open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Grote of Lebuïnuskarke

De **Lebuïnuskerke** in Deventer was in de Middeleeuwn de heufdkarke van de stad en ene van de veurnoamste karken binnen et bisdom Utrecht. Et is histories en bouwkundig n belangriek bouwwark. De Lebuïnuskarke deed tiedens et kortstoandigen bestoan van et bisdom Deventer (1559-1580) deenst as kathedroal. De karke beheurt tot den Top 100 der Nederlaandsen UNESCO-monumenten.

De eerste (holten) karke op dizze plaatse wodden in 768 ebouwd deur den missionaris Lebuïnus. Al in n vrog begin wodden n kapittel an de karke verbaonden. Biskop Balderik van Utrecht verving heur in de 10de eeuwe deur ne steen' karke. In 1040 gaf biskop Bernold opdracht veur den bouw van nen groten romaansen basileek. In 1235 en 1334 wodden de karke verwoost deur braand. De karke van vandage, ne gotiese hallenkarke, kwam tot staand tussen 1450 en 1525. In et opgoande wark bunt echter nog belangrieke delen van den romaansen veurgänger anweazig. Ok is de romaanse crypte bewoard ebleaven, den starke geliekenis verteunt met de crypte van de Pieterskarke in Utrecht, dee ok deur Bernold is ebouwd.

De hele karke is veurzeen van kruus-, star-, en netgewelven. De pleistering van et binnenwark is, met uutzundering van dee delen dee-t van muurskilderingen veurzeen waren, in de joaren vanof 1927 vort ehoald. Den toorn kump uut et ende van de 16de eeuwe. Begin 17de eeuwe is zi-j bekreund mit nen lanteern noar et untwarp van den Amsterdamsen bouwmeister Hendrick de Keyser ten behoove van nen beioard van de gebreuders Hemony.

## Wat ofmetingen
*Lengte van de karke (binnenwarks): 99,10 meter 
*Grootste breedte: 38,65 meter 
*Heugte van et schip: ca. 18 meter
*Heugte van den toorn: 62,50 meter

## Uutgoande verwiezing
*Webstea van de Grote of Lebuïnuskarke
Stadhoes van Dimter

Et **Stadhoes van Dimter** is eleagen an et Grote Karkhöf teagenoaver de Grote of Lebuïnuskarke in Dimter. Et beheurt tot den Top 100 der Nederlaandsen UNESCO-monumenten.

Et stadhoes kent verskillende bouwstielen. Den veurgeavel is klassicisties en uut et ende van de 17de eeuwe, untworpen deur Jacobus Roman. Den zi-jgeavel van et vröggere Wanthuus in de Polstroate is uut 1662 en untworpen deur den Amsterdamsen bouwmeister Philips Vingboons.
 
Et hef n bi-jzunder binnenwark mit stucwark, schouwen, gildebödden, betimmeringen en nen börgemeisterstool.
In de olde roadszale hönkt et skilderstukke van Gerard ter Borch II "*Den magistraat van Dimter*" uut 1667.

Et hoes harbargt nog altied et bestuur van de gemeente Dimter mit roadszale en börgerzale. De trouwzale is in et noast-elegen Laandshoes.
 
Een deel van et stadhoes is vri-j te bezichtegen.
Tufsteen

**Tufsteen**, **tuf** of **tuffeet** is n ofzettings gesteente van vulkanies materioal; vulkanoklasties gesteente. Et kan bestoan uut verskillende samenstellingen, moar de kiemloage is vulkaniese asse. Hierin bunt gesteentebrökstukke van de vulkane of et umrengenden gesteente te vinden. Ok vulkanies glas (obsidiaan) wödt in tuffeet an-etroffen.

Tuffeten wödt of-ezet rundumme ontplofboare vulkane, woar asse de umrengende loch in estotten wöd en neerkump mit de gesteentebrökstukken "drievend" in de assenkiemloage. Mooie en geologies jönge (midden-Tertiair tot Pleistoceen olderdom) veurbeelden bunt te vinden in den Eifel.

## Gebruuk
Tufsteen is ne vri-j zachte steensoorte dee makkelek te bewarken is. Andere benamingen veur tufsteen bunt doefsteen en dufsteen. Gemalen tufsteen neumt ze tras. Tras wöd too-eveugd an metselspijs um te zörgen veur n vaster en waterdicht metselwark. 
In de Middeleeuwn wodden et in Nederlaand mangs ebruukt as bouwmaterioal. Et wödden toon veural ewonnen in den Eifel. Vanof de 13de eeuwe wodden et tufsteen steeds vaker vervongen deur andere steensoorten dee uut de plaatseleke umgeaving ehaald konden wödden zoas baksteen'.

Bi-j den bouw van kasteel Vredenburg in Utrecht in de 16de eeuwe wodden ok tufsteen ebruukt. De Italiaanse stad Orvieto is op n hoog vlak van tufsteen ebouwd.

Der wodt verskillende soorten tufsteen beskreaven:
*ettringer tufsteen
*romer tufsteen
*weiberner tufsteen
*peperino grigio
*peperino rosato
Tracheet

**Tracheet** is n vri-j felsies(zoer) uutvleujingsgesteente dat völle alkalies hef, veurnamelek kaliveldspoat.

## Eigenschoppen
Et deurgoans grieskleurigen tracheet hef noast kaliveldspoat ok pyroxenen en amfibollen en kleine betjes kwarts en nefelien kunt in et stollingsgesteente veurkommen. De silika-samentrekking in éne punte van et gesteente is hoge, howal et weinig kwarts hef. Et meeste silica zit in de veldspoaten.

Tracheet is volgens et QAPF-diagram n oavergängsgesteente tussen fonoleet (rieker an nefeleen) en rhyoleet (rieker an kwarts). Den deeptegesteente-vörm van tracheet is syeneet.

## Naamgeaving
Den name van et gesteente tracheet is of-eleid van et Griekse *trakhus*, dat "row" betekkent.

## Veurkommen
Tracheten komt veur in vulkaniese gebeden dee alkali-riek vulkanisme kent. Et gesteente wodden under andere evörmd in den Groten Slenk, moar et kump ok veur in den Duutsen Eifel, de Azoren, Tenerief en de Black Hills in Zuud Dakota, Vereanegde Stoaten.

## Zee ok
*QAPF-diagram
Sint-Walburgiskarke

De **Sint Walburgiskarke**, plaatselek bekend as **Walburgkarke**, is ne karke in Zutfent. Et beheurt tot den Top 100 der Nederlaandsen UNESCO-monumenten. De karke is verneumd noar den heiligen Walburga of Walburgis, van wee ok n beeldjen op et karkarf steet.

Et oldste deel van de karke kump uut de 11de eeuwe. De karke van vandage kump veur et grootste deel uut den 13de eeuwe; vanof de 16de eeuwe hef zee eur hedendaagse uterlek.

Tot 1261 was den Walburgis de enige parochiekarke van Zutfent. Vanof 1591 is de karke in bezit van de Hervormde beweaging. Vandage den dag gebruukt de Prottestantse Gemeente Zutfent - Warnsveld de karke.

Bi-j de karke is de Libri-je, ne olde kettenbibliotheek uut 1561 evestigd.

## Uutgoande verwiezingen
* Webstea van de Sint Walburgiskarke, mit foto's
* Libri-je
De Grafeleke Toornmölle

**De Grafeleke Toornmölle** is ne toornmölle in Zerrem in de Nederlandse previnsie Gelderlaand. Dizze mölle is noar alle woarschienlekheid de oldste nog bestoande windmölle in Nederlaand.

