open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Limburg (Nederlaand)

**Limburg** (Limburgs: *Lèmburg* of *Limburg*) is ien van de twaolf pervincies van Nederlaand en leit in 't zuudoosten van 't laand. 't Hef ongeveer een bevolking van 1,136 miljoen inwoners (2025). Hiervan is ongeveer 19,6 percent allochtoon, 80 percent van de autochtone bevolking is katholiek. De heufdstad van Limburg is Maastricht. In de pervincie Limburg wördt der ok dialect praot, of eerder een streektaol, naomelijk 't Limburgs, zoas dat erkend stiet in 't Europese Haandvest veur regionaole taolen of taolen van minderheden) dit is ondertekend deur Nederlaand en de EU.

Limburg bestiet an de oppervlakte veurnaomelijk oet zaandgronden, in 't Tertiair anvoerd deur de Rien die doe veul groter en krachtiger was as now. Tegenwoordig de belangriekste rivier de Maas was doe een vrij onbedudende ziedrivier van de Rien. De Maas stroomt over de hiele lengte van zuud tot noord deur de pervincie en hef de eertieds ofzette Rienzaanden deursneden. Wieder bint de belangriekste revieren de Geul (bij Valkenburg an de Geul), de Roer (bij Roermond) en de Geleenbeek (bij Sittard-Geleen). 't Zuden van Limburg wördt kenmarkt deur 't veurkommen van de leemsoort löss die tiedens de iestied deur de wind hier ofzet wör. In 't zuden is de pervincie heuvelachtig. In 't vleden wör der in Limburg turf, broenkool en steenkool wonnen die in Midden- en Zuud-limburg dicht an de oppervlakte ligt. Tegenswoordig neemt de winning van zaand en grind nog een belangrieke plaots in.

## Plaotsen in Limburg mit [[stadsrechten]]
Limburg bestiet uut 14 plaotsen mit stadsrechten.

* Wessem (nao 1150 veur 1329)
* Maastricht (1204)
* Roermond (1231)
* Sittard (1243)
* Neistadt (1271)
* Susteren (1276)
* Montfort (1294)
* Kessel (1312)
* Venlo (1343)
* Echt (1343)
* Thorn (1354)
* Gennep (1371)
* Weert (1414)
* Valkenburg (1452)

## Gemienten

## Oetgaonde verwiezings
* Limburg, Plaatsengids
* Statistieken provincie Limburg, AlleCijfers
* Limburgse Wikipedia
Noord-Hollaand

**Noord-Hollaand** (Nederlaans: *Noord-Holland*, Westfries: *Noard-Holland*) is een Nederlaanse perveensie in et noordwesten van et laand. De heufdstad is Haarlem. De perveensie het zoe'n 2,993 miljoen inwoners (2025) en de grootste stad is Amsterdam wat ok de heufdstad van Nederlaand is.

Noord-Hollaand bestaot grotendiels uut een kopvormig schiereilaand tussen de Noordzee, de Waddenzee en et Iesselmeer. In et zuden greenst de perveensie an Zuud-Hollaand en Utrecht, en in et noorden deur de Ofsluutdiek an de perveensie Frieslaand.

De perveensie kan onderverdield wodden in een noordelik en een zudelik diel, waorbi'j et Noordzeekenaol (en vrogger et IJ) as greens dient.

In et zuden van et IJ liggen de stedelike gebieden van Amsterdam, Haarlem, de Haarlemmermeer mit de vlochthaeven Schiphol en et Gooi (ok een dchtbevolkt gebied), mar mit een laandschoppelik gehiel aander kerakter (bosriek en niet gehiel vlak).

## Gemienten

## Dialekten
* Noord-Hollaans
** Zaans
** Waeterlaans
** Kennemerlaans
* Straand-Hollaans (Wodt ok tot Zuud-Hollaans rekend)
* West-Fries (Wodt as een eigen streektael zien)

## Zee ok
* Enkhuzens

## Uutgaonde verwiezings
* Noord-Holland, Plaatsengids
* Statistieken provincie Noord-Holland, AlleCijfers
Kopzeerte

**Kopzeerte** is n geveul van zeerte in de kop. Iederene hef wel es last van kopzeerte, mer as t langer duurt kan t oek n symptoom ween veur meer of minder arnstige ziektes. As n kopzeerte niet deur aandere dingen kan koemen, mut der medies onderzeuk edaon wörden. In Nederlaand is t volksziekte nummer ene.

Kopzeerte zit niet in de harsens. De zeningen rond de harsens wörden bie n kopzeerte te veule eprikkeld. Soms verwiejen de bloedvatten in t harsenvlieze zich. Oek kunnen de zeninguuteinden verschillende stofjes aofgeven, die n steriele ontstekingsreaksie op gang brengen. Dit is n ontsteking zonder bakteriën of virussen. Dit leit tot t ophopen van vocht en nog meer uutscheiding van disse stofjes, die de kopzeerte argerder maken.

## Oorzaken
* De meeste soorten kopzeerte vallen onder 'spanningskopzeerte', waorvan de oorzaak niet goed begrepen wördt. Der is gien dujelike lichamelike oorzaak. 
Kopzeerte kan daornaost veroorzaakt wörden deur:
* Ziekte - zo as griep, migraine en bieholteontsteking, hoge bloeddrok, vergiftiging
* oogklachten
* Ingespannen kieken bie min locht
* Langdurige inspanningen
* Niet genog slaap
* Trauma an de kop
* Alkoholmisbruuk, de zogenaamde 'kater'
* Botse temperatuurdaoling (ieskopzeerte)

## Behaandeling
Kopzeerte as symptoom kan verhölpen wörden deur: 
* Genog te slapen
* Genog te eten en drinken
* Genog lichaamsbewegige en frisse lucht
* Niet te veule alkohol en kofjes drinken

### Medisienen
Der bin n antal medisienen um kopzeerte tegen te gaon. De bekendste bin:
* Parasetamol
* Aspirine

Bie t gebruuk van medisienen tegen kopzeerte mu'j je waoren veur medisienaofhankelike kopzeerte. Bie disse vorm van kopzeerte is der n verslaving op-etrejen of bi'j gewoon ewend eraakt an t medisien. Hierdeur vermindert t medisien de kopzeerte niet meer, mer wördt de kopzeerte argerder as t medisien niet in-eneumen wördt. t Ontwennen van medisienaofhankelike kopzeerte kan n langdurig en pienlik proses ween. In tegenstelling tot wat veule luui denken, kan t oek veurkoemen a'j n lange tied of te veule parasetamol of aspirine innemen.

## Meugelike alarmsymptomen
* a'j boven de vuuftig jaor bin en veur t eerst kopzeerte kriegen
* n eerste migraineanval boven t veertigste jaor
* kopzeerte bie pasiënten jonger as 6 jaor
* ouwer volk mit plaotselike oppervlakkige kopzeerte an de slapen
* zwangeren mit n veur hulen onbekende kopzeerte
* meer last van kopzeerte nao n ongeval
* hevige kopzeerte bie iezelig hoge bloeddrok
* bots naore kopzeerte kriegen
* kopzeerte mit koortse en der minder mit de kop bie ween
* kopzeerte en zeerte in de nekke bie t bugen van de kop
* kopzeerte mit funksiestoornissen van zeningstelsel (kracht in de narms en benen, sprake en der minder mit de kop bie ween)
* smarnens spiejen, spiejen niet samenhangend mit kopzeerte
* kopzeerte mit veraandering van de persoonlikheid
* kopzeerte mit achteruutgang van prestasie op schoele
* migraine mit aura de heeltied an de zelfde kaante

Bie disse gevallen wördt der an-eraojen naor n dokter te gaon.

