas et Belgiese 'Lesdain' en de Fraanse darpen Lesdain en Lesdins ofkumstig van de Latiense woorden Ledinium, Lesdinium, Lusdinium of Lisdinum: *Lisiduna, Lusiduna, Lusdune, Lusdine, Loesden, Luesden of Lusden en tenslotte Leusden*. Den name Leusden is dus al gans old: al in et joar 777 wierd in ne olde biskoppeleke oorkonde den name *Villa Lisiduna* eneumd, moar den name duudden op Old-Leusden, noe n darpsken zudelek van Amersfoort an de autobane A28. 

Leusden ligt daels in den Geldersen Vallei en deels op de Utrechtse Heuvelrugge. Dit leste deel umvat de Leusderhei, veur et grootste deel militair gebeed, en et laandgood Den Treek. Leusden is in 1999 verkozzen tot greunste stad van Nederlaand en in 2000 as tweede van Europa.

## Uutgoande verwiezingen

* Webstae van de gemeente
* Historiese Krenge Leusden
* Kamp Amersfoort
Hiëroglief

Ne **hiëroglief** is n tekken dat n woord of n morfeem uutbeeldt en deel uutmek van ne verzameling hiërogliefen. De uutdruking verwes eurspronkelek noar de Egyptiese hiërogliefen, moar wöd ok too-epast op et Hiëroglyfenhettitisch, Maya- en Mi'kmaq-geskriften en mangsmoal ok op Chinese hanzi.
Hiërogliefen wodden lange tied as 'onvertoalboare' tekkens anezeen, moar, et lukten den Fransman Jean-François Champollion toch as eersten, in 1822, met hulpe van den Steen van Rosette.

## Zee ok
*Egyptiese hiërogliefen
*Petroglief
*Rotsteakening

## Uutgoande verwiezing
* Weurdenbeuke en glyf-skrief programma
Aalterpoorte

De **Aalterpoorte** is ne stadspoorte an de westziede van Breevoort in den Geldersen Achterhook en is de daarde poorte op dizze lokasie. 

## Geskiednis
*1605: As vervanging van de middeleeuwse poorte wöd deur untwarper Adriaen Anthonisz van Alcmaer ne ni'je poorte ebouwd. Den bouw wöd deur ne Spaanse machtwisseling underbrokken, en was klaor in 1606. 
*1784: Nao n onderzeuk van den Nederlaandsen Staot blek dat inwonners völle wallen of-egraoven, en de muurn en poorten -ebrokken hadden um daor greunte te verbouwen. Ondanks veurnemmens van den Staot, is den vesting nooit meer in olden toostand weerummebracht.
*1998: Op de plaatse van de veurmaolige stadspoorte hebt ze ne ni'je stadspoorte ebouwd, waorbi'j resten van de olde stadspoorte in et plan verwarkt bunt.
Borgman

Nen **borgman** of **borgkaerl** (**castellanus**) was in de Middeleeuwn nen edelman den ne bi-jzundere rolle vervulden bi-j de verdaediging van nen burcht. Eurspronkelek waarn den borgleu verplicht op of bi-j et kastele van euren heer te wonnen. In ruul veur eur trouw ontvingen zi-j een bi-jzunder leengood, n borgleen.

In Deepn en Goor hebt de borgleu tot et ende van et Ancien régime bestoan. Et wodden n recht, ekoppeld an et bezit van een borgleen. De borgleu hadden in dizze plaetse ne bestuurleke rolle in de beneuming van börgemeisters, praekers, kösters en skoolmeisters. In Deepn is ne verzameling van 9 zilveren borgmansbekkers bewoard eblaeven uut et daarde kwart van de zeuventeende eeuwe. In 1962 wöd ter gelaegenheid van zienen tachtigsten verjoardag deur J.W.J baron de Vos van Steenwijk, eigenoar van et Huus Deepn, nen tienden borgmanssbekker an-eboaden an de gemeente Deepn.

