open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Aaltien Kraak

**Aaltien Kraak** was 'n wedevrouwe die begun 18de ieuw in de Oaveriesselse stad Haddenbarg leefde. Deur 'n ongelukkien mit een keerse in heur berrestee wördden in 1708 de hele stad in braand esteuken. 

## Armoe
Weduwe Kraak was 'n arm wieffien. Heur kearl Willem Cramer was overleedn. Ze had mar iene zeune, Kloas. Kloas was schippersknech en vaarden op de Vechte. De verdienste was niet heuge en beiden könden der amper van rondkommen. Aaltien kön goed breij'n en maak'n sokken en kousen veur heur buurvrouwe die 'n winkeltien in goed hadde. Doarmit verdienden ze 'n paar stuvers der bi'j.

## Braand, braand!
Op 'n dag, 8 mei 1708, was Aaltien op zuuk noar goarn, dasse op de berreplaanke bewaarden. Mit 'n keerse of eulielaampe (da's nooit goed bekend ewörden) lichten ze zich bi'j. De keerse of 't lampien zal wel um-evallen ween, want iniens stund 't berregoed en 't stroo van 't dak in de braand.
Aaltien vleug noar buten en schreeuwden: "Braand, braand!"

## Dreugte
't Was al wekn hiel dreuge ewest. Dan der bi'j stund der 'n schroale Oostenwind. De huussies in Hardenbarg waarn van holt en vlechtwark dat mit leem dichtemaakt was. De daakn waren meestal van stro en welke van rieet. In 'n zuch stunden al meer huzen in braand en deur de wind breiden 't vuur zich roazendrap uut en braandden alle huzen as 'n tierelier. An blussen veul niet te dèènken.

## Verwoesting
Hardenbarg dat uut zo'n 110 huzen bestund, braandden töt de grond toe of. Alliene de karke, de schoele en nog 'n stuk of drie huzen, die van stien ebouwd waarn blee'm stoan. Wat verkoolde balkn en asse was alles wat der overbleef. Gelukkig waarn der gien slachtoffers. Alle volk was ered, maar ze waarn alles kwiet.

## Hölpe
Al voort de vol'ngde dag kwam der hölpe op gaank. De burgemeister van Uelsen stuurden 'n waagn mit eerappels en aander voedsel. Ok 't  hele laand lee'm mit de Hardenbargers mit. Overal wördden der geld en spullen in-ezameld um 't volk te helpen en in umliggende plasen kunden de daklozen terechte.
Ok 't Riek en Pervinsie hebt mit heel wat geld bi'j-edragen op verzuuk van 't Hardenbargse gemientebestuur.

## Ni'jbouw
Hardenbarg wördden in rap tempo weer op-ebouwd. Vol'ngs veurschrift mussen alle huzen van stien weezen mit 'n pannendak. Umdat Aaltien niet de schuld kreeg, wördden der ok veur heur 'n ni'j huussien ebouwd. Ok wördden der braandmeisters an-esteld en  mus in elk huus 'n leren brandemmer weez'n.

## Noa 300 joar
Driehonderd joar noa de grote braand, in 2008, is der een "Aaltje-Kraakdag" in-esteld, elk joar op 8 mei. Mit Bengaals vuur en luden van de karkklokken wördt de verwoesting herdach.
Sahara

De **Sahara** (in t Arabies:لصحراء الكبرى, *Aṣ-Ṣaḥrā´ al-Kubrā*, "De Grote Weuste") is de grötste zaandweuste van de wearld, en de tweedegrötste weuste noa Antarktika. Met oawer de 9.400.000 km², strekt t oawer t grötste deel van Noord-Afrika, woermet t hoaste net zo groot is as Sjina of de Verenigde Stoaten. De Sahara löp van de Rode Zee, met doar bie in deeln van de Middellaandse Zeekuste, noar de kuste an n Atlantiesen Oseaan.

Noar t zuudn wörd de Sahara begreansd duur de Sahel, nen streppel van tropiese en sub-tropiese gröslaandn, savannes en stroeklaandn, woermet t noordn begeent van t middel- en westerlike Sub-Saharaans Afrika.

Wat van de zaandduunn köant 180m hoge wordn. n Naam keump van t Arabiese woard vuur weuste. (صَحراء *ṣaḥrāʾ* ).

## Klimaat en laandbeskriewing
De Sahara is onmeundig dreuge en gemiddeld reagnt t meender as 100 millimeter in t joar. Daagns is t dr bloodhete en 's nachtes is dr beheurlik koold (det he'j in de meeste weustes). As t dan wal ne keer reagnt, geet det zo onbenullig det t vuur reaizigers gevöarlik kan wean; t water wörd of evoord duur wadi's, dee't dr vuur reaizigers as pad oetzeet. t Kan dan gebuurn at leu in de Sahara verdreenkt.

Nit de hele Sahara hef zaandduunn. Det is feaitelik mer 20% van de gehele Sahara. De rest is rotsachtig gebeed. Op verskeaidene plekn in de Sahara zeent oases; plekn woer't dreenkwater an t oppervlak, of kort oonder t oppervlak keump. Middeln in de Sahara he'j t Tsjaadmear, t op één noa grötste zeutwatermear van Afrika. 

As dr zaandstörme zeent in de Sahara, kan t stoffige zaand via n daampkreenk töt in Neerlaand of nog noordeliker terechte komn. As t dan geet reagn keump t op de earde. t Meeste Saharastof keump in n Atlantiesen Oseaan terechte. In t stof zit völle iezer, woermet n oseaan bemest wörd. Hierduur wörd de fotosyntese van plankton stimuleerd. 

### Snee
In de middag van 30 meart 2009 völ dr um 14:15u snee in t noordn van Tsjaad. Middeln in de Sahara völ dr 2cm snee. Det is redelik uniek vuur de Sahara. Earder, op n 18 februwoari 1979 wör de Algeriense stad Ghardaïa tröfn duur nen sneestorm, skoonwal t mer 4 uur lign bleef. Heuger lignde deeln van de Sahara kriegnt skoonwal wal vakerder snee. t Atlasgeboargte hef zelfs n antal skigebeedn, skoonwal t an n raand van de Sahara lig. Mer ook boargen in t middeln van de Sahara kriegnt mangs snee. De locht is dr duur mekoar nit heel vochtig, mer de absolute lochtvochtigheaid is zat um snee te vörmen as t teegn boargtöppe op edrok wörd. t Tibestigeboargte krig zowat elke 7 joar wal ne keer snee, en de Tahat, in t boargmassief van Ahaggar zowat elken 3 joar. 

### Groondstofn
In Algerieje, Libië en Tsjaad haalt ze völle öllie en eardgas noar boawn. In Marokko doot ze völle fosfaat winn. 

### Deers en plaantn
Dr zeent völle verskeaidene deers in de Sahara, zo as de Addax (*Addax nasomaculatus*), t maannskoap (*Ammotragus lervia*), t jachtluipeard (*Acinonyx jubatus*) en gestreepten hyena (*Hyaena hyaena*). De plaantn hebt zik anpast an de grote temperatuurwesselingn. Ze hebt lange wörtels um makkeliker water oet de groond op te haaln en kleaine dikke blaadn. 

