Sallaands

t **Sallaands** is n Nedersaksiese dialektgroep in de regio Sallaand in t westen van de Nederlaandse provinsie Overiessel. In de dörpen Ellendoorn, Nijverdal en Olten die vandäge de dag n nauwe baand mit Twente ebben, praoten ze n Sallaands-Twents overgaanksvariaant. Värder praot ze in Kampen en in de umgeving van Kampen ok Sallaands. De streektaal in de Kop van Overiessel wördt onder t Stellingwarfs erekkend. Mangs wördt et Venos as Sallaands ezeen.

t Sallaands ef veural veule overienkomsten mit t Oost-Veluws en t Drents en in mindere maoten mit t Stellingwarfs, Urkers en West-Veluws. t Sallaands is beheurlik beïnvloed deur t Ollaands, n invloed die naor t oosten toe dudelik minder wört. Daor leg t grote verskil mit t veul be-ollenere Twents. Raolte legt midden in t Sallaandse täälgebied. t Dialekt mit t grootste antal sprekers is t Zwols. t Sallaands ef de ISO 639-3-kode **sdz**.

## Täälgebied
t Sallaands beslet, zo as ezegd, ongeveer t westen van de provinsie Overiessel, mär t kömp niet presies overiene mit t gebied dät Sallaand enuump wört. De greins mit t Twents löp tussen Olten (Sallaands) en Riessen (Twents), tussen Nijverdal en Wierden en tussen d' Am en Vriezenvene (t Vriezenveens is eigenliks n dialekt ampart). In sommige definisies löp t Sallaands deur over Duuts grondgebied (in t Grafschaft Bentheim) tot in Drenthe, bi'j Skoonebeek. De greins mit t Oost-Veluws wört evörmp deur de Iessel, dit is nogal n willekeurige greins. t Stellingwarfse täälgebied in Overiessel kömp overiene mit de gemiente Stienwiekerlaand (ok wel de Kop van Overiessel enuumd); allienig t dialekt van Veno wört as enklave ok wel bi'j t Sallaands erekend. Tenslotte bin de Noord-Overiesselse dörpen Stappest-Roevene, Ni'jlusen, De Vaort, Lutten, Slagaren en n antal kleinere pläätsen daor in de umgeving Drentstälig.

De dialekten van Kampen en umstreken en Gällemuden wörren soms niet bi'j t Sallaands erekend, umdat ze westeliker van karakter bin (zie ieronder). De täälkundige Harrie Scholtmeijer  dielt ok de dialekten van rond Zwolle en de dialekten tegen de greins mit Twente niet bi'j t Sallaands in mär rekent ze tot twie ni'je groepen:

* Noord-Overiessels boven n liende die zo'n betien onder Zwolle, Ni'jlusen en Slagaren löp;
* Vechtdals in de drie-oek Ommen-Grambargen-Vroomsoop (dit löp n entien deur in Twente);
* **Sallaands** in t overige (grootste) part.

n Aandere indieling  is:

* **Sallaands** veur zwat t iele gebied;
* Zuud-Drents veur de pläätsen drekt onder de greins mit Drenthe (Stappest, Roevene, Ni'jlusen, De Balk, De Vaort, Drogteropslagen, Lutten, Skunesloot, Slagaren, De Krim).

## Kenmärken
Kenmärkend veur de Sallaandse dialekten bin de korte klinkers (*kettel*, *götte*) of erekte klinkers (*kètel*, *göte*) daor as t Nederlaands lange klinkers (*ketel*, *goot*) ef. De Iessel bi'jlanges overeerst (krek as in t Oost-Veluws) de erekte klinkers. Värder naor t oosten e'j de körte klinkers. In Kampen en umstreken bint er ook lange klinkers (*ketel, geute*).

Karakteristiek veur t westelike Sallaands net as veur t Veluws is de uutspräke van de körte a, zo as in t Engelse *cat*: *värve*.

In t oosten van Sallaand wört in pläätsen as d' Am, Ellendoorn en Nijverdal n overgaanksdialekt mit Twentse invloeden espreuken. Kenmärken iervan bin n *oo* daor as t Nederlaands n *oe* ef (*stool/stoel*), gien *n* in t meervold van sommige woorden (*huze*), en drie woordgeslachten. 

## Umluud
t Sallaands ef net as alle Saksiese dialekten umluud ondergaon in de woorden mit n Oldgermaanse lange *ô*; ierbi'j ef daornaost n veraandering pläätsevunnen die ielemaol analoog is an de mutasie van *oo* naor *oe*. Ierdeur klinkt t Oldgermaanse **grônaz* now as *gruun* (tegenover t Twentse en Veluwse *greun*). Ok ef t Sallaands umluud in de verkleinwoorden, waordeur t anslöt bi'j t Veluws en Twents en t zich onderscheidt van t Stellingwarfs en Drents. n klein 'boek' wört n *bukie(n)* enuumd, n kleine 'bak' n *bäkkien*, n kleine 'hond' n *hunnegie(n)* of *hundjen*. De n kan wel of niet nasaliseerd wörden. Et nasaliseren van de n löp wel terugge.

## Karakteristieken
### Klankleer
t Sallaands kent de körte klinkers *a*, *ä*, *e*, *i*, *ie*, *o*, *ó*, *ö*, *oe*, *u* en *uu*. *Ie*, *oe* en *uu* kunnen ok lange wezen (zie ieronder). De *ä* klinkt ongeveer as de a in t Engelse woord *cat*.