## Nedersaksies
Westerwoolde (streek)

**Westerwoolde** (of: *Westerwooldingerlaand*) is n gebiet in t zuudoosten van de provinsie Grönnen rund de revierkens Westerwoldse Ao, Ruten Ao en Mussel Ao. t Heurt pas zeit 1619 bi Grönnen en dus ok bi de Nederlanden. Westerwoolde haar immer n eigense identiteit, man hef dat in de loop der eiwen verloorn. Dei eigense identiteit is veural veroorzaokt deur de isoleerde liggen van t gewest. In de Middeleiwen waar Westerwoolde enkeld ein zaandrog, in t midden van twei grote venen. t Gaf man twei deurgangen naor Duutsland (bie Traopel en Boertang), ein naor Dreinte (bie Roswinkel) en ein naor Grönnen (bie Wedde).

t Gebiet wordt oft as Ommelaand anduden, man hef nimmer de offisjele staotus van Ommelaand had. 

Westerwoolde waar laank n apaarte heerlekheid. t Hef ook n eigens kasteil (de Wedderbörg) en haar n eigens gerichtshoof (bie Vlagtwedde). De heerlekheid is n ander gebiet as t geograofische Westerwoolde. Hierunder zugt man twei kaorten van Westerwoolde, waorup beide gebieten angeven wordt.

Mìnzen oet Westerwoolde wordt meisttieds *Wolgens* of *Westerwooldingers* nuimd.

## Oetstalling

Atlas Cosmographicae (Mercator) 177.jpg|Westerwoolde in 1589, zein vanoet t westen
Atlas Cosmographicae (Mercator) 179.jpg|Westerwoolde in 1589, zein vanoet t nord&shy;oosten
Atlas Cosmographicae (Mercator) 181.jpg|Westerwoolde in 1589, zein vanoet t zuud&shy;oosten
Lokoatsie Westerwolde.JPG|Heerlekheid Westerwoolde
Lokoatsie Westerwolde2.JPG|Geograofisch gebiet Westerwoolde


## Boetende heenwiezen
*Infowebstee van de VVV Westerwolde up Duuts en Nederlaands
*Interview mit Edo Jans oet Westerwoolde over dizze streek, up Grönnegs (gein Westerwoolds)
Peerd

t **Peerd** (*Equus caballus*) is n edomestiseerd hoefdier uut de orde van de onevenhoevigen, iene van de zeuven hudige soorten uut de familie van de peeardachtigen (*Equidae*). De Latiense woorden *equus* en *caballus* betekent overigens alletwie "peerd". t Peerd wördt veurnamelik eholden as riej- en lastdier.

n Klein peerdtien nuumt ze n *kedde* of een *kidde*, n peerdtien kleiner as 1.45 meter wördt ok wel n *ponny* enuumd. n Vrouwchiespeerd hiet n *mere*, n männechiespeerd hiet n *hingst* en t kleintien van t peerd hiet n *[[vul]]*. n Elubte hingst nuumt ze n *ruun*.

## Rassen
Ovver de hiele wereld bestaot der völle verschillende peerdenrassen. Oorspronkelik bestunden der gien peerdenrassen in de Ni'je Wereld, die bint pas nao de kolonisasie daorhen ebrocht. Bekende peerdenrassen uut de Lege Landen bint:

* Bels
* Ardenner
* Fries
* Grönninger
* Gelderlaander

## Nedersaksies

## Uutgaonde verwiezingen
Neptunus

**Neptunus** ken meerdere betaikenissen hebben:
* Klainste gasplaneet van ons zunnesysteem: Neptunus (planeet)
* Reumse god van de zee: Neptunus (god)
Duve

n **Duve** of **doeve** (*Columbidae*) is n voegelsoort die veule veurkömp. In Nederlaand he'j n paor duvesoorten, waorvan sommigen der eigen stark an de meens an-epast hebben. De rotsduve bieveurbeeld is n veurouwer van de tamme stadsduve die'j overal in de grote stejen zien, volgens sommigen luui soms zelfs *te* veule. Veur veule meensen is de stadsduve dé duve, mer n duve as de Turkse tortel of de houtduve kömp oek aordig vake veur in Europa.

## Tamme duven
Duven wörden al ieuwig lange ehöllen deur de meens; as pluumvee, um ze (in duvetillen) vet te mesten en op te eten, mer veural oek as postduve vanwegen der goeie oriëntasievermeugen. Al in de vuufde dynastie van t ouwe Egypte (±2000 veur Christus) bestungen der al tamme duven. Hiervan bin tekeningen evunnen in n graf uut disse periode. In de Tachtigjaorige Oorlog wördden de duve al gebruukt um tiejigen te doon vanuut bezetten stejen. In de Eerste Weerldoorlog gebruukten t Duutse leger én de geallieerden postduven.

## De duve as symbool
De duve steet symbool veur verschillende dingen.
* Personifikasie van de vree, t hef dan vake n olieftakke in zien bek, in tegenstelling tot de rave. Dit zie'j weer in t verhaal van Noach.
* n Duvepaortjen is t symbool van de liefde. Vake is dit t attribuut van Venus.
* t Christelike symbool veur de Heilige Geest, naor de woorden van Johannes de Deuper: *En Johannes getuugden: ‘Ik heb de Geest as n duve uut de [[hemel]] zien neerkoemen, en hij bleef op hum rusten.’* (Johannes 1:32).
* De ziel. Op ouwe schilderiejen steet soms n nonne aofebeeld waorbie n duve uut de mond kömp vliegen. De ziele verlöt dan t lichaam.
* n Duve mit n flesjen in de snavel is t attribuut van Remigius.

## [[Nedersaksies]]

## Uutgaonde verwiezingen
Hond

De **hond** (*Canis lupus familiaris*) is n roofdeer uut de femilie van de hondachtigen (*Canidae*). Et deer kump op alle wealddelen veur, meestentieds in gezelschap van mensen, dit kump deurdat den hond et oldst bekende huusdeer is. Al duzenden jaoren wöd den hond gebruukt veur bewakingstaken, bi-j de jacht, as herderhond en as trekdeer. Nog altied hef den hond wark as politiehond of hulphond, moar de meeste honden wodt now eholden as gezelschapsdeer en bint dan ok ene van de meestveurkommende deren in Europa.

De hond stamt of van de wolf. Der bint duzende verschillende soorten hunde, um der moar n paar te neumen: den Golden Retriever, den Border collie, den Huskie, den Poedel en den Rotweiler.

