Butan

**Butan** (dzongkha: འབྲུག་ཡུལ་ **Druk Yul**), officiääl et **Köäningryk Butan**, is nen binnenståt in Süüdasie. Et land ligt in den ousteliken Himalaya, tüsken Tibet in et noorden un India in et süden. Et köäningryk is bekend üm et beleid van *bruto nationaal gelük*, syne unike kultuur un syn budistiske gelöyv.

## Land
Butan ligt tüsken de 26° un 29° noorderbreydte un tüsken de 88° un 93° ousterlängde. Et land hevt ne uppervlakte van 38.394 km². Et is en binnenland dat grenset an Tibet (Volksrepublik China) in et noarden un an India in et süden, ousten un westen.

Et land hevt drey geografiske gebeden:

* De südelike vöötbargen van den Himalaya
* De centraal eleagene deylen med den Swarten Barg
* Den Grouten Himalaya in et noarden med eywigen sney

Den höygsten barg van Butan is den Gangkhar Puensum (7570 m), den höygsten barg up de wearld dee noch nooit beklümmen is. Et depeste punt ligt in et dal van de Drangme Chhu (97 m).

### Klimaat
Et klimaat wesselt stark per streake un höygde. In et süden is et subtropisk med heyte summers un milde winters. De barglanden in et noarden kent strenge winters un köle summers. Den meysten reagen valt tydens den süüdwestmonsoon van juni töt september.

## Geskedenisse

### Vroge geskedenisse
De geskedenisse van Butan begünt al in de steyntyd. Archeologen hebbet warktüge un wåpens evünden dee uut dee tyd stammet. De eyrste skrivtelike brunnen oaver et gebeed stammet uut de 7. eywe. In dee tyd tröäken budistiske meysters et et land in.

### Middeleywen
In de 17. eywe wör Butan vereynigd under Ngawang Namgyal, den Shabdrung Rinpoche. Hee stichtede et duale systeem van wearldlik un geystelik bestüür wat töt 1907 stand hölden hevt. In dissen tyd wör et land bekend as Druk Yul ('Land van den Dunderdraken').

### Modern tydpark
In 1907 wör de Wangchuck-dynasty estichted under Ugyen Wangchuck, den eyrsten *druk gyalpo* (drakenköäning). Under syn bewind begünde de modernisering van et land. Butan bleav isoleerd van de butenwearld töt in de jåren '60 van de 20. eywe. Do as den darden köäning, Jigme Dorji Wangchuck, an de macht kwam, begün ne periode van vöärsichtige modernisering.

In 2008 wör Butan ne grundwettelike monarchy under köäning Jigme Khesar Namgyel Wangchuck. Et land hölde syne eyrste demokratiske verkesingen in datselvde jår.

## Bestüür un politik
Butan is ne grundwettelike monarchy med nen köäning as ståtshöyvd. Den hüdigen köäning is Jigme Khesar Namgyel Wangchuck, den vyvden drakenköäning. Et parlement besteyt uut twey kamers:

* Den Nationalen Råd (Gyalyong Tshogde)
* De Nationale Vergådering (Gyalyong Tshogdu)

### Brutonationaal gelük
Butan is bekend üm syn unike beleid van brutonationaal gelük (BNG). Dit idee wör in 1972 introduceerd döär den veerden köäning Jigme Singye Wangchuck. BNG meat den vöäruutgang van et land neet alleyne in ekonomiske termen, mär ouk in:

* Bewåring van kultuur
* Beskarming van et miliöö
* Good bestüür
* Duursame untwikkeling

## Ekonomy
De ekonomy van Butan is eyne van de kleinsten mär snelst groienden van de wearld. De belangrykste sektoren sint:

### Waterkracht
Waterkracht is et belangrykste uutvoorprodukt van Butan. Et land verköcht energy an India un hevt et potentiääl üm noch meyr waterkrachtstations to bouwen.

### Landbouw
Rund 60% van de warkkrachten warket in de landbouw. De belangrykste gewassen sint:

* Rys
* Mais
* Tarwe
* Bookweite
* Kardemom
* Gember

### Turisme
Et land vöört en beleid van "high value, low impact" turisme. Besökers möt den dag en minimum bedrag betalen wår allens by insit(hotel, eaten, gids, vervoor). Dit beleid help de unike kultuur un natuur van et land to beskarmen.

## Kultuur

### Språke
De officiäle språke is dzongkha, ne tibeto-burmaanske språke. Dårneaven wördt der noch twentig andere språken spröäken. Engelsk is de språke in et underwys.

### Gelöyv
Et budisme (vöäral de *Drukpa Kagyu*-skole van et *vajrayana*-budisme) is et ståtsgelöyv un spöält bepålt wo as et dagelikse leaven der uutsüt. Rund 75% van de bevolking is budist, de rest is vöärnamelik hindu.

### Kleyder
De traditionäle kleader sint verplicht in et oapenböäre leaven:

* Gho - ne kneelange mantel vöär kearls
* Kira - nen enkellangen rok vöär vrouwlüde

### Bouwstylen
As y willet bouwen in Butan, müt y u an strakke regels holden. Alle gebouwen müttet in traditionälen styl bouwd worden, med holtsnydwark un traditionäle versyringen. De *dzongs* (klousterburchten) sint karakteristik vöär et land.

## Natuur un leavümgeaving
Butan set de beskarming van natuur vöärup. Meyr as 50% van et land is beskarmd as nationaal park of natuurreservaat. Et land is CO2-negatyv, wat inhöldt dat et meyr CO₂ upneamt as uutstoat.

### Planten un deers
Et land kent ne ryke biodiversiteit med:

* 5400 plantensoorten
* 770 vöägelsoorten
* 200 sougdeersoorten

Unike deers sint under andere:

* Den swarten kraanvöägel
* Den sneypanter
* Den bengaalsken tyger
* Den rouden panda

## Brunnen

* Phuntsho, Karma (2013). "The History of Bhutan". Random House India.
* Mathou, Thierry (2000). "The Politics of Bhutan: Change in Continuity". Journal of Bhutan Studies.
* Pain, Adam (2004). "State, Economy and Space in Bhutan in the Early Part of the 19th Century". The Geographical Journal.
* Ura, Karma (2005). "The Bhutanese Development Story". Journal of Bhutan Studies.
* Wangchuck, Ashi Dorji Wangmo (2006). "Treasures of the Thunder Dragon: A Portrait of Bhutan". Penguin Books India.