Noar alle woarschienlekheid is de mölle veur 1441 ebouwd. Uut greujringenonderzeuk is eblekken dat et rechtervoogholt in de kappe ofkumstig is van nen boom den veur 1440 ekapt is. Tot in de 20ste eeuwe beheurden de mölle too an de heern en graven van Kasteel Huus Bargh. In 1839 wodden de inrichting van de mölle verni-jd. Noadat de mölle in de 20ste eeuwe in partikuliere hende kwam dreigden sloop, moar in 1929 wodden de mölle onder-ebrach in ne stichting. De mölle wodden in 1963, 1974, 1991 en 2005 restaureerd en moalt noe op vri-jwilligen boasis graon. De mölle hef twee koppel moalsteenn. 

Et middeleeuwse bouwwark hef gans dikke muren en nog gans olde vloerplanken woarmet et éne van de meest bezundere möllen in Nederlaand is.

De boavenasse is deels van holt en deels van geetiezer. Et geetiezer kump uut 1861. Et iezeren deel is an de veur- en achterkante umvat in de olde holten asse.

De wieken hebt n oldhollaands tuug. 

De mölle is nen binnenkruujer. De kappe wödt edraejd met hulpe van twee kroewarken en draejt op n Engels röllenkroewark. Et hele boaventoafeldeel is veur et kroewark veurzeen van kroekammen. 

Den vang, woarmet de wieken stil-ezat könt wodden, is nen Vloamsen vang met 4 vangstukken.

De mölle is ne belangrieke toeristiese attraktie veur Zeddam. Et beheurt tot den Top 100 der Nederlaandsen UNESCO-monumenten.

## Uutgoande verwiezing
*De mölle op de Nederlandse möllenverzoameling
Rieksmonument

Een **rieksmonument** is ne zaak (gebouw, veurwarp, stads- of darpsgezicht) dee van algemean belang is weagens de schoonheid, de betekkenis veur de wettenschop of de kultuurhistoriese weerde. Dit steet umskreaven in de monumentenwet van 1988. Der is ne minimum leaftied van 50 joar van de zaak um in anmerking te kommen veur et moatschoppelek anzeen van bescharmd rieksmonument. Rieksmonumenten bunt oaver et algemeen veurzeen van et internasionalen blauw-witte monumentenschildjen (zee ofbeelding).

Nederlaand hef rundumme 51.000 gebouwde rieksmonumenten, 1.500 archeologiese rieksmonumenten en 350 bescharmde stads- en darpsgezichten.

Dee rieksmonumenten bunt in-eskreaven in de Monumentenlieste (artikel 1 Monumentenwet 1988), dee'j vanzelf könt vinden in de veurwarpenverzameling van et (ODB), beheerd deur den RACM. De veurwarpenverzameling is neet publeekelek toogänkelek.

In 2000 wodden et untwarp "Actualisering Monumentenregister" an-evangen, um de laandeleke lieste bi-j te warken en betrouwboarder en toogänkeleker te maken. 

Veur et onderhold van Rieksmonumenten bestoat fiscale veurzeningen.

## Tiedeleken beleidsreagel anwiezing bescharmde monumenten
Op 1 juli 2007 ging nen tiedeleken beleidsreagel van kracht (*Tiedeleken beleidsreagel anwiezing bescharmde monumenten 2007*) in opdrächt van den minister van Onderwies, Kultuur en Wetenschop, R.H.A. Plasterk woarin de anwiezing van rieksmonumenten tot 1 januari 2009 is op-eschort veur zaken ebouwd veur 1940. Alleneg bi-j hoge uutzundering wodt bescharmde rieksmonumenten an-eweazen, alleneg wanneer de zaak beheurt tot den rundumme 100 meest weerdevolle monumenten dee ebouwd bunt in de tied 1940 / 1958 (de zo-eneumde wiederopbouw-tied). Dizze lieste wodden in den harfst van 2007 uutegeaven, zee: lieste van ni-je rieksmonumenten (2007). Den minister kos veur dizzen beleidsreagel umdat hi-j rap mit de verni-jing van de monumentenzörg wol anvangen.

Nen vergeliekboaren moatregel gold veur de tied van juli 2006 tot juli 2007.

## Top 10 gemeenten mit de meeste monumenten

## Zee ok
*Monumentenzorg
*Top 100 der Nederlaandsen UNESCO-monumenten

## Uutgoande verwiezingen
*Monumentenwet 1988
* Ni-je rieksmonumenten

Bron: Gezicht op gebouwd erfgoed Delft - monumentennota 2007-2017, Gemeente Delft Vakteam Monumentenzorg & Bouwkwaliteit, December 2006
Saksen-Aanhoalt

**Saksen-Aanhoalt** (Duuts: *Sachsen-Anhalt*, Platduuts: *Sassen-Anholt*) is n Duutse dailstoat in t oosten. De heufdstad is Magdebörg, de grootste stad is Halle. Saksen-Aanhoalt ligt tussen Hoavel en Hartz. De grootste rivier is de Elbe, de hoogste baarg is de Brocken in Hartz.

Saksen-Aanhoalt grenst aan Nedersaksen, Braandenbörg, Saksen en Tureng. De dailstoat is 20.447 km² groot en het sikkom 2,45 miljoen inwoners.

## Steden

## Verwiezens noar boeten
* Webstee van Saksen-Aanhoalt (Duuts)
Sassenpoorte

De **Sassenpoorte** in de stadmure van Zwolle is ne stadspoorte dee wierd ebouwd an et ende van de 14de en beginne van de 15de eeuwe as underdeel van de stadsverdeadegingswarken. Den untwarper is unbekend. Veur den bouw is völle natuursteen ebruukt, mit name trachiet en tufsteen. De Sassenpoorte beheurt tot den Top 100 der Nederlaandsen UNESCO-monumenten.

## Geskiedenisse
De hanzestad Zwolle was beginne 15de eeuwe in heure bleujtied as handelsstad. In 1407 wödden Zwolle as volweerdeg lid van et machtige steadnverboand van de Hanze too-eloaten. Den groten umväng van dizze stadspoorte stoand veur den riekdom van Zwolle in dee tied. In 1893 schonk de gemeente Zwolle de Sassenpoorte an et Riek, um doar et rieksarcheef in under te bringen.

## Kenmarken
Tussen 1894 en 1897 wodden de poorte restaurierd en wödden dakkapellen en n neogoties spits klökketöarntjen an-ebrach. Hierveur wodden et 18de eeuwse klökketöarntjen of-ebrokken. Tussen de hooktoorns bevindt zich nen mezekouw. Vanuut geate in de vloere van dizzen uutbouw kon kokkende pek oaver binnendringende vi-janden egotten wodden.

## Arfgoodanduding
De poorte steet in den top 100 van monumenten mit eerste arfgoodanduding. Den Rieksgebouwendienst dealt de poorte in under "kattegerie I". Dizze kattegerie umvat dee monumenten van butengewoon (inter)nationaal kultuurhistories belang.

## Wettensweerdegheden
*In 2006 brach TPG Post nen postzeagel uut in de riege *Mooi Nederlaand* mit doarop nen ofbeelding van de poorte.

## Uutgaonde verwiezing
De Sassenpoorte kö'j bekieken op n filmpken van den stea Hollaand in Video. 
* Sassenpoorte op video
Monument

Een **monument** is n oaverbliefsel van kunst, kultuur, architektuur of ni-jverheid dat van algemeen belang wöd geacht um de historiese, volkskundege, artestieke, wettenschoppeleke, industrieel-archeologiese of andere socioal-kulturele weerde.

