open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Oceaan

**Oceaan**, van Oldgrieks Ωκεανός (Okeanós), is de term die gebruukt wodt veur elk van de grootste zeeën op eerde, de wereldzeeën, die de kontinenten van mekaer scheiden. De oceanen bevatten zolt waeter en hebben heur eigen circulatie (zeestromen). Aanders as de oceanen, hebben de kleinere zeeën een bodem die bi'j een specifiek kontinent heuren (et kontinentale plat).

Der wodden vuuf oceanen onderscheiden:

*de Grote Oceaan (ok Stille Oceaan, Stille Zuudzee of Pacifische Oceaan; de grootste)
*de Atlantische Oceaan
*de Indische Oceaan
*de Zudelike Oceaan (ok Antarktische Oceaan, Zuudpoolzee of Zudelke Ieszee)
*de Noordelike Ieszee (ok Arktische Oceaan; de kleinste)

Zie staon allemaole mit mekaer in verbiending, waordeur aj ok kunnen praoten van iene wereldoceaan. Mit mekaer bedekken ze zo'n 71% van et eerdoppervlak en bevatten ze zo'n 97% van et waeter op eerde.

Oceanen vormen et lieuwendiel van de hydrosfeer van de eerde. Omdat ze hitte vasteholden, bin ze van invloed op et klimaot, op weerspetronen, op 'e koolstofkringloop en op 'e waeterkringloop.
Zudelike Oceaan

De **Zudelike Oceaan**, **Antarktische Oceaan**, **Zuudpoolzee** of **Zudelike Ieszee** is een aordig ni'je term veur de oceaan rondom Antarktika henne. De oceaan lop van Antarktika tot an 60 graoden zuderbriedte, of tot an de Antarktische konvergentie, een oceaankontrei die mit et seizoen op-en-daele gaot.

In de Zudelike Oceaan vermengen de kolde, noordwaarts stromende waeters van et Antarktische gebied heur mit de warmere subantarktische waeters. Eerder, en deur sommige eerdriekskundigen nog altied, wodden disse oceaan eziene as de zudelike gedieltes van de doedestieds roemer edefinieerde Indische Oceaan, Atlantische Oceaan en Grote Oceaan.

Van de vuuf oceanen is de Zudelike Oceaan de vierde in grootte. Een bulte zeeën maeken diel uut van de oceaan; de grootste daorvan bin de Weddellzee, de Somovzee en de Riiser-Larsenzee. In de kontinentale marge, et diel van de oceaan dichtebi'j Antarktika, bin der vermoedelik grote eulie- en gasvelden.

## Diepte
De Zudelike Oceaan lig op et zudelik haalfrond en is miest tussen de vier- en vuufduzend meter diep, mit wat diepere en minder diepe dielen. De maximale diepte is 7434 meter, an et zudelike end van de Zuud-Sandwichtrogge op 60° 28' 46"ZB, 025° 32' 32"WL. In febrewaori 2019 bereikte de Five Deeps Expedition van de Amerikaanse onderzeeverkenner Victor Vescovo in een duukboot de oceaanvloere in et zudelike diel van de Zuud-Sandwichtrogge.

Et Antarktisch kontinentaal plat liekt over et algemien smal en biester diep. De raand lig op een diepte van tot de 800 meter, vergeleken mit een wereldwied gemiddelde van 133 meter veur een kontinentaal plat.

## Klimaot

De waetertemperaturen in de Zudelike Oceaan variëren van -2 tot 10 °C. Cyclonen bewegen heur in oostelike richting rond Antarktika en wodden intens vanwege et verschil in temperatuur tussen ies en open oceaan. In de kontreien van rond de 40 graoden zuderbriedte tot an de Antarktische Cirkel raozen de gemiddeld starkste wienden ter wereld. In de hiele Zudelike Oceaan kunnen deur et jaor henne iesbargen veurkomen.

In de Zudelike Oceaan bin der twee grote, ringvormige zeestromen (deurlopende beweging van et oceaanwaeter): de Rosszeestroom in de Rosszee en de Weddellzeestroom in de Weddellzee.

Sinds end twintigste ieuw hef der in de Zudelike Oceaan duchtige klimaotveraandering plaetsevunden, wat tot veraanderings in et ecosysteem eleid hef.

## Leven
In de Zudelike Oceaan vien ie een verscheidenheid an zeedieren die, direkt of indirekt, ofhaankelik bin van et fytoplankton dat der leeft. Onder de plaetselike fauna valen zeehonden, pinguïns, blauwe vinvissen, orka's, kolossale inktvissen en zeeberen. Alle veurjaoren maeken meer as honderd miljoen veugels heur nesten op 'e rotskusten van Antarktika en op de eilanen bi'j de kust.

Der bin betrekkelik weinig vissoorten in de Zudelike Oceaan, in weinig femilies. Onder de femilies mit de mieste soorten valen de slakdolven, de ieskabeljauwen en de putalen.
Noordpoolgebied

Et **Noordpoolgebied** is et gebied rond de Noordpool van de Eerde. Aandere naemen veur et gebied bin **Arktika** of de **arktis**, van et Grieks ἀρκτικός (*arktikos*), 'naobi'j de Bere, noordelik', wat weer komp van ἄρκτος (*arktos*), 'bere'. Dit bin verwiezings naor de steernsbielden Grote Bere en Kleine Bere, die heur naobi'j de noordelike hemelpool bevienden.

## Definitie
Deurgaons duudt et Noordpoolgebied op et gebied ten noorden van de noordpoolcirkel (ongeveer 66° NB). Aans wodt ok wel de 10&nbsp;°C-juli-isotherm as greens gebruukt, of de noordelike boomgreens. Ofhaankelik van de definitie die aj gebruken, omvat et Noordpoolgebied de Noordelike Ieszee, naoberzeeën en stokken van Ruslaand, de Verienigde Staoten, Kannede, Gruunlaand, Noorwegen, Zweden, Finlaand en Ieslaand.

An et Noordpoolgebied greenst de subarktis, ok wel et subarktisch gebied enuumd.

## Kenmarken
Laand in et Noordpoolgebied is bedekt mit sni'j en ies in maoten die van de seizoenen ofhangen. De mieste grond is hieltied bevreuren (wat permafrost het) en bestaot uut boomloze toendra. De zeeën in et gebied hebben vule seizoensgebunden zee-ies.

Et Noordpoolgebied staot ok bekend as et laand van de middernachtzunne. De middernachtzunne, of pooldag, is et verschiensel waorbi'j de zunne gedurende een diel van 'e zomer 's nachts niet onder de horizon komp. Hoe noordeliker aj koemen, hoe langer disse periode duurt. De middernachtzunne kuj allennig zien benoorden de noordpoolcirkel en bezuden de zuudpoolcirkel.

## Leven

Et dierenleven in et Noordpoolgebied bestaot onder meer uut zoöplaankton, fytoplaankton, vissen, zeezoogdieren zoas de baleinwalvis, de zeehond en de walrus, veugels zoas de sni'joele, en laanddieren zoas de grizzlybere, de poolwolf, de muskusosse, et rendier, de poolhaeze en de lemming. Ie vienden der toendraplaanten zoas grössen, kostmossen en mossen.

