open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ni'j-jaorwinnen

**Ni'j-joarwinnen** is n Nedersaksies gebroek waorbi'j de kinder op ni'j-jaorsdag langs de deure gaot van de naobers.

De kinder, umsgeveer degeenn dee't nog op de laegere skole zit, gaot met n tröpken langs de naobers um ze n gelukkig ni'j-joar to te wensen:

*Gelukkig ni'j-jaor, he'j de toete al klaor!?

As belonning kriegt ze dan de ni'j-joarstoete: n botterhamzäksken woar t neudige te snopen in zit.
Vake zit er in de toete:
*n appel of mandarientjen
*pelpinda's
*lekkeukskes: soort ronde beskwietjes, met an ene ziede n felgekleurd glazuur
*opzetkeukskes: kleine ronde keukskes met n gat in t middn, waor da'j dan n ander klein keukske, dat vake n dier veurstelt, met n pinneken an de onderkante in könt zettn
*wat kleine snoperi'je

De toete wördt ok wal met-egeven an de kinder dee't in de eerste waeke van t ni'je jaor bie opa en oma komt.

Het gebroek kömp teggenswoordeg minder veur, maor wörd op t platteland in onder meer den Achterhook nog wal in stand eholden.

## Nedersaksies
*Grönnegs: *nijjoar ôfwinnen* - Tegenswoordeg nait meer doan, ôfschaft noa drok van lokoale overheden dij van t geslenter laangs de deuren ôf wollen. Vrouger gongen overdag de kinder bie deuren laangs veur slik (nait ien n puutje). Ien oavend gongen de wazzens noar ainander tou om mit haile bert n klokje te drinken (nijjoarsverziede).

*Tweants: *niejjoar winn* - Op niejjoar goat de wichter met de ooldn bie alle femilie, noabers en könnigheaid an um ze niejjoar te weunsken. Dit was vroger oetgebreaider as rechtevoort. Vroger bleef de vrouwe in thoes um alle geste te oontvangn, terwiel at de kearls met de wichter op pad gungn um niejjoar te winn. De wichter kriegnt dan slik of n poar seant, woernoa at iederene wier wieter geet. Rechtevoort wörd dr vake met de femilie of eköjerd um bie nen eum of tante te komn, zodet iederene tegeliekertied bie mekoar kan wean. Dit wisselt ze dan per joar of. De noabers komt aait op ooldjoarsnacht al bie mekoar um gezamelik veurwoark of te stekn, gelokkig niejjoar te weunsken, en noa de tied bie mekoar te komn vuur n hepken en n dreankn.

*Veluws: *niejjaor ofwinnen* - De eerste wezen bie 't niejjaor wunsen. Vrogger gungen ze de hele buurt langerst um femilie en bekenden een gelukkig niejjaor te wunsen, de kienders kregen mit niejjaor dan wat centjes.
Klokje

n **Klokje** of n **zeupie** is n lutje glasje mit doarien n lutje houveulhaid staarke draank, ien Grunnen maisttieds jenever of braandewien. t Woord zeupie komt ook terug ien de oetdrokken *koek en zopie* bie t scheuvellopen. Klokjes worden veuraal bie biezundere gebeurtenizzen dronken, môr ook ien klaindere houveulhaid op deurdeweekse oavenden. Veurbeelden van dit soort gelegenheden binnen n verjoardag, woar veuraal de ollere mìnsken jenever zoepen, traauwerijen, old en nij en ien Oostfraislaand t slachtfeest. 

n Aander noam veur n klokje is **houstje**. Ien vrougere tieden, dou elkenain aaits jenever ien hoes haar, schreef dokter wel ais veur om n klokje te nemen as medisien veur verkoldhaid of griep. Bie baaide zaiktes mout man voak housten, dus vandoar de noam houstje. Ook sègt man voak dat man van n klokje goud sloapen kin en ien gevaal van verkoldhaid of griep, ander dag zok weer goud vuilt. 

## Leegsaksisch
*Grunnegs: 
***klokje*
***zeupie*
***houstje*
*Tweants:
***bortjen* (Riesn: Sprek oet : *BOdL-tjn* of *BOD-jn*, woarskienlik ne verbasterige van *borreltje*)
***kleaintjen* (vake bitters, zo as Jägermeister, Jagdbitter of ne lokale variaant)
***kloarn* (aait jeneawer: is duurzichtig, vandoar *kloar*)
Weule

Ne **weule** of ne **vroot** (*Talpa Europaea*) is n zoogdeer det oonder de groond leawt, oet de weulnfemilie (*Talpidae*)
 
Ne weule is ongevear 11 töt 16 cm laank en weg tusken de 30 en 130 gram, en t mennken is iets grötter as t wiefken. Hee hef nen kortn vacht den at in ne aparte richting gröait woerduur at'e gin möaite hef met t vuuroet of achteroet duur de gänge te kroepn. Bie aandere zoogdeers gröait de höare aait noar achtern, mear ne weule kan de hoaranzettige kaanteln, woerduur at'e gin wearstaand hef at'e achterwearts geet.

De weule hef grote greafhaande met veer vingers en n duumken, woermet'e makkelik greawn kan. Hee kan töt ne deepte van 120 cm goan, mear meesttieds blif'e kort oonder t oppervlak, wat de geleardn de *jaaggänge* of *weulritn* neumt. Hee hef kleaine eugkes van ongevear nen millimeter duursnee, woermet'e neet völle zut. Zin belangriekste zintuug is zinnen langn spitsn snoetn, den at geveulige snorhöare en tastzinnoewn hef.

Behalve in de paartied leawt ne weule aait allene. Omdet öar leafgebeed oawerlapn kan, gebroekt ze rökn en geluud um met mekoar te kommuniseern.

## Neersassies

* Grunnegs: *mool*, *mol*
* Stellingwarfs: *molle*
* Tweants:
** *weul(e)* (Zuud- en West-Tweants)
** *vroot* (Noord- en Oost-Tweants)
* Veluws: *mol*
*Sallaans: *molle*
Boetendiek

**Boetendiek** (Nederlaands: *Buitendijk*) is n fiktieve buurtschop oet de dramariege Boven Wotter. Deurdat Meindert en zien vraauw (speuld deur *Germt Gringhuis* en *Naree Pakee Itsara*) ien Boetendiek binnen  wonen goan is t ien verhoallien kommen worden. Janwillem (speuld deur *Roemer Daalderop*) wil dat Boetendiek ploatst môkt veur n nije hoaven. t Bedrief woar dat Janwillem veur waarkt wil doar niks mit te doun hebben, môr Simon Hoeksema (speuld deur *Dirk van Weerden*), dij veur Janwillem waarkt, perbaaiert de mìnsken oet Boetendiek vot te joagen.
Beer

Een **beer** is een wild dier det beheurt töt de femilie van de Ursidae in de örder van de roofdieren (Carnivora). Krek as de hondachtigen, zeeroofdieren, kleine beren en marterachtigen vaalt beren in de onderörder Caniformia. Dizze femilie bestiet uut acht soorten in vief geslachten.

De eerste beren waren niet groot, mar ze hebt heur ontwikkeld töt grote laandroofdieren: de kodiakbeer (een ondersoorte van de broene beer) en de iesbeer bint de grootste laandroofdieren op eerde. Beren hebt stevige, körte poten en een kleine starte. 't Bint zoolgangers, liekas apen: alle drei riegen botties zörgt veur de ondersteuning van 't contactoppervlak van de poot. Veur körte steugies kunt ze hard rönnen.

Aover 't algemien bint beren alleseters, die nog 't drokst bint op plantaordig eten. Uutzunderings bint de reuzenpanda, die niks as bamboe et, en de iesbeer, die mar weinig plaanten et en heufdzakelijk van zeehonden en vissen leeft.

