Harsenanhangsel

t **Harsenanhangsel** of de **hypofyse** is n klier midden in de kop, onder de harsens, die alderbarstends veule hormonen aofgif. t Harsenanhangsel speult n belangrieke rolle bie t regelen van n kwak hormonen, t wörden daorumme oek wel de dirigent eneumd van t hormoonstelsel. De klier is ongeveer zo groot as n kikkerarte (n sentimeter in deursnee) en lig in n holte in de schedelbaosis (t zogeneumde *Turkse zaol* of *Sella Turcica* in t Latien), achter de neusrogge. De achterkwab van t harsenanhangsel beheurt tot t diencephalon. Bie de anleg in de embryonale faose wörden de veurkwab van t harsenanhangsel evormp uut n stukjen epitheel van t monddak; t zogeneumde zakjen van Rathke.

t Harsenanhangsel is op-ebouwd uut dree delen:
* de veurkwab (pars anterior of adenohypofyse)
* achterkwab (pars posterior of neurohypofyse)
* de middenkwab (pars intermedia)

De middenkwab is bie meensen haost niet anwezig. Bie sommige diersoorten is t wat groter. De middenkwab maakt α-MSH (melanosyt-stimulerend hormoon) uut de neurotransmitter adrenokortikotroop hormoon. In dit artikel geet t veural over de veur- en achterkwab.

De achterkwab van t harsenanhangsel steet mit lange axonen drekt in verbiending mit de hypothalamus.
De veurkwab van t harsenanhangsel is via n poortaodersysteem verbunnen mit de hypothalamus. Die meet de hoeveulhejen an hormonen in t bloed en stuurt hormonen naor t harsenanhangsel as der meer of minder van n hormoon neudig is. Via de steel van t harsenanhangsel kömp onder aandere dopamine in t harsenanhangsel terechte dat de aofgifte van prolaktine remt.

## De veurkwab ([[adenohypofyse]])
In de veurkwab van t harsenanhangsel wörden veule hormonen emaakt die invloed hebben op aandere endokriene klieren. De veurkwab van t harsenanhangsel maakt:
* Greuihormoon (GH) of *somatotroop hormoon* (STH) → regelt de greui van lange puupbeenders (zolange de epifysaerschieven nog niet verbeend bin) en de greui van spierweefsel.
* Thyroïdstimulerend hormoon (TSH) → dit zet de schildklier an tot de anmaak van schildklierhormoon thyroxine (T4) en tri-joodthyronine (T3). Oek zörgt t derveur dat der in de schildklier kalsitonine emaakt wörden. Kalsitonine zörg derveur dat t kalsiumgehalte in t bloed ummeneer geet. Dit döt e deur o.a. kalsium in de botten op de slaon en t weerummehaolen van kalsium uut de nieren en darms te remmen.
* Adrenokortikotroop hormoon (ACTH) → zet de bienierschors an tot de anmaak van bienierschorshormonen.
* Gonadotrope hormonen (hebben invleud op de eierstok en de teelballen). Namelik:
** Follikelstimulerend hormoon (FSH) → bevordert de groei en rijping van follikels in de ovaria bij de vrouw en de spermatogenese bij de man in de testes
** Luteïniserend hormoon (LH) of *interstisiële-sellenstimulerend hormoon* (ICSH) → de gonadotrope hormonen stimuleren oek de hormoonanmaak van de gonaden (geslachtsklieren).
* Prolaktine → dit kömp veural vrie tiejens de zwangerschap en de laktasieperiode.
* Melanosyt-stimulerend hormoon of *melanotropine* (MSH) → stimuleert de anmaak (melanogenesis) en aofgifte van melanine deur melanosyten in de huud.
* Endorfinen → in de eerste plaotse onderdrokt t zeerte, mer t zörg oek veur n geveul van gelok of euforie.

## De achterkwab ([[neurohypofyse]])
De achterkwab van t harsenanhangsel is belangriek veur de waoter- en vochtregulering in t lief. t Is n opslagplekke veur twee hormonen die deur de hypothalamus an-emaakt wörden:
* Antidiureties hormoon (ADH), oek wel *vasopressine* → stimuleert t vastehouwen van vocht; zörg veur n stiegende bloeddrok en reup mannelike agressie op.
* Oxytosine (OT) → bevordert samentrekking van epitheel- en myo-epitheelklierweefsel van de borst, wat leit tot de aofscheiding van laktine. Oek zörg t veur de samentrekking van gladde spiersellen in de baormoeder (t kiendernesjen / t kiepehokke).

## Andoeningen
De meestveurkoemende andoening an t harsenanhangsel is n gezwel. Disse gezwellen bin altied goedaordig en bin roewweg onder te verdelen in de volgende soorten:
* harsenanhangselvergroting mit te veul anmaak van prolaktine (prolaktinoom)
* harsenanhangselvergroting mit te veul anmaak van greuihormoon, wat leit tot reusgreui
* harsenanhangselvergroting mit te veul anmaak van ACTH mit as gevolg t syndroom van Cushing
* niet-endokrien aktieve gezwellen.

t Harsenanhangsel kan oek te min hormoon maken; dit hit hypopituïtarisme. t Tekort an hormonen kan an-evuld wörden mit (bio-identieke) hormonen of medisienen. n Slimme val kan oek de warking van t harsenanhangsel in t wiere schoppen.

In uutzonderingsgevallen kunnen ze derveur kiezen um t orgaan vort te haolen (hypofysektomie).