## Nedersaksisch
* Achterhooks: *hond* (meervold *hunde*, verkleinvörm *hundjen*, *hund(e)ken*)
* Drèents: *hond* (meervold *honden*, verkleinvörm *hondtie(n)*)
* Graafschopper Platt: *hound* (Platduutse schriefwieze *Hound*)
* Grunnegs *dog*, *hound*, *hond* (oetsproken as *hoand*)
* Sallaands: *hond* (meervold *honden*, verkleinvörmen *hunnechie(n)*, *(h)undtie*, *höndtie(n)*)
* Stellingwarfs: *hond* (meervold *honnen*, verkleinvörm *hontien*)
* Tweants: 
** *hoond*
** *fok* (skeeldn)
** *skeffer (-tjen)* (kleain heundken, kan ook negatief wean)
* Urkers: *hoend*
* Veluws: 
** *hond*
** *hoend* (Putten, Niekark, Barreveld)
** *hongd* (Bunsjoten)
** *ond* (Attem)

## Oetgaonde verwiezingen
Taol

**Taol** is 'n communicaotiemiddel waordeur mèènsen mit mekare praoten können. Der bint wereldwied krap 7000 taolen volgens de publicaotie *Ethnologue: Languages of the World*, al hangt 't antal of van oen definitie van 'taol': veul taolen vluuien mit heur dialecten in mekare over. Der bint verschillende taolfemilies: alliene in Europa al bint der de Germaanse taolen, de Romaanse taolen, de eïsoleerde taolen, de Slavische taolen die in de Balkanlanen en de Baltische taolen die in de Baltische lanen epraot wörden. Nederlaand hef naost 't Nederlaans dree officieel erkende streektaolen, 't Limburgs, 't Nedersaksisch en 't Fries.

't Gangbaore verskil tussen enerzieds *taol* (mit een hoge weerdering) en aanderzieds *[[dialekt|dialect]]* (mit een lege weerdering) wördt in de taolkunde niet emaakt, umdat 't willekeurig en poletiek bepaold is: de dialecten van 't Chinees verschillen net zoveul van mekare as de onderscheiden Romaanse taolen. Taolkundigen geven deurgaons de veurkeur an 't maotskappelijk niet belaojen begrip *variëteit*. Een aandere term veur 'taol' is ok wel *spraok*.

## Taolfemilies

## In de Biebel
Volgens de Biebel (*Genesis 11:1-9*) bint alle taolen ontstaon deurdat de mèènsen een toren naor de hemel maken wollen, de lu die hieran begunnen wanen ongeheurzaam en hadden niet veul goeds in de zinne. God maakte doe de taol van de mèènsen wereldwied in de war zodat ze niet mit mekare konnen praoten, waordeur de toren ok niet of-emaakt kon wörden.

## Nedersaksisch

## Uutgaonde verwiezing
Dialekt

t Begrip **dialekt** is vraai stoer te verdudelken. t Liekt maisttied nait hail veul op n andere toal, moar t verschilt te waainig om van n echte toal te spreken. Roegvot zain, is elke ofwieken van n standoardtoal n dialekt. Zo binnen bieveurbeeld t Amsterdaams en t Voolndaams dialekten van t Nederlaands. t Leegsaksisch is anders as toal vaastlègd. Dizze eerkennen komt maisttied omdat t n aaigense grammatiek het en en andere woordenschat; t Leegsaksisch het ook nait biedroagen aan de vörmen van t Standoardnederlaands. n Andere reden ken wezen, dat t n apaart kluster vörmt binnen n bepoald gebied. Dit is de reden veur t Leegsaksisch en t Frais om binnen t Frankische Nederlaands de toalstoates te hebben.

Bie t Leegsaksisch wordt voak verwezen noar dialekten, bieveurbeeld Leegsaksische dialekten, Westfeelse dialekten, Drìntse dialekten, môr dit is aigelks nait hailmoal korrekt. Dialekten binnen ôfwieken tin opzicht van n standerdtoal, môr omrezen t Leegsaksisch, t Westfeels en t Drìnts gain standerdtoalen hebben zol aigelks ook nait proat worden kinnen van dialekten, môr van varianten of varieteiten.
Denmaark

**Keunenkriek Denmaark** (Deens: *Kongeriget Danmark*) is n laand in t Skandinoavische dail van Europa. t Bestait uut n schierailaand (Jytlaand) en een aantal aailanden, woarvan Funnen (Fyn) en Seelaand (Sjælland) de grootste twij binnen. 

De keuneng van Denmaark is *[[Frederik X]]*.

## Laandschop
t Laandschop van Denmaark wordt kinmaarkt deur heuvels, varieernd van leeg aan de kosten, tot hail hoog in t midden van Jytlaand en middelhoog op de ailanden. 

In de buurt van Silkeborg en Skandeborg wordt t laandschop beheersd deur meren en wolden, veuraal noaldwolden. De hoogste baargen van Denmaark liggen den ook bie Silkeborg, Yding Skovhøj en Himmelbjerget. 

t Noorden van Denmaark, de provìnzies Noord-Jytlaand en Vibörg worden kinmaarkt deur fjorden dij vrouger hailmoal open waren, moar tegenswoordeg binoa meren worden binnen. In de buurt van Vibörg binnen t lutje hellens, moar richten t noorden wordt t aal staailer. t Noorden van de provìnzies Vibörg en Noord-Jytlaand wordt den ook kinmaarkt deur rotswanden aan de kost.

De aailanden Funnen, Laangelaand, Seelaand en de lutjedere aailanden as Endelave en Samsø worden kinmaarkt deur lichte hoogteverschillen dij veuraal ontstoan binnen deur duunvörmen en opdrukken as stuwwaal. De aailanden Lollaand en Møn hebben aan oostziede rotswanden. De Møns Klint (*Møns Klif*) is de hoogste kliffenrieg van Denmaark, woarvan de *Dronningestolen* (o.b. 120 m) de hoogste klif van Denmaark is.

## Toal
In Denmaark sprekt de haile bevolken t Deens, de eerst toal van Denmaark. Doarnoast worden de toalen Duuts, Sveeds, Noors, Fareurs en Leegsaksisch deur minderheden van de bevolken proat.

## Grode steden
* København (Kopenhoaven)
* Århus (Oarhoes)
* Odense
* Aalborg (Aalbörge)
* Esbjerg
* Randers
* Kolding 
* Horsens
* Vejle (Vaaile)

## Deense provìnzies
* Kopenhoaven (stad) 
* Frederiksbaarg  
* Kopenhoaven (provìnzie)
* Frederiksbörge 
* Roskilde 
* West-Seelaand 
* Storstrum 
* Funnen 
* Zuud-Jytlaand 
* Ribe 
* Vaaile 
* Ringkjubing 
* Vibörg 
* Noord-Jytlaand 
* Oarhuus 
* Bornholm 
* * Fereurailanden
* * Gruinlaand

De Fareurailanden en Gruinlaand binnen gain provìnzies, môr hebben n autonome stoates en n ploats in t Deense parlement.

De provìnzie Kopenhoaven is t gebied dat om de stad Kopenhoaven ligt, dat op zoch ook weer n apaarte provìnzie is. De provìnzie Kopenhoaven binnen de steden dij om de stad Kopenhoaven hìn liggen, vergeliekboar mit de Raandstad.  

In 2007 is der n grode herinduilen kommen, woardeur der enkeld 5 regios en 100 gemaintes over blieven.

## Eilaanden
* Fanoog
* Læsø
* Manderoog
* Samsø

## Leegsaksisch
* Tweants: *Deanemarkn*

## Boetende heenwiezen
Sveden

t **Keunenkriek Sveden** (Sveeds: *Konungariket Sverige*: , letterlieks vertoald: *Sveedriek*; Samisch: *Ruoŧŧa Gonagasriika*) is n laand in t Skandinoavische dail van Europa. t Is n keunenkriek mit as stoatsheufd keunen Karl XVI Gustaaf, dij keuneng is vanof 19. septìmber 1973. Sveden is t grootste laand van Skandinoavie en het 10.551.707 inwoner (2023). t Grenst in t westen aan Noorwegen, in t oosten aan de Oostzee en de Botnische golf en in t noordoosten aan Finlaand. 

## Provinzies van Sveden
Sveden is verduild in drij laandsdailen. Dizze laandsdailen binnen weer verduild in län (provìnzies).