## verwiezingn
Uranus (planeet)

**Uranus** is met ne deursnae op den evenaar van um en naobi'j 51.000 kilometer 4 maol zo groot as de eerde den op twe nao greutsen planeet van ons zunnestelsel, den grootsten is  Jupiter, daornao kump Saturnus. 

Gemiddeld steet Uranus 2,9 miljard kilometer van de zunne vandan, en is daormet den zeuvenden planeet vanof de zunne erekkend. 

Uranus is net as Neptunus nen iesreus. Vanof de eerde is ze met t blote oge (haost) neet te zeen, met hulpmiddelen as verrekiekers of teleskopen hef den planeet ne flets-greune kleure.
Weuste

Ne **weuste** is n laandskop of strekke wat zo weainig neerslag krig, det dr de meeste plaantnsoortn neet op leawn köant. De meeste weustes hebt n gemiddelden joarliksen neerslag van meender as 400 mm. Ne algemene oetleg maakt oonderskeaid tusken rechte weustes, dee't meender as 250 mm in t joar an neerslag kriegnt, en *halfweustes* of steppes, dee't tusken 250 mm en 400 - 500 mm kriegnt.

Weustes kö'j ook umskriewn as gebeedn woer't meer water verlöarn geet duur verdaamping as wat dr vaalt an neerslag. In Köppen's klimaatverdelingsstelsel wordt weustes verdeeld as *BWh* (hete weuste) of *BWk* (gemoatigde weuste). In Thornwaite's klimaatverdelingsstelsel wordt weustes indeeld as verdord tropies klimaat. 

Nöast hete weustes köant dr ook nog ieskoolde weustes wean, zo as op de zuudpool.

## Zie ok
*Weust laand
Jarno Hams

**Jarno Hams** (Hengel, 11 november 1974) is nen profesjoneeln Tweantsen krachtsporter en hudigen *Sterkste Man van Nederland*.

Hams hef 7 moal n titel *Sterkste man van Nederland* op naam stoan. Hams is 1,89m laank en weg 145kg. Zinn trainer is Eddy Veneberg.

## Leawn
Hams wördn joonk in Vroomshoop en gung doar noar skole. As jonge deed he gearne vootbaln en zwemn. Zin vaar was badmeister en was bekeand as nen machtigen staarken kearl den at grote gewichten van n boadem van t zwembad kon opdoekn.

1995 gung Hams an t trainen met gewichten, net as zin grote vuurbeeld en beste moat Eddy Veneberg. 1996 deed he met an de wedstried *Sterkste man van Oost-Nederland*, woer't he daardes wör. Hee stopn met zin beroop as vrachtveurder, umdat hee ne anbeding kreeg vuur portierwaark. Hierduur kreeg he mear tied um te trainen. Hee gung in de lear bie Berend Veneberg. 1999 steund Hams vuur t eerste in de laandelike finale, woer't he daardes wör achter Veneberg en Peter Baltus.
 
2004 wun Hams vuur t eerste n titel *[[Sterkste man van Nederland]]*. t Joar doarop wun he alle zuuwn de oonderdeeln en opniej n titel. 2006 wun he zesse van de zuuwn de oonderdeeln en wun he wier. 2007 wun he wier op al de oonderdeeln. Vief moal achtereen wun Hams dee titel (2004-2008) en in totaal zuuwn moal (2010 en 2012) woermet he op gelieken voot steet met Bearnd Venebaarg zien rekord. Duur ne blessure an de rugge kon he in 2009 nit metdoon an t NK. Oonderwiel verhuuzn hee noar Emn in Dreante, woer't he twee joar woond hef. Inmiddels wont Hams wier in Vroomshoop. 
 
## wearldrekord
Augustus 2011 haaln Hams t Guinness Book of Records in Peking, Sjina duur ne busse van 17,2 ton in 1 minute en 13 sekoondes oawer ne leankte van 50 meter te trekn.

## Oetgoande koppelink
*offisjele webstea
Brammelerbrook

**Brammelerbrook** (of Brookn, nl: Brammelerbroek (raak neet in de biester met Broke (nl:Broeke), dat der kortbi'j ligt)) is n boerskop in de Achterhookse gemeente Berkelland in Gelderlaand.

Veur de gemeentelike herindaeling van 1 januari 2005 heurden t bi'j de gemaente Nee, dee too is op egaone in de gemaente Berkelland.

t Ligt an de noordziede van de Reetmölle, langs de grenze met de Aoveriesselse gemeente Hoksebarge. Faeilik kan t gebied noordelik van de Skipbekke Brammelerbrook eneumd worden. 

Vrogger vormen Brookn samen met den boerskop Brammel ne marke. Brookn veel onder de Heerlikheid Borklo. Maor den heer van Borklo was neet den erfmarkerichter in Brammelerbrook.
1959

## Gebeurtenissen
*Lochtkussenvoertuug oet evonden

## Geboren
*Henk van Twillert, baritonsaxofonist
*Bert Groothengel, streektaalkonsulent Twaente

## Oet de tied
Joppe (Gelderlaand)

**Joppe** is n karkdarp in de gemaente Lochem in Gelderlaand. Der wont 436 leu (1 januari 2006), der steet ne Rooms-Kattelieke karke en ne Rooms-Kattelieke laegere skole. Naost Bosrestaurant 't Joppe bunt der gin veurzeningen. Joppe ligt an de spoorliene Zutfent - Daeventer.
1957

## Geboren
* Hanneke Hiddink, vrouwelike helfte van muzikaal duo Hiddink & Schreurs
* Dick Schoof, minister-presideant van Neerloand
Klein Dochteren

**Klein Dochteren** is n boerskop in de gemaente Lochem. t Ligt westelik van Lochem en zudelik van de Berkel.  Der wont 294 leu (2009). Klein Dochteren hef nen vootbalklub (VV Klein Dochteren), ne klootskeetveraeniging en ne buurtveraeniging. 

Den geoloog Winand Staring, zönne van den bekenden dichter A.C.W. Staring, leet der in 1845 een groot landhoes voor zichzelf bouwen, *De Boekhorst*, verneumd naor n old boerenarf met denzelfden name. De Boekhorst is vandage an den dag n rieksmonnument  .

## Bekaende inwonners
* A.L. Snijders (1937-2021), skriever
* Winand Staring (1808-1877), geoloog

## Oetstalling

Berkel2.jpg|De Berkel bi'j Klein Dochteren
Boekhorst-voor.jpg|Landhoes De Boekhorst
Groot Dochteren

**Groot Dochteren** is n boerskop in de gemaente Lochem in Gelderlaand. t Ligt dree kilometer westelik van Lochem en net noordelik van t kanaal van Zutfent naar Aenske. Der wont zo'n 295 leu (2009).
Verwolde

**Verwolde** is n gebeed in de Gelderse gemaente Lochem, oostelik van t darp Laorne en ne eigen gemaente tot an 1854.

t Tweede deel van den name, -wolde, verwis naor t eursprukelike moerasbos an den voot van den stuwwal, dat in de middeleeuwen veur t grootste deel ekapt zol waen. In t gebeed bevund zich t landgood met denzelden name, waorvan de historie terugge geet tot an de late middeleeuwen. Middelpunt van t landgood is t 18e-eeuwse Hoes Verwolde. De familie Van der Borch had eeuwenlang t landgood en t hoes in de hände, totdat t hoess in 1982 verkocht worden an de Stichting Vrienden der Geldersche Kasteelen.

