open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Raolte

**Raolte** is n gemeente en plaatse in de provinsie Oaveriessel in t centrum van Sallaand. De gemeente had op 1 jannewaori 2020 37.709 inwoners (bron: CBS) en hef n oppervlakte van 172,54 km² (waorvan 0,41&nbsp;km² water).

In de leste waeke van augustus viert ze in Raolte t oogstdankfeest Stöppelhaene.

## Overige kernen
De gemeente besteet uut de volgende kernen:

## De meuite weerd
* De hervormde Plaskarke, met delen in romaanse en laat-gotiese stiel.
* De rooms-katholieke basiliek, de H. Kruusverheffing n neogoties bouwwark, ebouwd tussen 1890-1892.
*Overesch, de enigste Amerikaanse windmotor in de provinsie Aoveriessel

## Kaarte
Oldebroek

**Oldebroek** () is een ploaste en gemeente in de Nederlaonse previnsie Gelderlaond. Oldebroek lig in uterste noorden van de Veluwe en is ok de noordelijkst liggende gemiente van Gelderlaond. De gemiente Oldebroek had op 1 november 2007 22.782 inwoners en 't hef een oppervlakte van 98,78 km².

Oldebroek grens an 't Overiesselse Kampen en an de previnsie Flevolaond. De netuur in Oldebroek is ok arg ofwisselend, ie hebt heedvelden, bossen mar ok zaondverstoevings en veule meer.

## Geschiedenisse
D'r hef mees'n in de Prehistorie in 't Oldebroek geleefd. D'r bint verschillende vondsten bekend uut disse periode.

Waor de name *Oldebroek* vandan kump is niet mit honderd percent zekerheid te zegen. Sommigen geschiedeniskenners denken dät Oldebroek zien name te danken hef an de vestiging van Hollaonders in 't vere vleden (*Hollaonderbroek*). Meer aanneemlijk is dat de naam ontstoan is nadat de Groaf van Gelre 't broek begon te ontginnen bi-j de IJssel, Nijbroek. Zo kon hi-j onderschied moak'n tussen disse twee belangrieke ontginningen. *Oldebroek* komt als eerst veur in 'n oorkonde uut 1378. Noast disse ontginning is in de gemeente de ontginning van Oosterwolde bekend, die older is: disse ontginning begon rond 1200.

## Overige kernen
Bovenvene, Duunkarken, Eekt, Hattemerbroek, Karkdarp, 't Loo, Mullegen, Noordeinde, Oldebroek, Oosterwolde, Posthoorne, Trutjeshoek, Voskule en Wezep.

## Buurte in Oldebroek
t Winkeldarp

## Bouwplannen
* Niej Centrum
* Bouwplan Oldebroek-West
* Wezep Noord II
* Wezep verzörgingsgebieden Weidebeek, Turfhorst en Veldheem
* Wezep inbreidingslokasies; Koops, Spakman, Gemientewarf en de Oranjehof
* Bedrieventerrein Hattemerbroek (H2O)
* Bedrieventerrein 't Loo

## Angrenzende gemeenten

## Rifferensies
Heilige Geest

De **Heilige Geest** wordt binnen 't christendom zien as de Geest van God. Saomen mit God de Vaor en God de Zeun vörmt de Heilige Geest de goddelijke Drie-ienheid. Volgens de algemiene opvatting wör dizze leer officieel vastesteld op 't Concilie van Nicea in 325 maor de ideeën over dit onderwarp leefden al langer binnen de christelijke gemienschap. De Heilige Geest wordt symboliseerd in de vörm van een duuf of een vuurvlam. 

## Nedersaksisch
* Grunnegs: *Hillege Gaist*, *Hailege Geest*
* Stellingwarfs: *Heilige Geest*
* Veluws: *Heilige Gees(t)*
* Tweants: *Heailigen Geest*
* Vechtdals: *Heilige(n) Geest/ Geist*
Pompsters

t **Pompsters** is n Nedersaksisch dialekt dat proat wordt ien t loug De Pomp (Kölmerpomp), ien t midden van t Friese gemeente Kölmerlann. Der wordt vanuut goan dat t aantal dij dit dialekt nog proat om en bie de 200 minsken komt, dij t meest tot de ollern heuren. t Sprekerstal nemt dan ook of.

t Pompsters is n overgangsvörm tuzzen t Woldfries, dat ien t westen van Kölmerlann proat wordt, en t Westerkertiers, n Saksisch dialekt dat ien drij lougen ien oosteliek Kölmerlann en ien t aangrinzende part van Grunnen proat wordt. Zo het t Pompsters de Friese "g" ** beholden, in tieds dat man ien de naberske lougen Warfstermeul, Muntjeziel en Boerum de "g" op zien Grunnegs uutsprekt. Doch het t Pompsters meer gemeen mit t Nedersaksisch as mit t Fries en wordt doarom tot de Nedersaksische dialekten (Grunnegs) rekend.

Deurdat de overgong tuzzen t Westerkertiers en t Woldfries hiel stug velopt, wordt der vanuut goan dat t toalgebied van t Pompsters vrogger veul groter west was. t Is noameliek t enige overgongsdialekt tuzzen t Fries en t Grunnegs.
Engels

Et **Engels** of **Ingels** (in de tael zels: *English*) beheurt tot de West-Germaanse takke van de Germaanse taelen en is ien van de grootste taelen ter wereld. 

Engels is een officiële tael van zowat zestig soevereine staoten. Et is de heufdtael in onder aandere et Verienigd Keuninkriek, de Verienigde Staoten van Amerike, Ierlaand (naost et Iers), Kannede (naost et Fraans), Australië en Ni'j-Zeelaand. Et het in totaol zoe'n 335 miljoen memmetaelsprekers, en staot daormit nao Chinees en Spaans op et dadde plak van tael mit de meerste memmetaelsprekers. Daornaost bin d'r nog een slim groot antal twiedetaelsprekers dat eschat wodt op 1,5 miljard.

Et Engels stamt of van de Germaanse taelen die in et Verienigd Keuninkriek praot wodden, in et biezunder de tael van de Angelen, de Saksen en de Juten. Et is stark beïnvloed deur et Ooldnoors (daankzi'j de vule Vikingen die d'r daor vestigd hebben tussen 800-1000) en veural et Fraans (nao de verovering deur de Normandiërs in 1066). De grammatikaole struktuur is Germaans mar mit slim vule woorden die ontleend binnen an et Fraans en Latien. Engels wodt somstieden ok wel een broggetael tussen de Germaanse- en Romaanse taelen nuumd.

## Zie ok
*Zuud-Afrikaans Engels

## Uutgaonde verwiezingen
Italiaons

**Italiaons** is een taol die diel uutmak van de Romaonse taolgroep. 't Wordt praot deur ongeveer 57 miljoen mèensen in Italië, in verschillende varianten. Partie van dizze variaanten verschillen zo staark van 't algemeeine Italiaons, dat ze ok as op zukzölf staonde taolen zeein wordt. 't Antal sprekers van 't algemeeine Italiaons in Italië is ongeveer 30 miljoen. Wereldwied bint der zo'n 63 miljoen Italiaonssprekenden.

## Moedertaalsprekers
't Italiaans stiet op de 23e plekke onder de talen nao antal moedertaalsprekers in de wereld en wordt in Italië gebruukt deur ongeveer 58 miljoen inwoners. In 2015 was 't de moedertaal van 90,4% van de inwoners in Italië, die 't vake leert en gebruukt samen mit de regionale variaanten van 't Italiaans, de regionale talen en de dialekten. In Italië wordt 't veul gebruukt veur alle soorten kommunikasie in 't dagelikse leven en 't overhierst staark in de nasjonale media, in 't peblieke bestuur van de Italiaanse staot en in de uutgevery.