### Laandsdailen
* Norrland
* Svealand
* Götaland

### Län
* Blekinge 
* Dalarna 
* Gävleborg 
* Gotland
* Halland 
* Jämtland 
* Jönköping 
* Kalmar
* Kronoberg 
* Norrbotten
* Örebro 
* Östergötland 
* Skåne 
* Södermanland 
* Stockholm 
* Uppsala 
* Värmland
* Västerbotten 
* Västernorrland 
* Västmanland
* Västra Götaland

## Leegsaksisch
* **Algemeen**: *Zweden*, *Zweedn*
Koeze

Een **koeze** (ok wel: *kieze*) is vrie grote taand dee achterin de mond zit. Koezen bint de tanen dee 't eten maolen, um disse functie te vervullen hebt ze in mesiodiastale (veurweertse) richting een dubbele knobbelstructuur. Een meens hef in totaol drie soorten koezen.

* valse koezen
* echte koezen; en
* verstaandskoezen

Volwassenen hebt normaol 20 kiezen, as de premolaren met-erekend wörden. De verstandskoezen verschienen echter lange niet bie iederene, waordeur veul meensen mar 16 koezen hebt. Netuurlijk kan 't ok wezen dat der verschillende koezen etrökken bin; dit gebeurt onder aandere as de koeze rot is, of as der te weinig ruumte in de mond is (dit perbleem kan verholpen wörden in combinaotie mit een beugel).

## Zie ok
* Koezedokter

## Nedersaksisch

* Tweants, Sallaans, Grunnegs, Achterhooks: *koeze*, *koes*
* Veluws:
** West-Veluws: *kieze* of *kies*
** Oost-Veluws: *koeze* of *kieze*
* Stellingwarfs: *kieze* of *koeze*
Motte (värken)

Een **motte** is een vrouwelijk värken en 't wodt op de West-Veluwe ok wel **zog** enuumd (vergeliek mit 't Nederlaanse woord **zeug**). De motte voedt de keuien op en hef wieder gien weerde as *melkgèver*, 't melk wodt soms wel edrunken mä wodt niet in winkels verkoch. 't Woord *motte* kump werschienlijk van 't woord *[[moor (meens)|moer]]*. De motte wodt gelieke mit de andere värkens eslach um op-egèten te wodden deur mensen. Een mannelijk värken wodt een bere enuumd.

## Nedersaksisch
*Drèents: *biggenmot*, *keumotte*, *mot*
**Woordspöllegien, ezegd op Ni'jlusen bi'j motteri'je: *Motten bint ok varkens* (ZWZ)
*Tweants: *motte*
*Veluws: *motte* of *zog*
Värken

Een **värken** (*Sus scrofa domesticus*) is een edomesticeerd wildzwien. Värkens bint zo'n 5.000 tot 7.000 jaor eleden edomesticeerd. 't Värken kriegt de wetenschappelijke naam *Sus scrofa* (mit disse naam wordt soms ok wel de 't wildzwien bedoeld). In grote delen van de wereld bint de värkens verwilderd eworden (bieveurbeeld in Niej-Zeelaand). De värkens daor veroorzaken veul schaode. In Nederlaand lèven ongeveer 11 miljoen värkens.

't Vrouwelijke värken wordt een **[[Motte (värken)|motte]]** enuumd (in 't West-Veluws zeg ze ok wel **zog** en in 't Achterhoeks **zogge**; vergeliek 't Nederlaanse woord **zeug**). De motte voedt de keuien op, en hef wieder gien weerde äs *[[mölk|melkgever]]*, 't melk wordt namelijk niet in winkels verkoch, de motte wordt dus gelieke mit de andere värkens eslach um op te eten. 't Pasgeboren värken heet een keuie of **bign**, en 't männegien heet een **bere**.

In de pervinsie Grunningen is een park, speciaal veur värkens, mit de naam *t Swieneparredies*. Dit is een soort dieretuun veur värkens.

## Soorten
*Sus scrofa* hef vier ondersoorten, elke soorte lèèft in een bepaold geografisch gebied:
* *Sus scrofa scrofa* (West-Afrika, Europa)
* *Sus scrofa ussuricus* (Noord-Azië en Japan)
* *Sus scrofa cristatus* (Klein-Azië en India)
* *Sus scrofa vittatus* (Indonesië)

## Nedersaksisch
* Achterhoeks: *pogge*
* Drèents: *zwien*, *varken*
* Grunnegs: *swien*
* Oostfreisk: *swin*
* Platduuts algemien: *zwien* (Platduutse schriefwieze *Swien*)
* Stellingwarfs: *varken*
* Tweants: 
** *vearkn* 
** *varkn*
** *voarkn* (Riesns)
** *vaarkn* (Eanters)
** *keune* (Hooltns)
* Urkers: *varken*
* Veluws: 
** *varken*
** *vaarken*
** *värken* (Oost-Veluws)
** *zwien*
** *keu*

## Zie ok
* Äärdvärken

## Uutgaonde verwiezing
* Webstee van 't Swieneparredies
Der er et yndigt land

**Der er et yndigt land** ('Doar is een nuver laand') is t algemain volkslaid van Denmaark. As de keunenklekke familie der bie is, wordt t keunenklek volkslaid Kong Kristian speuld.

Tekst van t laid wuir in 1819 schreven deur Adam Oehlenschläger.

## Tekst
:Der er et yndigt land,
:det står med brede bøge
:nær salten østerstrand
:Det bugter sig i bakke, dal,
:det hedder gamle Danmark
:og det er Frejas sal

:Der sad i fordums tid
:de harniskklædte kæmper,
:udhvilede fra strid 
:Så drog de frem til fjenders mén,
:nu hvile deres bene
:bag højens bautasten 

:Det land endnu er skønt,
:ti blå sig søen bælter,
:og løvet står så grønt 
:Og ædle kvinder, skønne mø'r
:og mænd og raske svende
:bebo de danskes øer 

:Hil drot og fædreland!
:Hil hver en danneborger,
:som virker, hvad han kan!
:Vort gamle Danmark skal bestå,
:så længe bøgen spejler
:sin top i bølgen blå
Funnen

**Funnen** (ook: *Fuun*, Deens: *Fyn*) is noa Seelaand t grootste ailaand van Denmaark. De grootste stad en doarmit ook de heufdstad is Odense. De Grode Belt vörmt de scheiden mit Seelaand en de Lutje Belt dij mit Jytlaand. Funnen wordt deur bruggen en tunnels verbonden mit Jytlaand en Seelaand. t Ailaand wordt de "Toen van Denmaark" nuimd.

Funnen is ook de noam van n Deense provìnzie. Hierbie heuren, noast t ailaand Funnen ook de klaindere ailaandkes dij der om hin liggen (Ærø, Langelaand, enz.) 

Vernuimde personen dij op Funnen geboren binnen, binnen de schriever Hans Kristian Andersen (1805) en de komponist Karl Nielsen (1865).

Grote steden op Funnen binnen noast Odense, Svendborg, Nyborg en Middelfart.
Finlaand

**Finlaand** (Fins: *Suomi*) is n laand in Skandinoavie, Noord-Europa. t Is n republiek dij sunt 2012 Sauli Niinistö as presidente het. t Laand grenst in t westen aan de Botnische golf, in t noordwesten aan Sveden, in t noorden aan Noorwegen, in t oosten aan Ruslaand en in t zuden aan de Finse golf dij Finlaand en Estlaand schaaidt. De heufdstad is Helsinki. 