t Kasteel is op de riege in bezit ewest van de volgende geslachten:

*Keppel
*Van Haeften
*Ripperda
*Van Goltstein
*Van der Borch

Oet disse families kwamen de heren van Verwolde, dee bestuurlike macht hadden ovver de geliek eneumde heerlikheid tot an de afschaffing dervan in 1795.
Blauwe bosbeze

De **blauwe bosbeze** (*Vaccinium myrtillus*) is n vaste plaante uut t geslacht van de bosbezen die beheurt tot de heedfamilie (*Ericaceae*).

t Is n struukjen van vuuftien tot zestig sentimeter hoog (of zelfs wat meer). De plaante döt t niet zo best in kalkrieke grond, mer past zien eigen beter an in n vochtige, zure bojem. De blauwe bosbeze greuit veurnamelik in open bossen (zowel in loofbossen as naoldbossen), op heed en vene in de gemaotigde en subarktiese gebiejen in de wereld (Europa, Noord-Azië, Japan, Noord-Amerika en zelfs lokaal nog in Greunlaand). Disse plaante is in Europa nauw verwant an de rooie bosbeze (*Vaccinium vitis-idaea*), waormee hybriden evormp kunnen wörden en in Noord-Amerika mit *Vaccinium membranaceum* en *Vaccinium parviflorum*.

## Beschrieving
De stengels ontspringen uut n wiedverspreiden wortelstelsel mit n wortelstok. De kaantige giespels bin greun.

De blaojen bin lochtgreun, eirond tot bladvormig en hebben n zwak ezaagden raand. Ze bin één tot dree sentimeter lange. De blaojen vallen der laote in de harfst aof. As dat gebeurt wörden ze eerst geelbruun; mer op sommige plekken kunnen ze oranje of rood kleuren (aofhankelik van de voedingsstoffen in de grond).

De kruukvormige bloemen bin raoze en hebben n greune waos. De bloemen bin mit der open einde naor benejen ericht.

De bleuitied is van april tot juni, mit soms n tweede bleui in de harfst. De bestuving gebeurt meestentieds deur hommels, mer oek deur aandere insekten zo as wespen. De blauwe bosbeze kan oek zien eigen bestuven.

Kort nao t uutbleuien van de raoze, bolronde bloemen koemen der op de stengels, ouwer as dree jaor, zwartblauwe bezen, bedekt mit n waos. In elke beze kunnen tot veertig zaojen zitten. t Sap is peerskleurig. De bezen ku'j eten. Ze wörden veural gebruukt veur sjem of veur gebak. Oek wörden ze vars egeten, veural vanwegen t hoge gehalte an vitamine C.

Voortplaanting gebeurt meestentieds vegetatief mit nieje scheuten uut de wortelstok. Op disse maniere kan n plaante wel vuventwintig jaor bestaon, allewel nao vuuftig jaor der gien nieje scheuten meer evormp wörden. As t harfst wörden wörden de voedingsstoffen uut de blaojen overebröcht naor de wortelstok, zodat der in de volgende lente weer n krachtige plaante kömp.

De blauwe bosbeze leeft in onderlinge symbiose mit schimmels (oek wel n mykorrhizale mutualistiese symbiose eneumd). Disse schimmels leveren voedingsstoffen uut de bojem, terwiel de plaante vruchtensukers en koolhydraoten an de schimmels levert. Dit gebeurt via t mykorrhiza: talrieke schimmeldraojen (hyfen) die verbunnen bin mit de wortels.

## Weetjes
* t Belgiese plaotsjen Vielsalm neumt zien eigen "la capitale des myrtilles" (de heufdstad van de bosbezen) vanwegen de grote anwezigheid van bosbessen in de bosrieke umgeving, en vanwegen de bosbezefeesten.

## Uutgaonde verwiezing
* Blauwe bosbeze (''Vaccinium myrtillus'') op SoortenBank.nl
Riesbees

De **riesbees** (*Vaccinium uliginosum*) is n struuk uut t geslacht bosbezen van de heedfamilie (*Ericaceae*). De soortanduding *uliginosum* slaot op de greuiplaots en betekent "moerassig".

## Botaniese beschrieving
De riesbees is n kleine struuk en het wittige tot raoze bloemetjes in trosjes van twee tot drie stuks. De plant bleuit in mei en juni. De bezen lieken op die van de blauwe bosbees (*Vaccinium myrtillus*), mar bin wat ovaoler van vorm. De vruchten riepen in de naozoemer. Ze hen n blauwe schel, mar wit vruchtvleis en kleurloos sap in tegenstelling tot de blauwe bosbees, die blauw vruchtvleis en peers sap het. De smaak is lichtzeut. De ovaole loofblaodjes bin blauwgreun van kleur.

## Verspreidingsgebied
De riesbees greuit in bosvennen mit vochtige, turfrieke grond op t noordelik halfroend, in Europa, waor de soort oek veurkomt in Nederland en België. In de bargen vie'je de plant tot op 3000 meter heugte. De plant wort ekweekt veur zien bezen in Duutsland en in sommige Oost-Europese landen. De plant komt oek veur in de gebargten van Mongolië, Noord-China, Centraol-Japan en de Koerilen, de Sierra Nevada in Kalifornië (Amerika), t Rotsgebargte (*Rocky Mountains*) in Utah (Amerika) en t Arkties gebied.

## Gebruuk
Van de riesbees ku'j slei, schem en sap maken. De bezen worren in de volksgeneeskunde bie loop en blaosontstekingen gebruukt. In t oosten van Siberië wort de struuk gebruukt veur t looien van leer en wort uut de bezen n starke brandewien emaakt.

## Weetjes
Bie t eten van grotere hoeveulhejen riesbezen ku'j in n roesachtige toestand kommen, mit klachten as kopzeert, dreierigheid, misselikheid en spiejen. Waorschienlik is de schimmel *[[Sclerotina megalospora]]*, die op de bezen parasiteert en gifstoffen anmaakt, daor verantwoordelik veur.

## Ekologie
Riesbees is n weerdplant veur verschillende pennevoegelsoorten, waoroender de dagvlinders veenluzernevlinder, poolpaorelmoervlinder, Freya's paorelmoervlinder en de mikrovlinders *[[Acleris sparsana]]* en *[[Phiaris schulziana]]*.

## Uutgaonde verwiezing
* Riesbees (''Vaccinium uliginosum'') op SoortenBank.nl
Zunnekoekeloeren

**Zunnekoekeloeren** of **zunneglupen** is n oerouwe techniek waorbie'j veur n bepaolde tied naor de zunne staoren. Dit zol goed ween veur de lichamelike en geestelike gezondheid. De techniek wördden vrogger al gebruukt deur de Essenen, binnen t hindoeïsme (bv. in de Ayurvediese geneeskunde), deur de Maya’s, Lakota-indianen, in t ouwe Griekelaand en in Egypte.

Zunnekoekeloeren is niet zonder risiko, a'j t verkeerd doon ku'j der (permanente) schao an de ogen an overhouwen of ku'j zelf bliend wörden. t Staoren naor de zunne zo'j zeutjes an op mutten bouwen, daorbie mu'j oek rekige houwen mit de UV-index, die niet hoger mag ween as 2. Tot n ure nao zunsopkomst en vanaof n ure veur zunsondergang zol t veilig ween.