Ok bi-jzundere natuurgebeden kunt as *monumenten* (natuurmonumenten) wödden ezene.

Een monument is et toonbeeld veur nen bepoalden stiel van bouwen, of hef op ne andere wieze ne belangrieke betekkenis as tekkenend bouwwark veur ne bepoalde tied. 

## Monumenten in Nederlaand
Monumenten mit et moatschappelek anzeen van rieksmonument hebt recht op umvangrieke subsidie veur onderhold en verni-jing, zolange et binnen den stiel blif, zoas dee verteggenweurdigd wöd deur et gebouw.

Der bunt ok gemeenteleke monumenten in Nederlaand. Dizze groep is umvangrieker, en hef ne dudeleke plaatseleke betekkenis. De subsidie doarop is mangsmoal leager, et geet hierbi-j ok vaker umme wonhuze of stadsdele. Ok besteet der monumentenzorg op previnsievlak.

Et beweagend arfgood kreg bi-jnoa nooit subsidie, moar kan in enkele gevallen laegrentende leningen kriegen ten behoove van restaurasie. 

Skeape, et voarend arfgood, kent n *Nationaal Register Voarende Monumenten*. Een doarin op-enomnen skip wöd Voarend monument eneumd.

## Aandere betekkenissen
Een monument is ok n herdenkingstekken; ne gestalte, skulptuur, beeld bedoold um den kieker te herinneren an iets.

## Zee ok
* Monument (gedenktekken)
* Kultureel geheugen
* Esperantomonumenten
* Industrieel arfgood
* Voarende monumenten
* Bescharmd stadsgezicht - Bescharmd darpsgezicht

## Uutgoande verwiezingen
* Geldeleke understeuning bi-j et restaurieren en onderholden van monumenten
* Infomasie oaver monumenten in Nederlaand veural bedoold veur eigenoaren van monumentoale huze
* Wet holdende veurzeningen in et belang van monumenten van geskiednis en kunst (Monumentenwet)
Den Prins van Oranje (Breevoort)

**Den Prins van Oranje ** is ne windmölle in Breevoort, previnsie Gelderlaand. De mölle steet binnen de bebouwing dicht bi-j de St Gregoriuskarke in Breevoort. 

Et is ne grote runde steenn walmölle uut 1870, gedekt met dakleer, met nen vlucht van 25,00 m, dee indrökwekkend steet op et stadsbolwark **Welgemoed** met grote historiese weerde.
  
## Geskiednis

In 1644 en 1645 wierd deur den stadholder Frederik Hendrik as heer van Breevoort toostemming egoavn veur den bouw van ne staandermölle op ene van de stads bolwarken **Welgemoed**. Noadat dizzen ofbrendden in 1869 wödden op dizze plaatse in 1870 ne ni-je mölle ebouwd, woarvan den bouw stil lag veur n joar, toon de Duutse metseloars mössen denen in den Fraans-Pruusen krieg. 

## Restaurasie

In 1968 is de mölle restaurierd net as in 1992 toon blek dat den binnenroode (nen olden buutenroode, ofkumstig van de mölle van den polder "Binnenweg" uut Zeutermeer in den assekop nen groten breuk te hebben, hierdeur kwam de mölle van den enen dag op den aanderen dagge buuten bedrief)

## Uutgoande verwiezingen
* Mölle Prins van Oranje
* Mölledatabase

## Bronnen
Mölledatabanke

## Galeri-je

Ofbeelding:Bredevoort 003.jpg
Ofbeelding:Prins van oranje Bredevoort uitzicht.jpg
Ofbeelding:Prins_van_oranje_Bredevoort.jpg
Ofbeelding:Bredevoort interieur Prins-Oranje.jpg
Stoandermölle

De **stoandermölle**, **standeerdmölle** of **staakmölle** is et oldste holten soort windmölle in de Laege Laanden. Den name is ofkumstig van den stoander, nen rechtopstoanden, rundumme 70-80&nbsp;cm dikken stam, woarop de kaste van de mölle zit. De kaste röst op de boavenkante van den stoander op ne stormpenne. Een tweede steunpunt veur de kaste um den stoander is den zettel halverweage den stoander.  Uut de Stoandermölle is de wipmölle ontstoan. An den vörm van et dek, de heugte van den voot, den vörm van de treppe, de lengte/breedte verholding van de kaste en et ofdek boaven et luuwark kö'j zeen in welke streake de mölle steet.

De oldst bekende en unbetwistboare windmöllebeskrievingen komt uut rundumme 1180. Woarschienlek waren dit Stoandermöllen. De oldste nog bestoande Stoandermöllen in Nederlaand bunt de Kallenbrooker Mölle of Den Olden Florus in Terschuur en de Doezebargermölle in Ede.

De Stoandermölle kump nog veur in Noord-Frankriek, België, Nederlaand, Engelaand, Noord-Duutslaand en Denemarken.

## Zee ok
*Tot Veurdeal en Geneugen mit uutgebreide fotogalleri-je

## Wettensweerdegheden
In Nederlaand bunt der van dit soort nog 47 möllen bewoard ebleaven, veurnoamelek in Gelderlaand, Noord-Braobant, Limburg en Zeelaand. In Belgie wöd hi-j under aandere nog evonden in Koksiede, bi-j de Onze-Leeve-Vrouwe Ten Dunen, Zingem (en dealgemeente Huuse (Belgie)), en in Retie (De Heerser).

## Galleri-je ([[Doezebarger_mölle|Doezebargermölle]] in Ede)

Ofbeelding:Doesburgermolen voorkant.jpg|Doezebargermölle 2007
Ofbeelding:Doesburger molen kruizijde Ede.jpg|Achterkante mit boavenaan et luukepken.
Ofbeelding:Doesburgermolen afschieten.jpg|Ofscheten van zak meal. De mölle hef deurlopende trepbeume.
Ofbeelding:Tekening Doesburger molen Ede.jpg|Deursnit tekkening


## Uutgoande verwiezing

*Filmken oaver de Prins Bernhard Stoandermölle
Walmölle

Ne **walmölle** is ne mölle dee steet op den stadswal van ne ummuurde stad. Hierdeur had ne mölle vri-jen windvang. Ok waren zie bi-j eslotten stadspoorten veur de stadsbewonners bereikboar en had et stadsbestuur vaste inkomste uut den "belasting op et gemaal".
Um te veurkommen dat et stadsbestuur inkomsten misleep, wodden doar "mölledwang" op-elegd. Zi-j waren dan verplicht um eur groan op ne stadsmölle te loaten malen.
De stadsmölle wödden mangsmoal deur et stadsbestuur bi-j opbod an den meest bedende möllenoar verpacht, woarbi-j hi-j zich verplichtten um de belasting op et gemaal veur et stadsbestuur te innen en of te stoan. Doarnoast had den möllenoar "schuprecht", et recht um as belonning veur et malen n deel van et meal veur eigen gebruuk achter te holden. Hierveur wodden ne schuppe van bepoalde ofmetingen ebruukt. Sommige möllenoars heelden bi-j de stelle euren doeme op den raand van de schuppe, woardeur zie meer meal koanden schuppen.
Fraans-Pruusischen oorlog

Den **Fraans-Duutsen** of **Frans-Prusischen Krieg** begun op 19 juli 1870 en duurden tot 10 mei 1871. 