Liekas de plaanten en dieren hebben ok de Inheemse volken van de Arktische kontreien heur anepast an de kolde en barre weersomstaandigheden. 

### Arktische kulturen
* Ungangan (Aleoeten)
* Tsjoektsjen
* Inuit
* Inupiaq
* Nenetsen
* Saami
* Joepiken
Antarktika

**Antarktika** is et kontinent rond de zuudpool van de Eerde. De naeme is de romaniseerde vorm van et Griekse ἀνταρκτική (*antarktiké*), de vrouwelike vorm van ἀνταρκτικός (*antarktikós*): 'teugenover Arktika', 'teugenover et noorden'. Antarktika beslat 14 miljoen vierkaante kilometer en is kleiner as de kontinenten Eurazië, Afrika, Noord-Amerika en Zuud-Amerika, mor haoste tweemaol zo groot as et kontinent Australië.

Antarktika lig haoste kats bezuden de zuudpoolcirkel en wodt omringd deur de Zudelike Oceaan, ok wel de Antarktische Oceaan. Et laand en waeter rond Antarktika wodden tegere 'Antarktis' enuumd.

## Klimaat
Antarktika is veur zo'n 98% bedekt deur een ieskappe en is gemiddeld et koldste, dreugste en wienderigste kontinent op Eerde. Et is miest een poolwoestijn, mit een jaorlikse neerslag van 200 mm bi'j de kust langes en vule minder in et binnenlaand. Toch harbargt et kontinent 80% van et zuutwaeter ter wereld, genog om et zeeniveau wereldwied mit zestig meter omhoge te stuwen as et allemaole zol smelten.

De leegste netuurlike lochttemperatuur ooit emeten in een weerstesjon was in 1983 bi'j et Vostokstesjon, op duzend kilometer van de zuudpool: −89,2&nbsp;°C. In 2010 mat een satelliet van de NASA een legere lochttemperatuur van −94,7&nbsp;°C, mar dissen wodden vanuut de roemte en niet op een heugte van twee meter boven de grond emeten, zoas de Wereld Meteorologische Organisatie vereist veur officiële rekords. De gemiddelde temperatuur in de koldste tied van et jaor is −63&nbsp;°C. Et kontinent hef ok de leegste gemiddelde lochtvochtigheid. Van al et ies op 'e wereld lig 90% op Antarktika. De gemiddelde dikte van de ieskappe is rond de tweeduzend meter; op et dikste punte is et ies 4776 meter dik.

## Leven

Onder de organismes die op Antarktika leven valen vule soorten algen, bakteries, schimmels, plaanten (daor waor toendra veurkomp), protisten en verscheiden dieren, zoas mieten, beerdierties, rondwurmen, pinguïns en zeehonden. Grote laandroofdieren zoas de iesbeer (die allennig in et noordpoolgebied veurkomp) hej der niet. In teugenstelling tot de aandere kontinenten, wonen op Antarktika nauweliks meensen: rond de viefduzend in de zomer en een stok of duzend in de winter. Dit is wetenschoppelik passeniel dat op weerstesjons over et hiele kontinent henne verblif.

De meense hef Antarktika van alle kontreien op Eerde et lest ontdekt. Dat gebeurde waorschienlijk niet eerder as 1820, toen een Russische expeditie et Fimbul-iesplateau in zicht kreeg. De rest van de negentiende ieuw wodden et kontinent vanwege de barre weersomstaandigheden en ofgelegenheid miest enegeerd. Politiek wodt Antarktika bestierd onder et Verdrag inzaeke Antarktika, wat deur een groep lanen etiekend is. Onder et verdrag mag der op Antarktika gien militaire aktiviteit of mienbouw veur mineraelen plaetsevienden. Der maggen gien kernproeven edaone wodden, der mag gien radioaktief ofval edumpt wodden et de wetenschop mot der vri'je beoefend kunnen wodden.
Havezate Oosterveen

**Havezate Oosterveen** was een havezate, oftewal verstarkt huus, an 't Oosterveen, een weg in 't Aoveriesselse dörp Neilusen. 't Huus wördden tussen 1640 en 1646 dalezet in opdracht van Sweder van Haersolte, drost van Sallaand (1582-1643), veur zien zeune Rutger.

## Bouw
De ontginning van 't vene waor now Neilusen lig wördden in 1631 in de haand eneumen deur de Leusener Compagnie. De eerste boerderijen van de neie nederzetting stunden an 't Pad, zoas toen 't Oosterveen enuumd wördden. Krap tien jaor later wördden der al een begun emeuken mit de bouw van havezate Oosterveen. Mit-eigenaren dervan waren de femilies Ripperda en Roelinck, mit-oprichters van de Leusener Compagnie. Ridderschop en Steden van Aoveriessel stemden dermit in um 't recht van havezate van Huus Dieze in Dalsen aover te heveln naor 't goed Oosterveen. Rutger van Haersolte was de neie havezate neudig um as edelman op 't plattelaand toegaank te kriegen töt peblieke ambten.

## Latere geschiedenis
Rutger en zien vrouwe, Elisabeth Margaretha van Pallandt, hadden gien kiender. In 1663 schunken ze havezate Oosterveen as hielijkskedogien an heur neve Elbert Anthony van Pallandt en heur nichte Johanna van Haersolte. Elbert leut hum daornao heer van Oosterveen, Eerde en Egede numen. Ok zij kwamen zunder naozaoten uut de tied. In 1759 leut August Leopold van Pallandt 't recht van havezate verplaatsen van 't Oosterveen naor 't Hoijers of Nijenhuus in Junne. Huus Oosterveen had sindsdien niet langer de status van havezate.

't Huus raakte daornao in verval. De grond wördden verkocht en kwaamp uuteindelijk in bezit van de femilie Van Marle. In 1862 wördden 't huus ofebreuken. Op de plekke dervan stiet vandage de dag een woonboerderije.

## Beschrieving
Havezate Oosterveen was een stienen huus mit veertien ramen en twee schösstienen. Der was een fikse hof bij, en der lag een grachte umhenne. In 1680 wördden der an de veurkaante nog een baovenverdieping bijedaone, die 'de toren' enuumd wördden.

Een schaalmodel van de havezate kuj op Neilusen bekieken in Museum Palthehof. Dizze maquette is ebaseerd op beschrievings, umdet der gien ofbielding van 't huus bekend was. In 2015 vund Neilusenaar René Fokkert in de arfgoedcollectie van de Rotterdamse gemientebieb asnog een ofbielding van havezate Oosterveen. 't Is een pentiekening van rond 1725 deur de Amsterdamse tiekender Jacobus Stellingwerff, mit as onderschrift: 'Oosterveen bij de Ommerschans'.