## Doel
Veurstaanders van zunnekoekeloeren zegen da'j der meer energie van kriegen en n verminderde eetlust, deurdat t lief de zunne-energie opslaot en t ummezet in voedingsstoffen; zo as mit aandere vorms van inedia. t Zol oek alderhaande ziektes en kwaolen genezen of verminderen.

Zunnekoekeloeren is oek deel van de *Bates-methode* (van William Horatio Bates), n alternatieve therapie die bedoeld is um t zicht te verbeteren.
Stove

n **Stove** is n holten kissien mit een teste mit vuur um de voeten te warmen.
## Warme voeten

Um de voeten warm te holden was vrogger de stove n veul veurkommend meubelstukkien. Zowel in huus as in de karke wördden de stove gebruukt, veural deur de vrouwluu.

## Konstruksie

De stove was van holt, meestal eken,  bovenwarks zowat 40 bi’j 25 centimeter en ongeveer 30 cm. hoge. In de boo’mkaante waren gaten eboord in n bepoald petroon. De veurkaante van t kissien was lös mit n lattien an d onderkaante. In t kissien stund de teste, rond van ondern  mit n vierkaante boo’mkaante mit n oor deran; vake van stiengoed en verglaasd, zoas n inmaakpotte. In de teste wördden gluunige koolties uut de kachel of t fernuus edoane. Deur de gaten kun de warmte der boven uut kommen en blee’m de voeten waarm. De karkestove hiernoast hef een stienen bovenplate, een deurtien, een droaghengsel en n verzinkte teste. In Duutslaand gebrukelik.

## Old gebruuk
Vrogger  waren der meansen die stoven veur gebruuk in de karkdienst  verhuurden. Vake woonden die in de buurte van de karke.  Zundaagsmörngs kwamen de karkgangers die in  t butengebied  woon’n  hier bi’j mekare  en neumen s winters n warme stove en n psalmboekien  mit. Noa de karkdienst  brachen ze de stove en t karkboekien weer en drunken dan n kop koffie. Veur n paar stuuvers hadden ze in de karke warme voeten en kunden noa de preke genieten van n lekkere warme kop koffie. In Grambargen was dit nog tut in de Tweede Wereldoorlog in gebruuk umdat deur braandstofgebrek  de karke niet of nauweliks verwarmd kun wörden.
## Ofbeeldings

Ofbeelding: Stove 001.JPG|Voetenstove
Ofbeelding: Stove 002.JPG|Stove mit teste
Ofbeelding: Stove 003.JPG|Vuurteste
Byzantiense Riek

t **Byzantiense Riek** of **Oost-Romeinse Riek** (Grieks: Βασιλεία Ρωμαίων, *Basileía tôn Rhōmaíōn*) of **Romania** (Ῥωμανία, *Rhōmanía*) is t riek wat in de late oaldheid en de middeleewn n groot deel van t oostelike Middellaandse Zeegebeed in haandn har, met as heufdstad Konstantinopel. Wat noe t Oost-Romeinse Riek neumd wörd, was de oaverblevvene oostelike helft van t Romeinse Riek noadat t westelike deel onner mear deur de Grote Volksverhuzing en onnerlinge steggelderiej doernde t 5de joarhonnerd verdeeld was wördn. Schoonwal de kultuur, t geleuf en de sproak van t Riek heufdzakelik Grieks warn, zaggen de Byzantienen zichzölf as inwonners van t Romeinse Riek en ear bestuurders zaggen zichzölf as rechte opvolgers van de Romeinse Keizers. t Riek was lange n oavergaanksgebeed tusschen West-Europa en t Arabiese Riek en Sentraal-Aziatiese riekn as de Seltsjoekn en de Mongooln.

t Byzantiense Riek drukn n groot steampel op de kultuur en kennis van West-Europa. Duur de Byzantienn wör de Weetnskop van de Klassieke Oaldheid opniej invoord in Europa, veur zowied doar nog wat van oaver was blevven bie de Byzantienn (en de Arabiern). Vanof 1204, doo't de kruusvoarders Konstantinopel plundern deudn, en t Riek heanig an oet mekaar völ, trökn völ Byzantiense geleardn en keunstenoars op t aal rieker wördnde Europa an. Veural Italië kreg hierdeur ne belangrieke instroom veur de Renaissance. 

In de letste joarhonnerde van t Byzantiense Riek was dr nich völ mear oaver as n kleen gebeed in West-Anatolië en Griekenlaand, veural deurdat t Ottomaanse Riek opköm en völ van t Byzantiense Riek innöm. 1453 was t ofleupn met t Byzantiense Riek. Doo wör Konstantinopel innömn deur sultan Mehmet II va de Ottomaann.
Arend ten Oever

**Arend ten Oever** (Dwingel, 24 september 1943 - 't Ogeveine, 18 juli 2012) was een Nederlaandse politicus van 't CDA en veurvechter van 't Nedersaksisch.

In 1974 kwaamp e in de gemienteraod van 't Ogeveine. In 1978 wördden e daor CDA-fractieveurzitter en vanof 1986 was e d'r wetholder. In 1993 wördden e benuumd as börgemeister van Ni'jlusen (Oaveriessel). Toe as de gemiente Ni'jlusen per 1 jannewaori 2001 wördden op-eheven en 't dörp bi'j Dalsen wördden edaone, hebt ze Ten Oever benuumd as börgemeister van Ommen. Op 't end van zien zesjaorige börgemeisterstermijn daor is e mit vervrogd pensioen egaone.

As veurzitter van de Nedersaksische streektaalorgenisaotie SONT hef e hum stark emeuken veur de poletieke erkenning van 't Nedersaksisch, mit name de erkenning van de taal onder diel III van 't Europees Haandvest veur regionaole talen of talen van minderheden. Op 10 april 2012 was e in 't pregramma Drents Diep van RTV Drenthe nog slim hellig oaver de ofwiezing van dizze erkenning deur de rieksoaverheid. Op 18 juli wördden e onder 't kuiern niet goed en kwaamp e, op 68-jaorige leeftied, uut de tied.

## Uutgaonde verwiezing
*Arend ten Oever krange in Drents Diep
1899

## Gebeurtenissen
* 1 jannewaori - t Eande van de Spaanse regering in Cuba
* 6 meert - Felix Hoffmann vraag octrooi an op de aspirine

## Geboren
* 17 jannewaori - Al Capone, Amerika's bekendste Chicago-gangster
* 13 november - Huang Xianfan, Sjinees historikus

## Uut de tied
* 1 juni - Klaus Groth, dichter in t Nedersassisch
1872

## Gebeurtenissen
* 26 meert - Bie Owens Valley (Californië) ontsteet een eerdverschuving over 50 kilemeter lengte.

## Geboren
* 7 meert - Piet Mondriaan Nederlaanse kunsschilder
* 18 meie - Bertrand Russell, Brits rationalist

## Uut de tied
* 28 meie - Sophie van Beieren (67), aartshertogin van Oostenriek
Noord-Europese Leeglaand

't **Noord-Europese Leeglaand** is een geomorfologische streek in Europa, die bestiet uut de lege vlaktes die heur uutstrekt van de Centraol-Europese Hooglaanden in 't zuden töt de Noordzee en de Oostzee in 't noorden. Dizze zeeën bint van menaar escheiden deur 't schiereilaand Jutlaand. De streek is verbunden mit 't Oost-Europese (of Russische) Leeglaand; mit mekare vörmt ze de Europese Vlakte.