## Kastelen woaran borgleu verbonden waren
### Duutslaand
*Kasteel Bentheim
*Nienborg bi-j Heek

### Nederlaand
Tussen höäkskes de oldst bekende beskrieving.
* Huus Almelo in Almelo (1299)
* Kasteel Breevoort in Breevoort
* Huus Deepn (1188) in Deepn
* Burcht te Goor (1263) in Goor
* Schulenborg in Heldern (1243)
* Kasteel Valkenburg in Valkenburg(1237)
* Kasteel Vollenhove in Vollenhove

## Literatuur
* A.J.Gevers, A.J. Mensema, *De havezaten in Twente en hun bewoners*, Rijksarchief in Overijssel en Uitgeverij Waanders, Zwolle, 1995, p.&nbsp;82, 175, 224 ISBN 90-400-9766-6
* W. Rietman, *De borgmannen en hun bekers* in: Jaarboek Twente 1981 (nr. 20), Dinkeldruk bv, Oldnzel, 1981, p.&nbsp;9-17

## Zee ok
* Burggraaf
Runes (skrift)

**Runes**, of **futhark**, is t ooldst bekeande skrift wat in Germaanse laandn gebroekt wör, of wörd. t  Wörd *Futhark* eneumd, umdet det de eerste letters van t skrift beent, namelik *F*, *U*, *TH*, *A*, *R* en *K*. t Besteet oet letters dee, net as in t Latiense alfabet, vuur eenn klaank stoat. De letters beent meestieds saamn esteeld van rechte en heukige lienn, dee at makkelik in hoolt of steen te krasn beent. Op metaal wordt mangs ook roonde vörme gebroekt.

t Euldste bekeande Runeskrift is van ongevear 150 n. C., mear de meeste Runeskriftn beent van tusken 200 en 1200 n. Chr., en wördn in Skandinavië (vuural in Zweedn nog n poar honderd joar länger gebroekt. Doarnoa wör t in gebroek verdrungn duur t Latiense alfabet. t Wör vuural gebroekt vuur inkoarvings op woapns, op grafsteender en vuur t alledaagns kommuniseern. In zowat alle gebeedn woer at Germaann hebt ewest (en Vikings ook), beent Runeskriftn terugge te veendn.

## Soortn

Feailik is t Runeskrift in 3 soortn te verdeeln. t Euldere Futhark (ongevear 150 tot 800 n.C.), Angel-Sassiese Runes (400 tot 1100 n.C.) en t Jongere Futhark (800 tot 1100). t Jongere Futhark is dan wier op te deeln in Langtakkige runes (ook wal *Deens* eneumd, mear ook in de rest van Noord-Europa ebroekt), korttakkige runes dee at ook wal *rök* wordt eneumd (ook *Zweeds-Noors* eneumd, mear doarboetn ook gebroekt) en de Hälsingerunes (stamloze runes). t Jongere futhark veraandern later in de Macromannise runes en doarnoa in de middeleewse runes (1100 n.C. tot 1500 n.C.) en de Elfdaalse runes (1500 to 1800 n.C.).

Woer of ze weg komt is neet dudelik. Völle runes liekt op letters van t Latiense alfabet.

## Achtergroond

De Germaann kreegn vuur t eerst te maakn met runes in t 1e en 2e joarhonderd. t Euldste inskrift is *harja* en steet op ne kamme, den at is eveundn in t moeras van Vimose bie Funnen, Denemoarkn. t Deenk is van ongevear 150 n. C. Dr is nog n eulder inskrift eveundn op de speelde van Meldorp oet zuud Jutlaand, van woarskeinlik t eerste joarhonderd, mear umdet de gelearde leu t nog neet eens köant wordn wat t beteeknt, steet non de kamme nog op ene.

t Eerste moal det ze ook runes wordt eneumd is wellicht op n Einangsteen bie Fagernes in Noorweagn. Op den steet *(Ek go)ðagastiz runo faihido*, wat *Ik, Goðagastiz, maakn disse rune* inheuldt. n Naamn keump wellich van n stam *run-*, wat "geheim" of "fluuster" beteeknt. In t Fins is t woord "runo" eleend, en beteeknt doar "gedicht".