Pasgeboren beerties bint arg klein (töt zeuven ons), hebt gien haor en kunt heurzölf niet redden.
Piraat

**Piraat** kan 't volgende ween:

*Piraat (zee) - een zeerover
*Piraat (radio) - een radiostesjon zonder vergunning
*Piraterieje - kopiëren van cd's en dvd's
Willem Jan Christiaan van Wijngaarden

**Willem Jan Christiaan van Wijngaarden** (Riesn, 1818 - 1882) was nen Tweantsen skriewer. Hee was boawnmeaister en koster-vuurzanger in de Hervörmde Koarke in Riesn. Doarnöast was he aait drok met verhaaln oawer Riesn en Tweante, dee at he later op skrif zatn. De wearde van zinne gedichn zit vuural in t geskied-, volks- en sproaknkeundige. Mangs skreef he n heel gedicht of verhaal in t Tweants.

In Riesn is dr ne stroate noar um verneumd.

## Industriële revolusie
Oet zin woark blik det he zik drok maakn oawer wat komn geet. Oawer honderden joarn was dr neet völle veraanderd, mear duur de Industriële Revolusie zol dr nen hoop n kop goan, of zelfs verdwienn.

## Woark
Hee skreef met an de bloomleazing *Van de Schelde tot de Weichsel* van de breurs Leopold oet 1882. Zinn zönne, "Boawnmeaister van Wiengoardn", verzameldn al zinne woarkn, en völle later, in 1955 kreeg de Stichting Oudheidkamer Riessen de rechn um nen beundel oet te geewn, oonder n naamn *Met 'n oaln Màester biej 'n Heerd*.

Hee skreef ook völle brulftegedichtn vuur t jonge volk. Dit is dr ene van:
 

:W. van Wijngaarden.
:1882 

## Reffereansies
*F.G.W. Löwik (2003), ''De Twentse Beweging : strijd voor modersproake en eigenheid.'' Grönningn: Rieksuniversiteit Grönningn. 'Wie is wie?' (pdf)
Vas

**Vas** is n doarp in de gemeente Tubbig, in et noorden van Tweante. Et hef ongevear 900 inwonners en de meesten der van bint Roomsk.

Vas is ene van van de öldstbewoonde sties van Nederlaand. Dat blik oet oalde grafheup dee kort biej Vas te vinden bint, zo as et Vasser Grafveald. Doar li-jt graven van tusken de 2000 en 4000 vuur Christus. Bie opgreavingen is biejvuurbeeld 'n Maanderkearl böwwengroonds kommen. Den is rechtevoord in et Rieksmuseum van Tweante in Eanske te bekieken.

## Toerisme

Vas lig der kaant biej, tusken olde essen, holtwallen, bos en heed. Doarmet is et ne geleefde stie um wandel- en fietstochten an te vangen. Meesttieds geet et dan deur et *Dal van de Mosbek*, et *Streu* en et *Springendal*. Ok könt toeristen mooi kieken biej watermöl *De Mast*, den an de deurgoande weg op Oatmörsken an lig. Et mer effen treaden en dan bint de leu biej de watermöllen van Bels in Maander en Fraans in Hezing.

In et döarpke zölf steet de R.K. Sunt Jozefkeark. Arzitekt J.G.G van Roosmalen hef den nog tekend.

Wied en zied bekend was *Tante Sien* oet Vas. Veur een paar honnerd joar stun dit pankokenhoes hoog anschrevven um de dikke pankoken wa'j der kriegen konnen. In 2021 gung et spul owwer 'n kop deur 'n corona. Der bin nog andere winkels woar'j terecht könt, zo as nen supermarkt, bakker, iessalon en hoarsnieder.

An de weg noar Hezing, onneran 'n Tutenbearg, biej *Restaurant de Liskoel*, was veureer et tichelweark van Deppe, nen steenbakker oet Lip. Et spul is moderniseerd en verhuusd noa et kortbiej liggende Lemke biej Ulzen in Duutslaand. 

Vas is ook de endstie veur de poasgebroeken van Oatmörske: op 'n tweeden Pinksterdag komt de acht oatmörskense poaskearls 's morgens met de fiets noar de mis ik de keark van Vas. Doarmet sloet ze ear taken of.

## Teerput
Op ongeveer anderhalven kilometer onder Vas he'j de zoneumde teerput. Biej mekaar bestriekt dee een oppervlak van um en noabie de 24.000 m2 woarmet et een va de grötste versmeerde sties van Nederland is. Töt an de joaren zövventig van et twentigste joarhonnerd deuden ze hier zoerteer en annere chemischen pröttel lozen in ne olde zandgroov. Der wördt kuierd van at ze et wier oprumen doot. Mer umdat dat nog wa oardig in de klamotten löp, hebt ze et veurlopig indamd.

## Noaberschop
De leu van Vas vermaakt zich nog wa bie verskillende verenigingen:

* De carnavalsvereniging, *CV de Spekscheeters*. Doar hangt ook de dweilorkesten *De* *Spekhest'n* en *Tiedt Zat* biej umhen.
* *St. Cecilia*, et muziek van Vas, met fanfare en slagwearkgroep
* SV Vasse, döt voetballen en haandballen
* *Esch Stars*, de volleybalvereniging
* *De Kameleongroep*, de padveenderiej
* In Vas doot de verskillende gasthuuz de Herfsttintentocht opzetten. Doar zet ze speciale wandel-, fiets- en autoroutes veur oet.

## Bekende leu

* Rob Groener, voetbaltrainer en spöllersgadderaar
* Sien Wermelink (Tante Sien)
Maanderven

**Maanderven** is n doarp in de gemeente Tubbige in et noorden van Tweante. Der wont ongevear 625 inwonners. Et is noabers met de döarp Langeven, Geester, Tubbig, Maander en Getel oawer 'n poal in Duutslaand. Middeln in et doarp he'j et Koornplein, met doarbiej ok et Kulturhus, sportvealden en iesbaan, de oale laandbouwersbaank en Partycentrum Peddemors. Ook leagere school de Zeven Mijlen ligt der biej.

## Sport
**Vootbal**

Vootballen doot ze in Maanderven biej VV Manderveen op Sportpark de Samenwerking. Disse club hef veer seniorenmanskappen. De jongern doot tehoop trainen met SV Vas, wat der nöast ligt. Ze spölt samen onder de naam VMC (Vas Maanderven Combinatie).

**Klootsketen**

Et dorp hef ok ne klootskeetverenige. KV Manderveen is start in 1979. Ze doot alle joaren de *Roonde van Maanderven* oetzetten.

**Mountainbiken**

De Springendalroute veur mountainbikers löp in et oosten deur maanderven hen. Den pad is 42,8 kilometer laank en kump deur Maanderven, Maander, Vas, Hezingen, Nutter en Oatmörske. Et heurt bie Mountainbikenetweark Tweante en steet angevven met brödkes.

## Kultuur
Karnaval doot ze ook an in Maanderven. *C.V. de Venfluiters* is sticht in 2001 en hef zowat 145 leden. Alle joaren loopt ze met ne grote praalwaag en ne loopgroep van umdebiej 250 man met in optochten in 'n umtrek, zo as de Twentse Verlichte Carnavalsoptocht van Tubbig. Ok hebt ze alle joaren op 'n vriedag veur et karnaval an ne keenderoptocht en twee gala-oamde. Dan nog der biej hebt ze ne *zeepkistenrace* teggen et ende van de bouwvak.

Alle veer joar hebt ze de *Bazaar*, de plaatselike zommerfeesten. Zes wieken doot dan teggen mekaar op van wee as et beste is. Heugtepunt is de *wijkplaybackshow*.