## Bronnen
*Canon van Nieuwleusen - 'Havezate Oosterveen. Een voornaam landhuis'
*DNA van Dalfsen: Havezate Oosterveen (hier ziej de ienige historische ofbielding die der bekend is van havezate Oosterveen)
*Oud Ommen: Unieke tekening havezate Oosterveen ontdekt (23 febrewaori 2016)
Regenwold

Een **regenwold** is een bebost ekosysteem mit esleuten boomlaoge waorin et hiele jaor deur vule regen vaalt. As minumumneerslag wodt 1700 tot 2500 millimeter in et jaor aneholden, mit een bepaold minimum per maond. As de regen ongeliek over et jaor verdield is, kan der spraoke wezen van een moessonbos. Naor een bepaold soort regenwold dat teugen barghellings opgruit en vaeke in nevel ehuld is, wodt verwezen as nevelwold. Ofhaankelik van de klimaatzone, wodt der onderscheid emeuken tussen tropisch regenwold en gemaotigd regenwold.

Naor regenwolden wodt ok wel verwezen mit de termen oerwold, jungle en rimboe. 

## Plaanten en dieren
In regenwolden komp vegetatie veur die van vochtigheid ofhaankelik is. Kenmarkend bin epifyten (organismes die op levende plaanten gruien zonder daoran voedingsstoffen te onttrekken) en lianen (holtige klumplaanten die as steun om te gruien bomen gebruken). Meer as een kwart van de netuurlike medesienen is in regenwolden evunden. Ok nemen zokke wolden 28% van de zoerstofomzet veur heur rekening.

Wieder bin et grote antal diersoorten en de hoge biodiversiteit kenmarkend veur regenwolden. Meer as de helfte van de plaantensoorten en diersoorten op eerde koemen in regenwolden veur. Regenwold wodt op grote schaole ekapt, waordeur alle jaoren duzenden diersoorten wegraeken.
Steern

Een **steern** is een bolvörmig hemellichem det bestiet uut lochtgevend plasma mit daorin veural (zo'n 72% van de massa) waterstof en zo'n 26% helium. Steerns wördt deur de eigen zwaortekracht bij menare eholden.

Binnen steerns bint de drok en temperatuur van de gasconcentratie zo hoge, det der kernreacties plaatseviendt. Det mak een hiele bulte energie lös, die vanuut de steernsatmosfeer uutezunden wördt as elektromagnetische straoling mit verscheiden golflengtes, waoronder zichtber locht.

## Levensloop van steerns
Een steern begunt hum te vörmen op 't moment van zwaortekrachtinstörting van een gaswolk die veurnamelk uut waterstof bestiet en wieder uut helium en wat ressies zwaordere elementen. 't Miest van de levensduur van een steern schient 't dink as gevolg van de thermonucleaire fusie van waterstof töt helium in 't binnenste van de steern, waordeur der energie de ruumte inestraold wördt.

Tegen 't levensende van een steern is 't daon mit de kernfusie. Der is dan spraoke van een witte dwarg, een neutronensteern of, as de steern genog massa hef, een zwart gat.

## Steerns en aandere hemellichamen
De steern die hum 't dichtste bij de Eerde beviendt, is de Zunne. Op de tweede plekke kump Proxima Centauri. De steerns die vanof de eerde 't dudelijkst te zien bint, bint in mèenselijke culturen samenedaone in steernsbielden en asterismes, en veule van de helderste steerns hebt eigen namen ekregen. In 't waorneembere heelal bin der zo'n 1022 töt 1024 steerns, waorvan 't gros niet mit 't blote oge eziene kan wörden.

Steerns kunt mit aandere hemellichamen stelsels vörmen, zoas in 't geval van planetenstelsels en steernsystemen mit twee of meer steerns. Ok kunt steerns diel uutmaken van een veule grotere, deur zwaortekracht bij menare eholden structuur, zoas een steernbulte (steernhope) of een steernstelsel.
Ennemoabörg

De **Ennemoabörg** (Nederlaands: *Ennemaborg(h)*) is een börg in Midwolle, gemiente Oldambt, in de pervincie Grunning. Vandage de dag wördt de börg beheerd deur stichting Het Groninger Landschap.

Feilijk is de Ennemaobörg gien börg mar een butenplaatse, umdet der gien adellijke veurrechten mit verknupt waren. De laandadel kun hum in de laandstreek Oldambt niet best ontwikkeln, deurdet Stad dit gebied al vrog in haanden kreeg.

## Geschiedenis
De Ennemoabörg is begund as stainhoes, een vrog soortement börg, det end 13de of in de 14de ieuw dalezet kan wezen. Naamgever kan een Sebo Emmens ewest hebben, die rond 1400 in de contreien van Midwolle en Scheemde leefde. Vanof 1598 kump de femilie Duircken of Diurcken veur as börgbewoners. Meugelk waren zij naozaoten van de Ennema's.

De olde Ennemoabörg, mit inmiddels vervalen torens, wördden tussen 1681 en 1695 haoste kats ofebreuken en vervöngen deur 't hudige vierkaante, symmetrische laandhuus. De binnengrachte hebt ze dichtemeuken. Ok in die tied wördden 't laandgoed rond de börg slim vergroot. Deur hielijken raakten de bewoners van de börg verbunden mit de adellijke Ommelaander femilies Alberda en Siccema.

End 18de, begun 19de ieuw raakte de börg vanneis in verval. In 1817 wördden e verkocht an beleggers die 't laandgoed te gelde meuken deur de verkoop van bomen uut de bos bij de börg. 't Huus zölf wördden beheerd deur rentmeisters. 't Was in dizze tied een veenbörg, een laandhuus veur dikke börgers in de Grunninger Veenkelonies.

In 1946 wördden 't laandgoed in beheer egeven an de Nederlaandse Heidemaotschopije. In 1965 wördden de börg, 't koetshuus, de beide keuterijen en vief boerenspillen die derbij heurden en de 362 bunder laand, mit de bos van 80 bunder, verkocht an Het Groninger Landschap. Dizze stichting leut 't spul restaureren. Op uutneudiging van Het Groninger Landschap huzeert sinds 1992 de keunstenares Maya Wildevuur op de börg, daor as ze ok heur galerie hef.

## Wat der wieder bij de börg heurt
Veur de Ennemoabörg lig een gazon mit stinsenplaanten, ok wal börgbloumkes enuumd, zoas de boerenkrokus, de bosgeelster, 't sneiklokkien of liedertien, de steernhyacint en de winterakoniet. Naost 't huus stiet een beuke van rond 1800.

't Koetshuus wördden in 1969 een eterije. De leiliendes veur 't koetshuus bint in de jaoren tachtig van de 20ste ieuw vanneis eplaant. Achter de börg lig een plasse, die meugelk diel uutemeuken hef van de olde grachte. Ok achter de börg hej een bos van 2,5 kilometer laank en 300 meter bried, liekas de börg eigendom van Het Groninger Landschap.

Op 't laand van de Ennemoabörg staot twee keuterijen, die töt de oldste huusies op Midwolle beheuren.