### Begin
#### Mythologie
In de Noorse Mythologie wördt an ehöngn det t Runeskrift van de goodn keump (Oold-Noors: *reginkunnr*). Det blik al op de Noleby-runesteen, woerop steet: *Runo fahi raginakundo toj[e'k]a...* Wat beteeknt "Ik maakn de juuste healige rune...". En op de Sparlösarunesteen (9de joarhonderd) steet: "*Ok rað runaR þaR rægi[n]kundu.*" wat beteeknt: "...en roadt de runes der Healigen."  in t Poëtiese Eddagedicht Hávamál, stanza 80, steet nog dudeliker beskreewn det de runes *reginkunnr* beent:

## Neersassies
* Achterhooks: *runen(skrift)*
* Grunnegs: *roenen(schrift)*
* Tweants: *runes*, *runeskrift*

## Referenties
Gait-Jan

**Gait-Jan** of **Gaitjan** is een Nedersaksische jongensnaam dee besteet uut twee woorden: *[[Gait]]*, uut 't Germaans, dat *dapperheid* of *man mit een speer* betekent en *[[Jan]]*, van 't Hebreeuwse *Jochanan* (vanuut de Biebel), dat *God hef medeliejen* betekent.

De Nederlaanse variant is *Gert-Jan* of *Gertjan* en de Friese variant is *Geart-Jan*.

## Bekend volk mit disse naam
*Gait-Jan Kruutmoes
*Drieka en Gaitjan

## Nedersaksisch
*Grönnegs: *Geert-Jan*
*Tweants: 
***Getjan* (met klemtoon op *jan*)
***Goait-jan*

## Zee ok
* Garriet Jan
Oldste stad van Nederlaand

De **oldste stad van Nederlaand** is nen status den deur verskillende steaden wöd op-e-eist.

## Begripsbepoaling
Zowal Veurburg, Nimwaege als Maastricht kunt ansproak maken op dizzen status umdat de bronnen doarveur redelek vaste staot en de eneumden data van archeologiese vöndsten neet wiet uut mekare loopt en de eneumde steaden al dee tied bewond bunt ebleaven mit nen vorm van zelfstaandig stadsbestuur op dezelfde plaatse.

## Veurburg
In 1963 kwam den Nimwaegsen professor in de archeologie J. Bogaers tot n besluut dat Veurburg de oldste stad van Nederlaand was. Onderzook van nen Romeinsen mielpoal (n milliarium) den bi-j Rieswiek was evonden, had him doarvan oavertuugd. Veurburg heetten toon Forum Hadriani, verneumd noar keizer Publius Aelius Hadrianus. Noa n bezook van keizer Hadrianus in 121 noa Christus kreg de plaatse marktrechten.

## Nimwaege
Den opvolger van Bogaers, Jan Kees Haalebos zörgden veur wetenschoppelek bewies dat Nimwaege rundumme et joar 98 stadsrechten zol hebben kreggen. Den Moastrichtsen stadsarcheoloog Titus Panhuysen kwam tot n besluut dat Nimwaege al in 17 noa Christus ne stad möt wean ewest. Dit besluut trok hi-j noa et bestuderen van den Nimwaegsen godenpieler wat nen erezuul ewest zol wean veur keizer Tiberius den van 14 tot 37 noa Christus regeerden. In 2005 blek uut onderzook noar munten, dee bi-j opgroavingen in Nimwaege wödden evonden , dat Romeinse soldoaten al in 19 veur Christus in Nimwaege waren. In et joar 69 noa Christus wodden Nimwaege tiedelek verloaten noadat de stad in braand estokken was. De ni-je stad wierd pas rundumme 400 wier opebouwd.

## Moastricht
Den vondst in 2007 van nen Keltiesen stroatweg in den kelder van Hotel Derlon an et Onzen Leeve Vrouweplein in Moastricht möt de proateri-je in ne streumversnelling bringen. Volgens sommige archeologen dateert dizzen weg uut rundumme 500 veur Chr. en wodden de streake rundumme dee tied al bewond. As staedn mit bi-jkommende rechten  (municipium) bunt doar in de Romeinse tied moar (zowiet bekend) twee steedn ewest (eleagen in et Veurburg en Nimwaege van vandage). Moastricht is dit nooit ewest.