## Et bekieken weard

* Laandbouwersbaank Maanderven
* 'n  Zaandvaank

## Kunnige leu oet Maanderven

* Emma Wortelboer (1996) - presentatrice biej BNNVARA
* Roy de Witte (1987) - lid van Gedeputeerde Stoaten van Oaveriessel veur et CDA
Lattrop

**Lattrop** is n koarkdoarp in de gemeente Deenkellaand in t noord-oostn van Tweante. Vuur de gemeentelike herindelige van 2001 heurdn t bie de gemeente Deanekaamp. Op 1 januwoari 2004 har t doarp saamn met Breklenkaamp 1024 inwonners, en ze hebt as bienaamn *droadneagels*.

## Geskiedenisse
t Doarp wör vuur t eerst as *Lattrope* vermeeld op nen oarkonde van de Biskop Jan van Nassau oet 26 juni 1272. n Naamn hef n zelfdn oetgaank as aandere pleatskes kort oawer de Duutse greanze, zo as Ochtrup. Dr beent wat geskiedkeundigen dee at meant det n naamn *Villa Uittorpe* oet ne lieste van inkomstn van tusken 933 en 966 van t Klooster Werdn an de Roer bie Esn, al op Lattrop duudt. t Zol een van de oarvn wean dee at Koarel n Grootn an t klooster har eskeunkn.

Töt an det in 1818 Lattrop bie Deanekaamp köm, ha'j ne boermoarke Lattrop, woereunter ook Tilligt völ. Breklenkaamp was toertieds ne ofzeunderlike boermoarke, terwiel at'e rechtevoort in eenn oam met Lattrop eneumd wörd.

## Mölle
In t doarp steet de Oormanmöl. Disse mölle wör in 1779 as pelmölle in Tjamswear bie Appingedam ebouwd. Vanof 1810 dreeidn'e doar as ölliemölle. In 1909 wör de mölle kocht, t volgende weenter of ebrökn en per skip noar Lattrop bracht, woer at'e wier op ebouwd wör vuur korenmölle. Vanof n Tweedn Wearldoolog wör'e verwearloosd, en in 1983 restoreerd.

## Bekeande leu oet Lattrop
*Marga Bult (1956) - zanger en presenteerder
*Johan Barthold Jongkind (1819-1891) keunstskilder

## Oetgoande verbeendige
*https://web.archive.org/web/20070804110804/http://www.lattrop.info/ webstea oaver Lattrop
Karl Sauvagerd

**Karl Sauvagerd** (Gronau, 19 augustus 1906 - Uelsen, 6 febrewaori 1992) was een Duutse schriever en meistersnieder uut de Graofschop Benthem. Hi'j schreef in 't Duuts en in 't Graafschopper Platt, een streektaalgroep die onder 't Platduuts of ok wal 't Nedersaksisch valt.

## Lèvensloop
In 1910 verhuusden zien volk hen Wilsum, daoras Sauvagerd op de Volksschule gunk. Van 1920 töt 1924 was e snieder in de lere. Hi'j warkten as snieder in verschillende plaatsen en wördden in 1931 meistersnieder op Neenhuus. Van 1939 töt 1945 was e saldaot in de Wehrmacht.

## Schrieveri'je
Ien van Sauvagerd zien onderwarpen in de schrieveri'je is 'Heergods Natuur', die nog hier en daor in de Graofschop Benthem niet an-emeuken is töt maot en weide. Hi'j röp op töt behold daorvan:

:*laot hier en door een heukien vrij,*
:*een streepien ven, een stukkien heide, *
:*dat hier en door een steegien blief*
:*zo, as 't oens de Heergod gif*

Uut *Heergods Natuur*, ummezet in de West-Oaveriesselse spelling

In 1948 verscheen van hum *Häideblomen : Gedichten en Geschichten ut de Groafschup Bentheim*, 'Met Noawoord en Woordliste van Arnold Rakers'.

Partie gedichten van Sauvagerd stunden in de jaoren vieftig in 't in Grunning uutegèven literaire tiedschrift *[['t Swieniegeltje]]*. Hi'j schreef ok in tiedschriften as *[[Moderspråke en Nåberschůp]]* en *Der Grafschafter*. Veur dit leste blad schreef hi'j van 1968 töt 1974 de riege *Unser Grafschafter Platt*, later in boekvörm uutegeven deur de Heimatverein der Grafschaft Bentheim. Sauvagerd is vertègenwoordigd in de bundel *Heimatdichtung der Grafschaft Bentheim* (1973), onder redactie van Wilhelm Buddenberg en Hermann Heddendorp.

## Anhaling
:*Dåår lig*
:*he nů vöör mij*
:*ůp miene tåfel. — Jå,*
:*wat is 't? Nen steen?*
:*Gesmůlten ieser? Of kan 't nog*
:*wat anders ween? Nich groot — as*
:*miene vůůst, — men swåår, heel swåår,*
:*brůůn, as of 't klei was, men met*
:*gries metallen good döörsmůlten*
:*liekt et wal wat*
:*bůtengewoons. Dåår*
:*lig he nů*
:*en prååt.*

:*[...]*

Uut Sauvagerd zien gedicht *Meteoor* (in * 't Swieniegeltje*, darde jaorgaank - eschreven in de Vosbergenschriefwiese)

## Warken
**Häideblomen* (mit Arnold Rakers), Patterbuorn: Schöningh, 1948
**De tied bliff Baas*, Nothoorn: Pötter, 1955
* „De Tied blif Baas“ – Ausgewählte Texte und ein Lebensbild. Hrsg. im Auftrag der Heimatfreunde Neuenhaus e.V. von Berend Vette und Klaus Vorrink, Haselünne 2019.

## Bronnen

* Helmut Lensing, Art. Sauvagerd, Karl, in: Studiengesellschaft für Emsländische Regionalgeschichte (Hrsg.), Emsländische Geschichte, Bd. 24, Haselünne 2017, S. 244-300.

* Helmut Lensing, Die Niederdeutsch-Bewegung nach 1945 in den Regionen Grafschaft Bentheim, Emsland und Ost-Niederlande, in: Osnabrücker Mitteilungen. Mitteilungen des Vereins für Geschichte und Landeskunde von Osnabrück (Historischer Verein), Bd. 125, Osnabrück 2020, S. 91-116.

## Uutgaonde verwiezing
*Twei van Sauvagerd zien gedichten op ''metmekaar'' (gedichten en vertellegies in 't Graafschopper Platt)

## Rifferenties
Kikvors

Een **kikvors** of **kikker** (*Anura*) is een amfibisch beest uut de orde van de kikvorsachtigen, die in verschillende landen en weelddelen veurkomt.

Een kikvors leeft op 't land, bieveurbeeld in 't gres en sommige soorten in bomen, maar meestentieds in zoet water. In zout water kunnen ze niet overleven.

## Ontwikkeling
Een kikvors komt op de weeld as een donderpad (of *donderkop*) die uut één van de eitjes komt die 't vrouwtjen leit. De eitjes neumen we kikkerdril. Donderpadden hen vinnen en kieuwen. As ze groter worren raken ze der start en kieuwen kwiet en daor kommen vier lange benen veur in de plek. Een volgreuide kikvors kan een heel eind springen mit disse benen.

## Beschrieving
Ze hen een lange tong die ze gebruken um insecten te vangen. De kikvors maakt een ampart geluud, dat *kwaken* heet. Sommige soorten bin giftig, 't gif van sommige soorten is zelfs zo giftig da-j der an dood kunnen gaon.

In landen as Frankriek, China en midwesten van Amerika eten ze kikkerbilletjes.

## [[Nedersaksisch K|Nedersaksisch]]
* Drèents: *kikker*
* Grönnegs: 
** *kikker*
** *aalbert*
** *pog*
** *vors*
* Oostfreisk: 
** *frötske*
** *hoppetoets* (Platduutske skriefwies: *Hoppetutz*)
** *pog*, *poede* (Platduutske skriefwies: *Pudde*)
* Stellingwarfs: 
** *kikker*
** *podde*
* Tweants: 
** *kikvos*
** *kikker*
* Veluws: 
** *kikker*
** *kikvors*
Breklenkaamp

**Breklenkaamp** is n noaberskop in de gemeente Deenkellaand in t oeterste noord-oostn van Tweante. Töt an de gemeentelike herindelige van 2001 völ Breklenkaamp oonder de gemeente Deanekaamp.