Zowal in Amsterdam as in Eindhoven hej een straote die Ennemaborg het; in Almere is der een Ennemaborgstraat.
Oosterenk

**Oosterenk**, of **Kantorenterrein Oosterenk**, is een buurte in de Aoveriesselse heufdstad Zwolle. De buurte mak diel uut van de wiek Berkum, die een groter oppervlak beslat as de buurte Berkum. In Oosterenk hej zowal een groot voetbalstadion, MAC³PARK, as een groot ziekenhuus, de Isala-klinieken.

Oosterenk lig diels op een dekzaandrogge uut de prehistorie. Zoas 't element 'enk' in de name angef, was 't vrogger hoog elegen akkerlaand. 't Gebied is oostelijk elegen vanuut de stad Zwolle bekeken.

## Samenstelling van de buurte
Van noord naor zuud bestiet Oosterenk uut: 't MAC³PARK stadion en zes voetbalvelden; bedrieven, de Thorbecke-schoelengemienschop en de MBO Landstede; ziekenhuus de Isala-klinieken; nog een bulte bedrieven en, miest zudelijk, weilaanden. Oosterenk grèenst in 't westen an woonwiek de Wipstrik, in 't oosten an de laandelijke buurte Veldhoeke, in 't noorden an bedrieventerrein de Vrolijkheid en in 't zuden an de buurtschop Zalné.

In een toekomstvisie veur Oosterenk uut 2020 gef de gemiente Zwolle an kantoren en bedriefsruumten te willen verneien en bepaolde kantoren umme te willen bouwen naor woningen. Volgens de visie is der in Oosterenk plekke veur zeshonderd töt duzend woningen: veurnamelk appartementen an de Dokter Spanjaardweg en de dokter van Thiemenweg, mar ok woonhuzen grèenzend an 't laandelijke gebied.

## 't Voetbalstadion
't MAC³PARK-stadion an de Ceintuurbane is 't thuusstadion van Eredivisie-club PEC Zwolle en hef plekke veur 14.000 bezukers.'t Wördden in 2007 neerezet ter vervanging van 't kleinere Oosterenkstadion, det op ongeveer dezölfde plekke stund. Töt 2016 hiette 't neie stadion 't IJsseldelta Stadion. 't Hiele stadioncomplex beslat 5000 m² en hef naost de voetbalveurzienings nog aandere veurzienings, waoronder een casino van 804 m², een hotel, restaurants, een fitnessclub en winkels.

## 't Ziekenhuus
De Isala-klinieken staot sinds begun 21ste ieuw op de plekke van 't vroggere Sophia-ziekenhuus. 't Sophia-ziekenhuus kwaamp in 1972 an de Dokter van Heesweg in Oosterenk, naodet de eerdere locatie körterbij de binnenstad te krap ewörden was. In 1998 gunk 't Sophia samen mit een aander Zwols ziekenhuus, de Weezenlanden, waordeur Isala ontstund.

Isala Zwolle, zoas de Zwolse takke van de Isala-klinieken het, is onderdiel van een organisatie mit vief locaties in de regio. Isala Zwolle is ien van de grotere ziekenhuzen van Nederlaand en is 't grootste niet-akkedemische ziekenhuus. Haoste alle medische specialismes bint der anwezig.
Oceanië

**Oceanië** (ok wel **Australazië**) is een werelddiel dat bestaot uut et kontinent Australië en een best antal eilanen in de Grote Oceaan en de Indische Oceaan. Grote eilanen in et werelddiel bin Australië, Ni'j-Guinea en Ni'j-Zeelaand en, ofhaankelik van 'e definitie, de Molukken en Sulawesi. Disse eilanen bin zoögeografisch (wat soortementen organismes anbelangt) van Azië escheiden deur de denkbieldige Wallaceliende.

In engere zin bestaot Oceanië allennig uut de eilanen in 'e Grote Oceaan ten oosten en noordoosten van Australië. Miestentieds verdielen zie disse leste regio etnologisch in drei fikse eilaandgroepen: Polynesië, Melanesië en Mikronesië.

## Plaanten en dieren
Oceanië is ien van de grote ekozones ter wereld, dat wil zeggen een zone waorbinnen de plaanten en dieren relatief belangrieke ekologische overienkomsten mit mekaer hebben. Geografisch lig et werelddiel miest op 'e Pacifische Plaete. Australië hef de miest diverse laandschoppen van alle eilanen in Oceanië, mit woestijnen, bargen en tropisch regenwold.

Omdat Oceanië qua ofstaanden en bereikberheid aordig isoleerd is, bin der hiel wat endemische plaante- en diersoorten (die aj wieder nargens vienen). Veugels bin der veule, omdat die aanders as de mieste dieren van eilaand tot eilaand konden vliegen. Oceanië is de ienige regio in de wereld waor zeugdieren leven die eier leggen; een veurbield daorvan is et veugelbekdier.

Haoste 70 procent van de buideldieren op eerde komp van oorsprong uut Oceanië. Grote roofdieren bin der niet, waordeur buideldieren zoas de rooie kangoeroe arg groot konden wodden.

## Meensen
De eerste meenselike bewoners van Australië, Ni'j-Guinea en de grote eilanen krek ten oosten daorvan kwamen daor veur meer as 60.000 jaor an. Europese ontdekkingsreizigers verkenden Oceanië veur et eerst in de 16de ieuw. Deur de komst van Europese kolonisten gonk et sociale en politieke laandschop van Oceanië fiks op 'e schoppe.

In de Tweede Wereldoorlog wodden der in Oceanië slim evochten, heufzaekelik tussen de Verienigde Staoten en Australië an de kaante van de geallieerden en Japan an de kaante van de asmogendheden. De mieste Oceanische lanen bin representatieve demokratieën mit een meerparti'jenstelsel en een parlement. Veur de eilaandstaoten in de Grote Oceaan is toerisme een belangrieke bron van inkomsten.
Boom

Een **boom** is een overblievende plaante (die meermaols kan bluien) mit een verholte stamme, miest mit een bescharmende schosse derop, en een kruun die uut takken, scheuten en blaeden bestaot. Ondergronds spreiden heur de wörtels uut, die de boom vastezetten en die vocht en voedingsstoffen uut de bodem opnemen. De blaeden zetten energie uut zunlocht omme tot sukers veur de grui en ontwikkeling van de boom.

Bomen vormen gien taxonomische ienheid, mor omvatten alderhaande plaantesoorten die een stamme en takken ontwikkeld hebben om hoge te gruien en zo mit te dingen naor zunlocht. In de mieste definities hef een boom iene stamme en kan e meer as vier meter hoog gruien.

Ofhaankelik van de soorte kunnen bomen meer as honderd meter hoge wodden en gruien ze op kats verschillende ondergronden. Mangroves gruien zels in brak, zoltig waeter. Ok kunnen bomen ofhaankelik van de soorte en de omstaandigheden slim old wodden, van honderden jaoren tot een paer duzend jaor. Der bin ok zat soorten, zoas de wilge en de peppel, die minder as honderd jaor old wodden.

Bomen bestaon al 370 miljoen jaor. Der bin roem 60.000 boomsoorten bekend. Naor roege schatting bin der zo'n drei triljoen volgruide bomen op eerde.