## Italionse teksten

De oldste schreven Italiaonse teksten stammen oet de 10e ieuw, mor der is veul meer materiaol terug te vinden oet de 14e ieuw. Oet dizze tied stammen de waarken van de beroemde klassieke Florentiense dichter Dante Alighieri, mor ok de schrieverij van Francesco Petrarca en Giovanni Boccaccio.

## Latinismes
De Italiaanse woordeschat kump veur 't grootste gedeelte uut 't vulgair Latien. Woorden mit disse oorsprong worden daorumme niet ezien as een leenwoord; mer in sommige gevallen binnen woorden die evormd binnen nao woorden uut 't literaire Latien weer opniej in-evoerd in de Italiaanse volkstalen en later in 't Italiaans, tot an de modernste tied toe. 

Dit hef soms ezörgd veur woordkoppels mit dezelfde oorsprong mer een aandere betekenisse. Vanuut 't Latiense "vitium" kump bi'jveurbeeld zowel 't woord *vezzo* (via een ononderbreuken tradisie), as 't woord *vizio* (opniej in-evoerd op baosis van 't klassieke Latiense gebruuk). Of ok: vanuut 't Latiense "causa" binnen zowel "cosa" (via ononderbreuken tradisie) as de gelieknamige "causa" (een leenwoord uut 't literaire Latien) ontstaon.
Pools

't **Pools** (in 't Pools zelf: *język polski* of *polszczyzna*) is een lid van de West-Slavische taalgroep. 't Wordt epraot deur meer as 50 miljoen meensen, veurnamelijk in Polen, mar ok in een paor lanen van de veurmaolige Sovjet-Unie, die naost Polen liggen. Veurbeelden hiervan bint: Litouwen, Oekraïne en Wit-Ruslaand.

't Pools is een deur immigranten in-evoeren taal in lanen zoas 't Verenigd Koninkriek, de Verenigen Staoten van Amerika, Australië en nog een kwak andere lanen. Der kunnen sporen weerummevunnen worden van 't Pools tot in de 12e eeuw, mar de mederne literaire taal dateert uut de 16e eeuw, ebaseerd op 't dialect dät epraot wordt rond de stad Poznań.
Vincent van Gogh

**Vincent Willem van Gogh** (Zundert, 30 meert 1853 – Auvers-sur-Oise, 29 juli 1890) was een Nederlaanse kunstschilder.

Van Gogh wonnen tegenwoordig ezien as een van de grootste schilders dee ooit eleefd hef. Disse erkenning kwam echter pas laot. Zo wönnen in zien leven slechs ene schilderie verkoch: *La vigne rouge* (tegenwoordig hang 't in 't Pushkin Museum in Moskou). 't Wönnen ekoch deur Anna Boch, een Belgische kunstenares en zuster van zien kameraod Eugène Boch. Zie koch 't to veur 400 frank, op de expesitie van de Brusselse Les XX, in 1890, slechs een paor maonden veur zien dood.

In 2002 hef "Het Vincent van Gogh Museum" in Amsterdam veur hum de Pael Cultuurbul meugen ontvangen.

Der gungen mar dree jaoren veurbie tussen zien zwaormoedige *De Eerpeleters* (1885) en de kleurenexplosie in 't zudelijke Arles (1888). Van Gogh produceerde al zien wark in een periode van slechs tien jaor, veurdat e begun te liejen an een zenuwziekte en zelfmoord pleegde. Zien roem greuide rap nao zien dood.

## Uutgaonde verwiezingen
Koekien

n **Koekien** kan verwiezen naor:

*Koekien (eten) - n koekien um te eten
*Koekien (internet) - n internetterm
Koekien (eten)

Een **koekien** is een langwarpig of rond gebakkien.

De struktuur is stevig, bruun van kleur en et bevat bi'jtieden ok stukkies sukade, neuten, rezienen. In Nederlaand wodden verschillende soorten koek bakken, zoas:

* *Dimterkoek*
* *Vulde koek*
* *Grunningerkoek*
* *Gemberkoek*
* *Krudenkoek*
* *Ontbietkoek*
* *Ooldewievenkoek* etc.

Et verkleinwoord *koekien* wodt bruukt veur verschillende kleine "gebakkies" veur bi'j de koffie. Koek wodt ok wel es bruukt veur iets wat in een koekepanne bakken wodt, zoas riezenkoekies of viskoekies.

## Nedersaksisch
* Drèents: *koekie*, *koukie*, *moppie*. De lange koeke het *koek*, *koouk* of *kouk*.
* Grunnegs: 
***koek* (lutteg, haard)
***kouk* (laank, zacht, klaimsk, verliekensboar mit *cake*)
* Veluws: 
***mopje, möppie*
***koekje, koekie, kukie*
* Stellingwarfs: *koekien*
* Tweants:
** *möpken*
** *keukn*
* Urkers: *koekien*
Koekien (internet)

n **Koekien** of **skoembestaand** (Engels: *cookie*) is n klein betien informaosie die n server naor de webkieker stuurt mit de bedoeling dat disse informaosie bi'j n volgend bezuuk weer naor de server teroggestuurd kan worden. Hiermee kan op n makkelike maniere informaosie over de internetgebrukers bi'jhoolden worden. t Naodiel van koekies is allienig dat de informaosie die'j opzocht hebben op internet ok privee kan wezen. Koekies bin daordeur omstreden.

## Gebruuk van koekies
Koekies kunnen bruukt worden veur:
* t onthoolden van gebrukersnaeme of instellingen
* t verkriegen van internetgedrag
* t koppelen van n webkieker an tiedelike variabelen op de server (sessiekoekien)
Dailstoat

n **Dailstoat** is n bestuursainhaid dij veural bruukt wordt deur grode landen. Dailstoaten kennen as volgt tot stand kommen:

* t Binnen historische landen dij soamenvougd binnen tot n stoat. Veurbeelden: Verainde Stoaten (50), Duutslaand (16), Oosterriek (9), Frankriek (20), Itoalie (18)
* Deur n groot aantal provìnzies worden provìnzies biemekoar vougd om t aantal te vermindern. Veurbeelden: Veraind Keunenkriek(12)

## Dailstoaten in t Veraind Keunenkriek
* Zuudwest (South West)
* Zuudoost (South East)
* Oost-Anglia (East Anglia)
* Oostermidlanden (East Midlands)
* Londen (London)
* Noordwest (North West)
* Wales
* Zuudskotlaand (South of Scotland)
* Noordskotlaand (Highlands and Central Scotland)
* Ulster/ Noord-Ierlaand (Ulster/ North Ireland) 

## Dailstoaten in Duutslaand
*Zee ok: [[Dealstöate van Duutslaand|Dailstoaten van Duutslaand]] veur mear informoasie.*
* Bayern
* Boaden-Wurttembaarg (Baden-Württemberg)
* Hezzen (Hessen)
* Tureng (Thüringen)
* Saksen (Sachsen)
* Saksen-Aanhoalt (Sachsen-Anhalt)
* Braandenbörg (Brandenburg)
* Berlien (Berlin)
* Mecklenbörg-Veurpommern (Mecklenburg-Vorpommern)
* Sleeswiek-Holstain (Schleswig-Holstein)
* Hambörg (Hamburg)
* Breem (Bremen)
* Leegsaksen (Niedersachsen)
* Noordrhain-Westfele (Nordrhein-Westfalen)
* Rhainlaand-Poalts (Rheinland-Pfalz)
* Saarlaand (Saarland)

## Dailstoaten in Oosterriek
* Veurarlbaarg (Vorarlberg)
* Tirol
* Salzbörg (Salzburg)
* Steiermark
* Karinten (Kärnten)
* Leegoosterriek (Niederösterreich)
* Opperoosterriek (Oberösterreich)
* Wienen (Wien)
* Börgenlaand (Burgenland)

## Dailstoaten in België
* Brussel
* Vlaanderen
* Waalnlaand
Lelystad

**Lelystad** is de heufdstad van de Nederlaandse provinsie Flevolaand. t Is esticht in 1967, en is sinds 1980 n gemeente. De stad had op 1 januari 2020 78.169 inwoeners. Tot an de instelling van de provinsie Flevolaand op 9 jannewaori 1986 was Lelystad niet provinsiaal in-edeeld. De stad is verneumd naor Cornelis Lely, old-Minister van Waoterstaot. 

