Veluwse taalwiezer

Dit is de **Veluwse taalwiezer** van Wikipedie. Hier staon zaken beschreven as grammatika, woorden, uutspraak, spelling, uutdrokkingen en plaatsnamen in de verschillende Veluwse dialekten die tot t Nedersaksies beheuren. De Zuud-Veluwse dialekten wörden hier niet beschreven umdat disse dialekten, die tot t Zuud-Gelders erekend wörden, niet Nedersaksies van aord bin.

## Informasie veuraof
t Veluws is n Nedersaksiese dialektgroep die op de Veluwe espreuken wördt. t Veluws hef twee heufdonderverdelingen, namelik West- en Oost-Veluws, veerder hef zwat elk darp en elke stad zien eigen dialekt, vake is der oek nog es n dialektverschil binnen n darp, stad of buurtschap.

Zo zegen ze in t West-Veluws bv. *wulen warken* (Nunspeet) of *wulie warken* (Putten, Elspeet) en in t Oost-Veluws *wuloe wärkt* (Hattem)  of *wie warkt* (Voorst). 

## Uutspraak

Hieronder staon n antal letterkombinasies en de uutspraken.

Vanaof Putten tot an ongeveer Hoenderloo wörden de uutgangen: -ben, -ken, -men (en gao zo mer deur) uutespreuken zo as ze eschreven wörden (dus bv. , , ), in sommige geval wördt de  in-eslikt, en in aandere gevallen juust de , dit gebeurt niet arg konsekwent.

## Spelling
Veur t Veluws besteet der gien spelling die offisieel is vastesteld, dit is zo bie de meeste Nedersaksiese dialekten, hier bin nog gien offisiële spellingssystemen veur emaakt, mer de relatief nieje schriefwiezer "Algemene Nedersaksiese Schriefwieze" ku'j der prima veur gebruken, of aanders de Iesselakkedemiespelling, die ontwikkeld is veur t Noord-Overiessels, Sallaands, Vechtdals en t Oost-Veluws.

### Uutgangspunten
* De spelling mut ansluten bie t Nederlaands, mer toch mut de uutspraak tot zien recht koemen.
* Der bin wat vereenvoudigingen deurevoerd, en dingen die niks van doon hebben mit t Nedersaksies bin deruut ekwakt.
* Leenwoorden wörden niet veraanderd, dus gien *tiesjurt* veur n mouwtjeshemde (T-shirt).

*Uutwarkingen en meer regels hieronder.*

### Woorden die eindigen op ''-en''
Dit wördt altied voluut eschreven, de tussen-n wördt allinnig eschreven a'j 'm heuren.

### Open lettergrepen
Liek as in t Nederlaands en de aandere Nedersaksiese dialekten, hef t Veluws gien klinkerverdubbeling bie warkwoorden mit open lettergrepen:

### Ao of oa?
In t Veluws besteet der gien twiefel: altied *ao*. Dus *praoten* (praten) en *graojen* (graden) en oek *schaopen* (schapen) en **aoverheuren** (overhoren). A'j de a en de o as twee amparte klanken uutspreken is der in t Veluws dus n klinkerbotsing, disse klinkerbotsing zal niet zoveule veurkoemen mer in dat geval schrief je n koppelteken, zo as in t woord *grammatika-onderwies*, in bv. *Laos/Laotiaans* (La·os/La·o·ti·aans) ku'j t gewoon zo laoten, umdat t hier geet um n exoniem (n butenlaandse benaming veur n plaotse of laand), mit n vernedersaksieste anpassing veur t bievoeglike naamwoord, de taal of inwoener(s). Umdat de oa n aandere klank vertegenwoordigt mu'j oek hier op de koppeltekens letten, wulen schrieven dus: auto-alarm (en gíén autoalarm, zo as dat in t Nederlaands edaon wördt). In partie aandere schriefwiezen zie'j op de Veluwe oek soms oa veur de ao.