## Geskiedenisse
In ne lieste van inkomstn oet Tweante van t klooster Werdn an de Roer bie Esn van tusken 933 en 966 zol n naamn *Brakinghem* noar de noaberskop Breklenkaamp wiezn. Aandere weln doot doarvan beskeed: in papiern van t richterambt Oatmörsken wörd *Brekinghen* en *Breecklicham* eneumd. Breklenkaamp was vrooger ne op zikzelf stoande boermoark. In 1818 wör t in edeeld bie de gemeente Deanekaamp. Rechtevoort wörd t aait in eenn oadm eneumd met Lattrop.
Maander

**Maander** (meesttieds oetsprökken as *Mane*) is nen doarpskern in de Tweantse gemeente Tubbige. Maander hef ongevear 400 inwonners en ligt op et noorden van Vas. De belangriekste weg is de Uelserweg op Tubbig en Ulsen an. De inwonners hebt as bienaam *gröppendrieters*. De dreenkwatervuurroad vuur Noord-Oost Tweante keump oet Maander. 

## Toerisme

De belangriekste toeristentrekker van Maander is de Maanderheede en et dal van de mosbek. Aandere sties woarat völ leu opan komt zint twee olde watermöllen: de Möl van Bels en de Möl van Fraans. Biejzeunder in et laandskop zint de Cirkels van Mander, woarat 'n olden textielmagnaat Jannink een landbouwproof deu met akkerbouwen in kringvörm. Ok is biej Maander de Man van Maander vunnen; nen ofdruk van een venliek oet de steentied. Den lea kort biej et Hunebed van Maander en de Maanderse grafhövvels.

## Verwiezingen
Weerwoord

* *'Weerwoord*' * was een literair en cultureel tiedschrift - of *regionaole schriftenriege* - veur Noordoost-Nederlaand en de anslutende Duutse grèensstreek, esteld in de Nedersaksische streektaal van dizze gebieden. 't Weur in 't naojaor van 1965 op-ezet deur Hendrik Entjes uut Oaveriessel en Simon van Wattum uut Grunning. Mit de Bentheimer taalkundige Arnold Rakers was erisselveerd oaver 't opzetten van 't blad, mar Rakers kwaamp uut de tied nog veur 't uutkomen van 't eerste nommer. Vanof 't tweide nommer zat Stephan Selhorst uut Raesfeld, Westfaolen in de redactie.

Van *Weerwoord* verschenen vier nommers, waorvan 't leste in 1967. De schriftenriege weur in opzet veur egaone deur *[['t Swieniegeltje]]*, daoras Simon van Wattum ok redacteur van had ewest. Een later tiedschrift mit een vergeliekbere opzet was *[[De Pennevogel]]*, det ok niet lange bestaon hef.

## Literetuur
*Hendrik Entjes (2008). Nedersaksische letterkunde onderweg. In Henk Bloemhoff, Jurjen van der Kooi, Hermann Niebaum en Siemon Reker (red.), *[[Handboek Nedersaksische Taal- en Letterkunde]]*. Assen: Van Gorcum, ISBN 978-90-232-4329-8
*Fokko Veldman en Hanny Diemer (2008). De literatuur van Groningen. In Henk Bloemhoff, Jurjen van der Kooi, Hermann Niebaum en Siemon Reker (red.), *Handboek Nedersaksische Taal- en Letterkunde*. Assen: Van Gorcum

## Rifferenties
Lemsel

**Lemsel** (Nederlaands: *Lemselo*) is n noaberskop in de Tweantse gemeente Deenkellaand in de Neerlaandse proveensie Oaweriessel. Lemsel ligt op t noord-westn van Oldnzel. Töt de gemeentelike herindeling van 2001 völ Lemsel oonder de gemeente Weersel. Op 1 januwoari 2005 har Lemsel ongevear 440 inwonners. Op ne lieste van t joar 855 wörd de noaberskop al vermeeld as *Lamesloe*.
Tenoortromme

Ne **tenoortromme** is ne roonde ketteltromme den at net iets heugerder is op espönn as ne grote tromme.

In symfonieorkestn is t meesttieds ne leeg estemde skoarpe tromme, woervan as de snoarn dr oonderhen beent edreeid. Hee wörd t ene moal met viltne stökke bespöld en t aandere moal met harte stökke. De tenoortromme hef al verskeaidene naamns ehad (in t Neersassiese gebeed wörd t bievuurbeeld mangs ook *pauk* eneumd), en wörd al seend t midln van t 19e joarhonderd gebroekt en bie muziekstukke bie in eskreewn.

## Multitenoortromme
Multitenoortromn beent rekn van 3 töt 6 trumkes an mekoar. Ze beent estemd op verskillende heugtes, zodet et slagwoark in marsjerende muziekgroepen mear variasie hef en mear "melodie".  De trumkes beent dan op verskilnde toonheugtes of estemd. Aandere naamns hiervuur beent duur mekoar *toms* en *tim toms*. Vearder köant ze nog eneumd wordn noar t antal trumkes woeroet ze bestoat: *duo toms* (2 trumkes), *tri(o) toms* (3 trumkes), *quads* of *quad toms* (4 trumkes), *quints* (5), *sixpacks* of *sext(et)* (6). Umdet 4 trumkes de standaard is, wordt alle tenoorn wal *quads* eneumd, ook as doar mear trumkes bie komt.

De 5e en 6e trumkes beent vake neet zo groot, en onmeundig hoge op edreeid um t geluud better oawer te loatn komn. Doarumme wordt ze in et Engels: vake wal *gocks* of *spocks* eneumd. 

t Doel van tenoortromn is um mear kluur in t geluud van ne tromnriege te kriegn en nen "tuskenstemme" te hebn tusken de hoogstemmige skoarpe tromn, en de leegstemmige grote tromn.

### Verdelige
Multi-tenoorn beent zo verdeeld det t gewicht ongevear geliek is verspreaid, en det t vuur rechtshaandigen makkelik is de trumkes te raakn. n Heugst-estemden is nommer 1, en n leegstn is nommer 4. De *gock* wörd dan in t midln, kort bie n boek van n muzikaant eplaatst.

## Stökke
Tenoortromn köant met verskeaidene stökke bespöld wordn. De eankele tenoortromn wordt vake met zachte stökke bespöld, zodet dr n dof geluud oet keump. Bie de multi-tenoortromn wordt de stökke an epast noar t soort muziek. Ze varieert van stökke met nen viltn töt nylon kop, den at zelf wier dik of dun, bol of plat kan wean. Zo köant dr allemoal verskeaidene klaankn oet t instrumeant ehaald wordn. Wieters kan t gewicht verdeeld wean van achterin töt vuurin vuur t spölgemak.
Bohemen

**Bohemen** (Tsjechies: *Čechy*, Duuts: *Böhmen*) is n gebied ien t westen van de Tjechse republiek en beslagt sikkom twijdaarde dail van t haile laand. t Is ain van de traditsjonele Tjechse landen, noast Morawie en Sleezje. De heufdstad was Proag. Bohemen het noa de val van t Groot Morawische riek ien de 10. aiw, laank n zulfstandeg hertoogdom, en loater keunenkriek, wèst en haar ien eerste ienstaansie gain stoatkundege reloatsie mit Morawie, behaalve dat zai dail oetmuiken van de feodoale konstelloatsie van t Hailege Reumse Riek. Pas ien de tied dat de Habsburgers (doudestieds kaaizerlieke femilie van t Hailege Reumse Riek en eertshertoog (loater kaizer) van Oosterriek) de direkte macht der kregen begonnen Bohemen en Morawie dail oet te môken van t zulfde laand. Noadat Oosterriek-Hongoarn noa de eerste wereldkraig vuil, wör t riek verdaild ien landen. Ain van dizze landen was Tjecho-Slowakaai. Vanôf nou wazzen Bohemen, Morawie (inklusief t zudelkste dail van Sleezje) en Slowakaai (inklusief Roetenie) veraind in ain stoat. Noa de eerste wereldoorlog kwam Roetenie bie de Sovjet Unie en noa de val van t kommunisme het Slowakaai zok ôfschaaiden en binnen Bohemen en Morawie over as t nije laand Tjechie.