## Gebied
't Noord-Europese Leeglaand, det tussen de 0 en 200 mèter boaven de zeespiegel lig, umvat België (Vlaandern), Nederlaand, Noord-Duutslaand, Denemarken en 't mieste van Polen. Ok rak 't an Tsjechië en zuudwestelk Zweden. Dielen van Oost-Engelaand kuj ok bi'j 't gebied rèken vanwege heur lege ligging en umdet ze in de leste iestied diel uutmaakten van 't continent. Dielen van East Anglia, The Fens en Lincolnshire liekt biester veule op 't Nederlaandse laandschop.

## Kenmarken

An de Noordzeekuste hej de Waddenzee, de binnenzee tussen de Waddeneilaanden en 't vastelaand, mit zaandplaoten die bi'j eb dreugvalen. An de Oostzeekuste hej een köppel zuutwaterhaffen; straandmeren die an zee ligt, mar daorvan of-esleuten bint deur een schoorwal: 't Oderhaf, 't Wislahaf en 't Koerse Haf.

Grote revierbekkens bint onder meer, van west naor oost, de Rien, de Ems, de Wezer, de Elbe, de Oder en de Wiessel.

't Duutse diel van 't Noord-Europese Leeglaand nuumt ze ok de Noord-Duutse Leegvlakte; een fiks diel daorvan lig minder as 100 meter boaven de zeespiegel. An de noordzeekuste is de vlakte slim plat. Mit dit kenmark is ok de populaire name *plat/Platt* verbunden veur de oorspronkelijke taal van dizze streek, 't Nedersaksisch en Platduuts (vergeliekt Hoogduuts, de taal die in de hoger elègen, zudelijkere dielen van Duutslaand ontstaon is). De Waddeneilaanden bint een extensie van 't Noord-Europese Leeglaand, deur middelieuwse oaverstromings of-escheiden van 't vastelaand.

't Poolse leeglaand nuumt ze de Poolse Vlakte (*Nizina Polska*), die heur uutstrekt van de Oostzee in 't noorden töt de Sudeten en de Karpaten in 't zuden. In Polen en Tsjechië hej ok de Silezische Leeglaanden.

## Uutgaonde verwiezing
*Lowlands-L, een praotforum oaver de culturen en talen van 't Noord-Europese Leeglaand
Noordoost-Nederlaand

De term noordoost-Nederlaand slat op 't diel van Nederlaand det in 't noordoosten van 't laand lig. In verschillende contexten umvat 't een verschillend gebied; hiel wat orgenisaties hebt heur eigen warkdefinitie van noordoost-Nederlaand. De term vaalt nogal ies as d'r spraoke is van 't gebied daoras vanolds de Nedersaksische streektaal epraot wördt.

In cultuurlijk opzicht hebt de noordoostelijke streken veul gemienschappelijks: denkt naost de streektaal an spöllen en gebruken as klootschieten, karbitschieten en de autorodeo, sociaole gebruken as de naoberplichten en gerechten as knieperties en de krentenwegge. De pervincie Grunning hef historisch veul gemien mit de pervincie Frieslaand en de Duutse streek Oostfrieslaand. Ok aandere streken trekt oaver pervinciegrèenzen hen op mekaar an, zoas Twente en de Achterhoek.

## Noord en oost
Grunning, Drenthe en Frieslaand wördt vake töt* 't noorden* erekend en hebt veul samenwarkingsverbaanden. Zo kump de Partij voor het Noorden op veur de belangen van dizze pervincies. In Grunning en Drenthe verschient 't *[[Dagblad van het Noorden]]*.

Oaveriessel en Gelderlaand ziet heurzölf as Oost-Nederlaand; dit ziej beveurbield terogge in de name van de Oaveriesselse umroep RTV Oost.
Hoogduuts

**Hoogduuts** kan wiezen op de Duutse standerdtaal of op de dialecten in 't oorspronkelijke Hoogduutse taalgebied. In Noord-Duutslaand wördt now ok de Hoogduutse standerdtaal epraot, mar de oorspronkelijke taal is daor in heufdzaak Platduuts.

Kenmarkend veur de Hoogduutse dialecten is det ze de Tweide Germaonse klaankverschoeving ondergaon hebt. Op schrift viej ze terogge töt in de 7e ieuw. Ok 't Jiddisch en de dialecten die in de Nederlaandse pervincie Limbörg zudelk van de Benrather liende esproken wördt, vörmt taalkundig eziene een Hoogduutse variëteit. Schematisch zöt de Tweide Germaonse klaankverschoeving d'r as volgt uut (*x* stiet veur de *ch*-klaank in *nicht*):

Vergeliekt Nedersaksisch *appel/abbel* - Hoogduuts *Apfel*, Nedersaksisch *tied* - Hoogduuts *Zeit*, Nedersaksisch *maken/moaken* - Hoogduuts *machen*. In de Zwitserse dialecten is dizze klaankverschoeving 't varste deurevuerd (*kiend* klinkt daor as *kxind*).

De grèenze tussen Hoog- en Leegduuts löp langes de Benrather liende: 't Hoogduuts umvat de dialecten die ze zudelk van dizze denkbieldige liende praot, waoronder 't Alemannisch (inclusief 't Zwitserduuts), 't Beiers-Oostenrieks en 't Zwaobisch.

't Eerste boek in 't Oldhoogduuts is de *[[Abrogans]]*, een verklaorend en oaverzettend woordenboek Latien-Duuts uut de 8e ieuw.
Drentse Schrieverskring

De **Drentse Schrieverskring** is een schrieverskring in de Nederlaandse pervincie Drenthe, die van 1953 töt en met 1996 bestund en in 2012 vanni'js op-estart is. 't Heufddoel van de oorspronkelijke Schrieverskring was 't behold van de Drèentse taal en cultuur en 't uutdragen van 't 'Drèents-eigen'. In 1994 verscheen naor anleiding van 't veertigjaorig bestaon van de Schrieverskring de bloemlezing *Maandewark, Drèentse verhaolen en gedichten*, mit wark van leden deur de jaoren henne.

## Ontstaon
De Schrieverskring wördden op 18 febrewaori 1953 in Grunning op-ericht naor anleiding van 't eerste lustrum van de Drèentse veriening 'Drenthe' in de pervincie Grunning. Bi'j die viering wördden een 'Schrieversveziet' eholden, waor de studenten M.A.M. Huyser van Reenen, Gerard Nijenhuis en Gerriet Wilms 't in 't zin kregen umme de Drèentse schrievers bi'jien te brengen.

Bi'j oprichting bestund 't bestuur uut de volmachten M.A.M. Huyser van Reenen, G. Wilms, G. Nijenhuis, Nell Meyboom-Veltman en Jan Naarding. De Schrieverskring ontwikkelden hum töt een bont gezelschop schrievers, dichters, veurdrachtskeunstenaors, kurendrievers, folkloristen en streektaalliefhebbers. Een aander vrog bestuurslid was Gerrit Kuipers (van 1956 töt 1971), die veurzitter was van 1971 töt 1983.