## Geografie
Samen mit de gemeente Dronten en n klein stukkien van de gemeente Zeewolde vormp Lelystad de polder Oostelik Flevolaand. Disse polder maakt deel uut van de Zuderzeewarken, t völ dreuge in 1957 en ligt 4,8 meter onder de zeespiegel. Lelystad is mit n totale oppervlakte van 765,45 km² de tweede grootste gemeente van Nederlaand. Hiervan is mar 234,54 km² laand, de rest is veural Iesselmeer en Markermeer. 

Lelystad grenst an oostelike kaante an de A6. De tweede verkeersaoder die deur de stad löp is de N302, die löp van Hoorn naor Kootwiek. 

## Geschiedenisse
Lelystad is een van de jongste woonplaotsen van Nederlaand. Daordeur is de geschiedenisse van Lelystad ook nog mar kort, mar wel goed vastelegd. Lelystad ligt in Oostelik Flevolaand, de darde polder van t plan-Lely. De Wieringermeer is de eerste, de Noordoostpolder is de tweede en Zudelik Flevolaand de vierde polder. Oorspronkelik zol Lely's Zuderzeeprojekt of-erond worden mit de Markerweerd, mar de vuufde polder is der nooit ekeumen.

In tegenstelling tot de Noordoostpolder hef Oostelik Flevolaand mar vier woonkernen: twee dorpen (Swifterbaant en Biddinghuzen), n kleine stedelike gemeenschap (Dronten) en n stad (Lelystad). In de Noordoostpolder he'j juust n bulte dorpen, mar vanwegen schaolvergroting in de laandbouw en deurdat meensen tegenswoordig meer auto's hebben vunnen ze dat in Oostelik Flevolaand niet neudig.

In september 1967 kwammen pas de eerste bewoners naor t "eigenlike" Lelystad. t Duurden arg lange veurdat Lelystad as n echte stad ezien wier.

Lelystad wier n gemeente op 1 jannewaori 1980, mit Hans Gruijters as eerste burgemeister. In de jaoren 80 kreeg Lelystad te maken mit leegloop deurdat in t zuudwesten van de Flevopolder Almere ebouwd wier. Disse nieje stad was deur zien gunstige ligging ten opzichte van Amsterdam en t Gooi antrekkeliker veur forensen en aander volk as dat Lelystad was. n Periode van leegstaand en verpaupering volgden. Halverwegen de jaoren 90 is dat weer de goeie kaante uutegaon. Stedenbouwkundige inzichten veraanderden en wieken wieren opniej estruktureerd. In de wiek Schouw wieren zelfs hele straoten plat-egooid um ruumte te maken veur de nieje wiek Hanzepark. Lelystad zetten in op woonmilieus, en zo ontstonnen wieken as t Golfresort, n wiek die ebouwd is midden op n golfbaone, en Parkhaven.
Arnem

**Arnem** (in 't Arnems: *Earnem*, *Èèrnem*) is de heufdstad van de Nederlaonse previnsie Gelderlaond en ok een gemeente in de previnsie Gelderlaond. Arnem lig an de revier de Nederrien. Arnem had op 1 jannewaori 2007 142.634 inwoners (bron: CBS) en is daormee de tweede stad van de previnsie Gelderlaond, nao Nijmegen (zwat 155.000). Arnem beheurt tot de 15 grootste steden in Nederlaond. De gemeente Arnem maakt deel uut van de Stadsregio Arnem-Nijmegen (of-ekort: *KAN*), De Stadsregio hef 722.181 inwoeners. 

## Stadsfuncties
Arnem is de heufdstad en daormee 't adminestretieve centrum van Gelderlaond. Samen mit Apeldoorne en Nijmegen vormp 't een driehoek, die 't dichtbevolken centrum van Gelderlaond is; daorumhinne liggen veural laondelijke gebieden. In Arnem zit, naos de veule nasionaal belangrieke bedrieven, ok 't "Business Park"; Arnem is daormee een diensenstad en gien industriestad.

In Arnem he-j veerder ok een dieretuun: *Burger's Zoo* en een openluchmuseum.

## Wieken van Arnem

## Nedersaksisch
*Achterhooks: *Arem*, *Annem* 
*Grunnegs: *Aarnhaim* of *Aarnum*
*Veluws: 
***Arem* 
***Ärem*, *Arem* (Epe)
***Aorem* (Barreveld, Sjaarpezeel)
***Arnem* (uutspraak: *Annem*)
***Overig:** *Arnem*
Epe

**Epe** is n plaatse en gemeente in de Nederlandse provinsie Gelderland, in t noordoostelike deel van de Veluwe. De gemeente had op 1 mei 2014 32.360 inwoners (bron: CBS) en n oppervlakte van 157,25 km². t Gemeentehuus ligt in Epe an de markt. In 2005 is t van butenof verniejd. Der leup vrogger ok n spoorliende deur Epe. t Darp had ok n stasion mär dät is uut gebruuk eneumen. De zusterstad van Epe is de Duutse gemeente Gronau.

## Woonkernen
* De gemeente Epe hef 4 darpen: Epe (15.552 inwoners), Vaossen (12.770 inwoners), Emst (3048 inwoners) en Une (1599 inwoners).
* Overige kernen: Boshoek, Diekhuzen, Geerstraote, Gortel, Hanedarp, De Hegge, De Jonas, t Laor, Laorstraote, Loobrink, Niersen, De Oosterhof, Schaveren, Tongeren, Vemde, Westendarp, Wienbargen, Wissel en Zuuk.

## Angrenzende gemeenten
Haorlem

**Haorlem** (Nederlaands: *Haarlem*) is een stad en gemeeinte in Kennemerlaand en de heufdstad van de Nederlaandse previncie Noord-Hollaand. De stad ligt an de rivier 't Spaorne, en de stad het dan ook de bienaom **Spaornestad**. 

De gemeeinte Haorlem grenst aan de gemeeinten Haorlemmermeer, Heemstede, Bloumendaol, Velsen en Haorlemmerleeide en Spaornwolde en het 148.220 inwoners (31 december 2008, bron: CBS). Vanof 1853 is 't de zetel van 't rooms-katholieke Bisdom Haorlem.

## Stadsgezicht
Haorlem het een schiere binnenstad, mit onder meer de Sint-Bavokerke, 't 19e eeuwse station en de Grote Markt, bie 't Raodhuus. In Haorlem steeit ook 't Teylersmuseum, 't oldste openbaore museum van Nederlaand. Ook wordt een deeil van de stad domeneerd deur de 19e eeuwse gevangenis.