Finlaand wordt ook wel *t Laand van de doezend meren* nuimd, deurdat Finlaand riek is aan meren. In waarkelkhaid binnen t der zölfs rond de 180.000. Veural in t zuudoosten is t laand bespikkeld mit ontelboare meren en meertjes (dit as gevolg van de iestied). 

t Laand is een demokratische rippebliek mit n keuzen prissedent.

Finlaand het meer as 1,7 miljoen sauna's op ruum 5 miljoen inwoner. 

## Algemain
t Fins en t Sveeds binnen alletwai offisjele toalen in Finlaand. Sikkom 6% van de bevolken proat Sveeds as eerste toal. Boetendat binnen der sikkom 3.000 Lappen dij in Fins Laplaand leven. Sikkom 83% van de inwoner van Finlaand beheurt tot de vestigde Evangelische Lutherse Kèrke.

## Provinzies
Finlaand bestait uut 6 provìnzies:
* Etelä-Suomi 
* Länsi-Suomi 
* Itä-Suomi 
* Oulu 
* Lappi 
* Ahvenanmaa 

## Steden
Noast Helsinki binnen der de volgende heufdploatsen: 
* Espoo
* Joensuu
* Jyväskylä
* Kotka
* Kuopio
* Lahti
* Lappeenranta
* Oulu
* Pori
* Rovaniemi
* Tampere
* Turku
* Vaasa 
* Vantaa

## Ôfbeelden
Baiern

**Baiern** (Hoogduuts: *Bayern*, Bayers: *Baiern*) is n bondsstoat van Duutslaand. t Nuimt zochzulf **Freistaat Bayern**, môr het wieder dezulfde stoates as alle andere dailstoaten. De bairische heufdstad is Muunsjen.

De bondsstoat grenst in t westen aan Boaden-Wörtembaarge, in t zuden aan Oosterriek, in t oosten aan Tsjechie, in t noorden aan Tureng en Hessen. 

Baiern is n dailstoat mit n duudelke aigense identiteit. t Wordt ook wel *t laand van de oale kestailen* nuimd. 

Bayern is verduild in de volgende *Regierungsbezirke*:
* Opperbaiern (Oberbayern)
* Leegbaiern (Niederbayern)
* Leegfranken (Unterfranken)
* Opperfranken (Oberfranken)
* Middelfranken (Mittelfranken)
* Swoaben (Schwaben)
* Opperpoalts (Oberpfalz)
Portugal

**Portugal** (in 't Portugees: *República Portuguesa*) is 't meeist westelijke laand van continentaol Europa. 't Beslaot zo'n 16 percent van 't Iberisch schiereilaand, dat wieder tot Spanje beheurt, Portugals eeinigste buurlaand. Portugal is een oetsproken maritiem laand, met een lange Atlantische kust.

Tot Portugal beheuren ok de eilaandengroep de Azoren en 't eilaand Madeira, met de eilaandengroep van de Ilhas Selvagens, alle legen in de Atlantische Oceaan. Sinds 1986 beheurt 't laand tot de Europese Unie. Portugal is ok 'n stark toeristisch laand.

## Pervincies van Portugal
* 1.  Minho
* 2.  Trás-os-Montes
* 3.  Alto Douro
* 4.  Douro Litoral
* 5.  Beira Alta
* 6.  Beira Baixa
* 7.  Estramadura
* 8.  Ribatejo
* 9.  Alto Alentejo
* 10. Baixo Alentejo 
* 11. Algarve
Europa

**Europa** kan naor meerdere zaken verwiezen:

* Europa (werelddeel) - t werelddeel
* Europese Unie - de EU
Europa (werelddeel)

**Europa** is 't continent dat in 't westen van Azië en in 't noorden van Afrika ligt. 't Wördt ok begrensd deur de Noordelike Ieszee en Atlantische Oceaan. 't Had in 2000 ongeveer 728 miljoen inwoners. Daormit is 't in termen van bevolking 't darde grootste continent nao Azië en Afrika.

In termen van oppervlakte is Europa 't op-ien-nao kleinste continent van de wereld. Totaol bestriekt 't een gebied van 10.400.000 km². 't Is slechts een fractie groter dan 't continent Australië. Horizontaol binnen de utersten Ieslaand en Nova Zembla, verticaol binnen dat Frans Jozeflaand en Kreta. Feitelijk bestiet 't werelddiel uut twie grote schiereilaanden: Scandinavië en Europa (mangs anduud as 't "Europese Schiereilaand") en 't Russische diel dat op het continent zölf ligt. 't Schiereilaand Europa is iets groter as 't Arabisch schiereilaand en vertakt op zien beurt weer in kleinere schiereilaanden zoas Iberië (Spanje en Portugal), 't Apenijns (de 'leers' van Italië), de Balkan (Griekenlaand) en Jutlaand (Denemarken).

## Onderverdieling
Europa wördt meestal opdield in:
* Noord-Europa
* Oost-Europa
* Zuud-Europa
* West-Europa; en
* Centraol-Europa

## Laanden en gebieden

## Nedersaksisch
* Tweants en Grunnegs: *Uropa*, *Europa*
## Uutgaonde verwiezings
Verienigd Keuninkriek

Et **Verienigd Keuninkriek van Groot-Brittannië en Noord-Ierlaand** is een laand in West-Europa legen tussen de Noordzee en de Atlantische Oceaan. De heufdstad is Londen. Groot-Brittannië (Engelaand, Schotlaand en Kymrië) en Noord-Ierlaand vormen gezaemelik et Verienigd Keuninkriek van Groot-Brittannië en Noord-Ierland, legen op 'e Britse Eilanen in de Noordzee, in et westen van et Europese kontinent. Kymrië was al een onderdiel van Engeland veurdat dit laand saemengong in 't Verienigd Keuninkriek. Tot 31 jannewaori 2020 was et Verienigd Keuninkriek diel van de Europese Unie. Op die dag stapten zi'j uut de unie nao vier jaor onderhaandelen over de Brexit, een laandelike stemronde waoruut naor veuren kwam dat zi'j uut de EU wollen. Töt 31 december 2020 was er een overganks riegeling met de Europese Unie.

## Indieling
Et Verienigd Keuninkriek bestaot uut twie grote laansdielen:
* Groot-Brittannië dat in drie "perveensies" is onderverdield, naemelik in:
** Engelaand, bestaot uut 9 greefschoppen
** Schotlaand, bestaot uut 9 greefschoppen en drie eilanengebieden (Outer Islands, Orkney en Shetlaand).
** Kymrië of *Weels*
* Noord-Ierland, is onderverdield in twintig distrikten. 

## Uutgaonde verwiezingen
Noorwegen

**Noorwegen** (Noors: *Norge* (uutspraoke: *norjè*) of *Noreg*, Noord-Samisch: *Norgga gonagasriika*, Lule-Samisch: *Vuona gånågisrijkka*, Zuud-Samisch: *Nøørjen gånkarijhke*), officieel et **Keuninkriek Noorwegen**, is een laand in Noord-Europa. Et leit op et Skandinavisch schiereilaand, en greenst an Zweden, Finlaand en Ruslaand.

Noorwegen is krekt as Nederlaand een konstitutionele monarchie. De hudige keuning is Harald V. De heufdstad van Noorwegen is Oslo. Aandere belangrieke steden bin Bargen, Trondheim en Stavanger. Tot Noorwegen beheurt et eilaand Bouvet in de Zudelike Ieszee. Noorwegen eist ok een diel op van Antarktika. Bie et referendum het Noorwegen et lidmaotschop van de Europese Unie ofwezen. Et laand is dus gien EU-lid en ok gien kandidaot-lid. De heufdgodsdienst van Noorwegen is et lutheranisme.