## Drokte
Maotschoppelijke ontwikkelingen bleef de Kring van ofzi'jdig, op een kleine groep jongeren en polemisten sinds de jaoren tachtig nao. Ie kregen verschil van mening tussen de beholdende garde, die heur meer identificeerden mit 't tiedschrift *Oeze Volk* (now *[[Oeze Volk/Maandewark]]*) en babyboomers die de Drèentse schrieveri'je wolden moderniseren, van taboes ontdoen en heur maotschoppelijk wolden engageren. Dizze lesten schaarden heur rond 't tiedschrift *[[Roet (tiedschrift)|Roet]]*.

Nao een hoop drokte oaver identiteit en samenstelling wördden de Drentse Schrieverskring ontbunden op 29 meie 1996.

## Ni'je Schrieverskring

In 2012 zetten Gerard Nijenhuis en Albertien Klunder een ni'je Drentse Schrieverskring op, umdet schrievers in Drenthe hadden an-egèven verlet te hebben van onderling contact. De ni'je Schrieverskring mut d'r zowal wezen veur sociaole contacten as veur 't becommentariëren van mekaars wark, 't anfietern van begunnende schrievers en 't behartigen van de belangen van Drèents(talige) schrievers. De eerste bi'jienkomst wördden eholden in kefee De Amer in Amen.

## Bronnen
*Encyclopedie Drenthe Online
*RTV Drenthe (Podium, 6 juni 2012)
Bakstiengotiek

De **bakstiengotiek** of **Hanzegotiek** is een in Noordoost-Nederlaand, Noord-Duutslaand en 't Oostzeegebied verbreide vörm van de gotiek. In dit gebied haj niet genogt natuurstien um as veurnaamste materiaol in de stedenbouw te gebruken; import uut zudelijker streken was te bewarkelijk.

't Gebruuk van bakstiender as bouwmateriaol begunde in Noord-Europa in de 11e ieuw; de oldste gebouwen rèkent ze daorumme nog töt de romaanse bakstienarchitectuur. In de 16e ieuw gunk de bakstiengotiek oaver in de bakstienrenaissance.

## Verbreiding
Bakstiengotische gebouwen viej in Noordoost-Nederlaand en oosterd op in 't Baltische gebied: Noord-Duutslaand, Denemarken, Zweden, Finlaand, Polen, Litouwen, Letlaand, Estlaand, Wit-Ruslaand en Ruslaand. Bakstiengotiek in Noord-Italië stiet bekend as Lombardische gotiek en verschilt van de Noord-Europese bakstiengotiek. Ok aanders is de Mudéjarstiel van 't Iberisch schiereilaand.

## Kenmarken

Kerakteristiek veur de bakstiengotiek is an de iene kaante de ofwezigheid van figuratief bieldhouwwark, wat niet best gunk mit bakstiender, en an de aandere kaante de creatieve onderverdieling en structurering van muren mit ornamenten en kleurcontrasten tussen rooie stiender, geglazuurde stiender en witgekalkte oppervlakken.

Umdet 't gebied daoraj bakstiengotiek viendt goeddiels samenvaalt mit 't invloedgebied van de Hanze (mit uutzundering van Westfaolen en 't Rienlaand), is de bakstiengotiek een symbool van de middelieuwse stedenbond ewörden. Naost de Platduutse taal is dizze architectuur een wezenlijk element van de Noord-Duutse cultuur.

Veul binnensteden die riek bint an bakstiengotiek, en ok individuele gebouwen, bint op de Wereldarfgoedlieste plaatst.
Noord-Duutslaand

De term **Noord-Duutslaand** beschrif een geografisch niet krek vastesteld gebied binnen de Bondsrippebliek Duutslaand. Miestal wördt d'r de gebieden mit bedoeld daoras ze vanolds Platduuts praot en die diel uutmaakt van 't Noord-Europese Leeglaand.

In 't verbreiden van een gemienschoppelijke cultuur in Noord-Duutslaand, beveurbield in architecturaal opzicht, hef 't Hanzeverbond een grote rolle speuld.
Keulen

**Keulen** (Duuts: *Köln*, Keuls: *Kölle*; Nedersaksische uutspraoke: *Keuln* of *Köln*) is een stadsdistrict (*kreisfreie Stadt*) en metropool in de Duutse dielstaot Noordrien-Westfaolen. De stad lig an weerskaanten van de Rien, ten noorden van Bonn en ten zuden van Neuss en Düsseldörp. Mit 1.017.155 inwoners op 31 december 2011 is Keulen de vierde stad van Duutslaand en de grootste in de dielstaot. In 't stedelijke gebied woont zo'n tweeënhalf miljoen lu. Keulen is de heufdstad van 't Regierungsbezirk Keulen en de officieuze heufdstad van 't Rienlaand.

De geschiedenis van de stad giet meer as 2000 jaor terogge. Vanof de middelieuwen speulde Keulen een belangrieke rolle in karke en poletiek. Töt end 13e ieuw heurden 't bi'j 't Keurvörstendom Keulen. De stad is beroemd um zien rieke geschiedenis, 't culturele en bouwkundige arfgoed en een köppel grote en internationaole evenementen, zoas 't karneval en de haandelsbeurzen. Keulen hef ien van de oldste universiteiten van Europa en dielt een vliegveld mit Bonn.
Blauwen Garrit

**Blauwe Gerrit, Blaauw Garrit** of **Blauwbroek** is n wezen dat veural in sagen uut de Veluwe n rol speult. t Wödt wel ezien as n aapachtigen (mar onzichtbaar) plaogwezen.

Blauwe Gerrit springt volgns de verhalen meansen op verlaoten plekken op de scholders en maakt zichzölf stieds zwaorder. As men de bewoonden weerld berek, is men uut-eput. Wandelaars die in n karrenspeur loopt, duwt e an de kaante (veural waor twi'j weegn of parren mekare kruust). Hi'j daanst as n blauw licht deur de struken. Zien oogn gleuit as schöttelties. Tussen de huze van meansen hef e weinig macht.

De ploaggeest döt zelden iene kwaod, mar grep wel in as onrechr dreg.

## Verhalen

'De jonker van Busloo kwamen op n winteraompt in de buurte van Voorst met n leuge weitasse. Hi'j zöt Hanna, de zeuventienjaorige dochter van n arme weduwe en grep heur. Hi'j nemp heur met op zien peerd, mar t maachien gilt en zeg Blauwe Gait te zien. De jonker geleuft nie in dit soort verhalen, mar zien peerd stiet schoembekkend stille en wul nie meer veur- of achteruut. As n visioen toont t wezen zich; de jonker en t maachien ziet t spook met oogn as vurigen bollen, ehuld in n wapperend lichgewend blauw kleed. De jonker stek met zien wapen, mar der is slechts lucht. De jonker ontsnapt te voete, mar Blauwe Gait löt t peerd met rust en springt op de rugge van 'n keerl. De jonker stuurt Hanna op t peerd naor de pastoor van Gietel, hi'j hef n toverboek. Mar Hanna rendt naor heur moe en beide daankt God. Ze vergetten de pastoor te waorschuwen en de jonker wödt bi'j daglicht van de zwaore last verlöst. Hi'j kump met angstzweet in Busloo terugge en lek dertig jaor older ewödden in disse nacht. Hanna brengt t peerd terugge en kreg twi'j haanden vol gold van de jonker. Ze is verlöst van de armoede.'