## Grammatika
### Veurnaamwoorden
#### Darde persoon enkelvoud
Veur de darde persoon enkelvoud in persoonlike en bezittelike veurnaamwoorden bestung vanouds gien amparte vrouwelike vorm bie t verwiezen naor personen: dit was 'hie/hij/hee' (hij), 'um' (hem), 'zien' (zijn), 'zienend' (het zijne), zo as in aandere Nedersaksiese gebieden. Onder invloed van t Nederlaands bin de vrouwelike vormen 'zie/zee', 'eur', ' 'eure' oek veur personen in-evoerd. An t begin van de 21e eeuw verwees nog mer n haandjenvol meensen naor vrouwluui mit 'hie', 'hij' of 'hee'.

#### Wie en julle
*Veur de veurnaamwoorden 'wie/wulen' (wij) en 'julen' (jullie) bin der n groot antal plaotselike verschillen. Daorumme vie'j hieronder n overzichte van de woorden die hierveur gebruukt wörden, en waor ze gebruukt wörden. In t onderstaonde overzichte bin de plaotsen Amersfoort, Hooglaand en Leusden op-eneumen, mer in disse plaotsen is t dialekt zo goed as uutestörven. In woorden as *wul(i)e* of *wull(i)e* enz. is de uu-klank of u-klank vake niet zo goed te heuren, daorumme bin der oek plaotsen waor wulie en wullie naost mekaar gebruukt wörden. Veur meer hierover zie t boek 'Taal in stad en land - Veluws, Urkers en Utrechts' van Harrie Scholtmeijer.*

#### Wie/wulen (wij)
**Vulie:* Putten en umstreken
**Wie:* Harderwiek, Hulshorst, Spaokenburg, Nunspeet, Elspeet, Vierhouten, Hoenderloo, Heerde, Veessen, Vorchten, Niebroek, Terwolde, Teuge, Wilp, Gietel, Woeste Hoeve, Beekbargen, Eerbeek, Une, Apeldoorne, Brummen
**Wiele:* Epe, Une, Tongeren, Klarenbeek, Apeldoorne, Teuge, Brummen
**Wielie:* Hoenderloo
**Wieleu:* Loenen
**Wij:* Lunteren, Sjaarpezeil
**Woele:* Epe
**Wulen:* Apeldoorne, Elspeet, Leusden, Nunspeet, Hierden, Vaossen
**Wulie:* Barreveld, Harderwiek, Spaokenburg, Armelo, Putten, Uddel, Niekark, Voorthuzen, Garder, Hoogland, Stroe, Kootwiek, Leusden, Otterlo, Apeldoorne
**Wulle:* Leusden, Vaossen, Emst, Apeldoorne
**Wullie:* Niekark, Niekarkerveen, Hoevelaken, Voorthuzen, Kootwiek, Amersfoort, Apeldoorne
**Wuloe:* Attem
**Wulu:* Une

#### Julen (jullie)
**Joelen:* Doorspiek
**Julen:* Elspeet, Hulshorst, Nunspeet, Hierden
**Julie:* Harderwiek, Spaokenburg, Putten, Uddel, Niekark, Voorthuzen, Garder, Hoogland, Stroe, Kootwiek, Nunspeet
**Jullen:* Vierhouten, Leusden
**Jullie:* Armelo, Voorthuzen, Amersfoort, Wombaarg, Luntere, Otterlo, Hoenderloo, Sjaarpezeil, Terwolde, Woeste Hoeve, Apeldoorne
**Juul:* Hulshorst
**Iele:* Beekbargen, Loenen, Brummen
**Ielu:* Une, Oldebroek, Wezep, Apeldoorne
**Oelie:* Woeste Hoeve
**Oelu:* Apeldoorne
**Ule:* Barreveld, Epe, Une, Tongeren, Heerde, Veessen, Vaossen, Niebroek, Klarenbeek, Apeldoorne, Teuge, Wilp, Gietel, Eerbeek, Wezep
**Ulie:* Apeldoorne
**Ulle:* Vorchten, Emst, Terwolde
**Uloe:* Attem

#### Eerste naamval (nominatief)

#### Tweede naamval (genitief)

#### Darde naamval (datief)

*Oens* gebruken ze in t zujen van de Veluwe, bv. in Putten en Niekark.