Lange klinkers bin de: *aa*, *ae* (ok eskreven as: *ää*), *ao*/*oa*, *äö*/*öa*, *ee*, *eu*, *îe*, *oo*, *ûu*. 

Diftongen bint o.a. *au* en *ei*. *Ui* kan optreden in Nederlaandse leenwoorden.

Wat de medeklinkers anget valt de syllabedragende nasaal op: van de *uutgaank* *-en* wört allienig de *n* uut-espreuken. Zo is t *ietn/eetn*, *loopm*, *wärkng*. Dit wört in de mieste spellingssystemen niet uuteskreven. De h wört in t westen van t täälgebied (in en rond Zwolle en Kampen) niet uutespreuken (dit is ok nog zo in t Urkers). De r wört in de pläätsen Kampen, Zwolle en Deventer "brouwend" uutespreuken, mär daorbuten altied erold.
 
#### Prosessen in de klankleer
Zo as boven op-emärkt, ef t Sallaands invloed ondervunnen van t Ollaands. De *oe* in n woord as *hoes* veraanderde ier väke in *uu*, mär dät is lange niet in alle woorden t geval. Zo kennen zwat alle Sallaandse dialekten *huus* en *uut* naost *moes*. Dit is ok t geval in t Oost-Veluws en in sommige Drentse dialekten (en kump ok buten t Nedersaksiese täälgebied veur, bi'jveurbeeld in t Venray). 

Waor et Tweants een *oo* hef in woorden as *goed*, *moeder* en *doen*, hef et Sallaands hier een *oe,* met as uutzundering Deaventer. In Olst en Wieje is hier ook een *oo* te heuren, maar niet in de directe umgeaving buten de twie dörpen. Disse veraandering lik zo in de 19e en 20e eeuw plaats evunnen te hebben,, maar meugelik ook eerder. Et Standaardnederlaands kan meugelik invloed op disse veraandering ehad hebben. Daornaost hef et Sallaands meestal een *ie* (/i/ of /i:/) in woorden as *brief*, *zien*, *niet* en *biest*. Niet elke plaatse in Sallaand hef dit. Et Deaventers hef beveurbeeld in alle veer de woorden een *ee*, Raolte hef nog *breef* en in Wieje hebt ze het oaver een *beest* maar kan zowal *breef/brief* as *zeen*/*zien* gebruukt wörden. Meugelik hef et Standaardnederlaands net as bi'j de veraandering nao *oe* invloed op de veraandering ehad. In Gällemuden kump de *ie* in nog meer woorden veur zo as in *meest*, *gemeente* en *alleene*.

De of-ekörte *e*, die in t Nederlaands tot *e* ewörren is, kan in t Sallaands op drie manieren uutespreuken wörren. Rond Kampen en in pläätsen mit lichtkaans Drentse dialektinvloed zie'j daor n *ee* veur (*eten*), rond Zwolle en Deaventer n *ae/è* (*èten*) en in de rest van Sallaand n körte *e* (*etten*). De klusters *old* en *olt* bleven in t Sallaands be-ollen: *old* en *gold*.

### Grammatika
De grammatica van t Sallaands ef veul typies Nedersaksiese kenmärken. In t grootste diel van Sallaand kennen ze t ieneidsmeervold op *-t* veur wärkwoorden in de tegenswoordige tied: *wiej loopt, ieluu loopt, zee loopt*. Allienig in en rond Kampen eerst t (Old-)Ollaandse ieneidsmeervold op *-en*: *wiej, ieluu, zie lopen* zo ok in Gällemuden. Verkleinwoorden wörren evörmp mit achtervoegsels as *-ien*, *-gien*, *-pien* en *-tien* en mit umluud in t grondwoord. Meervollen wörren miestal evörmp mit *-en* en *-s*, net zo as in t Nederlaands. Allienig in t oosten komen meervolden op *-e* veur (*huus* - *huze*), zo as ok umluud in de meervoldsvörm (*bak* - *bäkke*). n aandere eigeneid van de dialekten van oostelik Sallaand is t be-old van de drie geslachten. De mieste Sallaandse dialekten kennen, zo as t Ollaands, allienig geslachtelike en onziedige woorden.

## Streektaalverlies en -kultivering
Exakte siefers over oevule Sallaanders nog dialekt praoten bin niet bekend. t Stet wel vaste dat t dialekt achteruut get, mär an de aandere kaante kriegen ok jongeren t nog wel mee. De stadsdialekten, t Zwols veurop, verdwienen t snelste. Der bin vri'j vule pläätselike zangers en bänds, en ok dialektdichters, mär die bin niet wied buten de greinzen bekend. De wat bekendere dichteres Johanna van Buren uut Ellendoorn praotte n overgaanksdialekt tussen Sallaands en Twents, mär de spelling van eur gedichten wördden vertwentst umdat ze in n Twentse kraante verskenen.  n Sallaandse dialektmuziekgroep die n nasionale hit skoorde was t duo Höllenboer, mär disse hit (*Busje komt zo* - *t Bussien kömp zo*) was Nederlaandstälig. In Zwolle, krek de pläätse waor t Sallaands t snelst verdwient, is der n vrie aktieve dialektverienige, die onder aandere kursussen Zwols an de volksuniversiteit gef. De Historiekamer Hardenbarg hef ok n iel aktieve dialektgroep.

## Zie ok
*Sallaandse taalwiezer

## Referensies




## Uutgaonde verwiezingen
* De geliekenisse van de Verleuren Zeune in t Zwols
* t Zelfde, in t Deventers