## Tjechie en Bohemen
Vrouger wör de noam Bohemen voak broekt om hail Tjechie mit aan te duden. As man kiekt noar de Tjechs noam, den klopt dit ook. Ook t Tjech zulf nuimt t laand *Česká republika* (*Boheemse republiek*). Vrumd genog hebben aandere landen de Tjechse noam overnomen om de haile republiek mit aan de duden, ien tieds dat de oorspronkelke noam Bohemen veur t westelke gebied van de republiek bleef. Dit is verliekensboar mit Gaskonje (*Gascogne*) ien Frankriek dat noar de Vascones (Basken) nuimd is, môr wat tegenswoordeg gain dail meer is van Baskenlaand. Noast de oorspronkelk Franse noam veur t gebied van de Basken, bestaait tegenswoordeg de noam *Basque* (van t Baskische: *Baskoi* veur Vascones) veur t gebied woar of de Basken tegenswoordeg leven.

Deurdat ien t Tjech de noamen veur Tjechie en Bohemen mit ainander overainkommen, vuilen mìnsken oet Tjechs Sleezje en oet Morawie zok beledegd as man heur Tjechiers nuimt. Ien aandere dailen as Bohemen binnen de noamen *Česko* en *Český* (Tjechs/Boheems) den ook nait populair. Dit is verliekensboar as de noam Hollaand veur Nederlaand en Engelaand veur t Veraind Keunenkriek.
Mariaparochie

**Mariaparochie** is een karkdorp in Twente. Et valt deels onder de gemeente Tubbige en deels onder Almelo. De meeste inwonners zint Roomsk. Et dorp ontstund de leste twee eeuwen rondum de parochiekarke *Oonze Lewe Vrouwe van Aaitdoernde Biestaand* hen, woervan et dorp de naam ofleid hef. In 2007 har et doarp 296 inwonners.

Mariaparochie ligt op et noordoosten van Almelo en is vuural bekend ewörden duurdat Herman Finkers de naam van et dorp gebreuk vuur zienen tekenfilm Kroamschud'n in Mariaparochie.
T Langevenne

**t Langnven** (ook wal **t Langeven** of **t Langevenne**) is n doarp in de Tweantse gemeente Tubbig in de Neerlaandse proveensie Oaweriessel. t Lig ongeveer veer kilometer op t noordn van Geestern, teegn de Duutse greans. Ook lig t kort bie Broenehoar.

t Langnven hef ongevear 1272 inwonners. In t doarp zelf hef ongevear 579 leu. De Roomske koarke is ewiedt an de H. Pancratius.

Bie t Langnven lig n ennigstn esker van Neerlaand. Disse fluvioglaciale smeeltwaterrugge is in t Saalien evörmd ewordn. Oonder t laandies lear hier ne smeeltwatertunnel woerin at zaand met völle greante is of ezet. Noa at de ieskappe smeeltn bleef disn zaandheuwel oawer. n Esker is deels duur verzakkige verdweenn, oawerdekt duur jungerder ofzettiges, vergreawn of ligt half oonder t doarp. De restn van n esker beent zichtber as köppe in t laandskop, mear oonder de groond is'e nog wal an een stukke. Later hef t antal moal stöadig esteuwn is doarduur op n oawergaank van n heugerder en dreugerder noar een legerder en nattiger gedeelte ne dekzaandrugge ontstoan. n Esker bie t Langnven is ennigst in zien soort in Neerlaand en as Saalien-verskiensel zeeldzaam in Europa.

## Reffereansies
Hoarle (Tubbig)

**Hoarle** is ne boerskop in de gemeente Tubbig, in het noordn van Tweante. t har in 2007 134 inwonners, mear in 1994 warn dr det nog 152.
Hoarle

Dr beent in Neerlaand mearde plaatsn dee at **Hoarle** of **Haorle** heett.

*Hoarle (Healdern) - pleatsken in Sallaand.
*Hoarle (Tubbig) - pleatsken in Tweante.
*Haorle (Berkelland) - pleatsken in n Achterhook.
Hoarle (Healdern)

**Hoarle** of **Hoarln** is n doarp in de gemeente Healdern in Sallaand, in t midln van Oaweriessel. t Har op 1 januwoari 2007 ongevear 2200 inwonners. t Ligt ongevear 8km van Roalte en 6 km van Nijverdal. 

t Bevolkingsantal is de leste joarn terugge elop van roond de 2300 noar 2200, en bungelt dr n betn umhen. de Hoarlse groond beslöt n kwart van de gemeente Healdern.

Frans Nije Bijvank is eenn dee't in t Oost-Sallaands van Hoarle schrif.

## Geschiedenis
De name Hoarle besteet uut "Hoar", wat lange heugterugge beteekend, en "le" wat bosriek gebeed met oopen plekke vuur weidegroond beteekend. Hoarle wordn al in 1244 enuumd. Dr wördt dan espreukn oaver boerderieje "Smethinc", det noe nog kunnig is in de name "Smeenk". De katholieke karke van t dorp steet precies tussen de beide oale greupe van boerderiejen in. Um de karke hen is in tweehonderd joar tied de rest van t dorp ebouwd.

An de zuudkaante van t dorp hej t natuurgebeed Sprengenberg, wat in de volksmoond gewoon nen barg enuumd wördt. Boven op nen barg steet de gelieknamige villa van nen Almelosen katoenboer Van Wulfften Palthe. Den wördn doar in 1903 neerzet.

## Uutgoande verwiezing
*Boerderiejgeschiedenis van Hoarle

## Rifferenties
Nedersaksisch A

Hier stoat woorden die of in 't **Nedersaksisch mit A begunt** oet 't Nedersaksisch woordenboek. De woorden bint underverdield op alfabetische volgorde van 't Nederlaandse woord. 

## Aardappel

## Aardbei

## Adem

## Alcohol

## Allemachtig

## Appelmoes

## Allochtoon

## Autochtoon
Nedersaksisch C

Hier stoat woorden die of in 't **Nedersaksisch mit C begunt** oet 't Nedersaksisch woordenboek. De woorden bint underverdield op alfabetische volgorde van 't Nederlaandse woord. 

## Cello
*Nederlands: *cello*

*Achterhooks: *cello*
*Drèents: *cello*
*Grönnegs: *tjello*
*Oostfreisk: *tsello* (Platduutske skriefwies: *Cello*)
*Sallaans: *cello*
*Stellingwarfs: *cello*
*Tweants: *cello*
*Urkers: *cello*
*Veluws: *cello*

## Chocola
*Nederlands: *chocola(de)*

*Achterhooks: *sukela*
*Drèents: 
***sukelao* (ZOZ, ZWD, MD, VK)
***sukkelao* (ZO)
***sukela* (ZO, ZWZ)
***sukkela* (ZO)
***sukerlao* (ZW)
* Graafschopper Platt: *soekkelaa* (Platduutse schriefwieze *Sukkelaa*)
*Grönnegs: 
****''[[sokkeloa]]**(t)*
***sukkeloa(t)*
***sukkelao* (NVL)
*[[Oostfreisk]]: 
***sukkerloa* (Platduutsk skriefwies: *Zückerlaa*, haarde s)
***soekerloa* (Platduutske skriefwies: *Zuckerlaa*, haarde s)
*[[Sallaans]]: 
***sukela* ([[Zwols]])
***sukkela* ([[Dèventers]])
***sukelao*
*[[Stellingwarfs]]: *sukelao*
*[[Tweants]]: *sokkelaa*, *sukelaa*, *sukeloa(t)*
*[[Urkers]]: ...
*[[Veluws]]: *sukelao''
Nedersaksisch F

Hier stoat woorden die of in 't **Nedersaksisch mit F begunt** oet 't Nedersaksisch woordenboek. De woorden bint underverdield op alfabetische volgorde van 't Nederlaandse woord. 