'Een meullenaar namen n groten schep uut de meelzak, völle meer as 'm toekwamen. De schuppe wödden zo zwaor as lood en können nie meer uut 'n zak ehaald wödden. De meullenaar heurden gegrinnik en t lek asof er iets vortgung, daornao können e de schuppe weer beweegn.'

'Blauwe Gerrit springt op zwaorbelaaden waagns, veural bi'j voerlieden die te völle drunken hebt. De karre is nie meer veuruut te braanden.'

## Achtergrond
*t Verhaal wed veur t eerst uut de volksmond op-etekend rond 1900.
*Der bint vulle versies van 'tzölfde verhaal uut Gelderlaand bekend.
*Blauwe Gerrit is de name die op de Veluwe egèven wödt an n alf (natuurgeest uut de Noordse- en Germaanse mythologie, zie ok kabolter en elf).
*In de Middeleeuwen wedden alven beschrèven as duvelse wèzens die in t ondereerdse dodenriek of de onderwèreld huusden.
*Blauwe Gerrit hef overienkomsten met aandere kwelgeesten, zo as de Ossaert, Flodder, Lange Wapper, Kludde en t Heemenneke.
*Zie ok Glüende Gerrit, spookt in Woeste Hoeve.
*Ok in de Kempen is n soortgelieke verschiening, de Gloeiige.
Roggemoer

De **roggemoder** (of **roggemouer** in Grönningen en Noard-Drente) is een weasen üüt et volksgelöyv dät in een veld rogge of andersoortig grån sol hüsen.

Kinder wördden ewårschouwed neet et veld in te loupen, ümdät anders de roggemoder hear sol grypen en midneamen. As in een koarenveld de halmen anders beweyget as dät y verwachten sol, wördden wal edocht dät et neet döär de wind kwamt, mar döär de roggemoder.

Alhowal et verhaal van de roggemoder kinder dervan wearhölled üm in et koaren te spöälen, gelöyveden ouk heyl wat vulwassenen in de roggemoder. De roggemoder pakkeden ja wal eyns een år beat, sodät de korrels swart en giftig wördden. Sülksoort wokering nömet se moderkoarn
en de korrels (in et drentsk) krèeikörrels.

In een oldere gedöänte is et wyv een vegetaty-geyst; de kracht dee et gewas düt gröien. As y der neet med gepaste gebrüken mid ümme gåt, heb y geyn gode ougst.

## De roggemoder in de neadersassiske skryverye

Want het wordt aal stoareg grauwer
en den komt de ròggemouer,
zwaart van hoaren,
kikt oet 't koren
en bie 't minste, wat ze speurt,
gript ze die - en 't is gebeurd!...


Üüt Jan Boer syn gedicht 'Ròggemouer', in *Zummervaalg* (Assen: Van Gocum & Comp. N.V., 1949)


De hoge smuie oaren
Boegen veur het kind oet zied
De roggeboaren zingen
Van nacht en vrouger tied.
Doar vlogt wat over 't koren
Oet d'oaren dook het op:
'n Swaarde groote spoukwief
Mit hoareg roege kop.


Üüt Derk Sibolt Hovinga syn gedicht 'Roggemouer'
Otto III van Hollaand

**Otto III van Hollaand** (oet de tied ekömn op 27 meart 1249) was bisskop van Utrecht van 1233 tot 1249.

Otto was de tweede zönne van groaf Willem I van Hollaand en Aleid van Geelre. Hee wör in 1233 as bisskop ekeuzn, mer umdet de Utrechtse kapittels dwars leadn, wör he pas in 1245 in ewiedt. Hee wör n krachtdoadig leaider den't vuural drok was met wearldse zaakn, zo as t oflössen van de skooldn dee't zinne vuurgangers hadn op ebouwd, en t verstewigen van de diekn. Doo't zin breur Floris IV van Hollaand in 1234 oet de tied köm bie n toernooi in Fraankriek, wör he voogd van den zin zönnke Willem II den't toen met zeuwn joar al keuning wör, en kreeg he t groafskop Hollaand in t behear. Hee maakn met leagerhulpe van Willem II n eande an de opstaandn in Dreante en Sallaand, dee't zinn vuurvuurganger Otto II van Lippe nog t leawn har ekost tiedns de Slag bie Aone. Ook kreeg he de hearn van Goor dr oonder, bievuurbeeld duur Riessen stadrecht too te kenn en dus n deel van de Goorse inkomsten vort te nemn.
Zarathustra

**Zarathustra**, **Zarathoestra** of **Zoroaster** was een persiske profeet en de grundlegger van et zoroastrisme, een religy dee syn anhangers vöäral in India hevt. Volgens de legenden was de profeet een skäper en leavden he up et platteland. Rund syn twentigse leavensjår was he dår neet bliede meyr en güng he runddwålen. Nå teen jår kreyg he, esetten an de overs van de Oxus (de Amu Darja) een visioon van de god Ahura Mazda.

## Leaven en leyr
Van hüm wörd esegd dat hy de eyrsten was den et verskil maakten tüsken good en kwåd. Et is neet düdelik wonneyr hy eleaved hevd. De olde datering rund 600 v.Chr., dee noch aneholden wördt döär de Encyclopedia Britannica, is achterhold. As sy et taalkündig bekykt denket sy an de 14  eywe vöär unse jårtelling. De mysste moderne onderzuukers plaatst zien leven dorumme tussen 1400 en 1200 veur Christus. De godsdienst die hi'j stichten, bevat de anzetten van n vörme van monotheïsme, of eaglik dualisme. Der bestiet 'n god van t goeje (*Ahura Mazda*) en n god van t kwaode (*Angra Mainyu*). De meanse is in-eklemd tussen die tweeje en mut proberen veur 't goede te kiezen. Dit leste, t dualisme, is nie de oorsprunklike vörme west van disse godsdienst. t Dualisme is der deur latere volgelings van emaakt. Disse hebt de vraoge of der binnen 't iene 'n tweedeling anwezig is, vertaald deur goed en kwaod terwel de intentie van de vraoge lag of 't neudig is onderscheid te maken umme te kunnen zien en te kunnen greuien.

Zarathustra was de profeet veur de goede god. Volgns hum is e de waore god en bint alle aandere goden halfgoden. De meanse is eschaopen umme te strieden teegn de machten van 't kwaode. 't Geleuf is dorumme ok nie 't anvaorden van 'n leer, maa 't doel is 't goede te deanken, te zeggn en te doe.

Volgns de legenden is de profeet vermoord in Bactra, 't hudige Balch bi'j Mazar-e Sjarif.

## Also sprach Zarathustra
In t boek *[[Also sprach Zarathustra]]* van Friedrich Nietzsche uut 1885 is Zarathustra de heufdpersoon. Vake beschowd as de eerste die n absolute scheiding tussen goed en kwaod poneert, en vandaor as "uutvinder" van de moraal - zo as Solon as vader van de westerse wetgeving wödt bestempeld - löt Nietzsche Zarathustra terruge keren umme de Übermensch te prediken, die de meenslijke onverantwoordlijkheid begrep en n uut-eleefde moraal ten grave drög.

De componist Richard Strauss schreef in 1896 een muziekstuk met de titel *Also sprach Zarathustra*. Hi'j leut zich inspireren deur Nietzsches boek en schreef op baosis daorvan dit symfonisch gedichte. "t Eeuwige lied" uut t ende van t darde deel van "Also sprach Zarathustra" is eveniens op muziek ezet deur Gustav Mahler in zien darde symfonie.