## Belang veur aander leven
Bomen trekken vule aandere soorten leven an. Veugels maeken der heur nösten in en schulen derin. Mossen, kostmossen, schimmels en algen leven epifytisch op 'e stamme, takken of blaeden (zonder daor voedingsstoffen an te onttrekken). Schimmels leven in symbiose mit bomen, of parasitair op en in bomen. Insekten leven van de blaeden of et holt (zoas de holtwurm). Sloepwapsen pasariteren op heur beurte op zokke insekten.

Wieder bin bomen vanwege de vruchten en zaoden een belangrieke voedselbron veur frugivoren, waoronder aepen, iekhoorns en veugels. Veur meensen bin bomen van nut veur de fruitplok, veur tummer- en braandholt, veur pepierproduktie, veur de sier, om ekologische redens en om nog aandere redens.

Bomen speulen ok een rolle in godsdiensten; zo waren heilige bomen slim belangriek in de godsdienst van de Saksen en van aandere Germanen. De Irminsul of wereldboom is daor een veurbield van.
Wapse

**Wapse** kan wezen:
* Wapse (Drenthe), 't esdörp in de Drèentse gemiente Westenveld
* 't insect de wapse
Licentie

Een **licentie** (van Latien *licēre*, toestemming hebben) is 't formele of wettelijke goedvienden umme wat te doen, of 't document det zok goedvienden uutdrokt. Licenties hebt betrekking op zaken die verbeuden bint veur wie as gien licentie ekregen hef. Ze kunt beveurbield uuteveerdigd wörden um een medisch beroep uut te oefen, um draank te schenken, umme te vissen, um een zendfrequentie te gebruken of um radio- of tillevisie-uutzendings te verzörgen.

## Aoverienkomst
In de simpelste vörm bestiet een licentie uut een verklaoring van de licentiegever det de licentienemer de umschreven activiteit uutvoeren mag. In meer formele contexten wördt der een aoverienkomst oftewal contract ofesleuten, daor as de veurweerden veur exploitatie in te vienden bint.

## Octrooi
Een specifieke vörm van licentie is 't octrooi of (onofficiële term) patent: 't exclusieve recht um een product te maken of verkopen, of op een nog aandere meniere een uutviending te exploiteren.

## Auteursrecht
Aans as mit een octrooi, behoeft een auteursrechtelijk bescharmd wark niet eregistreerd te wörden umme bescharmd te wezen. De auteur kan een licentie uutgeven um een wark openbaar te maken, te kopiëren, te bewarken, te verhuren, uut te lienen of aans nog te exploiteren. Een veurbield hiervan bint de Creative Commons-licenties die gebruukt wördt veur onder aandere Wikipedia.
Free Software Foundation

De **Free Software Foundation** (**FSF**) is een non-profitorganisatie, erund vanuut Boston, veur 't ondersteunen van de vrijesoftwarebeweging. Dizze beweging zet heur in veur de wereldwiede vrijheid um software te bestuderen, verspreiden, maken en wiezigen. De stichting is in 1985 opericht deur de Amerikaanse programmeur en activist Richard Stallman.

De FSF hef 't liefst det software verspreidt wördt onder copyleft: de vrijheid um een wark, en alle daorvan ofeleide warken, te veraandern en wieder te verspreiden, waorbij 't onmeugelk is um zoks te doen onder veurweerden die dizze vrijheid inparkt. Copyleft giet op veur een licentie die de stichting zölf uutgef, de GNU General Public License.

Vanof de oprichting töt midden jaoren negentig is de centerije van de stichting miest gebruukt um software-ontwikkelaars vrije software te laoten ontwikkeln veur 't GNU Project. Sinds die tied hebt de warknemers en vrijwilligers van de FSF heur veurnamelk bezigeholden mit juridische en structurele zaken umme de vrije software-beweging verdan te helpen. De stichting perbeert daorbij op de eigen computers niks as vrije software te gebruken.
Briederwiede

**Briederwiede** (Nederlaans: *Brederwiede*) was een gemiente in de Nederlaanse perveensie Overiessel. De heufdplaese was stad Veno.

Briederwiede ontstund in 1973 uut et saemendoen van de gemientes Veno, Blokziel, Gieteren en Wannepervene. Op 1 jannewaori 2001 is de gemiente opegaone in 'e gemiente Stienwiek, die in 2003 hernuumd wodden tot Stienwiekerlaand.

Borgemeisters van Briederwiede waren:
*1973-1980: Willem Blanken (1923-2009) (ARP / CDA)
*1980-1981: mr. Willem Jacob Elias Crommelin (CDA) (waornemend borgemeister)
*1981-1993: Willem Tuik (CDA)
*1993-1999: Netty A. van den Nieuwboer-Langenkamp (CDA)
*1999-2000: Pieter Loos (VVD) (waornemend borgemeister)

Briederwiede had een stedenbaand mit 'e Jepaanse stad Yanagawa en 'e Westfaalse gemiente Hiärsebrouk-Klårholt (Herzebrock-Clarholz).
Ronde Blesse

De **Ronde Blesse** is een buurtschop in de gemiente Stienwiekerlaand, in de Nederlaanse perveensie Overiessel. De buurtschop lig ten zuudoosten van De Blesse, een dörp in de Friese gemiente Weststellingwarf.

De Ronde Blesse hef gien kern en bestaot uut een koppel losse boerderi'jen teugen de perveensiegreens mit Frieslaand an. De buurtschop is in de 19de ieuw ontstaon, kot nao de vestiging in die kontreien van 'e kelonie Willemsoord (in 1820 deur de Maotschoppi'je van Weldaodigheid).

Mit et dorp Willemsoord en buurtschop De Polle is de Ronde Blesse verienigd in et Dorpsbelang Willemsoord De Pol en Ronde Blesse, gewoonlik ofekot tot Dorpsbelang Willemsoord.
Midden-Oosten

Et **Midden-Oosten** (Arabisch: الشرق الأوسط, *ash-Sharq al-Awsaṭ*) is een historische en geopolitieke kontrei in Zuudwest-Azië en Noord-Afrika. Over welke lanen daor krek bi'jheuren bin verschillende opvattings. De term Midden-Oosten bin zie rond 1900 drok op ewodden in et Verienigd Keuninkriek en is in de mieste konteksten in de plaese ekeumen van de term 'Naobi'je Oosten'.

De lanen die miestal bi'j et Midden-Oosten erekend wodden, bin Bahrein, Cyprus, Egypte, Iran, Irak, Israël, Jordanië, Koeweit, Libanon, Oman, Palestina, Qatar, Saoedi-Arabië, Syrië, Törki'je, de Verienigde Arabische Emiraoten en Jemen.

## Klimaot en historische achtergrond
Et Midden-Oosten hef over et algemien een hiet en dreug klimaot. Een köppel grote revieren maeken laandbouw meugelik in beparkte gebieden, zoas de Nieldelta in Egypte en de Eufraat en Tigris in Mesopotamië (Irak, Koeweit en oostelik Syrië). 