Den krieg wodden evoerd tussen Frankriek en de Duutse stoaten under leiding van Prusen. Frankriek was beduch veur den rap greujenden Pruusisch-Duutsen macht. Frankriek was tot 1870 de starkste noatie op et vastelaand in Europa, moar Prusen, onder leiding van Bismarck, wol dizze plaatse innemmen. Dizzen deur beide parti-jen gewunsten krieg zol et umslagpunt betekkenen.

Den krieg was n op-ezat plan van de Realpolitik van Bismarck; veur ziene plannen met éen Duuts Riek mos e Frankriek en Oostenriek uutschakelen. Den Pruusisch-Oostenrieksen Oorlog was in 1866 al beslist in et veurdeel van Prusen; in 1870 zol ok Frankriek volgen.

Op 10 mei 1871 tekkenden Frankriek de Vrea van Frankfurt en wodden den oorlog be-endegd. Op 21 mei zetten et regime van Versailles den anval in op de Commune van Paries, dee wodden neer-eslagen noa ne wekke van harde stried (Semaine sanglante, Blodige weake), woarbi-j teggen de 20.000 leu um et leaven kwamen.

Frankriek mos ok an Duutslaand ne kriegschatting betalen van 5 miljard goldfraank, ruum et dobbele van de joarlekse stoatsbegroting. Zolange dee schatting neet betoald was, zollen Duutsen tröppen et grootste deel van Noord-Frankriek bezet holden, woarbi-j de kosten van et bezet edragen zollen wodden deur et bezette gebeed. De schatting wödden binnen dree joar ofbetaald, woarnoa de Duutse tröppe Noord-Frankriek ontruumden en vortgingen.
Sint-Gregoriuskarke (Breevoort)

De **Sint-Gregoriuskarke** is ne ni-jgotiese karke in Breevoort in de previnsie Gelderlaand, woarvan de fundamenten uut 1790 komt. Dit gemeentemonument, is untworpen deur den bekenden bouwmeister Alfred Tepe. Tepe's karken kenmarkt zich deur nen mangs eenvoldigen moar riezegen bouwstiel mit neet völle ornamenten. Noa Pierre Cuypers was hi-j den belangrieksten untwarper van de ni-je gotiek in Nederlaand. Hi-j warken veural in et bisdom Utrecht. 

## Reformasie
Noa et beleg van Breevoort en de Reformasie rundumme 1597 mochten den rooms-kattelieke inwonners van Breevoort gene karkdeeensten meer holden en maken doartoo lange tied ebruuk van Duutse kruuskapellen, net oaver de grenze. Umstreaks 1790 wödden doar wier n karkjen esticht en in 1876 wierd de karke van vandage, tooewi-jd an Sint Georgius, in ebruuk enommen.

## Lokasie
Noadat de stadswallen in de 19de eeuwe veur n groot deel wödden of-egroaven wödden op ne Kourtine tussen 2 bastionnen de Sint-Gregoriuskarke ebouwd, woardeur dizze karke nog altied n betjen hoger steet as de umrengende stroaten.

## Uutgoande verwiezingen
* Karkvenster Aalten-Breevoort
Wealdarfgoodlieste

De **Wealdarfgoodlieste** is ne lieste mit Wealdarfgood samen-esteld deur de Kommissie veur et Wealdarfgood van den UNESCO.

De lieste van Wealdarfgood besteet sinds de 32ste bi-jenkomste van den gröppe leu veur et unreurende Wealdearfgood uit bi-jmekare 878 monumenten, woarvan 174 in et natuurarfgood (**N**), 679 monumenten in et kultuurarfgood (**K**) en 25 monumenten as ne samenstelling van beide (dit bunt de zogeneumde "gemengde Arfgooderen"). Van dizze lieste stoat der 31 op de lieste van et bedreigde Wealdarfgood, umdat et veurtbestoan van dizze monumenten in gevoar is.

Et reurende Wealdarfgood wödt deur UNESCO op-enommen in de aparte lieste van Meisterwarken van et Oroalen en Reurende arfgood van de Mensheid.

## Uutgoande verwiezingen
* UNESCO's lieste van Wealdarfgood
* Waldarfgood in Nederlaand 
* 360° rondkiek ofbeeldingen van nen groten trop wealdarfgooderen
Sint-Gregoriuskarke

De **Sint-Gregoriuskarke** kan verwiezen naor:

*Sint-Gregoriuskarke (Breevoort)
*Sint-Gregoriuskarke (Brunssum)
Prins van Oranje

**Prins van Oranje** kan verwiezen naor:

* Prins van Oranje (titel), nen titel, eurspronkelek verboanden an et unofhänkeleke prinsdom Orange
* Den Prins van Oranje (Breevoort), ne windmölle in Breevoort
* Den Prins van Oranje (Buren), ne windmölle in Buren, Gelderlaand
Mulder (deurverwiezing)

**Mulder**, **Muller** of **Möller** kan wèden:

* Iene die op een meule warkt
* De achtername van iene
* Een eekmulder
1615

De volgende gebeurtenissen vunnen plaose in 't jaor **1615**

## Gebeurtenissen
* In Grolle brouwt Willem Neerfeldt zien eerste Grolsch bier.

## Geboren
* ...

## Uut de tied
*
1597

De volgende gebeurtenissen vunnen plaose in 't jaor **1597**

## Gebeurtenissen
* 6 februari - In Nagasaki wödden 26 katholeeken priesters gekruusigd: den dree jezuïeeten Paulus Miki, Jacobus Kisai en Johannes de Goto, alsmet 23 poaters Franciscoanen dee uut den Filipienen waren oaver-estokken..
* 24 februari - Slag bi-j Turnholt: prinse Maurits versloat den Spoansen ruuteri-je.
* 11 januari - Bij Bawean wödt et skip *Amsterdam* in braand estokken, umdat doar nen tekort an bemanningsleu bunt veur den helen vlotte.
* 14 augustus Den tocht under Den Holtkearl noar Oost-Indië keert wier in Amsterdam trög. Howal den tochte veur geldelek gewin geen gooden aflöp hef en moar 87 oaverleavenden van de 240 bunt, blik dat zi-j Portugal neet neudig hebt veur kruuden en wödden al rap nen groten antal tochten vanuut Nederlaand noar Indië ezonden. In nen tiedsbestek van 7 joar wödden 12 verskillenden compagnieën op-ericht.
* Prins Maurits undernemt van augustus tot en mit november nen veldtochte in et oosten van den republeek en veroavert meerderen vestingsteedn op riege: Rijnbark, Meurs, Grolle, Breevoort, Eanske Oatmörsken, Oldnzel en Lingen.
* 9 oktober- In Breevoort brekt nen groten stadsbraand uut noa et beleg van dee stad deur Prins Maurits van 1 - 9 oktober woarbi-j ok dem St. Joriskarke volleadig ofbraandt. Slechts 20 huze blieven bespoard.
* 13 november - Mit den veroavering van Lingen deur prinse Maurits endigt den Twentsen Oorlog.
* Bonn wödt heufdstad van den Keur-Keulen
* Den Habsburgsen keizer Rudolf II erkent Emden as semi-unofhänkeleken stad.
* Et Zwitsersen kanton Appenzell wödt noa tientallen joaren van godsdeenst gesteggel verdeald in 2 halfkantons: et katholeeken Appenzell Innerrhoden en et protestantsen Appenzell Ausserrhoden.