## Literatuur
* Mary Boyce, *Textual sources for the study of Zoroastrianism* (1984 Manchester).
* Peter Clark, *Zoroastrianism. An Introduction to an Ancient Faith* (1998 Brighton)
* A. de Jong, *Traditions of the Magi* (1997 Leiden).
* Michael Stausberg, *Zarathustra und seine Religion* (2005 München)
Ulk (mythisch wezen)

Een **ulk**, **oelk**, **ollerke**, **oabeltje** of **Aulk** is een dwarg of kobold uut de Nedersaksische mythologie. De ulk wördt miest of-eschilderd as lillijk van kerakter en wördden gebruukt as kienderschrik. Ulken kent ze an weerskaanten van de Nederlaands-Duutse grèenze. Ze woont op heugtes.

## De Emslaandse Aulken
### Woongebied
In 't Duutse Emslaand, oostelk van Grunning en Drenthe, lig 't Eleonorenwald. De kern daorvan is een Hudenwald, een bos waorin boeren heur biesten leuten graozen en det daorveur speciaol wördden beheerd. D'r gruuiden ieken, die zodaonig wördden beheerd det ze optimaol ekkels gaven. D'r bint inmiddels ok veul dennen eplaant. In dizze bos woonden de Aulken, de Emslaandse dwargen, in zwarte kleraosie en mit rooie puntmusse. Heur woonplaatse wördden ok an-egeven as de Borsumer en Tunxdruper bargen, de Hexenbargen bi'j Lehe, of 't Doosmoor, een veengebied det tussen Hümmling en Askendorp lag. De kaans dej d'r oaverdag iene tegenkwamen was klein; ze zatten dan vört estopt in ondergrondse holen.

### Doen en laoten
's Nachts kwamen de Aulken teveurschien en haalden gruunte en koren van de akkers en melk uut de stallen. Ze kunden heurzölf onzichtber maken en mèensen waren bange veur heur toveri'je. Oorspronkelijk waren de Aulken bescheiden en verzamelden de melkdroppels die deur knechten en meiden emot waren. Later mienden ze recht te hebben op een diel van de melk, steulen melkbussen, kwamen de stallen binnen umme de koenen te melken, botter te karnen of graon mit te nemen. In de sagen bint ze mangs ok neudhelpers en weldoeners, allewal ze daor miestal wat veur terogge vreugen.

### 't Vörttrekken van de Aulken
Lange leden bint ze uut 't Emslaand vört etrökken; dit zol onder invloed van 't christendom gebeurd wèzen. Ie kunden ze heuren krimmeneren: "Evangelium, Lüden un Klangen driewet us hier ut de Lannen." Ze gungen vört toen heur leider, Ike Aoke, uut de tied kwaamp; dit zol een tieken wèzen van heur dreigende ondergaank. Toen reupen ze: "Ike Aoke is dood," en de daoropvolgende nacht trökken ze naor de Ems. "Haol aower," heurde de veerman zeggen. Hi'j zag d'r mar iene an de oever staon en wol 't kleine bootien lösmaken. Mar een stemme reup: "Pünte mitbringen" (de grote boot). Hi'j schrök hevig toen e zag det d'r een Aulk op de oever stund. 't Mannegien leup de Pünte op; wieder was d'r gieniene te zien. Mar de veerman heurden een constant getrippel van voeties en de grote boot zunk aal dieper in 't water. Hi'j mus van de Aulk zien hoed opholden, die toen deur onzichtbere haanden evuld wördden mit munten. Dreimaol mus e de hoed legen.

De Aulken zolden naor 't noorden etrökken wèzen. D'r hef nooit weer iene wat van eheurd.

## Nedersaksisch
*Drèents: *ulk*
*Emslaands: *Aulk*
*Grunnegs: *oabeltje*

## Rifferenties
Sint-Petersborg

**Sint-Petersborg** (Russisch: *Санкт-Петербург*) is de op ien nao grootste stad van Ruslaand (nao Moskou). De stad leit an de revier de Neva en had op 1 jannewaori 2010 4.879.566 inwoners.
De stad heten van 1914 tot 1924 Petrograd en van 1924 tot 1991 Leningrad.
Een cronike van den greven van Benthem

** ''Een cronike van den greven van Benthem'' ** is een laat-15e-ieuwse kroniek oaver 't lèven van de graven van de Graofschop Benthem. 't Miest van de historische graofschop lig tègenwoordig in Duutslaand. 't Haandschrift stamt vermoedelijk uut 't zuudoostelijke Oversticht ('t hudige oosten van Oaveriessel), en is esteld in Middelnederduuts mit starke Middelnederlaandse invloed. 't Taalgebruuk stiet onder invloed van 't Iessellaands (de toendertiedse schrieftaal van Iesselsteden as Zwolle en Dèventer), mar de Middelnederlaandse invloeden bint minder naodrokkelijk.

In de kroniek wördt een bulte schreven oaver de bisschoppen van Utrecht; de onbekende schriever hef hum veural ebaseerd op de *Chronographia*, een kroniek van de Utrechtse bisschoppen en Hollaandse graven deur Jan Beke. De kroniek van de graven van Benthem beschrif ok de Slag bi'j Aone (1227), waor de Drenten de Utrechtse bisschop Otto van Lippe versleugen, en 't geleufslèven van Beernd van Benthem, iene van de oprichters van 't Klooster Frenswegen bi'j Nordhorn.

## Fragment
Zo begunt 't (een paar woorden bint tussen rechte haakies verklaord):

:*Want *[Umdet]* onse andacht sonderlinghe in beschrivinghe deser cronyken is, ende alremeest omme te beschrivene die werke ende ghebuerte der edelen greven van Benthem, hijr omme willen wi beschriven alleen van der tijt, daer wi scrifte eder *[of]* seker waerheit van hebben. Men *[Mar]* daer wi ghene seker waerheit van en hebben, die wil wi laten staen ende begynnen van den, daer wi seker scrifte af ghevonden hebben. Alse ten iersten van Otten van Runynghen, palents greve *[paltsgraaf]* op deme Rijne, heer to Benthem. Ende want *[umdette]* wi na ordinancien der croniken wal ierst solden beschriven, we die iersten weren, die Benthem hebben ghetymmert ende ierst beseten, mer want *[umdette]* wi daer nene *[gien]* seker scrifte af ghevonden en hebben, soe en willen wi ghene onseker dinghe voer waerheit bescriven, wattan der ghemenen lude *['t ienvoudige volk]* saghe is, dat die borch to Benthem langhe voer conynghes Karls tijden was ghebouwet. Aver doe Karolus desse lande bedwanck ende to den krystenen ghelove hadde ghebracht, verbeterde hij dat slot to Benthem mit tornen ende ander tymmeringhe, omme die onghelovighen daer te bet *[des te bèter]* van te krenkene ende den gheloven te sterkene.*

## Bron
*Friedel Helga Roolfs, Heike Riedel-Bierschwale en Volker Honemann (red.) (2010), *Een cronike van den greven van Benthem: Edition und Übersetzung einer Spätmittelalterlichen Chronik über die Grafen von Bentheim*, Builefeld: Verlag für Regionalgeschichte