#### Vierde naamval (akkusatief)

### Regelmaotige warkwoorden
#### Nunspeet

In de vlejen tied wörden de  wel eschreven met niet uutespreuken, dus: "jie heuren" (jij hoorde)

#### Putten

### Onregelmaotige warkwoorden
#### Nunspeet
##### Wörden (worden)

De  in *wörden/wördden/ewörden* wördt assimileerd tot n , dat betekent dat t uutespreuken wördt as: *(e)wönnen*.

##### Hebben

De &lt;dd> in *hadden* wördt assimileerd tot n &lt;n>, dat betekent dat t uutespreuken wördt as: *hannen*.

##### Doon (doen)

##### Gaon (gaan)

##### Zien (zien)

##### Mutten (moeten)

#### Putten
##### Worren (worden)

Umdat de stam in t Putters gien d het, schrieven wulie *hie wort*.

##### Hen (hebben)

##### Doen (doen)

##### Gaon (gaan)

##### Zien (zien)

##### Moen (moeten)

### Lidwoorden
In t Veluws gebruken we de zelfde lidwoorden as in t Nederlaands, in t plat wördt t meestentieds aofekort eschreven, umdat al die aofkappingstekens zo'n onrustig beeld geven wörden ze niet eschreven. De lidwoorden maggen oek voluut eschreven wörden (zo as in t Nederlaands), der bin dus twee meugelikhejen:

*De, het, een; óf
*De, t, n

### Achtervoegsels
#### -lik
t Achtervoegsel, dat in t Nederlaands eschreven wördt as -lijk, wördt in t Veluws eschreven as *-lik*:

#### -ig, -erig, -elig

#### -ing
In t Veluws wördt t achtervoegsel *-ing* t zelfde eschreven as in t Nederlaands. In sommige dialekten he'j oek nog t achtervoegsel *-ige*:

### Dagen

### Maonden

### Kleuren

In t West-Veluws zegen ze overal *greun*, behalve in de umgeving van Hoenderloo waor ze *gruun* zegen. In t Oost-Veluws zegen ze veural *gruun*, mer in de gemeente Elburg wördt der *greun* ezeegd, en in de gemeente Voorst koemen *gruun* en *greun* allebeie veur.

### Getallen
In de Oost-Veluwse dialekten en t Nunspeets he'j nog altied de e-apokope, dit is n deftig woord veur de -e achter n woord (zo as in *veertien*'e**') mer de meeste West-Veluwse dialekten hebben dat niet (meer) en daor zegen ze dan *veertien*.

In t West-Veluws zegen ze overal *vuuf/vuuftien/vuuftig*, behalve in de umgeving van Hoenderloo waor ze de variaant *vief/vieftien/vieftig* hebben. In t Oost-Veluws heur je overal de *ie*-uutspraak, behalve in de gemeente Elburg waor je de *uu*-uutspraak heuren.

### Familie

*Meu*/*meuie* en *noom* kömp altied achter de naam dus *Gaart-(n)oom* en *Jaukjen-meu(ie)*.

## West-Veluwse dialekvergelieking
Gao mit de muuspijl over de steerntjes hinne um de infermasie dee derbie heurt te bekieken.

### Overige woorden

## Geografie
### Veluwse plaotsen en buurtschappen
Hieronder vie'j n overzichte van alle plaotsnamen in t Veluws. Plaotsnamen die niet vermeld staon bin hoogstwarschienlik gelieke an de Nederlaandse namen. A'j der ene niet bie zien staon, zet 'm der gerust bie.

### Net buten t Veluwse taalgebied
Disse plaotsnamen bin zo as ze in Barneveld/Scharpezeel uutespreuken wörden. Waort je: t dialekt van Scharpezeel völt net buten t Nedersaksies, mer bie aandere indelingen der weer net binnen.

## Uutdrokkingen / uutdrukkingen
### Elburgs

### Niekarks

### Nunspeets

### Oldebroeks

### Putters

## Zie oek

## Referensies