## Geboaren
;januari
* 31 januari - Johannes Franciscus Régis, Fraansen volkspreaker, jezuïet en heiligen (oaverleaden 1640)
;doatum unbekand
* Pieter Claesz - Nederlaandsen kunstskilder
* Pieter Jansz Saenredam (1597-1665), Nederlaandsen kunstskilder en tekenoar.
* Don Francisco de Melo (1597 - 1651), van 1641 tot 1644 (interim) laandvoogd van den Zuudeleken Nederlaanden.
* Cornelis Jol alias "Holtebeen" (1597-1641), Nederlaandsen zeeheld

## Oaverleaden
;juni
* 2 - Diederik Sonoy (68), geuzenleider
* 20 - Willem Barentsz (~47), Nederlaandsen zeevoarder en untdekkingsreiziger

;december
* 21 - Den Heiligen Petrus Canisius (76), Nimwaegen jezuïet.

;doatum unbekand 
* Francisco Verdugo (61), van 1581 tot 1594 den letsten Spoansen stadholder
1672

De volgende gebeurtenissen vunnen plaose in 't jaor **1672**

## Gebeurtenissen
* Rampjoar veur Nederland. **1672** steet in Nederlaand bekand as et rampjoar, umdat Engelaand, Könninkriek Frankriek, Köln en Münster den Republeek binnenvalt. Dit is et beginne van den Hollaandsen Oorlog.

*12 juni 1672 beleg van Breevoort deur Bommen Berends generaol st.Paul en bestokt den stad mit bommen en granoaten.
*18 juli - Bernhard von Galen, biskoppe van Münster, bestokt den stad Grunnen mit bommen en granoaten.
*17 augustus - Den opmars van den biskoppe van Münster in Noord-Nederlaand wödt gestoet bi-j Grunningen
*20 augustus - Roadspensionoaris van Hollaand Johan de Witt, den belangriekste stoatskearl van den tied, wödt samen met zien breur Cornelis de Witt, lid van den Stoaten-Generoal, vermoord zunder rechtzoake deur nen tröppe kwoade leu. Dit gebeurden in Den Haag, in en bi-j den Gevängenpoorte, woar Cornelis zojuust gevängen was ezet weagens nen vermeende beroaming van nen moordanslag op Willem III. Dee wöd mit steun van den Oranjepartie tot stadholder beneumd. 
*11 september - Fransen soldoatn bloast Kastele Brakel op.
*5 oktober in Wenterswiek wöd den Freule van Dorth terecht-esteld.

## Geboren
*...

## Uut de tied
*...
Achterhookse warkwoorden

Hier volgt ne lieste van onregelmaotige Achterhookse warkwoorden.

## Doe:n/doon

## Geven

## Gaon

## Hebben

## Motten

## Slaopen

*In sommige plaatsen wordt slaopen ok wal as regelmaotig warkwoord vervoegd, de veleden tied is dan: *ik slaopen* veur *ik sliep* *

## Sni-jen/snie:den

## Vraogen

## Waen (zun)

*N.B.:*

* "Hoe laat moeten we daar zijn?" wordt vertaald as: "Hoe late mot wi-j daor waen?"
* "Het moet heel mooi zijn geweest" wordt vertaald as: "Ut mot heel (of alderbastend) mooi ewest waen."

## Lopen
:ik lepe
:i-j lepen (W'wiek: dou leepste)
:hee lep
:wi-j lepen
:i-j lepen
:zee lepen

## Zie:n/zeen
Iesselvallei

De **Iesselvallei** is een gebied in 't noordoosten van de Veluwe. De gemeenten die hieronder vallen bint Apeldoorne, Brummen, Epe, Heerde en Voorst, mar ok de Overiesselse plaatsen Welsum en Marle vallen deronder. 

De Iesselvallei hef zien name te danken an de revier de Iessel die langes disse plaatsen liggen. In de tied van de Hanze hef de revier 't gebied veul op-eleverd, mar de inwoners hebben ok van doen ehad mit de minne kanten van de revier, zoas overstromingen.
1350

**Gebeurtenissen**:
*Zwarten Dood in Europa (tot 1351)
* Breevoort kreg muntrecht. Den muntheer was Kastelein Gerard Vullinc.

----

**Geboarn**:
* Margaretha van Male, hartoginne van Bourgondië, gravinne van Vloanderen, Nevers, Rethel en Artois en hartoginne van Braobant en Limburg.
----

**Oaverleaden**:
* 22 augustus - Filips VI van Frankriek (57)
* Alfons XI van Castilië
1526

## Gebeurtenissen
* 29 augustus - De Ottomanen brengt under Suleyman I et Hongaarse leager ne verneetegende neaderloage too bi-j den Mohács. Den Hongaarsen könning Lodewiek II kump doarbi-j um et leaven. Et grootste deel van Hongari-je kump veur 150 joar in Ottomoansen hende. Noord-Hongari-je, Bohemen en Silezië wödt Oostenrieks.
* Karel V geet trouwen mit Isabella van Portugal.
* Undertekkening van de Vrede van Madrid, woarbi-j Frans I ziene ansproaken op Milane, Noapels, Franche-Comté, Krone-Vloanderen en Artesië möt opgeaven.
* Den Mongoolsen kriegsheer Babur verslöt den Sultan van Delhi en veroavert et noorden van India. Hi-j sticht et Mogoelriek.
* Et bestuur van Breevoort geet oaver noar den Geldersen hartog Karel van Gelre.

## Geboarn
;februari
*18 - Carolus Clusius, Vloamsen geleerde

## Oaverleaden
;augustus
* 29 - Lodewiek II (Lajos II) (20), Könning van Hongari-je en Bohemen

;oktober
* 18 - Lucas Vásquez de Ayllón, Spaansen veroveroar

;zunder doatum
* Pedro Álvares Cabral, Portugesen zeevoarder.
1612

## Gebeurtenissen

* 20 januari - Matthias van Habsburg volgt zien oaverleaden breur Rudolf op as Keizer van et Heilige Roomse Riek.
* Bartholomaeus Pitiscus voert in ziene trigonometriese tabellen de decimoale scheiding in. 
* Sultan Ahmed I verleent de Nederlaanders et rechte um under eigen jurisdiktie handel te drieven in et Osmaanse Riek.
* In Amsterdam wödt nen anvang emaakt mit den 'groten uutleg'. Begunnen wöd mit et groaven van de dree heufdgrachten Heerngrachte, Keizersgrachte en Prinsengrachte.
* Prins Maurits van oranje (1567 - †1625) wöd pandheer van Breevoort, den doarveur 50.000 goldguldens mös betalen.
## Geboaren

;februari
* 3 - Samuel Butler, Engelsen dichter

;juni
* 16 - Murat IV, sultan van et Ottomaanse Riek

;oktober
* 28 - Jacob Kettler (1610-1681), hartog van Koerlaand (r.1642-1681).

;datum unbekend
* Peter Stuyvesant, letsten Nederlaandsen gouverneur van Ni'j-Nederlaand

## Oaverleaden
;juni
* 8 - Hans Leo Hassler (49), Duutsen komponist

;augustus
* 12 - Giovanni Gabrieli (59), Venetioansen priester, komponist uut de Renaissance en organist

;september
* ? - Giovanni de' Bardi (78), Italioansen graaf van Vernio en komponist, dichter en toneelsckriever

;oktober
* 7 - Menso Alting (70), Nederlaandsen preadikant en karkhervörmer

;november
* 6 - Henry Stuart, Prinse van Wales, oldsten zünne en kroonprins van Jacobus I van Engelaand
1626

## Gebeurtenissen
*13 april. Der brekt rellen uut in Amsterdam, noadat nen ultra-orthodoxen dominee, Smout, ziene anhangers had op-eropen den gebedsdeenst van de Remonstranten te verstoren. 
*22 juli - Den Freesen stadholder Ernst Casimir van Nassau-Dietz heroavert veur de Republiek der Zeuven Veraenigde Nederlaanden de stad Oldnzel.
* Pierre Minuit ruult t eilaand Manhattan van de Manhattesindianen veur wat pröttel en sticht doar Ni'j-Amsterdam, dat later (1664) umgedeupt wörd in Ni-j York
* Postume uutgave, een jaor nao et aoverlieden van Adriaan Valerius, van den bundel Geuzenliederen 'Nederlaandschen Gedenck-Clanck.