## Failliet
*Nederlands: 
***failliet* (bedrijf)
***bankroet* (particulier)

*Achterhooks: *kapot*
*Drèents: 
*Grönnegs: 
***faliet*
***fajiet*
***aan appelat*
*Sallaans: 
***fjiet*
***kepat*
***blut*
*Stellingwarfs: ...
*Tweants: 
***kapot*
***op t gat*
***oawer n kop egoan*
*Urkers: ...
*Veluws: 
***fejiet*
***schoon an de latte ween*

## Fles
*Nederlands: *fles*

*Achterhooks:
***flesse*, *flesken* 
*Drèents: 
*Grönnegs: 
***vles*/*vlèze*
***buddel*/*budel*/*burrel* (oldmoods)
*Sallaans: 
***flesse*
*Stellingwarfs: ...
*Tweants: 
***fleske*, *fläske*, *flaske*
*Urkers: ...
*Veluws: ...

## Fluim
*Nederlands: 
***fluim*
***roggel* (populair taalgebruik)
*Achterhooks:
***spi-je*
***kwalster*
**nen *greunen* 
** ene achter oet de strotte
*Drèents: 
*Grönnegs: 
***roggel*
***kwaalster*
***kloed(e)*/ *kloedje*
*Sallaans: 
***spi-je* (warkwoord: *spi-j'n*)
***stuk*
*Stellingwarfs: ...
*Tweants: 
***spieje* (ook as woarkwoard: *spiejn*)
***kwaalster* (ook as woarkwoard: *kwaalstern*)
***kladn*
***kneppe*
***tuf* (ook as woarkwoard: *tufn*)
*Urkers: ...
*Veluws: 
***tuf*
***tuffe* (Elspeet, Apeldoorne)
***spiej*
***spi'je* (Attem)
***speeksel*
***spuug*
***klodder* (Speuld)
***kwalster* (Lieren)
***sliem* (Emst)
***jodeliem* (Niekark)
***kwalsteren* (eten met veel speeksel in de mond)

## Framboos
*Nederlands: Framboos

*Achterhooks: *framboze*, *hennebes*
*Drèents: 
***framboze* (ZWD, ZO), *framboos*
*Grönnegs: 
***[[himbeern]]* (mv: *himbeerns*)
***himbaai*
***framboze*/*flamboze* (verhollaandst)
*Sallaans: ...
*Stellingwarfs: *framboze*
*Tweants: ...
*Urkers: ...
*Veluws: 
***hienbees* (Niekarkerveen), *hienebees* (Niekark, Noordwest-Veluwe)
***hienderbees*/*-beze* (Noordwest-Veluwe)
***flamboos* (Noordwest-Veluwe)
***framboos*, *framboze*

## Friesland
*Nederlands: 
***Friesland*
***Fryslân* (statistische naam voor de provincie)

*Achterhooks: 
***Freesland* (Tweants-Groafschops)
***Friesland* (Gelders-Overiessels)
*Drèents:
** *Frieslaand* 
*Grönnegs: 
** *Fraislaand*
** *Freeislaand* (spelling NVL)
** *Freislaand* (WEV)
** *Friesland* (WEK; ie laank oetsproken)
*Sallaans: *Frieslaand*
*Stellingwarfs: *[[Frieslaand]]*
*Tweants: *Freeslaand*
*Urkers: *Frieslaand*
*Veluws: 
***Friesland*
***Frieslaond* (Oldebroek)
***Frieslangd* (Bunsjoten)

## Fruit
*Nederlands: 
***fruit* (alleen als soortnaam)
***vruchten*

*Achterhooks:
***gräözeri-je*
***greunegheid*
***greun grei* 
*Drèents: 
*Grönnegs: *vruchten*
*Oostfreisk:
***vruchten* (Pdt: *Früchten*)
***obst* (kultiveerde boumvruchten)
*Sallaans: ...
*Stellingwarfs: ...
*Tweants: ...
*Urkers: ...
*Veluws: *vruchen*
Nedersaksisch J

Hier stoat woorden die of in 't **Nedersaksisch mit J begunt** oet 't Nedersaksisch woordenboek. De woorden bint underverdield op alfabetische volgorde van 't Nederlaandse woord. 

## Jam
*Nederlands: *jam*

*Achterhooks: *sjem*
*Drèents: ...
*Grönnegs: 
***marmeloa(t)*
***sjem*
*Sallaans: ...
*Stellingwarfs: *sjem*
*Tweants *sjem*
*Urkers: *jam*
*Veluws: 
***sjem* (oek eschreven as *jam*) 
*****[[schem]]*** 
***slei* (Oldebroek; betekent oek *gelei*)

## Jij
*Nederlands: 
***jij*
***je*

*Achterhooks: 
***i-j*
***doe*
*Drèents: 
***ai*
***do*
***doe*
***ie* (ZWZ)
***ieë* (ZWZ, veur naodrok)
***ij*
***je*
*Grönnegs:
***doe*
***dou* (STD)
*Oostfreisk:
***doe* (Platduutske skriefwies *du*)
***ji*
*Sallaans: *iej(e)*
*Stellingwarfs: *ie*
*Tweants: 
***iej*
***dow* (oostelik Tweante)
*Urkers: *jie*
*Veluws: 
***jie* (onbeklemtoond: *je*)
***ie* (onbeklemtoond: *je*)

## Jongen
*Nederlaands: 
***jongen*
***joch(ie)* (kan als negatief en kleinerend worden gezien)
***knul* (liefkozend kleinerend)
***menneke* (liefkozend kleinerend)

* Achterhooks:
***kearltjen* of *jungksen* (kleinen jonge, onder 10 joar)
***jong(en)* (euldere jonge, boaven de 10 joar)
***kearl* (boaven de 16 joar)
* Drèents: *jong* (klein jong: *jonggie*, *jonkie*)
* Grönnegs:
*****[[Jong (geslacht)|jong]]*** (mv: *jongen*)
***kwoajong* (ien de zin van n jong kirreltje (4-10) dij kattekwoad oethoalt)
***boi* (negoatief; klainerend)
***kirreltje*, *kirrelke*
* Oostfreisk:
***jong*
***boi* (negoatief; klaineernd)
***kirreltje*, *kirrelke* (Platduutske skriefwies: *keerltje*, *keerlke*)
* Sallaands: 
***jongn*
***jonk*
***jochie(n)*
***keerltie(n)* / *kearltie(n)*
* Stellingwarfs: *jonge*
* Tweants:
***jongn*, *jonge*, *j(e)unkn*
***kearlken* (kleaine jonge, oonder 10 joar)
***jongkearl* (euldere jonge, boawn de 14 joar)
***boi* (stewig, mollig kearlken, vake as kleainn)
* Urkers: ...
* Veluws: 
***jong(e)*
***jochie(n)*
***jonchien* (Epe, Une, Elburg, Attem)
***jonk* (Attem)
***jongetjen*
***jungien, junkien* (Apeldoorne)
***junksken* (Klanenbeek, Apeldoorne)
***keerltjen*
***ventje(n), ventie(n)*
***knulletjen* (Loen)
***bruuisien* (Apeldoorne)

## Jus
* Nederlands: *jus* (alle soorten hoofdsaus, in geval van Nederland: *vleesjus*)

* Achterhooks: ...
* Drèents: 
***jus* 
***stip* 
***vet*
* Grönnegs: ***[[stip]]***
* Sallaans: ...
* Stellingwarfs: ...
* Tweants:
**sju*
**stip* (van t gerecht *stip-in-de-panne*; hoaste nit mear gebroekt)
* Urkers: *doop*
* Veluws: 
***jus*
***sjeu* (Apeldoorne, Ugchelen)
***nat*
***vet*
***stip*
***saus* (Harskamp)
***sauze* (Loen, Klanenbeek)
Nedersaksisch O

Hier stoat woorden die of in 't **Nedersaksisch mit O begunt** oet 't Nedersaksisch woordenboek. De woorden bint underverdield op alfabetische volgorde van 't Nederlaandse woord. 