## Tael
De overgrote meerderhied van de Noren praoten Noors. De Samische minderhied praot daornaost ok heur eigen tael, et Samisch. In et uterste noorden, in de gemienten vlakbi'j de Finse greens, wodt van ooldsher ok Fins praot.

Et Noors het twie officiële standerdvariaanten: et *[[Bokmål]]*, dat nauw op et Deens liekt, en et *[[Nienoors|Nynorsk (Ni'jnoors)]]*, dat op basis van Noorse dialekten vormd is.

## Perveensies
Noorwegen is verdield in 15 perveensies (Noors: *fylker*). De perveensies bin onderverdield in 357 gemienten (Noors: *kommuner*). In et geval van Oslo valen perveensie en gemiente saemen.

## Belangrieke plakken
De belangriekste plakken in Noorwegen bin:
* Oslo
* Bargen
* Drammen
* Fredrikstad
* Hamar
* Hammerfest
* Kongsberg
* Kristiansand
* Lillehammer
* Narvik
* Odda
* Stavanger
* Trondheim
* Tromsø

## References


## Uutgaonde verwiezingen
Ieslaand

**Yslaand** (*Ísland* in et Yslaans) is eyn eilaand, dat tussen Gruunlaand en et vaastelaand van Europa inleit. Et is omringd deur de Atlantische Oceaan, de Straote van Denemarken (tussen Iesland en Gruunlaand) en de Noordelike Yssey. 

Et laand tipt in et noordoosten krek an de poolcirkel. De heufdstad Reykjavik leit an de zuudwestkust en is werelds meest noordelike heufdstad. Aj' Ysland tot Europa rekenen, is et et meest westelike legen laand van Europa. 

## Laandschop
Ieslaand stiet bekend om zien boomloze laandschop, op Ieslaand gruuien gien bomen omdat et te koold is veur de bomen om daor te overleven. Ieslaand het liekewel inkelde vulkanen, geizers en aandere hiete bronnen (de bron bi'j Deildartunguhver levert 180 liter kokend waeter per sekonde, en is daormit de grootste hietwaeterbron van Europa).

## Bestuurlike indieling
Ieslaand bestaot uut acht regio's, en uut 79 gemientes.

## Steden en dörpen

## Geleuf
De heufdreligie van Ieslaand is et kristelike lutheranisme (zoe'n 85%), mit de Evangelisch-Lutherse Karke van Ieslaand as staotskarke. In et nasionaol register wodt altied b'ijhullen hoe'n geleuf de meensken hebben. In 2004 gaf dit et volgende beeld:

* Evangelisch Lutherse Karke van Ieslaand: 85% van de inwoners
* Vri'je Lutherse Karke van Reykjavik en Hafnarfjörður: 3,6% van de inwoners
* niet ansleuten bi'j een religieuze groepering: 2,4% van de bevolking
* Rooms-Kattelieke Karke: 2,0% van de bevolking
* aanders kristelik: 6,5% van de bevolking
* aanders (waoronder volgelingen van de Ásatrú-godsdienst: 1% van de bevolking

Hoewel de meerderhied van de bevolking kristen is, gaon de meeste Ieslaanders niet mit regelmaot naor de karke. De meesten hebben liberaole kristelik-godsdienstige ideeën.
Biologie

**Biologie** is de leer van levende wezens, levensvörms en levensverschiensels. Daormet onderscheidt biologie zich van natuurkunde, die zich bezigholdt mit leveloze natuur. Biologie onderzeuikt alles wat te maoken hef mit organismen en de wisselwarking mit de eerde. Daorbie onderscheiden we dreei heufdniveaus: *[[microbiologie]]*, dat geeit over de celstructuren en biochemie, en in veural over DNA, de *mesobiologie*, over individuele soorten of over orgaonwarking, en de *[[macrobiologie]]*, over bevolkingen en 't milieu. Biologie wordt rekend tot de exacte wetenschappen.

De term *biologie* is ofkomstig oet 't (wetenschappelijke) Latien, van 't woord *biologia*. Dit is weer deur wetenschappers construeerd oet tweei Oldgriekse woorden: *βιος* (bios: leven) en *λογος* (logos: geleerd, letterlijk: woord). 't Woord biologie is waorschienlijk veur 't eerst bruukt deur de bekende evolutionist Jean-Baptiste de Lamarck en de Duutse dokter en wetenschapper Gottfried Treviranus in 't begin van de 19e eeuw.

Biologie deeilt organismen op in veer *[[riek (biologie)|rieken]]* en dreei domeinen:

* Riek van de plaanten
* Riek van de schimmels
* Riek van de dieren
* Riek van de bacteriën
* Domein van de Archaea
* Domein van de Bacteria
* Domein van de Eukarya

As restcategorie kennen we nog:
* Virussen

Virussen staon tussen levende en dode materie in. De vraog of virussen leven is veural filosofisch. 't Is neeit (meer) gebrukelijk om virussen een eigen riek te geven.

De rieken van de dieren, plaanten, schimmels en protisten vörmen saomen 't domein van de Eukarya, de bacteriën en de archeeën binnen de Prokarya.

## 

File:Guriezo Adino vaca toro terneras.jpg|Animalia - Bos primigenius taurus
File:Zboże.jpg|Planta - Triticum
File:Morchella esculenta 08.jpg|Fungi - Morchella esculenta
File:Fucus serratus2.jpg|Stramenopila/Chromista - Fucus serratus
File:Gemmatimonas aurantiaca.jpg|Bacteria - Gemmatimonas aurantiaca (- = 1 Micrometer)
File:Halobacteria.jpg|Archaea - Halobacteria
File:Gamma phage.png|Virus - Gamma phage
Laandbouw

**Laandbouw** is 't proces van economische activiteiten waorbij 't netuurlijke milieu wordt anpast veur de mèenselijke consumptie en/of gebroek van planten en dieren. In Nederlaand bint bij de laandbouw 2,3 miljoen hectare in gebroek. Ofhaankelijk van 't product, de productiemethode en 't nivo van welvaort wordt gebroekmaokt van een groot antal oeteeinlopende technieken, variërend van 't warken met eenvoldige warktugen tot 't gebroek van grote mesines, waorbij arbeid steeds meer vervangen wordt deur mesines.
Televisy

**Televisy** (afekorted: **tv**, grünnegs: **wydkyker**) is een telekommunikatysysteem vöär et versenden van beweagende bealden en gelüüd oaver afstand. Televisy kwam an et ende van de jåren dertig upsetten, en hevt syn eigen sindsdyn untwikkeld tot een massamedium dat miljarden mensken bereikt. 

In de beginjåren was der allinnig swart-wittelevisy, eyrst later, ende jåren sestig, kwam de klörentelevisy upsetten. Nå de klörentelevisy hevt de untwikkeling sich döäresetted in digitale televisy, HD, Ultra HD, 3D, ens. In de jåren söäventig kwammen lykegood videorekorders en later, digitale systemen, wårunder dvd-rekorders.

## Name
Et woord televisy kümt van et grykske woord *tele* (*τῆλε*) wat *veare* beteykent, en et latynske woord *vision* wat *sicht* beteykent, letterlik düs: *veare kyken*. In et düütsk en däänsk/noorsk wordt tv-kyken dan ouk upeynvolgend *fernsehen* en *fjernsyn* enöömd. Et apparåt selv wordt in de sassiske dialekten ouk wel een *kykkaste* enöömd. 