De Vruchtbere Halvemaone, ien van de wiegen van de beschaeving, lig kats binnen et Midden-Oosten. Et is ien van de regio's op Eerde waor de laandbouw ontstaon is en waor ien van de oldste beschaevingen ter wereld tot ontwikkeling kwaamp, die van de Sumeriërs. Sinds die tied hef et Midden-Oosten op et wereldteniel een sleutelrolle espeuld. Et funktioneerde as deurgeefloek tussen et Westen en et Oosten. Zo hadden de Sassaniden beste baanden mit China en leup de Ziederoute deur et Midden-Oosten.

## Volken, kulturen, ekonomie en politiek
De mieste Midden-Oosterse lanen maeken diel uut van de Arabische wereld. De dichtstbevolkte lanen bin Egypte, Iran en Törki'je, intied dat Saoedi-Arabië et grootste laand is. De grootste socio-etnische groep in et Midden-Oosten bin de Arabieren, evolgd deur Törkse volken, Parzen, Koerden, Kopten, Jeuden, Assyriërs en Grieks-Cyprioten.

In et Midden-Oosten bin drei van de grote godsdiensten ontstaon: et jeudendom, et christendom en de islam. Et Midden-Oosten blif vandaege-de-dag slim belangriek, onder aandere omdat et lieuwendiel van de eerdeulie-veurraoden ter wereld daor in de grond zit. Mit naeme et Arabisch Schiereilaand hef wille van de export van eulie. Deur et dreuge klimaot en de ofhaankelikheid van fossiele braandstoffen drag et Midden-Oosten stark bi'j an klimaotveraandering. Ok wodt der verwacht dat de regio daor barre onder lieden zal.

De maote van politieke en religieuze vri'jheid in vule Midden-Oosterse lanen is beparkt. Politiek en religieus is et ok een roezige regio. Disse onröst warkt deur op aandere dielen van de wereld, beveurbield deur vlochtelingenstromen en deur de betrokkenheid van lanen buten de regio bi'j plaeselike konflikten.
1980-1989

## Wat of der gebeurde
* Deur de euliecrisis van 1979 giet de wereldeconomie achteruut. Samen mit de Islamitische Revolutie in Iran, 't langdurig vasteholden van Amerikaans ambassadepasseniel in Teheran en de Russische inval in Afghanistan gef dit zwaore spanning in de wereld van 1980.
* In 't Verienigd Keuninkriek (1979), de Verienigde Staoten (1981) en de Bondsrippebliek Duutslaand (1982) koomt conservatieve regeringen an de macht. De jaoren tachtig bint 't decennium van Margaret Thatcher, Ronald Reagan en Helmut Kohl.
* De bokse an op wetenschoppelijk economisch gebied krig de Chicago school of economics, een dèenkwieze die anevoerd wördt deur Milton Friedman. Ze wilt de anbodskaante van de economie bepaolend maken en de staotsinvloed teroggedringen. Ok de dictaturen in Zuud-Amerika, zoas die van Augusto Pinochet in Chili, bint van dizze schoele.
* Premier Thatcher kump mit wetgeving die de macht van de Britse vakbonden slim beparkt. As ze een köppel verliesgevende kolenmienen dichte wil doen, krig ze drokte mit de populaire mienwarkersbond van Arthur Scargill. Nao maondenlange staking mut dizzend hum schikken.

## Belangriek volk

* Ronald Reagan
* Michail Gorbatsjov
* Deng Xiaoping
* Paus Johannes Paulus II
* François Mitterrand
* Margaret Thatcher
* Helmut Kohl
* Erich Honecker
* Augusto Pinochet
* Fidel Castro
* Indira Gandhi
* Saddam Hoessein
* Ruhollah Khomeini
* Hafiz al-Assad
* Diego Maradonna
* Hosni Moebarak
* Moammar al-Qadhafi
* Menachem Begin
* Yitzhak Shamir
* Yasser Arafat
* Kim Il-sung
* Pablo Escobar
Gletsjer

Een **gletsjer** is een bewegende iesbulte, evormd uut sni'j. Sni'j vormt een gletsjer as de sni'j laank genog liggen blif (deur de jaoren en ieuwen henne) en dik genog wodt om in ies te veraanderen. Gletsjers bewegen onder heur eigen drok, as biester laankzem stromende revieren. Deur heur enorme gewicht en sliepende warking veraanderen ze et laandschop beheurlik. Zo maeken ze laandvormen as ketendalen, morenes en fjorden.

Gletsjers bedekken zo'n 15 miljoen km² eerdoppervlak, wat overienkomp mit zo'n 10% van et laandoppervlak. Ie vienden ze veural op Antarktika, in Gruunlaand en in et noorden van Kannede. Ze bevatten mit mekaer 29 miljoen km³ ies, zo'n 70% van al et zuutwaeter op Eerde. In warmere seizoenen laoten gletsjers dit los as smeltwaeter.

Een gletsjerdal hef een U-vormige deursnee, in teugenstelling tot een revierdal, dat meer V-vormig is.
Ies

**Ys** is waeter dat tot en vaste form bevröären is. Et kümt vöär in eyn bülte verskillende formen, sou as yskappen, ysbargen, gletsjers, haegel, ysel, ystakken en sney. Afhankelik van of der byvöärbeald deyltys aerde of luchtbellen in et ys sitten, kan et döärsichtig weasen of meyr of minder blauwig wit.

Ys is rüüm anweasig in et buten et sunnestelsel. Selvs sou dichte by de sunne as op de planeet Merkurius is der ys. Ouk op Aerde kumt et vöäle vöär, boavenal in et Noordpoolgebeed, op Antarktika en boaven de sneygrense. Ys is eyn gebrükelike form van neaderslag en spöält eyn belangryke rolle in de waeterkringloup en et klimåt. Et valt dale as sneyvlokken.

Praktisk al et ys op et aerdoppervlak en in de atmosfeer van de Aerde hevt en heksagonale kristalstruktuur, wat ys Ih enöömd wordt. Wyder bin der pytsige beatys kubusformig ys (ys Ic) en rütenformig ys (ys VII). De faseoavergang når ys Ih vindet plaatse wanneyr vloibår waeter onder de nul gråden Celsius ekoold wordt. Suk ys kan ouk direkt afesetted worden döär waeterdamp, sou as geböärt by de forming van ysel. De oavergang van ys når waeter wordt smelten enöömd, en de direkte oavergang van ys når waeterdamp is sublimaty of vervluchtiging.

Ys wordt vöär alderhande dolen gebrüked, wåronder koling, wintersport en et maken van ysskulpturen.
Johan Rudolph Thorbecke

**Johan Rudolph Thorbecke** (Zwolle, 14 jannewaori 1798 – Den Haag, 4 juni 1872) was een Nederlaands staotsman van liberaole (op börger-emancipatie erichte) snit. In 1848 was e veurzitter van de Grondwetscommissie die een neie grondwet ontwörp.

## Grondwet van 1848
Deur de invoering van de neie grondwet, waor Thorbecke een zwaore stempel op drokte, kwamen der rechtstreekse verkiezings en ministeriële verantwoordelijkheid, wördden de parlementaire rechten verroemd en wördden de meugelijkheid van Kamerontbiending inevoerd. De macht van de keunink wördden beparkt en der wördden verscheiden grondrechten inevoerd, zoas van onderwies, verieniging en vergadering, mieningsuting en drokpars.