## Geschiedenis
Haorlem ontston as geestnederzetting aan 't Spaarne en de eerste vermeldings stammen uut de 10e eeuw. De naom Haorlem komt van *Haarloheim*, wat hooglegen dörp betekent. Haorlem ontwikkelde zuk op de verbindingsweg van zuud naor noord veurspoedig. 't Wordde de zetel van de graof van Hollaand. Graof Willem II gaf Haorlem in 1245 stadsrechten. Haorlemse ridders hadden zuk eerder deei eeuw, in 1219, onder graof Willem I onderscheiden deur tiedens de viefde kruustocht Damiate in te nemen. As beloning mocht Haorlem sinds deei tied zwaord en kruus in zien waopen voern.

## [[Nedersaksisch]]
*Drèents: *Haarlem*, *Haorlem*
*Grunnegs: *Haarlem*, *Hoarlem*, *Hoarlum*
*Stellingwarfs: *Haarlem*
*Tweants: *Hoarlem*, *Hoarlum*
*Urkers: *Aarlem*
*Veluws: *Haorlem*, *Haarlem*

## Uutstalling

Haorlem_hamsterdamsen_poorte.jpg|Amsterdamse Poorte in Haorlem
Haorlem_spaarne.jpg|Uutzicht old Haorlem vanof 't Spaarne
Haorlem-markte.jpg|Markt in Haorlem


## Uutgaonde verwiezings
Wierde (toponiem)

n **Wierde** (ook *Hoogte* nuimd) is n kunstmoatege heuvel, opworpen om bie hoogwoater n dreug stee te hebben. De noam komt veural veur in Grunnen. In Fraislaand wordt t n taarp nuimd, houwel ook in Fraislaand nogal wat ploatsnoamen ìndegen op *werd* of *ward* (Leeuwerd, Bolswerd, enz.). In Noord-Duutslaand hait zonnen heuvel n *Warft*. 

t Woord *wierde* komt of van  hail old Frais woord "wurth ` woarvandoan  werd of -ward is ofleid."; Wierden wuiren nait allind môkt om deur minsken bewoond te worden, môr ook om n kìrkhoof of t vai te beschaarmen en om der soorten griefholt op gruien te lôten.

De wierden wuiren opworpen op al hogerlegen stees. Vandoar dat zai voak op n rige liggen en n zaandrogge vörmen. n Schier veurbeeld is de oetloper van de Hondsrog: Oadörp, Saauwerd, Winzum, Bavvelt, Raskert, Waarvum, Oskert, mit doartuzzen almoal lutje wierden.

Waarvum is wat oppervlak aangaait t grootste wierde van Nederlaand, Hogebeintum de hoogste wierde/taarp.
Wierdn

**Wierdn** (Nederlaands: *Wierden*) is ne Tweantse gemeente in de Nederlaandse proveensie Oaveriessel. De gemeante lig westelik van Almelo, hef ne öppervlakte van 95,23 veerkaante kilometer en har op n eerstn januari 2020 24.440 inwonners. Nöast Wierdn zölf heurn ok Eanter, Hoge Heksel, Iepelo, Nötter, Rektum en Sunnoa töt de gemeente.

De noam Wierdn zol niks met wierde (kunstmoatege heuvel) van doon hebn, mer ofstamn van *Wederden*, wat *bevloeid stuk groond nöast nen rivier* beteeknt. In de Middeleeuwn zol dreekwart van de grond tusken Eanter en Wierdn oonder water hebn stoan.

## Bekeande leu oet Wierdn
*Eddy Zoey - Tellevisiekearl van BNN

## Oetgoande koppeling
*Officiële webstie van de gemeante
Kattewiets

**Kattewiets** (Pools: *Katowice* , Duuts: *Kattowitz*) is de heufdstad van de Poolse pervincie Silezië.

De stad zölf hef 301.834 inwoners (2014) en vörmt 't centrum van 't industriegebied van Opper-Silezië, dat met zien 3,5 miljoen inwoners in zowat de grootste agglomeraotie van Polen vörmt, zölfs nog groter dan die van Warschau.

## Geschiedenis
In 1920 wör der in de Pruusische pervincie Opper-Silezië een referendum holden um vast te stellen of 't gebied toewezen zol wörden an Polen of an Duutslaand. Nao ofloop wör besleuten 't gebied half-um-half te dielen. Hoewel in Kattowitz (zoas Kattewiets doe nuumd wör) 80% van de mèensen veur Duutslaand stemde, wör de stad toch toewezen an Polen. In 1945 mos de Duutstaolige bevolking de stad verlaoten. Van 1953 tot 1956 had Kattewiets de naom *Stalinogród* (letterlijk: Stalinstad, wat ok weer verwiest naor 't Russische *Stalingrad*). 

## Districten

## Zustersteden
Kattewiets is een zusterstad van de volgende steden:

* Miskolc (Hongarije) sinds 1973 (verneid in 1993)
* Mobile (VS, Alabama) sinds 1990
* Keulen (Duutslaand) sinds 1991
* Saint-Étienne (Frankriek) sinds 1991
* Odense (Denemarken)  sinds 1992
* Grunningen (Nederlaand) sinds 1992
* Ostrava (Tsjechië) sinds 1996

## Uutgaonde verwiezings
Warsjau

**Warsjau** (Pools: *Warszawa* [varˈʂava]) is de heufdstad en mit 1.732.707 inwoners (september 2014) de grootste stad van Polen. De stad ligt in t historiese landsdeel Mazovië an de Wiesel (*Wisła*), waorbie t sentrum op de linkeroever ligt en t stadsdeel Praga op de rechter. De agglomerasie had in 2005 zo'n 2.879.000 inwoners en is nao die van Kattewiets de grootste van t land. t Is ok de heufdstad van t woiwodschap Mazovië.

## Geschiedenisse
Warsjau beheurt niet tot de oldste staeden van Polen: de eerste vermelding stamt uut 1241. In t begin was t de heufdstad van t vorstendom Mazovië, mar in 1596 verplaatsten de Poolse konik zien verbliefplaatse van Krakau naor t sentralere Warsjau. 

De Tweede Wereldoorlog verleup tragies veur de stad: de umvangrieke joodse getto wordden vertesteweerd nao de joodse opstand in 1943, en de stad wordden grotendeels verrinneweerd in en nao de opstand van 1944. De bevolking daalden van 1,3 miljoen in 1939 tot 420.000 in september 1945.

In de nao-oorlogse tied is t olde sentrum (*Stare Miasto*) toch in olde stiel herbouwd en de stad stiet noe op de Weerldarfgoedlieste van UNESCO. De opknapbeurte die arg nauw mos gebeuren gong de geschiedenisse in as t "Wonder van Warsjau".

## Waopen en vlagge

Bestaand:Coat of arms of Warsaw.svg|t Waopen van Warsjau
Bestaand:Flag of Warsaw.svg|De vlagge van Warsjau


## Panorama

## Uutgaonde verwiezingen
Boerderieje

Een **boerderieje**, **plaose** of een **stee** is een woenige of warkplekke van de boer. Vake wonnen mit een boerderieje oek de hele wark- en woenumgeving van de boer bedoeld, inclusief woenhuus, arf, weilaand, bouwlaand, stallen en schuren.

## Van laand tot gebouw
Zo'n duzend jaor eleen wönnen mit 't begrip 'hoeve' 't oppervlak an laand (stuk laand) an-eduud waorvan een 'normale' femilie kon bestaon (in zien be*hoef*te veurzien). Op arme gronden was een hoeve groter as op rieke gronden; heel aanders as dat 't nao de middeleeuwen ontwikkelen: ho rieker de grond ho rieker de boer en ho groter zien laand. Dat tegenover de arme keuterboeren op 't zaand. Ontwikkelingen in vormen van gemeenschapsbewuswonnen, individualisasie, liberalisasie en kompetisie bin thema's dee daorbie op de achtergrond meespeulen. Noen is de hoeve allinnig nog 't gebouw (huus mit de stallen) of soms allinnig nog 't woenhuus.