## Oma

*Sallaans:
***oepoe*

## Ongespannen
Bijvoorbeeld van touw.

*Nederlands:  
***ongespannen*
***slap*
*Achterhooks : *slok* (van bv de fietsenketten)
*Grönnegs: *lös*
*Tweants: *slok*

## Onkruid

## Onrustig
*Nederlands:  
***onrustig*
***ongedurig*
*Achterhooks : *empereg*
*Grönnegs:
***rouerg*
***wummeleg*
*Tweants:
***jachterig*
***bis op de hoed hebn*
***gedoan wean*
*Veluws: *gatgaonderig*

## Ontzettend
*Nederlands: 
***ontzettend*
***zeer*

*Achterhooks: *alderbastend*
*Drèents: *merakels*
*Grönnegs: 
***meroakels*
***aibels*
***gloepens*
***hail*
*Sallaans: 
***merakels* 
***onmeunig*
***alderbassns*
***gloepns*
***slim*
*Stellingwarfs: ...
*Tweants: 
***onmeundig*
***(alder)bastend*
***(alle)machtig*
***mirakels*, *merakels*
***gleunig*, *glöainig*
***donders*, *doonders* (neet zo netjes)
***nét zo* (bv. *hee völ nét zo hard op n snoetn*)
***óók zo*
***tóch zo*
*Urkers: ...
*Veluws:
***naor*
***allebarstens* (oek *alder-*)
***merakels*
***iezig*

## Ooievaar

## Oog
*Nederlands: *oog*

*Achterhooks:
*Drèents:
*Grönnegs:
***oog* (aalgemain)
***oge* (VEK)
***oug* (WEV)
***dop* (aigelks de "oogkassen", môr voak veur "oog" broekt)
*Sallaans:
***oge*
***dop(pe)*
*Stellingwarfs: 
*Tweants:
***oog* (mv. *oogn*)
***oge* (mv. *oogne*) (Zuud-West Tweants)
*Urkers:
*Veluws:

## Oom
*Nederlands: *oom*, *oom [naam]*, *ome [naam]*

*Achterhooks:
*Drèents:
***oom*
***ome* (ZWN, ZWZ)
**Töt in de twintigste eeuw kwaamp *oom* achter de name: Rieksoom. De mansname mit meervold *ooms* beduudden de oom en de vrouwe: Jansooms = Jansoom en vrouwe.
*Grönnegs: *oom* (voak ien verklainwoord *oompie* of *omke*
*Sallaans:
***oom(e)*
*** 'Jan-ome' *
**Vrogger ook om: Wims-om
*Stellingwarfs: *oom*, *ome*, *omke*
*Tweants:
***oom*
***eum*
***Ok in Tweante zeadn de leu eerst n naamn en dan *eum* (bv. *mien Jan-eum*)
*Urkers:
*Veluws:

## Oorwurm

## Oost-Indische kers

## Opa

## Oppassen (uitkijken)
*Nederlands:
***oppassen*

*Achterhooks: 
***zich waren* (zw), vb: waart ow! = Pas op!
*Grönnegs:
***oetkieken*
***oppazen*
***verdacht/-docht wezen (op)*
*Tweants:
***zik waarn*, *~ woarn*
***zik baargen/boargen/beargen* (vb: baarget oe! = pas op)
***dr op achten* (vb: achet dr op!)
**Oetsproake: *An de kaante of in de kraante*

## Opsmijten
*Nederlands: 
***iets ergens op smijten*
***mieteren*

*Grönnegs: *flijen*, *flèjen*, *flèren*

## Os

## Overvol (na eten)
* Nederlands: 
***overvol* 
***oververzadigd*

* Achterhoeks: *stiepeldikke*
* Sallaans:
***de ballig rond hebbn* 
* Grönnegs: *slichtzat*
* Tweants: 
***zat*
***zik vervretn hebn*
***de kneupe springt mie van t hemd*
Nedersaksisch U

Hier stoat woorden die of in 't **Nedersaksisch mit U begunt** oet 't Nedersaksisch woordenboek. De woorden bint underverdield op alfabetische volgorde van 't Nederlaandse woord. 

## U, uw
* Nederlands: 
***u*
***uw* (bezittelijk)
***gij* (oldmoods, nog wal in de Zuud-Nederlaandse dialecten en in Vlaandern)

* Achterhooks: 
***oe(w)*
***ow* 
***Gi'j* (umgeaving Sillevolde, Terborg)
* Drèents
***ie* (ZWZ)
***ieë* (ZWZ, veur naodrok)
***oe* (ZWZ, nao een veurzetsel: * 't Is een kedogien veur oe.*)
***oen* (ZWZ, bezittelijk: *Is det oen fietse?*)
*****N.B.: Dit bint gien specifieke u-vörms; die bestaot niet. Iederiene spreek ie mit ''ie'' en ''oe'' an.**
* Grönnegs: ...
***joe*
***je* (spreektoal)
***jou* (STD)
***ie* (komt nait veul meer veur, wel in t olle Westerwôlds)
***jo* (WEK)
***joen* (bezittelk veurnoamwoord)
***Ien t Westerkertaaier: *Joe hebben jim goed vermoakt*
***In Westerwoolde: *Ie hebt joe goud vermaokt*
***Vrouger ien overg Grönnen: *Ie hebben joe goud vermoakt*
***Tegensw. ien overg Grönnen: *Joe hebben joe goud vermoakt*
* Oostfreisk: 
***jie*
***joe* (Börkum, Pdt. skriefwies: *ju(u)*)
* Sallaands: Sallaans hef gien *u*-vorm
* Stellingwarfs:
***jim*, *jow* (in Stellingwarf)
***ie* (Kop van Oaveriessel)
***ieë* (Kop van Oaveriessel, veur naodrok)
***joe* (Kop van Oaveriessel, nao een veurzetsel: *Ik koeme achter joe an.*)
***joen* (Kop van Oaveriessel, bezittelijk: *Niet motten! Ie hebben 't eten al op joen strik liggen.*)
*****N.B.: Dit binnen gien specifieke u-vörms; die bestaon niet.**
* Tweants: Tweants hef gin *u*-vörm
* Urkers: Urkers et gien *u*-vorm
* Veluws: Veluws hef gien *u*-vorm

## Ui
*Nederlands: *ui*

*Achterhooks:
***siepel*
***look*  
*Grönnegs: *siepel*
*Drèents: *siepel*
*Sallaans: *siepel*
*Stellingwarfs: *siepel*
*Tweants: *siepel*
*Urk: ...
*Veluws: 
*****[[uui]]***
***ui*
***u* (Armelo, Putten, Niekark, Barreveld, Luntere)
***uj* (Klanenbeek)
***juin* (Apeldoorne)
***look* (Wort in sommige plaotsen ezien as ouwerwets)