## Verbod up tv-kyken
In summige godsdeenstige ströymingen mag der geen tv-ekeaken worden, of wordt der anbevöälen der vöärsichtig med ümme te gån. Een vöärbeald hyrvan is de Gereformeerde Gemeynden, de Amisj, en in charedisk joudendom, en in et ortodoks jodendom mag oaver et algemeyn up de sabbat mag geen tv bedeend worden.

## Untvangstmöägelikheyden
Der bint verskeidene möägelikheyden üm televisy te künnen untvangen:

* Via kabeltelevisy
* Digitaal via de eter (digitenne of DVB)
* Via satellyt (skottelantenne)
* Via een breydbandinternetverbinding (ADSL of kabelinternet)
* Via glasveasel

## Neadersassisk
* **Algemeyn**: 
** *televisy*
** *kykkaste*
* Tweants:
** *duvelskästjen* (Ryssen, vroger seriöös bedoold döär de gereformeerden, rechtevoord een betten lacherig)
** *dunderkiste*
** *knipperkiste*

## Üütgånde verwysingen
Tirool (deelstaat)

**Tirool** is ne deelstaat van de federale republiek Oostnriek. t Is t Oostnriekse deel van Tirool. De heufdstad is Innsbruck. Tirool greanst in t westn an Vorarlberg en Zwitserlaand (kanton Graubünden), in t noordn an t Duutse Beiern, in t oostn an Salzburg en Karinthiën en in t zuudn an de Italiaanske proveensies Zuud-Tirool en Belluno.

In 2003 har Tirool 686.809 inwonners en ne bevolkingsdichtheid van 53 inwonners/km². Doarmet is t de viefde van de neegn deelstaatn van Oostnriek. t Laand hef ne öppervlakte van 12.648 km². t Wördt oonderverdeeld in een zölfstaandige stad (*Statutarstadt*) en acht politieke distriktn.

## Zölfstaandige steedn
* Innsbruck

## Distriktn
* Noord-Tirool
** Landeck
** Reutte
** Imst
** Innsbruck Land
** Schwaz
** Kufstein
** Kitzbühel
* Oost-Tirool
** Lienz
Tirool

**Tirool** kan verwiezen noar:

* Tirool (gebeed) - t gebeed Tirool
* Tirool (deelstaat) - de deelstaat Tirool
* Tirool (gemeente) - ne gemeente in Zuud-Tirool (Italiën)
Wiskunde

**Wiskunde** is eein van de oldste wetenschappen. Een gebrukelijke omschrieving van wiskunde is: 't bestuderen van patronen en structuren. Met strict logische redenerings perbeert ze oetspraoken (stellings) over definieerde objecten en de verbaanden daortussen te formuleren. 't Perces om te kommen tot dizze oetspraoken neuimen ze een wiskundig bewies. Bij 't opstellen van een bewies wordt oetgaon van een zo klein meugelijk aantal oetgangspunten (axioma's) en een paor axiomatische definities.

As wiskunde bruukt wordt veur toepassings in de praktiek, mut d'r rekend worden. Dizze berekenings binnen vaok zo oetbreid, dat d'r computers veur neudig binnen. 

't Woord *wiskunde* is in de 17e eeuw bedocht deur Simon Stevin, 't woord is ofleid van *wisconst* dat *keunst van 't gewisse of zekere* betekent.
Eerdwetenschoppen

**Eerdwetenschoppen** (ok wel *geowetenschoppen* nuumd) is de verzaemelnaeme veur alle wetenschoppen die de pleneet Eerde bestuderen.

Eerdwetenschoppen bin de treditionele wetenschoppen as geologie, fysische geografie, geofysika en ingenieursgeologie. Bi'j eerdwetenschoppen gaot et mit naeme om gestientes en heur ontstaon en gedregings. Mar behalven gestiente is eerdwetenschoppen ok richt op 'e atmosfeer, waeter en ies. Daoromme beheuren ok wetenschoppen as hydrologie, glaciologie, meteorologie, klimaotologie, hydrografie, geodesie en oceanografie tot de eerdwetenschoppen. Wetenschopsrichtings as netuurkunde, scheikunde, wiskunde en biologie dregen hulpmiddels en gereedschoppen an mar valen onder exakte wetenschoppen.

## Vakgebieden binnen eerdwetenschoppen
Hieronder volgt een alfebetische liest van vakgebieden binnen de eerdwetenschoppen.

Pattie van disse vakgebieden hebben raekvlakken mit aandere wetenschoppen. Fysische geografie vaalt bi'jgelieks onder eerdwetenschoppen mar ok onder geografie, en biogeologie en paleontologie valen ok onder biologie.
Japan

**Japan** (Japans: *Nihon*, Kanji:日本国) is n laand in Oostazie. t Bestait hailmoal uut ailanden, woarvan vief grode: Hokkaido, Honshu, Shikoku en Kyushu. Honshu is t grootste en ook t belaankriekste ailaand, woar onder andere de baarge Fuji, de heufdstad Tokio en de veurmoalege heufdsteden Kyoto en Osaka op liggen. Op Hokkaido leven de Ainu, de oorspronkelke bewoner van Japan. 

Japan is n parlementère monarchie, mit as stoatsheufd Naruhito dij sunt 2019 de troon van Japan bezet. 

Japan wordt ook *t laand van de riezende zunne* nuimd deur zien oostelke liggen. De vlage en de noam (nihon = bron van de zunne) verwiezen noar dizze titel.

Japan stait bekend om zien rieke geschiednis dij nau nog aal trugge te vinden is tuzzen de nije gebaauwen van t binoa westers laand.

## Steden
De belaankriekste Japanse steden binnen:
* Tokio
* Osaka
* Nara
* Kyoto
* Kobe
* Hiroshima
* Yokohama
* Nagasaki
* Sapporo
* Nagano
* Nagoya
* Fukuoka
Harderwiek

**Harderwiek** (, Nederlands: *Harderwijk*) is n stad en gemeente in de Nederlandse provinsie Gelderland. 

Harderwiek is n Hanzestad en leit an de rand van de Veluwe en an t Wolderwied, ongeveer op de helft tussen Zwolle en Amersfoort. t Is t regionale verzorgingssentrum veur de Noordwest-Veluwe en Zeewolde.

Harderwiek had op 1 augustus 2013 (bron: CBS) ongeveer 45.652 inwoeners en n oppervlakte van 48,27 km², waorvan 9,68 km² waoter. t Totale antal woeningen in Harderwiek was op 1 jannewaori 2009 17.301. De stad Harderwiek zelf het ongeveer 42.500 inwoeners, t overige deel woent in t butengebied, waorvan ongeveer 3.000 in t darp Hierden.

## Geschiedenis
Harderwiek kreeg in 1231 stadsrechten van Otto II van Gelre en nam n belangrieke plaots in. In 1503 was der n grote stadsbrand in Harderwiek. In dee periode kreeg Harderwiek ook de Gelderse Munt en ook wier de baosis eleid veur de Universiteit van Harderwiek (1648-1811). Harderwiek het zien eigen stark ontwikkeld as handels- en vestingstad, en met de komst van de universiteit, zelfs as universiteitsstad. Daornao kwam t verval: Harderwiek verloor, met heel Oost-Nederland zeutjes an van t westen en de stad wier n vissersplaots. In 1811 wier deur t Franse bewiend de universiteit op-eheven.