## Benamingen
In verschillende delen van Nederlaand en Vlaanderen hef een boerderieje soms een iets aandere naam:
* *Heerd* / *stee* (Grunningen)
* *Pleats* (Frieslaand)
* *Keuterieje* (een kleine boerderieje)

Op de Veluwe en in aandere gebieden is de heerd veural de *mooie kamer*, in sommigen dialekken zegen ze oek wel *heerd* veur een veurkamer (*woenkamer*). 

Een kienderboerderieje is neet een boerderieje zoas dat bedoeld is bie boerderiejen waor geld mee emaak mut wonnen of waor ewark wonnen, mar is een plaose waor dieren ehouwen wonnen dee kienders anspreken en dee deur de kienders verzurg kunnen wonnen.

## Nedersaksisch

## Saksische Boerderiejen

Ofbeelding:Saskischen_boerderi-je_-297.jpg
Ofbeelding:Saskischen_boerderi-je_-301.jpg
Ofbeelding:T boerderij Arnhem.jpg
Ofbeelding:Saskischen_boerderi-je__07719.jpg
Ofbeelding:Arnhem los hoes.jpg
Kuunder (revier)

De **Kuunder** of **Tsjonger** (Nederlaans: *Kuinder of Tjonger*, Fries: *De Tsjonger*) is een reviertien dat kotbi'j de Drentse greens leit, et lopt van zuudoost naor zuud-Frieslaand. 

De Kuunder en de Opsterlaanse Kompejonsvaort maeken diel uut van de Turfroute. 

## Geschiedenis
An et aende van de 19e ieuw (in 1886 tot 1888 um percies te wezen) is et middenste diel van de Kuunder kanaliseerd over een lengte van 35 kilemeter, veur de bevordering van de scheepvaort en de ontwaetering. Tegensworig wodt dan ok vaeke spreuken van et Kuunderkenaol. Behalven een peer schiere meanders die isoleerd in netuurterreinen liggen, is der van de oorspronkelik kronkelige weg min overbleven. In et noorden van de oorspronkelike Kuunder liggen hier en daor revierduunties, waorvan de "Kiekenbarg" bi'j Ooldehoorn de schierste is.

## Sluzen
In de Kuunder liggen drie sluzen. Bi'j disse sluzen staon pompen om bi'j lege waeterstaand gebiedsaegen waeter terogge te pompen veur de rekreasievaort.

Vrogger mondde de Kuunder uut in de Zuderzee bi'j et Overiesselse plakkien De Kuunder. Deur de anleg van de Ofsluutdiek en de Noordoostpoolder is de monding blokkeerd. Waeter uut de Kuunder komt sund die tied tot ofvoer via de Friese boezem, onder aandere deur de spuisluzen in Harlingen en et J.L. Hooglandgemael bi'j Stavoren.

## Taelgreens en naeme
De Kuunder vormt een taelgreens: globaol kan steld wodden dat et Friese taelgebied in et noorden d'r-van leit, en et Stellingwarfse taelgebied (Nedersaksisch) in et zuden d'r-van. Dit is ok de reden dat d'r twie naemen veur etzelde reviertien bin: elk taelgebied het zien eigen naemen. In et Fries wodt de naeme Tsjonger veur et reviertien bruukt, in et Stellingwarfs en Nederlaans zowel Tsjonger/Tjonger as ok Kuunder/Kuinder bruukt.

De naemen Tsjonger en Kuunder hebben dezelde herkomst. De k wodt in et Fries soms tsj, zoas ok bijveurbeeld in karke-tsjerke. De nd wodt in et Fries soms ng, zo as ok in donder-tonger (et Engels het dat nog vaeker, zoas in denkend-thinking). A'j dat toepast, dan krie'j dus kuunder-tsjuunder-tsjuunger-tsjonger.

## Uutgaonde verwiezings

*Informaosie over de Kuunder op stellingwerven.dds.nl
De Kuunder (Stienwiekerlaand)

**De Kuunder** (Nederlaans: *Kuinre*) is een plak in Overiessel in de gemiente Stienwiekerlaand. De ooldste notities waorin spraoke is van *Cuinder* bin vanof omdebi'j et jaor 1100. 

De inwoners wodden *Kuundersen* nuumd. De bi'jnaeme veur de inwoners van De Kuunder is *Kuunderse krongen*.

## De Verleuren Haeven van De Kuunder
De Kuunder was een vissers- en haevenplakkien, mar kwam bi'j anleg van de Noordoostpoolder op et dreuge te liggen. De Noordoostpoolder wodde veur een groot part, in stried mit de Zuderzeewet, dreks an et bestaonde laand (Overiessel) vaastelegd. Zo kon et gebeuren dat De Kuunder 'as een vis op et dreuge' vongen in et laand kwam te liggen. De haeven en anlegsteigers liggen sund die tied op et laand. De steiger leit in Overiessel, et gröslaand d'r veur leit in Flevolaand.

## De Kuunderburcht
Ok in de greiden en bossen vlak veur De Kuunder in Overiessel liggen now op et dreuge de rekonstreweerde overbliefsels van een zeerovernust, de eerste Kuunderburcht.
De Heren van De Kuunder weren de argste zeerovers van Noord-Nederlaand, te vergelieken mit roofridders as Zweder van Bentheim, Herbrun van Putten ('de gesel der Veluwe') en Zweder van Voorst. Heur kesteel lag op een utermate strategische lekaosie ten opzichte van de Hanzeroutes naor et Oostzeegebied. Kooplieden uut onder aandere Daanswiek (ok wel: *Gdansk* of *Dantzig*) en Hamburg wodden nogal es opbrocht en veur losgeld op et slot in De Kuunder vaastezet.
Waddenzee

De **Waddenzee** is n binnenzee dai aan aine kaande grìnst aan de Waddenailanden en de Noordzee en aan de ander kaande begrìnzd wordt deur t vastelaand van Nederlaand, Duutslaand en Denmaark.

De Waddenzee wordt kìnmaarkt deur, tiedens eb drugevallende, zaandploaten mit daipere geuln en mit aan de kuste kwelders. Aan Duutse kaande monden de Ems, de Weser en de Elbe uut in de Waddenzee. t Iesselmeer is effektief de uutstroom van t wotter uut de Iessel en aandere reviern dai hierop ofwottern.

De waddenzee is n beschaarmd natuurgebied, mit aan Nederlaandse zieden Natsjonoalpaark Dunen van Tessel en Natsjonoalpaark t Aailaand. Aan Duutse kaande hest t Natsjonoalpaark ''Niedersachsisches Wattenmeer'', Natsjonoalpaark ''Hamburgisches Wattenmeer'' en Natsjonoalpaark ''Sleswig-Holsteinisches Wattenmeer''.
Dollert

De **Dollert** of **Dullert** (bienoam: **Ol Tjoard**; Nederlaands: *Dollard*) is n zeeaarm, onderdail van t Waddenzee, op t grènzgebied van Nederlaand en Duutslaand. De revier de Ems mondt hier ien oet en stroomt doarnoa deur noar de Noordzee. De Dollert is om en bie 100 km² groot. De Oostfraise stad Emden ligt der ten noorden van en de Grunnegse stad Delfziel ligt n klaine 9 km te westen van de Dollert. t Getaaienverschil ken oplopen tot 3 meter tou. De Dollert is tegenswoordeg n groot natuurgebied woar geregeld excursies noar tou organiseerd worden. 