## Geboren
;oktober
* 4 - Richard Cromwell, 'Lord Protector' van Engelaand, Schotlaand en Ierlaand (r.1658 - 1659).

;december
* 18 - Christina van Zweden, könningin van Zweden van 1632 tot 1644

;Daatum unbekend
* Hendrickje Stoffels (1626 - †1663) geboarn in Breevoort 

## Oet de tied ekommen
;januari
*5 - Cornelis Hooft (78), Nederlaandsen staotsman, börgemeister van Amsterdam
;februari
* 7 - Willem V van Beieren (78), zunne van hartog Albrecht V van Beieren en Anna van Oostenriek
* 20 - John Dowland (63 ?), Engelsen zanger, luutist en componist
;april
* 9 - Francis Bacon (65), Britsen filosoof, wetenschopper en politikus 
;juni
*7 - Anna van de Heilige Bartolomeüs (76), Belgiese karmelietes, kloosterstichter en zalige
;september
* 30 Keizer Nurhaci van China.
;oktober
* 30 - Willebrord Snel van Royen (46) (Snellius), Nederlandsen natuurkundigen.
;doatum unbekand
* Isabella Brant (35), eerste vrouwe van Rubens
* Otto van Veen (69), leermeister van Rubens
* John Coprario (50 ?), Engelsen componist
* Johannes Bach (46 ?), stamvader van de familie Bach
* Albrecht van Nassau-Dillenburg, graaf van Nassau-Dillenburg,
1696

## Gebeurtenissen
* 31 januari en 1 februari - den anspreakersoproer in Amsterdam
* Under leiding van den edelman Covoh verdrieft den Itzá - Maya de Spanjoarden van Avendaño uut Tayasal.
* De Heerlekheid Breevoort wöd deur de Stoaten van Gelre egoaven an könnink-stadholder Willem III 
## Geboaren
* 10 februari - Johann Melchior Molter, Duutsen komponist en dirigent (oaverleaden 1765)
* 29 februari - Esprit-Joseph Blanchard, Fransen komponist (oaverleaden 1770)
* 12 augustus - Maurice Greene, Engelsen komponist en organist (oaverleaden 1755)

## Oaverleaden
* ...
1646

## Gebeurtenissen
*januari - in Munster kump ne verteggenweurdeging van 8 Stoatenleu uut de Nederlaanden under leiding van Adriaan Pauw, um mit de Spanjoarden te onderhandelen oaver vrede (de Vrea van Münster).
*12 juli - in Breevoort slöt den bliksem in den kruuttoorn van kasteel Breevoort woarbi-j 40 mensen um et leaven komt, en et kasteel, et ambtshuus, en meerdere huze kats af-ebrokken wödden.
*
* Et ten westen van Oldlaand eleagen poldergebeed (Laand van Altena) is noo helemoal bediekt (Ni-jlaand van Altena).

## Geboaren
;april
*15 - Christiaan V van Denemarken, könning van Denemarken en Noorweagen (oaverleaden 1699)

;juli
*1 - Gottfried Wilhelm Leibniz, Duutsen wiskundigen en filosoof, natuurkundigen, historicus, rechtsgeleerden en diplomoat

;december
*12 december - Coenraad van Heemskerk, Rieksgraaf van Heemskark, pensionoaris van Amsterdam, gezant van de Republiek der Zeuven Veraenigde Nederlaanden

## Oaverleaden
;meert
* 11 - Stanisław Koniecpolski, Poolsen kriegs- en stoatsman (* rundumme 1592)
;mei
* 25 - Maria Ortiz (42), Brazilioanse heldinne
1818

## Gebeurtenissen
;febrewaori
* 5 In Zweden kump et huus Bernadotte an de regiering.
;meert
* 2 - Untdekking van den grofkamer in de piramide van Chephren deur Giovanni Battista Belzoni.
;april
*1 - Oprichting van de Moatschappi-je van Weldoadigheid deur generoal Johannes van den Bosch. 
;september
* 30 - De heerlekheid Willeskop kreg een woapen too-ekend.
;oktober
*29 oktober - De eerste gezinnen komt an op et veurmoaleg laandgood Westerbeaksloote in Drenthe, woar de Moatschappi-je van Weldoadigheid ne proefkolonie wil inrichten.
;zunder doatum:
* Nederlaand be-endegt den slavenhandel.
* Frankriek slut zich aan bi-j de Grote alliantie en beheurt wier bi-j de grote meugendheden.
* Könning Willem I sticht et Rieksmuseum van Oldheden in Leiden. 
* Caspar Reuvens wöd beneumd tot butengewoon hoogleraar in de archeologie en an-esteld as eersten direkteur van et Rieksmuseum van Oldheden in Leiden.
* In Paries wöd de eerste bestuurboare fietse tentoon-esteld.
* Georg Hegel wöd nen ni-jen hoogleraar filosofie an de universiteit van Berlien.
* Ludwig van Beethoven gif ziene Hammerklaviersonoate uut (nr. 29 opus 106).
* Almelo hef een bescheiden riool op de Schans.
* De gerechten Bloklaand, Willeskop en Kort-Heeswiek vörmt samen de zelfstaandege gemeente Willeskop. Dizze gemeente is in 1989 op-egoane in de gemeente Montfoort.
* De gemeente Breevoort wöd op-eheaven en geet op in de gemeente Aalten.

## Geboaren
;febrewaori
* 22 - Gerrit de Vries, Nederlaandseb politicus (oaverleaden 1900)
;april
* 8 - Christiaan IX van Denemarken, könning van Denemarken (oaverleaden 1906) 
* 20 - Heinrich Göbel, Duuts uutvinder van den gleujlampe (oaverleaden 1893)
* 29 - Alexander II, Russies tsoar (oaverlaeden 1881)
;mei
* 5 - Karl Marx, Duuts filosoof en groandlegger van et marxisme (oaverleaden 1883)
;juni
* 23 - Simon Vissering, Nederlaandsen verslaggeaver, hoogleroar en minister (oaverledaen 1888)
* 24 - Karel Alexander, Duuts groothartog van Saksen-Weimar-Eisenach (oaverleaden 1901)
;juli
* 27 - Agostino Roscelli, Italiaons priester, orderstichter en heiligen (oaverleaden 1902)
* 30 - Jan Heemskerk, Nederlaandsen politicus (oaverleaden 1897)
;september
* 24 - James Prescott Joule, Britsen natuurkundigen (oaverleaden 1889)
;oktober
* 11 oktober - Emilia d'Oultremont, Belgies/Fraansen gravinne, ordestichtster en zoaligen (oaverleaden 1878)
;zunder doatum
* Willem Jan Christiaan van Wijngaarden, Tweantsen skriewer

## Oaverleaden
;febrewaori
* 1 - Giuseppe Gazzaniga (74), Italiaons componist
* 5 - Karel XIII (69), Könning van Zweden en Noorwegen
;mei
* 2 - Herman Willem Daendels (55), Nederlaands patriottenleider en gouverneur-generoal van Nederlaands-Indië
* 7 - Leopold Antonín Koželuh (70), Boheems componist, muzeekpedagoog en pianist
;oktober
*28 - Abigail Adams (73), 'First Lady' (vrouwe van John Adams)
WALD

**WALD** kan verwiezen noar:

*t Woordenboek van de Achterhoekse en Liemerse Dialecten
*De WALD-spelling (spelling veur t Achterhoeks en Liemers)
Vlagge van Gelderlaand

De **vlagge van Gelderlaand** is ne horizontoale dreekleure in de kleuren (vanof boaven) blauw, geal en zwart. De vlagge wodden op 15 april 1953 deur Previnsiaole Stoaten vast-esteld.