## Uutgoande verwiezingen
* Archeonet: Nimwaegen herovvert moatschoppelek anzeen op Veurburg
* Artikel oaver de oldste stad (neet op zundag beschikboar.)
* Oaver den vöndst van nen Keltiesen stroatweg
Muntrecht

Et **muntrecht**, dat wol zeggen et recht um munten te sloan, is deur de geskiednis hen altied n fel begeerd recht ewest.

## Gekiednis
Mangsmoal was et muntrecht et alleenrecht van den könning of keizer. Dizzen bepoalden hoo zwoar en van wat veur samenstelling ne munte mös wean en leet mangsmoal zien beeltenisse op de munte sloan as zeakerheid dat dizze ok warkelek de an-egovven weerde had. Bi-jkommend veurdeel was dat ziene underdöann wisten hoo-t e deruut zag.

### Leenstelsel
Ok in de tied van et leenstelsel blef in völle laanden et muntrecht et veurrecht van den könning, bi-jveurbeeld in Engelaand. Howal de feodale verdealdheid groot was en mangs de regerende femilie verskillen van meaning op et slagveld uutvocht wodden toch mangs neet an et muntrecht van den könning etornd.

### Vastelaand
Op et vastelaand was dat mangsmaol aanders, zo kreg bi-jveurbeeld de stad Görlitz et recht um munten te sloan. In et gewest Hollaand stoand de munte vanolds in de veurnoamste stad, Dordrecht an de Veurstroate. In Gelderlaand waren der de steadn Arnem, Batenburg, Borklo, Breevoort, Buren, Diern, Elburg, Harderwiek, Bargh, Huussen, Hulhuze, Moasbommel, Nimweage, Tiel en Zaltbommel dee muntrecht hadden.

### Walvoart
Et muntrecht was zo fel begeerd, umdat degene dee et hef ne anzeenleke moate van invlood oet kan oefenen op de menseleke walvoart en den handel. Mit de kumste van et papiergeld is dat feit eigenlek allenig moar starker ewödden, umdat deur den drökpers den geldveurroad noe noar believen beinvlood kon wödden. Toon et geld nog veurnoamelek oet munten mit n bepoald gewichte bestoand was den veurroad beskikboar muntmetale ne beparking woar ok den könning neet umhen kon.

## Lieste van steadn met muntrecht

Dit is ne lieste van steedn in et Nedersaksiese gebeed dee muntrecht hebt.

**[[Gelderlaand]]**:

*Borklo  
*Breevoort
*Dieren
*Elburg
*Harderwiek
*'s-Heerenbarg
*Zutfent  
   
**[[Grunnen (provìnzie)|Grönnen]]**:

*N Daam
*Garrelsweer
*Grön
*Reiderschans
*Selwerd
*Westeremden
*Winsum    
  
**[[Oaveriessel]]**:

*Almelo
*Deventer
*Hasselt
*Kampen
*De Kuunder
*Veno
*Voorst
*Zwolle   

**[[Drenthe]]**:

*Koevern 

## Uutgoande verwiezing
* Könninkleke Munte Nederlaand
Joseph Nicephore Niépce

**Joseph Nicéphore Niépce** (Chalon-sur-Saône, 7 meert 1765 - Saint-Loup-de-Varennes (kortbi'j Chalon-sur-Saône), 5 juli 1833) is algemeen bekend als de maker van de eerste permanente foto.

## Fotografie
Niépce wordt ezene as een van de uutvinders van de fotografie. Hi'j begon in 1793 te experimenteren met processen um optische foto’s te kriegen. Disse waren gericht op het ontwikkelen van een procedé um met behulp van een camera een etsplate te kunnen maken. Bi'j zien eerste pogingen lukken het al um foto’s te maken, moar deze verbleekten al heel gauw. Bekend is dat hi'j in 1822 zijn eerste foto produceert dankzi'j een stof den hi'j ontdekt ( syrisch asfalt ) den dan wal oplosboar is in terpentine, moar na lange belichting niet meer oplosboar is. Zo ontstond de allereerste foto (1826). De belichtingstied van de foto is acht uur en is genomen vanuit het raam van zien kantoor. In 2002 is ontdekt dat er nog een oldere foto uut 1825 bestond, veurstellend een jonge stalknecht met een peerd aan een leidsel. Disse foto wodden in Frankriek eveild veur meer dan 500.000 Euro. 