## Ontstoan
De Dollert is ontstoan deurdat t Grunneger gebied t Reiderlaand overspuild wuir deur hoogwoater van t Ems. Dit kwam deur n drijtel störmvlodden. t Belaankriekste was de Marcellusvlod. In welk joartel dit stee von, is nait dudelk. De joartellen 1219, 1277, 1287, 1299, 1361 en 1362 worden nuimd as meugelke joartellen van ontstoan. Doch wuiren grode dailen wel beschaarmd deur wierden of dieken. Hierdeur bleven wat lougen bewoard. Dou ien 1413 n aantel dieken vernaggeld wuiren deur de stried tuzzen Schieringers en Vetkopers, lag t Reiderlaand open veur t woater. Sunt dou lag t Reiderlaand open veur t hoge woater en wuir t dus ook gehail overstroomd. Ien 1520 beriekte de Dollert zien grootste oppervlak. Hai rekde dou tot aan Winschoot en Bennewold. De Blaauwe stad is legen op dit gedailte woar de Dollert dou lag. 

## Grunnegs verhoaltje
Der gait n ook n verhoaltje over t ontstoan van de Dollert:
 
**Hou de Dollard ontstoan was**

Laank, laank leden was de Ems nog nait zo boorde groot as dat e nou is. En de Dollert? Dij beston dou nog nait. Bie ain boerenploatske ien Termunten, nait wied bie de zee vot, har de boer ain woaterput. Elke dag huil e der n prot woater oet. Moar op ain morn huil e de emmer der oet en ondekte hai dat der ain heern ien zien woater zwom. Hai wos nait wat e zag, hou kon n zeevisk nou ien n zuitwoaterput terecht kommen wezen? Hai prakkezeerde mor roak en op ain duur was e der achter. Dit mout ain taiken van hogerhaand wezen. Het het nait laank meer duurt of het woater kwam over de dieken hin en kilometers laand en tientallen dorpkes wuiren overspuild deur het zolle woater. De Dollert was ontstoan.
Wierde

**Wierde** kin verwiezen noar:

*Wierde (toponiem) - n kunstmoatege heuvel
*Wierden - ne gemeante in Tweante
Latien

't **Latien** is een Italische taal en is van oorsprong de taal van de Latienen, een volk dät vanof 't eerste millenium veur Christus in de streek Latium woonde (dit is now 't Italiaanse Lazio). 't Waren de stad Rome die nao 500 veur Christus in dit gebied heur poletieke en militaire invleud vergroten en zo heur taal buten de stadsgrenzen verspreiden. Rome wönnen de heufdstad van 't Romeinse Riek, dät blif greuien tot 't in de därde eeuw nao Christus heur grootste umvang bereikten. De Latiense taal was now veranderd van darpstaal in de belangriekste taal in een gebied dät de grootste delen van Europa, Klein-Azië en Noord-Afrika besleug. 't Latien is nog de heeltied een ärg belangrieke taal in 't westen, en is zelfs now nog de officiële taal van Vaticaanstad (de Rooms-Kattelieke Kärke). Deurdat 't oorspronkelijke Latien in de vroege Middeleeuwen uutestörven raakte as spreektaal is de precieze uutsprake dan ok niet meer zeker. 

Uut 't Latien bin de Romaanse talen ontstaon. 't Verschil da'w now ken tussen bv. t Frans, t Catalaans en t Italiaans bin veural veroorzaakt deur de oorspronkelijke talen die espreuken wönnen veurdat 't Latien daor de standaard wönnen. D'r wordt ok vaok underscheid maakt tussen 't "Gewone Latien", de Standaordtaal van de Romeinse bovenklasse en 't "Vulgaire of Volkse Latien", wat de dialecten bin die uutendelijk tot de hudige Romaanse talen uutegruid bin.

## Nedersaksisch
* Grunnegs: 
** *Latain* of *Latijn*
** *Latien* (minder broekt)
* Stellingwarfs: *Latien*
* Veluws: *Latien*
* **Overig:** *Latien, Latijn*
Nedersaksen

**Nedersaksen** (Grunnegs ook: *Leegsaksen*, Platduuts: *Neddersassen*, Duuts: *Niedersachsen*) is n dailstoat van Duutslaand. t Is noa Baiern de grootste dailstoat van t laand. t Het as heufdstad Hannover en was verdaild in 4 provìnzies (*Bezirke*): Weser-Ems, Lunenbörg, Hanover en Broenswiek. De minister-presidìnt van Leegsaksen is Stephan Weil (SPD).

De dailstoat is 47.614,07 vaaierkaante kilometer groot en der wonen 7.926.599 mìnsken (december 2015). Dat binnen 166 inwoner per vaaierkaante kilometer.

## Geogroafie
Leegsaksen grènst mit de klok mit aan de Noordzee/Waddenzee, Breem, Hambörg, Sleeswiek-Holstain, Mecklenbörg-Veurpommern, Brandenbörg, Saksen-Anhoalt, Thureng, Hezzen, Noordrhain-Westfele, Overiesel, de Drìnt en Grunnen.

## Toalen
In Leegsaksen wordt Hoogduuts sproken. t Selterfrais en Leegsaksisch wordt as minderheids- cq. streektoal bescharmd.

## Streken
* Emslaand (Emsland)
* Hartz (Harz)
* Lunenbörger haaide (Lüneburger Heide) 
* Oldenbörger Laand (Olderburger Land)
* Oldenbörger Munsterlaand (Olderburger Munsterland)
* Oostfraislaand
* Weserbaarglaand
* Groafskop Bentum

## Laandkraitsen

## Rifferenties
Ems (revier)

De **Ems** of **Eemse** is n revier in t noordwesten van Duutslaand. Hai ontspringt bie Senne in t Teutobörgerwold (Noordrhain-Westfele) en mondt bie Pogum uut in de Dollart. In de Dollart gaait e wieder laanks t Oostfraise kust en gaait via Emden en Delfziel de Noordzee in mit as noam **Westerems**. Vandoar de noam Emsmond veur de noordelijkste gemainte van Grunnen en t Nederlaandse vastelaand.

Steden aan de Ems binnen: Telgte, Greven, Emsdetten, Rhaine, Lingen, Meppen, Hoaren, Lathen, Poapenbörg, Leer, Emden en Delfziel.

Veur de lèste iestied stulde vrouger deur Westerwolde. t Meanderrevierke de Ruten Oa is hier n overbliefsel van. 

## Nedersaksisch
*Grönnegs:
***Ems* (vrouger voaker broekt as nou)
***Eems*
***Eemse* (Raiderlaand)
*Noord Leegsaksisch:
***Eems*
***Eemse* (schreven as *Ähmse*)
*Westfeels:
***Iämse*
***Iems*
Hunzego

**Hunzego** (of: *Hunsingo*) is n streek in provìnzie Grunnen, legen tuzzen Rietdaip en Moarvliet. t Grenst in noorden aan Waddenzee, in oosten aan Fivelgo, in westen aan Westerkwartaaier en Fraislaand en in zuden aan Gerecht. 

## Algemain
De noam Hunzego betaikent streek (go of gouw) van Hunze. Dit, omreden dat Hunze vrouger deurluip tot aan Laauwerzee tou, moar loater deur 'bewaarken' (verlengen, verdaipen, recht trekken) t Rietdaip nuimd is. Hunzego het as heufdploats Winzum. t Gebied komt grotendails overain mit Hoogelaand, dat anders meer n geogroafische noam is, in tieds dat Hunzego n bestuurleke ainhaid was.

De drij waddenaailaandken Röttemerploat, Röttemeroog en Zuderdunen heuren bie dit Ommelaand. 

