Minoanen

De **Minoanen** warren ne beskaving uut den bronstyd. See woanden vöärnamelik up et eiland Kreta. Med öäre kenmarkende bouwwarken en stylryke künstwarken wordet se vake seen as de eyrste beskaving van Europa. De resten van minoaanske paleisen by Knossos en Phaistos kummet nen houp turisten up af.

De minoanen kummen up uut den steyntyd rund 3100 vK. Rund 2000 vK untstünden de eyrste städelike bebouwingen. Nå ungeväär 1450 vK nöämen ear de myceneaanske greken de töwkes uut handen, wår de kulturen töt sou'n 1100 vK nöäst mekander bestünden en de minoanen voordan meyr upgüngen in et greekske verband.

Minoaanske künstwarken sint ryk versyrd aerdewark, seagels, bealdkes en klöärryke müürskilderingen. Meysttyds bealdet se natuur en gebruken af. Minoaanske künst hevt volgens kenners ne fantasyryke of sinnebeköäkelende uutwarking. De afbealde figuren sint altyd in beweaging. 

## Samenleaving
Wo as de minoanen med mekander leavden is weinig van bekend. Up minoaanske künst steyt niks wat up nen vorst wist. Uut skreavene brunnen is halv en halv af to leiden dat se ne andere ård bestüür kenden. Sou is et ouk undüdelik of der wal eynen enkelen minoaansken ståt was. Anbidden deaden se by bargtöppe en heilige grotten, mär wat vöär goden, weatet de kenners neet. De minoanen bouwden machtige doolhöve van gebouwen. De eyrste lüde wat se upgraevden nöömden et paleisen. Uut vervolgundersöök blikt at de gebouwen vöäral 'dorpshüse' warren. Der wör van allens in edån, van handel töt gelöyvsdeenste leided. Of der ne ädelike stand woanden is neet düdelik. Wåras de gebouwen wyders vöär deenden blivt ouk giswark.

De minoanen deaden flink handelen: se tuuskeden landbouwgoderen en lüükse wåren vöär grundstoffen, wåras up Kreta lastig an te kummen was. Handelslüde en künstenaars nöämen öäre kulturele invloden med van Kreta når de Aegeiske Sey en et ousten van et Middellandske Seygebeed. Butenlandske ädellüde wolden de minoanen wal gaerne in deenst hebben, byvöärbeald vöär de müürskilderingen by Avaris in Egypte. 

## Skryverye
De minoanen untwikkelden twey skryvstelsels: kretaanske hyroglyfen en Lynwark A. Beide skrivten sint noch neet untcyferd. Wo as de minoaanske språke warkeden is düs ouk neet bekend. Vöär souwyd bekend nemmet de geleyrden an at et niks med andere språkfamilys as indo-europääsk of semitisk to stellen hadde. Nå 1450 vK was Lynwark A döär untwikkeld in Lynwark B, wat gebruked wör üm myceneaansk greeksk to skryven, wat de ambtsspråke van Kreta worden was. De eteokretaanske språke, dee in en paar skryvsels van nå den bronstyd weaderevünden is, kan afstammen van et minoaansk.

## heruntdekking
Nå et uutmekandervallen van de minoaanske samenleaving nå den bronstyd was et langen tyd stille. De beskaving wör pas weader heruntdekked nå upgraevingen vöärin de twentigste eywe. De term 'minoaansk' kümt van den archeoloog Arthur Evans. Hee was by de upgraevingen by Knossos by en saggen dat et anders was as et myceneaanske van et vasteland. Kort dårup gröäven Federico Halbherr en Luigi Pernier et Paleis van Phaistos up en et dörpke Hagia Triada. Nen grouten döärbraak volgden in 1952; do wüst Michael Ventris Lynwark B te untcyferen up basis van eyrer wark van Alice Kober. Dat hülp nen heylen ende by et begrypen van et huusholdböökske en wyse van samenleaven in et lätste jår at et paleis noch in bedryv was.

Der wordet noch altyd minoaanske steades upegraeven. Nye untdekkingen sint et prålgrav by Armenoi en de havenstad Kommos.