Niépce nuumde zien proces "heliografie", wat zovölle betekende as "lichtdruk". De deur um gebruukte belichtingstied is tot de dag van vandaag nog een punt van discussie, en mot argens tussen 8 en 20 uur hebben elaegen. Vanwaege disse lange belichtingstied wodden het proces gebruukt voor het fotograferen van gebouwen en stilstoande onderwerpen en kon dit in de praktijk niet worden gebruukt veur het fotograferen van personen.
Tot zien vindingen beheuren het irisdiafragma en een methode um foto's holdboar te maken. Ok was hi'j de eerste den een camera van een balg veurzag um het scharpstellen te vergemakkeleken. Nadat de Pariese opticien Chevalier, den voor beiden lenzen sleep, um in 1826 in contact bracht met Louis Jacques Mandé Daguerre volgde in 1829 een samenwarkingsverband woarbi'j onder andere het fotografisch proces nog aanmerkelek verbetterd wodden. 

Op 5 juli 1833 stierf Nicephore Niépce plotseling, zonder dat zien uutvindingen officieel waren erkend.

## Uutgaonde verwiezing
* Joseph Nicephore Niépce
Kaperbreef

Nen **kaperbreef** (Nederlaands: Kaperbrief) was nen breef den deur de oaverheid of könning wodden eskrevven, woarmet n skip dat den breef an board had et recht wodden gaeven um skaepe van vi-jandeleke meugendheden an te vallen en löäg te roven. Den kapitein den nen dergeleken breef had ekreggen (en ok wal zien skip) wöd ne kaper eneumd.

Howal kaperi-je in weurd ne warkwieze was van ekonomiese kriegsvoering, was et in de uutvoering in völle gevallen neet meer as nen deur de oaverheid good-ekeurden vergeldingsmoatraegel en/of rechtmoatege piroateri-je.
Könning

**Könning** kan wean:

*Könning (titel) - den könning van een laand
*Könning (boogscheeten), den besten schutter van nen boogschuttersvereaniging
*Könning (keertspel), nen keerte uut et standoard keertspel, ok den *heer* geneumd
*Könning (schoaken), nen schoakstuk
Citadel

Nen **citadel** is n op zichzelf stoand verdeadigingswark, binnen ne stad of vesting.
Et wodden gebroekt um:
* te denen as leste starke toovluchsoord as de rest van de stad al evollen was bi-j nen anval en/of
* de inwonners van ne opstandege stad deronder te holden. In dat geval sprekt ze ok van nen dwangburcht of dwangkasteel. 

Et weurd is ofgeleid van et Italiaanse *città ideale*: de volkommen stad, in de Renaissance oet-evonden deur Italianen. 

Bekende citadellen bunt te vinden in 's-Hertogenbosch en Namen. Bi-j de eerdbeaving van 27 december 2003 in et Iraanse Bam is den citadel, emaakt van leem, stro en palmboomholt, grotendeels verwoost.

Nen bekenden citadel in Frankriek is Carcassonne.
Leem

**Leem** is ne groandsoorte veurnoamelek bestoand uit fienkörreleg materiaal van verskillende soorten gesteenten.

Leem is ne samenstelling van klej, silt en zaand. Silt en zaand bestaot uut kwarts, klej uut klejmineroalen as illiet en kaoliniet. Der bunt verskillende wiezen woarop leem kan ontstoan, zoas deur den wind ofgezet (eolies, zi-j neumt et dan löss), deur gletsjers ofgezet (zi-j neumt et dan keileem) of deur riveren (fluviatiel). 