## Et zinnebeeldegen
De dree kleuren bunt of-eleid van et woapen van Gelderlaand. Dit woapen teunt n schild dat wöd edroagen deur twee leeuwen. De linkerhelfte van et schild teunt den golden leeuw den in ne latere uutvoering van et woapen van et Hartogdom Gelre op n blauw schild stoand. De rechterhelfte hef den zwarten leeuwe van Gulik, den vanof de 14de eeuwe ok deel uutmek van et Gelderse woapen, umdat de hartoagen van Gulik et gezag oaver Gelre verkreagen. Dizzen leeuw wöd op nen golden achtergroand weer-egoaven. De dree kleuren blauw, gold (geal) en zwart staot dus centroal in et Gelderse woapen en bunt doarumme de Gelderse kleuren.

## Untwarp
De heugte-breedteverholding is officieel 9:13, ne ungebrukeleke verholding. In de praktiek holdt zi-j mangs de gebrukelekere verholding van 2:3 an, dee ok van toopassing is op de Nederlandse vlagge.

Alle dree de banen nemt n darde van de heugte in.

## Geskiednis
In de rundumme eerste 15 joar noa den Tweeden wealdkrieg gingen de Nederlandse previnsies eure vlaggen anneamen. De previnsie Gelderlaand wol op groand van et previnsiewoapen ne blauw-geal-zwarte vlagge, mit nen hartoghood op de geale middenbane. Dee mös et olde hartogdom Gelre zinnebeelden, woaran de previnsie zienen name hef ontleend. Den Hogen Road van Adel was echter teggen de opnaome van nen veurstelling op de dreekleure, woarnoa de vlagge van vandage is an-enommen.

De vlagge wodden op 15 april 1953 an-enommen deur middel van de uutgave van et vlagbesluut in et *Previnsioal Blad van Gelderlaand*. Et untwarp kon op algemeane instemming rekkenen van de leaden van de Previnsioale Stoaten.

## Rifferenties
1562

## Gebeurtenissen
* 17 januari - Frankriek erkent de Hugenoten veur as eerste.
* 1 meert - Den Fraansen geleufskrieg begunt mit een bloodbad, woarbi-j doezend Hugenoten in Vassy wödt vermoord.
* 20 september - Engelse tröppe under anvoering van Graaf Dudley van Warwiek, komt an in Le Havre um de Hugenoten bi-j te stoan.
* De Nederlaanden vroagt den Spaansen könning, mit steun van Margaretha van Parma, um trögtrekking van Kardinaal Granvelle. Hi-j geet vort in 1564 under et mom van familiebezeuk.
* Könning Filips II sticht in Dowaai ne universiteit, de tweede in de Nederlaanden noa Leuven.
* Noa keizer Karel V wöd Könning Filips II heer van Breevoort en hi-j guf de heerlekheid Breevoort in 1562 in pand an Diederik van Bronckhorst Batenburg in Anholt.
* Frankfurt wöd kroningsstad van de Duutse keizers.

## Geboaren
;mei 
* Jan Pieterszoon Sweelinck, Nederlaandsen komponist en organist

;november
* 25 - Lopez de Vega, Spaansen dichter

;december
* 6 - Jan van Scorel, Nederlaandsen kunstskilder

;doatum unbekand
* John Bull, Engelsen komponist (oaverleaden 1628)
* Cornelis Cornelisz van Haarlem, Nederlaandsen kunstskilder

## Oaverleaden
;december
7 - Adriaan Willaert (~72), Vlaamsen komponist, dirigent, muziekleraar en kapelmeister

;doatum unbekend
* Götz von Berlichingen
Kiefte

De **kiefte** (*Vanellus vanellus*) is een van de meestveurkoemende weidevoegels in de Benelux mer zoemers trekt de kiefte naor t zujen toe um te overwienteren.

## Uterlik
De kiefte is zwart-wit en daor deurhinne hef e wat greun bie zitten. Hij wördt gemiddeld 30 tot 35 sentimeter lange. Hij hef n zwarte baand op zien borst en op zien kop hef e n lange zwarte kuuf, die umhoge kan staon. Zien vleugels bin aordig lange mer ondanks dat e lange vleugels hef vlög e altied langzaam.

## Voortplaanting
Disse voegel leegt zien eiers in n kuultjen in t gres. Zien eiers gölden vrogger as delikatesse. In Frieslaand hebben ze de tradisie um eiers te rapen (*aaisykje*), t eerste kieftsei wördt dan an Kommesaores van de Koneginne an-ebeujen en kondigt t begin van de lente an. Bie t *aaisykje* wördt t nest emarkeerd zodat de boeren weten dat der n nest is en zodoonde oppassen mit t meien van t gres. t Breuiseizoen van de kiefte löp van half meert tot an juli. Voegels waorvan t eerste breuisel mislokt, proberen t vake laoter in t seizoen weer. n Nesjen besteet meestentieds uut vier eiers van gemiddeld 47 × 34&nbsp;mm. t Breujen duurt 26 tot 28 dagen.

## Waornemingen in Nederlaand
* Waornemingen ku'j hier melden
* Kaorte van Nederlaand mit waornemingen

## [[Nedersaksies]]
* Drèents:
** *kieft*
** *kiefte* (ZOZ, ZWD)
** *kievit* (MD, ZWN)
** *kiewiet* (ZOV, ZWD)
* Grunnegs:
** *kieft*
** *kieviet*
** *kiewiet*
* Stellingwarfs:
** *kieft(e)*
** *kiewiet*
** *kiewietshaene* (mannelike kiefte)
** *henne*, *hinne* (vrouwelike kiefte)
* Sallaands: *kiefte*
* Tweants: *kiefte*
** oetdrukking: 'hee löp at ne kiefte' (hee löp vlot en stewig)
* Veluws:
** *kieft*
** *kieviet*
** *kiewiet* (Nunspeet, Uddel, Bunsjoten, Vaossen)

## Uutgaonde verwiezingen

* t Geluud van de kiefte (wav-bestaand)
* SoortenBank.nl - beschrieving, aofbeeldingen en geluud
Clemens Cornielje

**Clemens Gerard Antoon Cornielje** (Lobith, 10 juni 1958) is nen Nederlandsen politikus.

Cornielje is den zunne van den börgemeister van de veurmoalige gemeente Angerlo. Hi-j deurleep de middelboare skole in Zaender en volgden doarnoa de leroarenopleiding biologie en wiskunde in Nimwaege. Van 1981 tot 1983 warken hi-j als leroar.