Der bestaait ook n voetbalklub mit de noam Hunzego (Nederlaands: Hunsingo). Dizzent is in Winzum vestegd. 

## Historie

Net zo as Fivelgo was Hunzego oorspronkelk n Frais go. Hunzego was t eerste lid van de Ommelaander Unie. 

t Go was onderverdaild in vaaier onderkwartaaiern:
* t *Marnsterdail* (Marne)
* t *Halfambsterdail*, bestoande oet de ollere kwartaaiern Halfambt en Ubbega of *Up-go*
* t *Oostambtsterdail* bestoande oet de ollere kwartaaiern Oosterambt en Innersdiek).
* t *Middaglaand* of *Mid-go*.

t Middaglaand mos loater oafstoan worden aan Westerkwartaaier. Hierdeur wordt ook wel zègt dat Hunzego enkeld drij onderkwartaaiern haar.    

In Hunzengo kinnen de maiste börgen vonden worden. Dit betaikent nait automoatisch dat der in Hunzego meer adel was as in rest van Grunnen. n Enörm dail van de börgen binnen oafbroken, zowel offisjeel as deur t hiepknottereg volk. n Vernuimde börg in Hunzego is de Menkemabörg bie Oethoezen.

Hunzego wordt kenmaarkt deur maarken en dieken. Dit komt deurdat Hunzego veul lutker was. Deur bedieken is der enörm veul laand biewonnen. De zee legde aal n loagke klaai op dieken tot t weer n aantel meter aanbracht haar. Hier wuir weer diek omhìn baauwd zodat woater t wonnen laand nait weer mit trug nam. Deur dit opstoapeln wordt Hunzego ook wel t Hoogelaand nuimd dat ook doadwaarkelk wat hoger ligt. 

Tegenswoordeg is Hunzego n belaangrieke ekonomische oader van Grunnen. Dit komt deur de Emshoaven op de oostelke punt, t Natsjonoal paark Laauwersmeer en t *genoatdörp* Zoltkamp op de westelke punt. In Zoltkamp is t genoatbedrief Heiploeg vestegd, de grootste genoatleveransier van Europa. Noast dizze ekonomische oaders, bestaait Hunzego veuraal oet lutje dörpen dij voak op n hoogte stoan.

## Zielvest
Hunzego is ook de noam van veurmoaleg zielvest dat grotendails overain kwam mit gebied. t Zielvest is in 1995 opgoan in Noorderzielvest, dat ook dailen van Fraislaand, Westerkwartaaier, Fivelgo, Gerecht en Drent omvat. 

## Gemaintes
De volgende gemaintes liggen in Hunzego:
* Marne
* Winzum (gedailtelk)
* Beem 
* Loppersom (gedailtelk)
* Emsmond
Emmen (deurverwiespagina)

**Emmen** kan verwiezen naor:

* Emmen (plaots) - ne plaots in Drenthe
** Emmen (gemiente) - de gelieknaomige gemiente
* Emmen (Dalsen) - ne buurtschop in de gemiente Dalsen, Oaveriessel
* Emmen (Zwitserlaand) - ne plaots en gemiente in t kanton Luzern in Zwitserlaand
* Emmen (Hankensbüttel) - ne buurtschop in de gemiente Hankensbüttel in t distrikt Gefhörn
* Emmen (Hollenstedt) - ne buurtschop in de gemiente Hollenstedt in t distrikt Harburg in Nedersaksen
Emmen (gemiente)

**Emmen** is een gemiente in 't zuudoosten van de Nederlaandse pervincie Drenthe en hef een oppervlakte van 350 km², waormet 't ien van de grootste van 't laand is. De heufdplek is 't gelieknaomige Emmen, de gemiente had 107.055 inwoners op 1 januari 2020.

## Geschiedenis
't Bij Emmen legen grote hogevenegebied 't Boertanger Moor wör eerst gebruukt om boekweit te telen; dörpen as Erica bin as zogeheten boekweitkolonies ontstaon. In de 19e eeuw wör uut 't vene massaol turf wonnen, waorveur meerdere kanaolen graoven bint. 't Belangriekste restaant van 't venegebied in de gemiente bevindt zich in 't netuurrisservaot 't Bargervene.

Nao de Tweede Wereldoorlog wör 't economische zwakke zuudoosten van Drenthe anmarkt as ontwikkelingsgebied, waornao d'r under meer textiel- en metaolfebrieken vestigd wören.

## Kernen
Antal inwoners per woonkern:

***** Inclusief Noordbarge, Zuudbarge en Emmerschans, exclusief Barger-Oosterveld, Weerdinge en Westenesch.
****** Gien officiële kern

Wieder bint der in de gemiente de volgende wieken en buurtschappen: Angelslo, Bargeres, Bargermeer, Delftlaanden, Emmerholt, Emmermeer, Emmerschans, Klazienaveen-Noord, Koelveen, Middendörp (Nei-Skoonebeek), Munsterscheveld, Noordbarge, Parc Sandur, Rietlaanden, Schutwiek, Westenesch, Wilhelmsoord en Zuudbarge

## Uutgaonde verwiezings
* Officiële webstee

## Rifferenties
Emmen

**Emmen** is de heufdplaots van de gelieknaomige gemiente Emmen, in de Nederlaandse previncie Drenthe. Emmen had op 1 jannewaori 2004 *51.510* inwoners.

't Dörp Emmen ontstund op de zuudoostpunt van de Hondsrogge. 't Wör veur 't eerst nuumd in een oorkonde oet 1139, toen 't as Curtis Emne (Hof van Emmen) omschreven wör; wij vindt vaker Emne en Empne as de olde naomen veur Emmen. De oorkonde sprek van een boerenplaots (mansus) die bekend stiet under verscheiden naomen: Saalhof, Edele Hof, mor wij kent 't toch veural under de naom Heerenhof. Emmen wör an 't ende van de 12e eeuw een zölfstandige parochie.

Nao de Tweede Wereldoorlog wör 't economisch zwakke zuudoosten van Drenthe anmarkt as ontwikkelingsgebied, waornao d'r under meer textiel- en metaolfebrieken vestigd wören. Heur komst maokte neibouwwieken noodzaokelijk. Partie wieken wören op aordig grote ofstand van de bestaonde kern bouwd, dit om laandschoppelijk weerdevolle gebieden as 't bos Emmerdennen te beholden.

## Sport
*DZOH Emmen

## Kunnigheid
*Daniël Lohues, Drèentse componist en muzikaant
*Gerard Stout, Drèentse schriever
*Martijn Wieling, bi'jzunder heufdleraar Nedersaksische/Grönningse taal en cultuur

## Uutgaonde verwiezingen
Hoogelaandsters

t **Hoogelaandsters** (ook: Noordgrunnegs) is n Nedersaksisch dialekt dat proat wordt op t  Hoogelaand, t noordelke dail van t provìnzie Grunnen. t Toalgebied van t Hoogelaandsters wordt begrìnsd deur stad Grunnen ien t zuden, t Raitdaip ien t zuudwesten, t Lauwersmeer ien t noordwesten, t Wad ien t noorden, de Ems ien t noordoosten en t Damsterdaip ien t zuudoosten. De steden Delfziel en n Daam, dij aan t noordelke kaant van t Damsterdaip liggen (opt Hoogelaand dus), heuren toalkundeg bie t Oldambtster dialektgebied.

t Hoogelaandsters wordt tegenswoordeg proat deur om en bie 55.000 minsken en is ain van dialekten dij bie n bult minsken ien Grunnen staark leeft. Mainsten van dij minsken binnen oldern, en t Dialekt wordt nait aaltied meer deurgeven aan de kiender. Doardeur is t zo dat dit nummer stoaregaan omdeel gaait.