## Leem as bouwmateriaal

Met *zuvere leem* wödt ofwal löss of silt bedeuld. Leem um met te bouwen of stuccen kent völle verskillende laege in samenstelling en opbouw. Zogeneumde vette leem bevat völle klej, moar arme of schraole leem tot wal 60% zaand of silt.
Leemstuc is geskikt veur et ofwarken en mooi maakn van binnenmuurn in won- en warkruumten. Et is neet brandboar en is wat starkte vergeliekboar met kalkmortelstuc. Bi-jzunder is de dampdeurlaotendheid. Et kan doardeur vocht en warmte raegelmoatig maakn. Leem blef kuul in den zommer en warm in den winter.
Veur et maakn van lemen mure wöd den Vitselstek-techniek toogepast.

## Golem
In de jödse tradisie besteet nen kaerl uut leem emaakt, den Golem.

## Uutgoande verwiezingen
*Wat is leem?
*Informasie oaver et toopassen van leemstuc

## Bronnen
Beleg van Grol (1627)

't **Beleg van Grol** was ne belegeringe van de veste Grolle in 1627 deur Frederik Hendrik, ok wal den 'Stedendwinger' eneumd. 't Was in de tied van den Tachtigjoarigen Oorlog, en Grolle was in dizze periode meermoals bezet ewodden deur de Spaansen. Um de stad noa joaren van Spaanse bezetting endelek definitief weerumme te kriegen veur de Nederlanden, hef Frederik Hendrik ne grootse belegeringe op-e-zet. Nadat hee met zien laeger van wal twintigduuzend man in iets meer as ene wekke ne onmundige 'circumvallatieliene' van 16 kilometer lang had an-e-legd, zodat gin mens de stad nog in of oet kon, begun Hendrik Grolle duftig onder vuur te nemmen met kogels en vuurballen. Langs dizze liene waren schansen en andere fortifikasies ebouwd veur de tröppen en kanonnen, zoas de Engelse schans.

Ondertussen gef Hendrik ziene Engelse, Friese en Hollandse soldoaten opdracht greppels richting de stad te graven. Eenmoal doar an-ekommen probeerden zee de stadsmure oaver te klimmen, wat de leu in de stad oet alle macht probeerden te verhinderen. De Engelsen hebt dan met nen mien de muren opeblazen, en toon et laeger deur et gat gung en de Grolse wallen derachter wollen opklimmen, lagen de stadse leu al te wachen met heure geweren. Dree moal probeerden zee der op te kommen, en dree moal ging et haevig vedan, met ne bulte gewonden en doden, woarunder Willem van Nassau, heer van de Lek, den op de leste dag nog et loodjen legden. Pas toon de stad van dree kanten zol wodden anevallen, hef den anvoerder van de Spaansen, Matthijs Dulken, zich ovver-egevven. Al met al duurden et zowat 'n moand veurdat de Spanjaarden der genog van hadden en zich oavergaven. 

De Spaanse troepen moggen vertrekken van Frederik, zoas dat in een verdrag met mekare was beslotten. De Grolse leu moggen in de stad blieven, op veurweerde dat zee et kattellieke geleuf af zollen zweren. Dat deden ze dan moar, veur de vorm, want in 't geniep blivven zee met z'n allen katteliek. Grolle was noo endelek in-enommen en zol in Staatse handen blieven tot 't ende van den oorlog.
Ni'je Hanze Interregio

De **Ni'je Hanze Interregio** (**NHI**) is een economisch, wetenskoppelijk, politiek en bestuurlijk bondgenootskop tussen de Duutse dielstaoten Bremen en Nedersaksen en de Nederlaanse pervincies Frieslaand, Grunnen, Drenthe en Oaveriessel. De name kump van de laat-middelieuwse/vrogmoderne Hanze, een biester succesvol Noord-Europees bondgenootskop van handelsgildes. De NHI hebt ze op 20 meert 1992 in Bremen op-ericht. 't Verbaand hef zien stee in Ollnborg en hef as motto *Wi'j bouwt netwarken*.

## Doelen
De NHI wil inspeulen op de kaansen die as 't ni'je 'Europa zonder grèenzen' biedt veur grèensoavertredende samenwarking. De mandielige belangen van de NHI-regio mut 't bondgenootskop anwiezen. Binnen de NHI bestiet een netwark van relaoties. 't Verbaand gef bi'jienkomsten, dut analyses en ondersteunt projecten, beveurbield op 't gebied van energie en infrastructuur.