Hi-j was al jong politeek aktief ezeen zien lidmoatschap van de JOVD. Noa 1983 wöd hi-j medewarker van de VVD-fraksie in de Tweede Kamer. Van 1988 tot 1989 was e politeek roadgaever van toonmoalig vicepremier Rudolf de Korte. Doarnoa, tot ziene eigen verkiezing as lid van de Tweede Kamer in 1994, was hi-j heufd veurlichting van de VVD-fractie.

As kamerlid untwikkelden Cornielje zich tot onderwiesspecialist. Tweemoal, in 2002 en 2003, hopten hi-j deur zienen parti-jleider te wodden veuredragen veur et stoatssekretoarisschap van onderwies. Beide keren wodden hi-j passierd deur Annette Nijs.

Cornielje verzetten zich teggen de harde liene op et gebeed van integratie zoas dee in-ezat wodden deur Ayaan Hirsi Ali en Geert Wilders. Zo was hi-j fel teggen de ofschaffing van Artikel 23 van de Groandwet, woarin de vri-jheid van onderwies wöd eraegeld.

Cornielje is altied oppen ewest ovaer ziene homoseksualiteit en hef zich veural in de joaren 90, toen wodden eproat oaver de openstelling van et huwelek veur poaren van hetzelfde geslacht, in-ezat veur gelieke rechten veur hetero's en homo's. Ok hef hi-j epleit veur meer andach veur homoseksualiteit in et onderwies. Hi-j is lid van et Comité van Anbaeveling van Stichting Yoesoef, et meld- en informasiepunt Islam en homoseksualiteit.

Cornielje wodden in 2005 beneumd tot Commissoaris van de Könningin in de previnsie Gelderlaand, as opvolger van Jan Kamminga.
Wilgetee

**Wilgetejen** bin wild-egreuide takjes van wilgen, die gebruukt worren veur 't vlechten van manden en zoksoort dingen.

As een wilg eknoet wort, dit betekent dat der bieveurbeeld een stuk of-ezaagd wort, dan gaon der op 't snievlak lange, rechte scheuten greuien. Disse scheuten ku-j vanwege der lengte en soepelheid aarg goed gebruken veur 't maken van vlechtwaark.
Maurits zienen veldtocht van 1597

**Maurits zienen veldtocht van 1597** was den geslaagden veldtocht den Maurits van Oranje undernam met zien leager in et oosten van den Republiek in Twente en den Achterhook, van augustus tot en met november 1597. In dee tied veroaverden hi-j op riege:
* Rijnbark - 20 augustus
* Meurs - 3 september
* Grol - 28 september (- *zee [[Beleg van Grol (1597)]] oaver de inname van Grol*)
* Breevoort - 9 oktober (- *zee [[Beleg van Breevoort (1597)]] oaver de inname van Breevoort*)
* Eanske - 18 oktober
* Oatmörsken - 21 oktober
* Oldnzel - 23 oktober
* Lingen - 13 november

Maurits' oaverwinningen beteekn nen unmundigen opsteaker veur de Republiek der Nederlaanden. Der wöd esprokken ovaer 'et sluten van den *Tuun van de Republiek*'. Den veldtocht is et meest geslaagde joar van wat ze ne tied later Maurits ziene tien joaren gingen neumen. 2 joar doarveur, in 1595, probeerden Maurits ok de vestingsteadn van et oosten te heroaveren, moar deur tussenkomst van Mondragon leep e toon vast bi-j Grol.
Poaskearls

De **Poaskearls** bunt vri-jgezelle, kattelieke kearls uut Oatmörsken, dee ne belangrieke rolle spölt in et Poasfest aldoar. Zi-j bunt herkenboar an nen langen reagenjas en hood.

Énen dag veur Poasen (Stillen Zaoterdag) köndigt den stadsumroper um 12 uur 's meddags et poasfest an. Um één uur veurt poaskoaren noar et noabi-j eleagen Springendal um dennenholt te halen veur et poasvuur. Rundumme 19:00 uur kump ze weerumme en veurt noar de poasweide veur den opbouw van et poasvuur. Op Eersten Poasdag (zundag) maakt ze um 8:45 uur en 14:15 uur nen rondgäng um de karke en zingt doarbi-j poasleder. Um 17:00 uur is den anvang van et vlöggeln: hand-in-hand, de Poaskearls veurop, goat de inwonners van Oatmörsken (belangstellenden en kiekleu) in ne langen riege deur de stad (en deur enkele kefees!) noar et marktplein um ofwesselend twee poasleder te zingen (dee stöareg herhaald wodt) en doarnoa de kinder dreemoal op te tillen woarbi-j ok dreemoal "hoera" eroopen wöd. Um 20:30 uur wöd et poasvuur deur de poaskearls an-estokken.

## Uutgoande verwiezing
*Filmken oaver Poasen en Poaskearls in Oatmörsken
Rembrandt van Rijn

**Rembrandt Harmenszoon van Rijn** (Leiden, 15 juli 1606 of 1607 - Amsterdam, 4 oktober 1669) was nen Nederlaandsen kunstskilder. Hi-j leafden en warken in de Golden Eeuwe, et heugtepunt van de Nederlandse kultuur, wettenschap, handel en macht. 
Rembrandt wöd oaveral ezene as den belangrieksten Hollandsen meister van de 17de eeuwe. Hee maken in totaal rundumme 300 skilderi-jen, 300 etsen en 2000 tekkeningen. Zien wark beheurt tot de Barok en is beïnvlood deur et Caravaggisme. Hi-j was den enigen Hollandsen skilder den mit zienen veurname tekkenden.

Rembrandt zag zichzelf as nen historie- en portretskilder. Hi-j maken in alle leavensfasen deur iederene bewonderde zelfportretten. Ziene 100 eskilderde en 20 etste zelfportretten geaft n opmarkelek scharp beeld van zien uterlek en ziene geveulens. Ziene noaste femilie: zien moder Neeltje van Suydtbroek, Saskia van Uylenburgh, ziene vrouwe en zienen zönne Titus van Rijn bunt mangs noadrökkelek in ziene skilderi-jen anweazig. Woarschienlek hebt ok ziene maîtresse Geertje Dircx en leavensgezelle Hendrickje Stoffels model estaone veur biebelse of historiese figuren, moar doarveur bunt neet völle bewieze. 

Ok ziene etsen en tekkeningen bunt bereumd. Ziene opmarkeleke beheersing van et spöl mit lech en duuster, woarbi-j hi-j mangs scharpe helderheid in schoakering van kleurn (*[[clair-obscur]]*) pinzelen, um zo den kieker de veurstelling binnen te leiden, leidden tot leavendege toaferelen vol dramateek. Deur zienen zichtboaren betrokkenheid en medeleaven, riekdom, leaftied of afkomst maken um neet uut, wet zee Rembrandt oaveral ter weald te begriepen en woarderen.
Stadloon

**Stadloon** of **Loon**  (Duuts: *Stadtlohn*; Platduuts: *Stadlaun*) is ne stad in den Duutsen daelstaot Noordrien-Westfalen, elaegen in t distrikt Borken de stad hef 20.700 inwonners (NRW Stat).

## Geskiedenis
Archeologiese opgraovingen in zowal in Stadloon as in de umgaeving laot zeen dat vanof de 8ste/9de eeuwe nao Chr. zichtbaore sporen evonden bunt van nen Ringburcht uut Karolingiese tied. 

De stad Stadloon untwekkelden zich rundumme nen Ambtshof van den Münstersen biskop, den veur 1150 ne stadsmure en stadsgrachte an leet leggen. Binnen dee mure bouwden zi'j de Sint-Otkerkarke, dee daor vandage nog steet en bi'j de oldste karken van Münsterlaand beheurt.