Met t ofsluten van de Zuderzee en de daorop volgende anlegging van de Flevopolders in 1932, verloor t stadjen ook zien funksie as vissersplaots. Waor non de boulevard is, leien vrogger de botters an bie de Vischpoort um de vis te verkopen op de Vischmarkt. t Is nog altied meugelik um bottertochten op een van de meren te maken. Nao 1932 nam de visserieje as bron van bestaon stark of. Handel, industrie en toerisme wieren toe veul belangrieker.

De historiese binnenstad wier in 1969 tot bescharmd stadsgezicht uuteroepen. In dee zelfde tied hen ze t Dolfinarium Harderwiek neerezet, wat jaorliks veul bezeukers uut heel Nederland trekt.

## Overige kernen
Harderwiek het op Hierden nao geen andere darpskernen, t Het wel n antal buurtschappen zo as Frankriek en Dunen.

## Zusterstad
* Znojmo (Tsjechië) 

## Angrenzende gemeenten

## Zie ook
* Grote Karke (Harderwiek)
* Dolfinarium Harderwiek

## Foto-uutstalling

Harderwiek_geavels.jpg|Ouwe gevels
Harderwijk 03-06-2006 19.13.02.JPG|De Grote Karke
Harderwiek_karke.jpg|n Karke in Harderwiek
Harderwiek_molle.jpg|Meule De Hoop
Harderwiek_vischpoorte.jpg|Vischpoort
Harderwijk 03-06-2006 20.05.32.JPG|De stadsmure van de ziedkant
Harderwijk 03-06-2006 19.08.08.JPG|Pleintjen in Harderwiek
2007-03-11 13.21 Harderwijk, kerk4 foto1.JPG|De muziekschoele


## Uutgaonde verwiezing
Dolfinarium Harderwiek

t **Dolfinarium Harderwiek** is nen deerntuin in Harderwiek den zik heelmoals hef toelegd op t hoaldn van zeezoogdeern en n poar andere zeedeern. t Is t ennigste echte dolfinarium in heel Nederlaand. Der wördt verschelnde dolfienen hoaldn, zooas nen tommeloar, nen broenvis en vrogger nen orka, Pinnipedia zooas nen zeehoond, ne zeeleeuw en nen walrus, vissen zooas verschelnde haain en roggn en ongewarvelde deern as kreeftn.

## Eksterne verbeending
* Webstie van t Dolfinarium
Hollaand (duurverwiesziede)

**Hollaand** kan verwiezen naor:

* Hollaand as gewest in et westen van Nederlaand
* de Graofschop Hollaand (1101-1795)
* de pervincie Noord-Hollaand
* de pervincie Zuud-Hollaand
* de Raandstad Hollaand, zoas de Raandstad anvaankelk hiette
* Hollaand as *pars pro toto* veur Nederlaand
Wienen

**Wienen** is de heufdstad van Oosterriek. t Ligt aan de Donaauw en het 1.631.082 inwoner. Wienen is de grootste stad van Oosterriek en is n Kultureel en Politiek zèntrum veur t laand. In Wienen stait ook de kaizerleke palaizen van de kaizers van Oosterriek-Hongaraaie. 

Wienen ligt in Niederösterreich (Leegoosterriek), môr is n apaart *Bundesland*. 


Wien-vom Oberen Belvedere-118-2009-gje.jpg|View from Upper Belvedere
Wien-Burgtheater-210-2008-gje.jpg|Burgtheater
Wien-Fiaker-12-Heldenplatz-2009-gje.jpg|Fiaker
Wien-Graben-18-2009-gje.jpg|Graben
Wien-Hofburg-116-Amalienburg-Franz I-Reichskanzleitrakt-2008-gje.jpg|Hofburg
Wien-Karlskirche-20-2007-gje.jpg|Karlskirche
Wien-Parlament-150-Philosoph-2008-gje.jpg|Parliament
Wien-Schoenbrunn-126-2013-gje.jpg|Palace of Schönbrunn
Wien-Prater-12-Riesenrad-2007-gje.jpg|Prater


## Hìnwiezen
* www.wien.gv.at
Karinten (bondsstoat)

**Karinten** is n bondsstoat van Oosterriek. t Het Klagenfurt as tegenswoordege heufdstad en Villach as historische heufdstad. In Karinten wonen om en bie 559.404 mìnsken dij Duuts en Slovins proaten. 

Karinten grenst in t noorden aan Salzburg en Steiermark, in t oosten ook aan Steiermark, in t westen aan Tirol (*Oosttirol*) en in t zuden aan Itoalie en Slovinie. 

Op t drij bondsstoatenpunt mit Salzburg en Tirol ligt t hoogste punt van Oosterriek: de Grossglockner, 3798 m. Op t Karintische gedailte is n paark baauwt rondom dit gebaargte, dij te berieken is via de *Grossglockner hochalpenstrasse*. 

## Hìnwiezen
* www.kärnten.at
* www.grossglockner.at
Steiermark (bondsstoat)

**Steiermark** is n bondsstoat van Oosterriek. t Is de twaide grootste bondsstoat van Oosterriek noa Niederösterreich. De heufdstad van Steiermark is Graz. De bondsstoat het om en bie 1.265.198 inwoner (2023). 

Steiermark grenst in t noorden aan Niederösterreich en Oberösterreich, in t westen aan Salzburg en Karinten, in t zuden ook aan Karinten en Slovinie en in t oosten aan Burgenlaand.
Akhenaten

**Akhenaten** (ook: *Achnaton* of *Echnaton*) was n Egyptische farao oet de 18e dynastie. Hai was de ainege monotheistische farao van t olle Egypte. Hai regeerde van 1352 tot 1338 veur Kristus. Hai wuir geboren onder de noam *Amenhotep IV*, môr veraanderde zien noam tiedens de Aton-revolutsie. Zien heufdvraauw was Nefertiti, woarmit hai 5 dochters kreeg. Zien bievraauw was Kiya, woarmit hai n zeun kreeg: Toetankhamon. 

Om en bie zien 10e regeernsjoar schof hai aal Egyptische goden oaf en vervong heur deur ain zunnegod: Aton, de zunnedisk. Akhenaten luifde dat zien voader, Amenhotep III noa zien dood in dizze zunnegod veraanderde. Doarom aanbad Akhenaten dizze god, as of t zien aaigense voa was. 

Hai luit ook n nije heufdstad baauwen, *Akhetaton*, dat nou bekend staait as Amarna. Dizze stad was dou de grootste stad ter wereld en was hailmoal baauwd ter eer van de Aton. Om en bie zien 14e regeernsjoar nam Akhenaten aine Smenkare aan as mitregent. Veul waitenschoppers mainen dat dizze Smenkare dezölfde persoon is as Nefertiti. Dizze Smenkare regeerde Zuudegypte vanoet Thebe, in tieds dat Ahkenaten Noordegypte regeerde vanoet Amarna. Dit het nait laank duurt, den noa 2 joar kwam Akhenaten oet de tied.

Dou Akhenaten oet de tied kwam en (middelekerwies) Nefertiti de troon van hom over nam, verluiten de mìnsken Akhetaton en wuir Thebes weer de heufdstad. Nefertiti stèlde de olle goden weer in, moar behuil de Aton as eene van heur. Dou ook zai dood gong, was elkenain dij veur de Aton was vot. Toetankhamon wuir farao. Aal dingen dij heugden aan de tied van de Aton wuiren hailmoal of dails vernietegd.
## Boetende heenwieze