## Projecten
D'r is een Europese Juridische opleiding uutewarkt mit de Hanse Law School, een samenwarkingsverbaand maank de universiteiten van Bremen, Grunnen en Ollnborg. Naor model van de NHI is 't pregramma *[[Hanse Passage]]* op-ezet, det bestiet uut economische samenwarkingsprejecten maank een bulte orgenisaoties in vieftien Noord-Europese regio's van Engelaand töt an Litouwen. In mei 2008 hölden ze in Ollnborg de vakconferentie *Op weg hen íen Europese energieregio: Perspectieven veur Nederlaans-Duutse samenwarking op 't gebied van energie binnen de Ni'je Hanze Interregio*.

## Bron
*Webstee van de Ni'je Hanze Interregio
1277

De volgende gebeurtenissen vunnen plaose in 't jaor **1277**

## Gebeurtenissen
*Grolle ontvangt stadsrechten.

## Geboren
*...

## Uut de tied
* 20 meie - Paus Jehannes XXI
1627

De volgende gebeurtenissen vunnen plaose in 't jaor **1627**

## Gebeurtenissen
*Grolle wodden belegerd en veroverd deur Frederik Hendrik.

## Geboren
*...

## Uut de tied
*Willem van Nassau, heer van de Lek
Hanzestad

Een **Hanzestad** was een stad die heur an-esleuten har bi'j de Hanze, een Noord-Europees, laat-middelieuws en vrogmodern bondgenootskop van handelsgildes. Bi'j uutbreiding is 't een lidstad van 't mederne culturele, sociaole, ecenomische en börgerlijke samenwarkingsverbaand de Ni'je Hanze. Partie steden, daoronder Hambörg en Bremen, voert de titel Hanzestad as officieel diel van heur name.
Wombaarg

**Wombaarg** (Nederlaans: *Woudenberg*) is een daarp en een gemeente in de Nederlaanse previnsie Utrecht, op de Utrechtse Heuvelrug, in 't zujen van Amesfoort. 't Het een oppervlakte van 37,70 km² en had op 1 febrewaori 2008 zo'n 11.197 inwoners. Binnen de gemeente liggen gien aandere daarpen, maar wel een deel van de buurtsjap Moorst.

## Historie
Wombaarg ontston rond een wegkruzing op de Heuvelrug, aargens in de 13e eeuw. In 1350 wordt hier een sloot gebouwd, dat laoter op last van de bisjop van Utrecht wordt afgebroken om een kaark dervan te bouwen. Deze kaark staot nog der de hele tied. Daornao wieren der nog een paor kestelen gebouwd; 't leste kesteel was Geerestein, die der nog altied staot. Tot an de 20e eeuw bleef Wombaarg, gelegen op weinig vruchtbaore grond, een klein daarp met ongeveer 500 inwoners. Pas met 't begin van de Ruumtelijke Ordening wordt Wombaarg as greuikern angewezen, wat dan ok de greui van de plek tot de omvang die 't noe het tot gevolg had.

## Uutgaonde verwiezing
* Webstee van de gemeente
Kannedemeer

Et **Kannedemeer** is een meer tussen de dörpen Appelsche en Else in de Friese gemiente Ooststellingwarf. Et leit in de buurtschop Kannede.

Et Kannedemeer is een veurmaolige zaandwinputte en leit in et Nationaol Park Drents-Friese Woold en wodt beheerd deur Staotsbosbeheer. Et meer, ok wel et **Aekingemeer** nuumd, het op pattie plekken een diepte van meer as dartig meter.
Kannede (deurstuurpagina)

**Kannede** kan verwiezen naor:

* Kannede, een laand in Noord-Amerike
* In Ooststellingwarf:
** Kannede (Else), een buurtschop in et Ooststellingwarfse dörp Else
** Kannede (Appelsche), een buurtschop in et Ooststellingwarfse dörp Appelsche
** Kannedemeer, een meer (een veurmaolige zaandwinputte)