## Uil
* Nederlands: *uil*

*Achterhooks: *oele*
*Drèents:
***oel*
***oele*, *katoele* (ZWZ)
***Op Ni'jlusen is Katoele ok een typische achtername.
*Grönnegs: *oel*, *oele* (VEK)
*Sallaans: *oele*
*Stellingwarfs: *oele*
*Tweants: *oel*
*Urkers: ...
*Veluws: *uul*, *ule*, *oele*

## Uit
* Nederlands: *uit*

*Achterhooks: 
***uut* (westen)
***oet* (oosten)
*Drèents: 
***oet* (noorden en oosten)
***uut* (westen)
*Grönnegs: 
***uut* (VEK, WEK)
***oet* (overg)
*Sallaans: *uut*
*Stellingwarfs: *uut*
*Tweants: 
***oet* (oosten)
***uut* (noord-westen)
*Urkers: *eut*
*Veluws: 
***uut*
***eut* (Doospiek)

## Uitkloppen

*Nederlands: *uitkloppen* (van een mat)

*Grönnegs: 
***oetstubben*
***oetklappen/-klabbern*
***oetkloppen*
***leegsloan*
Donderpad

Een **donderpad** of **donderkop** is een iezig jonge kikvors die in 't waoter leeft. Een donderpad aojemt deur zien kieuwen. Ze hen nog gien narms of poten, dit kriegen ze eerst as ze wat ouwer worren. Donderpadden kommen uut kleine eitjes die in de sloot eleid worren deur 't vrouwtjen. De eitjes die ze leit bin roend. De meeste donderpadden bin plante-eters mar sommige donderpadden bin alleseters en eten dood organisch spul en soms are donderpadden.

Nao een paor weken kriegen ze veurpoten en daornao de achterpoten. Kort daornao beginnen de donderpadden lucht te aojmen en verliezen der start. Ze worren dan alsmar groter en binnen een paor maonden worren 't volgreuide kikvorsen.

## [[Nedersaksisch]]
* Drèents:
** *poede* 
** *poete*
** *poedelvis*
* Grunnegs:
** *kikkerviske* (Westerkertiers)
* Tweants:
** *doonderperre* (Riesns en Eanters)
** *dikkop*
** *bullekop*
* Veluws:
** *donderpad*, *donderpädde*
** *donderparre*
** *donderkop*
** *kikkervissie*, *kikkervisje*
** *dikkop* (Heerde, Vaossen)
** *koddekop* (Nunspeet, Oldebroek)
Maarkisch

t **Maarkisch** (Duuts: *Märkisch*) kin verwiezen noar:

*Dat wat te môken het mit de olle Maarkgroafschop Brandenbörg, ook Marken nuimd
*De Leegduutse variant dij doar proat wordt, laiver aanduud as Brandenbörgs (Branneborgsch)
*Dat wat te môken het mit de olle Groafschop Mark, legen tuzzen de steden Essen, Dörpen, Zeust en Neustadt
*De Leegduutse variant, Westfeelse dialekt, dat doar proat wordt: Markisch (Westfaols)
Volledam

**Volledam** (Nederlangds: *Volendam*, Volledams: *Volledam*) is n daarpie in de Nederlangdse provinsie Noord-Hollangd, in de gemeente Edam-Volledam. t Daarp het zo'n 22.000 inwoeners (november 2007). Volledam is van oorsprong n typies rooms-katholiek daarp. Volledam heette oorspronkelik ok *Vollendam*, in t Volledams zelf en in versjillende aore Zujerzeedialekten heet t nog steeds zo, maor dan zongder de *-n*.

## Toerisme
Volledam is n bekengde toeristiese plaots dee bekengd staot om zien ouwe vissersboten en klejerdracht dee nog deur n antal Volledammers edragen wort. De Volledamse klejerdracht staot ok vaak of-ebeeld op anzichtkaorten. Der is n veerdienst dee de toeristen van en naor Marken kan brengen.

## Dialekt
t Volledamse dialekt is nog springlevendig, dat ku'j ok zien in de realiteitszeepreeksen op televisie mit Jan Smit, Nick & Simon en gao zo maor deur. t Het n bult Nedersaksiese invloeden, dee warsjienlik te danken bin an t feit dat de inwoeners uut Sjoklangd ontruumd bin en der dialekt (t Sjokkers) mee-eneumen hen naor Volledam.

## Muziek
Der wort wel es ezeid dat Volledam n muzikaal daarp is. Der bin veul bekengde muzikangten zo as BZN, The Cats, Left Side, Canyon, Piet Veerman, Anny Schilder,  Nick & Simon, 3JS, Maribelle, Next One, Tol & Tol, Monique Smit en Jan Smit. Ok Jan Akkerman woent in Volledam. Muziek uut Volledam is ok wel bekengd onger de naom paolingsound.

## Nedersaksies
*Veluws: *Volledam*
Gerrit Kraa

**Gerrit Kraa**, ok bekeand as **Gait van de Kroaje** (Riesn, 1939) is nen skriewer van kollums, korte verhaaln en beuke, en maakt zik hard vuur t behoold van t Tweants.

## Weark
Kraa wör geboorn in n bakkersgezin, en wör zelf skoolmeaister. Hee was bie t Van Deinse Instituut n eerstn *[[Streektaalfunctionaoris|streektaalconsulent]]* van 1998 töt 2002. Rechtevoort skrif'e verskeaidene korte stuks (*kollumns*). Hee bedachn lesn vuur t oonderwies, programmaas in t plat vuur RTV Oost, kokwedstriedn vuur strekgerechtn, en brachn Tweants noar t theater. Kraa wont rechtevoort in Boarnebrook.

Zien keenderbook *Jewilmke* skreef'e in t Riesns, mear skreef'e ook umme zodet t op skooln gebroekt kon wordn in Heeldern, Nijverdal, Glanerbrug, Vroomshoop en Soasel.

In 2005 vertaaldn'e t bekeande woark *Scrooge* van Charles Dickens in t Eanters, vuur de Eanterse Revue.

Hee har n zetn nen twee-wekkeliksen kollumn bie Monique Sleiderink in öar RTV Oost-programma Aksent. Ook verzorget'e saamn met Gait van de Tute de joarlikse Tweantse kursus.

Kraa skrif in de skriefwieze van de Kreenk vuur de Tweantse Sproak.

In 2018 wun he de Twentse Taalpries.

## Stukn oet Jewilmke
Oet *Jewilmke en 'n grösmeeier*.

:*Jewilmke was op weg noar Gerriet.*
:*Den har t doewenhok verplaatst van 't ooldershoes noar 't hoes van Skilders-Bearend, dat hee ekoft har toen Bearend oet de tied was ekömmen, en non zat-e doar alwier ne moand of zesse met Tanja, woer-t-e met was etrouwd.*
:*Biej de trouwerieje was allens netjes verlopen, Jewilmke har zik netjes gedreagen.*
:*Hee har allenig mear 'n poar bouillon-blukskes in 'n douche-kop verstopt, zodat Gerriet en Tanja niks as preuven en smakken harren edoan toen ze doar vuur 't eerste met mekoar oonder de woarme waterstroale steunden.*

## Skriewerieje
### Vuur de grootn
* De zoon van de zompschipper, (oawer 1812),
* De verte roept, (oawer 1847),
* Als daar met moord en brand, (oawer 1570),
* Als de boom niet bloeit (oawer 1747),
* Ruslandreiziger (oawer 1812/1818)
* Mes in de Rug (1994)

### Vuur de keender
* Mooier dan vrede
* Arie gaat kamperen
* Bas en Bram in actie (oonder skuulnaamn/anagram *Gerard ter Vanne*)

### In t Tweants
* Goodgoan: verhalen in twee talen
* Heanig an
* O, Reggelo. Twentse verhalen en gedichten (1992)
* Mu-j es lustern
* Jewilmke (1997)

## Refereansies