De grondwet, detzölfde jaor inevoerd, was de blauwprint veur Nederlaand as mederne staot. Thorbecke wördt daorumme eziene as grondlegger van de Nederlaandse parlementaire democratie.

## Kabinetten-Thorbecke
Thorbecke was dreimaol minister van Binnenlaandse Zaken (1849-1853, 1862-1866 en 1871-1872, töt an zien wegraken). Deur zien leidende pesisie wördt der espreuken van de kabinetten-Thorbecke; 't ambt van minister-president bestund nog niet.

## Femilie
Thorbecke stamde uut een lutherse femilie en gruide op in zien geboortestad Zwolle en in Amsterdam. Zien geboortehuus het now 't Thorbeckehuus en stiet an de Thorbeckegrachte numero 11.

Thorbecke zien volk waren Friedrich Wilhelm Thorbecke en Christina Regina Thorbecke. Zie va kwaamp uut Zwolle, zien moe uut Ossenbrogge. Zien grofva van vaders kaante was vanuut Borgholthoezen, Westfalen, in Zwolle neerestreken. De Nedersaksische achtername beduudt *tho der becke*, bij de beke. Allewal in Nederlaand de name uutespreuken wördt mit de klemtoon op 'Thor', völt de klemtoon dus oorspronkelijk op 'becke'.

Thorbecke trouwde in 1836 mit Adelheid Ernestine Caroline Henriette Solger (1817-1870). Der wördden zes kiender uut 't hielijk geboren, waorvan 't naogeslacht anno 2020 in de Verienigde Staoten woont.

## Oetgaonde verwiezing
* Dr.Mr. J.R. Thorbecke, Parlement.com
Alpen

De **Alpen** (van Latien *Alpes*, van de stam alb- = wit) bin een bargketten in Europa die lop van de Fraanse Middellaanse Zeekust in et zuudwesten tot an de Pannonische vlakte in et oosten. Ze bin de hoogste en langste bargketten die kats in Europa lig. Et gebargte beslat roem 200.000&nbsp;km².

## Ligging
De Alpen bin over acht lanen uutespreid: Oostenriek (29%), Italië (27%), Fraankriek (21%), Zwitserlaand (13%), Duutslaand (5,8%), Slovenië (3,5%), Liechtenstein (0,08%) en Monako (0,001%). Et gebargte is begreensd deur de Golf van Genua, de Rhônevlakte, de Povlakte, de Zwitserse Hoogvlakte, et Alpenveurlaand van Beieren en de Kleine Hongaarse Leegvlakte.

De boge van et gebargte begunt bi'j de Golf van Genua, daor as et oosterd uut overgaot in de Apennienen. Van hier lop et gebargte op et noorden an en kroemt dan oostwaarts om de Povlakte henne. In disse ombuging koemen de Alpen saemen mit de Jura, om dan wieder naor et oosten zachiesan leger te wodden. Bi'j Wenen bin ze deur et Weense Bekken escheiden van de geologisch verwante Karpaoten.

## Kenmarken
In et westen van de Alpen vien ie 128 toppen van boven de vierduzend meter. De hoogste is de Mont Blanc, die 4807 meter boven zeeniveau uutstig. Een aandere bekende barg, waor bargbeklimmers drok op bin, is de Matterhorn (4477 meter). In de Alpen ontspringen een best antal grote revieren van Europa, zoas de Rhône, de Rien, de Po en de Inn.

De Alpen bin nog een relatief jong gebargte, over tientallen miljoenen jaoren evormd toen in et Tertiair de Afrikaanse en Eurazische tektonische plaeten op mekaere knapten. Ze bin een belangrieke klimatologische en geografische barrière in Europa, en vormen de waeterscheiding tussen et noorden en zuden. Ok scheiden ze et mediterraans klimaot van et zuden van de gemaotigde klimaoten van Noord- en Midden-Europa. Sinds de prehistorie hebben de Alpenpassen belangrieke verbiendings ewest tussen noord en zuud.

Teugen de 14 miljoen meensen wonen in de Alpen. Jaorliks bin der zo'n 120 miljoen bezukers. Teugen de hellings, tot een heugte van 3400 meter, vien ie de alpenstienbokke. Plaanten zoas edelweiss gruien op 'e rotsen, miest tussen de 1800 en 3000 meter.
Brussel (stad)

**Brussel** (Fraans: *(Ville de) Bruxelles*) is een gemiente in België en de heufdstad van det laand. 't Mak diel uut en is de heufdplaatse van 't Brussels Heufdstedelijk Gewest, waor as nog achttien wiedere gemientes onder vaalt. 't Is mitiene ok de heufdstad van de Vlaamse Gemienschop en van de Fraanse Gemienschop.

In de gemiente Brussel woont zo'n 180.000 lu, waorvan zo'n darde part in de historische Viefhoeke, ongeveer de helfte in de noordelijke uutbreiding van Brussel, in de dielgemientes Laoken, Neder-aover-Heembeke en Haoren, en de reste in de buurten rond de Louizalane, de Ter Kamerenbos (mit mekare de zudelijke uutbreiding) en in de oostelijke uutbreiding, oftewal de Europese buurte.

Gemiente Brussel is naor inwonertal de op viere nao grootste gemiente in België. 't Hiele Brussels Heufdstedelijk Gewest wördt vake ok simpelweg Brussel enuumd; daor woont zo'n 1,2 miljoen lu.

## Geschiedenis
Brussel is kört veur 't jaor 1000 ontstaon mit een burcht op een eilaand in de Zenne. 't Hef deur zien geschiedenis henne de heufdstad ewest van verscheiden politieke gebieden, te begunnen mit 't Hartogdom Braobaant. Brussel was altied een Braobaantstalige stad, mar is in de 19de en 20ste ieuw veur 't lieuwendiel verfraanst.

Brussel is vandage de dag 't administratieve harte van de Europese Unie. Ze nuumt 't daorumme, samen mit 't heufdstedelijke gewest, wal de heufdstad van de EU. De stad is slim internationaal van kerakter; deur 't grote antal inwoners uut Vlaandern, Wallonië en 't butenlaand bint de ginnerationele Brusselaars betuun. Iene die krek as zien beide olders in Brussel geboren en opegruid is, wördt een *ketje* enuumd. Iene die krek as iene older in Brussel geboren en opegruid is, het een *zinneke*.