## t "Beste" Grunnegs

t Hoogelaandsters wordt wel ais zain as t maist karakteristieke dialekt van t Grunnegs, dat der ien zien beste vörm proat wordt. Dat komt middelkerwies deurdat ien t Hoogelaands de typisch Grunnegse twaiklanken "ai" en "ou" hail veul veurkommen, bieveurbeeld ien "*kouk*" en "*stain*". Woorden dij ien t Veenkelonioals nait zo broekt worden, worden dit ien t Hoogelaandsters voak wel. Bieveurbeeld Veenkelonioalse woorden "eeuw", "vieren" en "moe" binnen ien t Hoogelaandsters "aiw", "vaaiern" of "vijern" en "mou(der)". Bie n enquête oet 1991 wuir deur maisten van ondervroagden t Hoogelaandsters aanwezen as t "beste" Grunnegs.

## Toalaigenschoppen van t Hogelaandsters

t Hogelaandsters het n aantal aigenschoppen dij aander dialekten nait hebben, zo as:

*t Hoogelaandsters het sums woorden dij nog wat wieder van t Nederlaands òf stoan as bieveurbeeld t Veenkelonioals. Ien de Veenkelonies zègt men 'eeuw' en 'beest', op t Hoogelaand zègt men 'aiw' en 'baist'.
*De oe wordt meer broekt. Zo zègt men 'hoes", woar t Veenkelonioals, Noordvèlds, Stadjeders en Westerkertijers 'huus" broeken.
*De t wordt voaker n d as ien aander dialekten. Zo zègt men bieveurbeeld 'loader' en 'bodder'/'budder' woar aander dialekten 'loater' en 'botter' hebben,
*Aal -in wordt -ien. Nait allend t woord "in", mor ook n hail ìnde konstruksies mit -in, zoas 'kinder' (HGL: kiender) en 'binden' (HGL: bienden)
*De ì-klaank dij veuraal ien Oost Grunnen broekt wordt, is ien t Hoogelaandsters è. Dus nait 'mìnsk' en 'wìnsk', mor 'mènsk' en 'wènsk'.

*Deurdat veul Hoogelaandster boeren zok rieker vuilden as de rest van de bevòlken, wollen zai bepoalde klanken "verzachten". t Gaait hier veuraal om de ai en oe klaank. Summege Hoogelaandsters zèggen doardeur bieveurbeeld "ik heb gijn huus", ien tieds dat de maiste Hoogelaandsters "ik heb gain hoes" zèggen zollen.
Noorderheide

**Noorderheide** is een kapitaole villao, elegen an de Elspeterbosweg 179 te Vierhouten. 't Dankt zien naom an 't heideveld waoran 't ligt.

De villao werd in 1939 ebouwd in opdracht van de Rotterdamse haovenberon D.G. van Beuningen. Hie liet de villao ontwarpen deur architect Eschauzier.
't Huus was tot in het kleinste detail ontwarpen, zelfs de schoenschraopers bie de deure waoren deur de architect uut-etekend.

## Details
De villao hed een prachtige ingangspartie, met daorboven een beeldhouwwark. Ok de schoorsteenmaantels in 't huus bint veurzien van beeldhouwwarken.

In de halle van 't huus beviendt zich een wiendwiezer. Via een uut-eprakkezeerd systeem kan men hier zien hoe de staand van de wiend is. De wiendwiezer staot op 't dak van de villao en hed de vorm van een keiler (wildzwien).
In de halle beviendt zich ok de trappartie naor de verdieping. As men disse wenteltrap ziet, dan waont men zich in een kesteel. Dit wort nog eens verstarkt deur de prachtige kandelaor die daor an de muur op-ehungen is.
Biezonder is ok de glaozen puuj (pui) die in zien geheel in de groond kan zakken.

Mede deur de prachtige architectuur is de villao mit personeelshuus en ingangspartie op-enomen op de Rieksmonumentenliest.
Noordzee

De **Noordzee** is een zee die globaol tussen de Britse Eilaanden en Noorwegen leit.

Der wör vermoedt dat de naam Noordzee in Frieslaand is ontstaon, omdat Frieslaand drekt in 't zuden van de Noordzee lag, en Zuderzee in 't zuden van Frieslaand. De olde naam van de Noordzee is: *Mare Frisicum* (de Friese zee).

De Noordzee is een ondiepe zee (zowat 95 meter diep) die van zuud naor noord steeds dieper wordt. Tussen Nederlaand en Engelaand, in 't zuden van de Doggersbaank, bedraogt de diepte deurgaons minder dan 50 meter. Veur de kust van Noorwegen lopt dizze op tot wel 700 meter.

Ongeveer midden in de Noordzee leit de Doggersbaank, een grote zaandbaank met een gemiddelde diepte van 15 tot 20 meter. Deur de veule beenders van mammoeten die daor vonnen bint wör der vermoedt dat dizze dieren daor omkommen bint toen de Noordzee nao de leste iestied underleup dör 't smelten van de ieskap en de hogerkommende zeespiegel waordeur de doggersbaank een soort leste toevlöchtsoord wör. In 't zuden van de doggersbaank leit de Kleverbaank, een grindbaank die een overbliefsel is van een olde revierbedding.

De bodem van de Noordzee is riek an eerdolie en eerdgas die ok op grote schaol wonnen wordt.

## Laanden an de Noordzee
* Noorwegen
* Denemarken
* Duutslaand
* Nederlaand
* België
* Frankriek
* Engelaand
* Schotlaand
Zuderzee

De **Zuderzee** was de naam van de grote binnenzee die, tot de sluting van de Ofsluutdiek (1932), lag op de plekke van wat noe 't Iesselmeer is.
Nao 't gereedkommen van de Ofsluutdiek wörden 't waoter Iesselmeer eneumd, naor de revier de Iessel die derin uutmondt.

De Zuderzee ontstong in de loop van de middeleeuwen uut een merencomplex dät in de Romeinse tied al bekend stong as *Flevo Lacus* (*[[Flevomeer]]*). De soms woeste binnenzee was zowel een vleuk as een zegen veur de bewoners van 't umliggende laand. Verschillende waotersnoden tröffen de umliggende gebieden.

Haandelsschepen bevoeren de zee; havensteden as Kampen en Harderwiek beheuren tot de Hanze, en via de Zuderzee voeren VOC-schepen naor Hoorn en Amsterdam. Ok wörden der volop evist. 
In 1900, toe de Zuderzeevisserieje op heur hoogtepunt was, wörden der zo'n 3000 platbodems actief waormee evist wörden op hering, ansjovis, paoling, bot en gernaolen.

## Nedersaksisch
* Urkers: *Zuierzie*
* Veluws: 
** *Zujerzee* (veural West-Veluws)
** *Zuderzee* (veural Oost-Veluws)
* **Overig:** *Zuderzee*
Oatmörsken

**Oatmörsken** of **Oatmörske** (Nederlands: *Ootmarsum*) is n städken in Tweante in de gemeente Deenkellaand in de Nederlaandse proveensie Oaveriessel. t Is in 126 noa Christus sticht duur n Fraankiesen vealdheer Othmar. Hee gaf ok zien naam an t städken: *Otmarsheim*. Doarvan is de Nederlaandse naam *Ootmarsum* ok ofleid. In 1300 kreag Oatmörske stadsrechtn en wördn t ne vestingstad. In n 80-jöarigen oorlog hebt de Spanjooln t städken innömm. In 1600 bint zee verjagd duur Preens Maurits. Teagnswoordig is Oatmörske ne populeare toeristnplaats.