## Waj der viendt
Een paar van de beziensweerdigheden van Brussel bint:
*de Grote Markt van Brussel
*'t Stadhuus van Brussel
*'t Broodhuus, mit daorin 't Museum van de Stad Brussel
*de Beurs
*de toeristische Beenhouwersstraote
*de Munt (Keuninklijke Muntschouwbörg), waor de Belgische Revolutie van 1830 uutbrak
*'t staandbield van Manneken Pis
*'t Atomium, gebouwd veur de Wereldtentoonstelling van 1958
*'t Jubelpark
*de Kattedraal van Sunte-Michiel en Sunte-Goedele
*volksbuurte de Marollen, mit de bekende dagense vlooienmarkt op 't Vossenplein
*'t Keuninklijk Paleis van Brussel mit daorbij 't Park van Brussel
*Stripmuren deur de stad henne, mit ofbieldingen uut Belgische stripverhalen
Slag bij 't Teutobörger Wold

De **Slag bij 't Teutobörger Wold**, deur Romeinse geschiedschrievers de* *'clades variana** ''(Varusramp) enuumd en in 't Duuts ok de'' **Varusschlacht** ''of'' **Hermannsschlacht*',* was een veldslag in 't jaor 9 nao Christus die plaatsevund in wat now de Duutse dielstaot Nedersaksen is. Een verbond van mienstens vier Germaanse stammen onder Arminius wus drei Romeinse legioenen en heur hulptroepen, anevoerd deur Publius Quinctilius Varus, te verrassen en finaol te verrineweren.

Arminius, leider van de stam van de Cherusken, was in Romeinse dienst ewest as anvoerder van de hulptroepen van Varus. Hij had een Romeinse militaire opvoeding geneuten, waordeur e kaans zag Varus um de tuun de leiden en de Romeinse tactieken in 't veuren deur te hebben. De Romeinen mesjeerden in voel weer aover een smal, drekkig pad deur de bos; heur formatie was tussen de 15 en 20 kilometer uutestrekt. De Germanen völlen die an mit speren en zweerden en maakten daorbij gebruuk van plaatselijk aoverwicht. De aoverlevende Romeinen wussen heur nog te verschaansen in een verstarkt kaamp det ze ter plekke bouwden, mar toen ze de aandere dag uutbreuken kregen ze 't weer zwaor op de hoed. De darde dag was 't daon. Zo'n 15.000 töt 20.000 Romeinse troepen mut in totaal esneuveld wezen. Varus en veule aandere officieren völlen op heur eigen zweerd.

De Romeinse geschiedschriever Tacitus identificeerde de plekke van de slag as *saltus Teutoburgiensis*, 't Teutobörger Wold. 't Hudige Teutobörger Wold lig in de dielstaoten Nedersaksen en Noordrien-Westfalen en hiette töt de 19de ieuw de Osning. 't Wördden ummedeupt umdet ze eerst mienden det daor de slag plaatsevunden had. Nao archeologische zukerije in de 21ste ieuw mient ze det de slag waorschienlijk meer naor 't noordwesten plaatsevund, in de onmiddellijke umgeving van waor now 't dörp Kalkriese lig, even baoven Ossenbrogge.

De Slag bij 't Teutobörger Wold wördt eziene as ien van de slimste nederlagen van de Romeinen in die heur geschiedenis, waordeur de roezige tied van gebiedsuutbreiding onder keizer Augustus töt een end kwaamp. As antwoord op de slag kwaamp 't Romeinse Riek in de jaoren daornao mit vergeldingsinvallen in Germaans gebied, mit name onder de ginneraal (en latere keizer) Tiberius en die zien adoptiefzeune Germanicus. Mar de grèenze van 't Riek bleef bij de revier de Rien, in plaatse van wieder naor 't noorden te wörden etrökken bij de Elve, zoas de bedoeling ewest was.
Baarlo (Zwärtewäterlaand)

**Baarlo** is een buurtschop in de gemiente Zwattewaeterlaand, in de Nederlaanse perveensie Overiessel.

De buurtschop lig in de Kop van Overiessel an et Möppelterdiep, daor waor -&nbsp;an de overkaante van et waeter&nbsp;- de perveensiale weg N375 aansluut op 'e N334. Ten noorden van Baarlo lig netuurgebied De Wieden. Ten zuudwesten lig de plaese De Sluus, ten noordoosten de Drèentse plaese Möppelt.
Thij

**Thij** is een buurtschop in de gemiente Steenwiekerlaand, in de Nederlaanse perveensie Overiessel. De buurtschop lig in et noorden van de gemiente, an de Oldemarktseweg tussen Stienwiek en Tok in et (zuud)oosten en Stienwiekerwoold in et noordwesten.
Hotel

Een **hotel** is een dienstverlienend bedrief daoraj teugen betaeling veur ien of meerdere nachten een kaemer mit bedde kunnen kriegen. Hotels wodden miest gebruukt deur toeristen, zaekenreizigers en aandere reizigers die in de plaese in kwestie gien eigen woonruumte of overnachtingsgelegenheid hebben. Et woord hotel komp uut et Oldfraans *(h)ostel*, laeter *hôtel*, veur een verzorgingshuus veur bezukers, uut Middelieuws Latien *hospitale*, harbarg/groot huus, van Latien *hospes*, vrömdeling/butenlaander/gast.

Hotels worden onderscheiden van '''stee-en-stoete''' (*bed and breakfast*), wat deurgaons woonhuzen bin waor de eigenaars van de akkemodasie ok zelf wonen, en van de **[[jeugdharbarg]]**, daoraj gewoonlik een slaopzael mit aanderen dielen. Een specifiek soort hotel is et **motel** (een saementrekking van *motor hotel*): een niet biester luxueus hotel an de deurgaonde weg. Automobilisten kunnen der overnachten veurdat ze de aandere dag wieder vaeren. Een **grand hotel** is een groot, luxe hotel, vaeke in een staotig gebouw in treditionele of klassieke bouwstiel.

In en naobi'j de binnenstad van grotere steden vien ie een bulte hotels, mit naeme in de buurte van grotere treinstesjons en vliegvelden. Wat kleinere plaesen hebben vaeke ok wel ien of meer hotels.

## Veurzienings

Wat een hotel binnen en buten de kaemer an veurzienings hef, hangt dervan of van hoe ienvoldig of luxueus et is. Et antal steerns dat et hotel hef zeg daor wat over. De mieste hotelkaemers hebben wel een kleerkaste, een tillevisie, en Wi-Fi veur et internet. Wieder kunnen der veurzienings zoas een koelkassien en een kluus veur weerdevolle spullen wezen. Kaemers hebben vaeke een eigen badkaemer mit toilet en douche of badkupe, mar et komp ok veur dat disse veurzienings edield wodden mit aandere gasten en buten de kaemer te vienden bin.

Zogenaemde boektielhotels beheuren vaeke niet tot een hotelketen en besteden bezundere andacht an sfeer en inrichting, waorbi'j elke kaemer aanders inericht kan wezen. In een kapsulehotel of *pod hotel*, een hotelsoorte die aj veural in Japan vienen, slap elke gast in een eigen kapsule daoras wieder niks in past; toilet en doucheveurzienings bin ampart.

Hiel wat hotels hebben een eigen ontbijtzael; gasten hebben dan de meugelikheid om allennig overnachting te boeken of overnachting mit ontbijt. Wat luxere hotels hebben nogal ies veurzienings zoas een zwembad, een restaurant, een zaekencentrum (mit komputers, printers en aander kantoorgerei), kienderopvang, zaelen veur konferensies en evenementen, sport- en fitnessveurzienings en een spa.