open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
De Junge Graofschup

**De Junge Graofschup** was een regionaol-culturele warkgroep, begun december 1955 in de Duutse Graofschop Benthem opezet deur de veurvechter van de Nedersaksische taal Arnold Rakers (1903-1965). De groep wol, inspireerd deur 't regionalisme in oost-Nederlaand, een briede discussie anzwengeln aover een medern 'Heimatbegrip' en 't deur de Duutse en Nederlaandse standaardtalen verdrokte Nedersaksisch (de 'moderspråke') uutbouwen töt zölfbewuste cultuurtaal. 't Was ien van de initiatieven veur 't anfietern van regionaole taal en cultuur die midden jaoren vieftig an weerszieden van de Nederlaands-Duutse grèenze opezet wördden. Mangs wördt weerummekiekend naor dizze initiatieven, grèensaoverschriedende contacten en samenwarkingsverbaanden verwezen as de Nedersaksische Beweging.

Bij de Junge Graofschop wolden ze heur niet vastebieten in oldmoedsigheid, mar veuruutkieken. 't Streven wördden uutespreuken um de nao-oorlogse vlochtelingen in de Graofschop Benthem uut de veurmaolige Duutse gebieden in 't oosten te integreren in heur neie Heimat. De Junge Graofschup verzörgde de uutgave van Karl Sauvagerd zien dichtbundel *De Tied blif Baas* (Nothoorn: Pötters Verlag). 't Was de eerste boekuutgave waorin gebruuk wördden emeuken van een neie baoverregionaole Nedersaksische schriewieze, de Vosbergenschriefwiese, mit ontwörpen deur Rakers. *De Tied blif Baas* was de eerste uutgave van een beoogde 'schriftenriege' van De Junge Graofschup, mar 't bleef bij dizze iene uutgave.

In heur logo gebruukte de warkgroep de Vorbergenschriefwiese veur de eigen name: 'DE JUNGE GRÅÅFSCHUP'. In de pars wördden de makkelijker te drokken schriefwieze 'De Junge Graofschup' gebruukt. 't Logo bestund wieder uut een estileerde weergave van de Heergod van Benthem, een in de Börg Benthem bewaarde, van Benthemer zaandstien emeuken sculptuur van Christus an 't kruus en ien van de oldste anwiezings van 't christendom in noord-Duutslaand.

Nao een antal jaor raakte Rakers teleurgesteld in 't uutblieven van de verhaopte renaissance van 't Nedersaksisch, en trök e hum terogge uut de openbaorheid um hum bezig te holden mit zien aandere olde liefdes, de filesofie en de theologie. Een aandere betrökkene bij De Junge Graofschup was de schriever Arno Piechorowski.

## Bronnen
*Helmut Lensing (2020), 'Die Niederdeutsch-Bewegung nach 1945 in den Regionen Grafschaft Bentheim, Emsland und Ost-Niederlande', in *Osnabrücker Mitteilungen. Mitteilungen des Vereins für Geschichte und Landeskunde von Osnabrück (Historischer Verein)*, diel 125, Ossenbrügge, pp. 91-116.
*Helmut Lensing (2021), 'Die Bentheimer Plattdeutsch-Bewegung öffnet sich nach Westen', in Henk Bloemhoff en Henk Nijkeuter (red.), *Jaorboek Nedersaksisch 2 (2021)*, Oosterwoolde: Stichting Sasland, pp. 50-61.
*A.R. [Arnold Rakers] (10 december 1955), 'De Junge Graofschup – Ein Arbeitskreis heimatverbundener fortschrittlicher Kräfte', in: *Grafschafter Tagespost* nr. 285.
**[['t Swieniegeltje]]* nr. 7, november/december 1955, p. 227.
Ut mine Stromtid

***Ut mine Stromtid*** (uutspraoke: 'Oet miene stroomtied') is een Platduutse roman deur Fritz Reuter (1810-1874), een schriever uut 't Hartogdom Mekelnbörg-Swerin. Oorspronkelijk kwaamp de roman tussen 1862 en 1864 in drei dielen uut. 't Verhaal bieldt 't laandlevend in Mekelnbörg in de jaoren achttienveertig uut, tegen de achtergrond van 't Revolutiejaor 1848. De stroomtied slag op de tied waorin een knecht in de lere is op een boerenspil. 't Wark hef autobiografische trekken; Reuter was zölf boerenknecht ewest.

*Ut min Stromtid* beschouwt ze as ien van de grote warken van de Saksische schrieverije. De roman wördden in verscheiden talen aoverezet, waoronder Nederlaands, Hoogduuts en Engels. Ok is 't verhaal meermaols verfilmd. Allewal e niet de heufdpersoon is, raakten lezers 't drokst op 't personage 'oom' Zacharias Bräsig en wördden die zien rolle vake benadrokt in bewarkings van de roman.
Albert Sassen

**Albert Sassen** (Troapel, 1921 - Hoaren, 1999) was een Grunninger taalkundige die veule betiekend hef veur de studie van 't Nedersaksisch, mit name 't Drèents en umliggende variaanten.

Tiedens de Duutse bezetting zat Sassen onderedeuken in Fluitenbarg. Veur 't aprilnummer 1946 van 't Drèentse culturele tiedschrift *[[Erica (tiedschrift)|Erica]]* leverde e onder de schrieversname Willem van Fluitenberg 't gedicht 'De Reuze', een parodie op Goethe zien 'Erlkönig'. 't Begunt mit:


Wie ridt daor zo late deur nacht en deur wiend?
't Is een vaar mit achter op zien fietse zien kiend.
Hij hef 't jonchien bij de naarmpies goed vast
En 't kiend hef van kolde gien last.


Mit Willem Diemer schreef e onder de schrieversname Sander Siemes de novelle *Als het leven roept*, mit dialogen in 't Drèents en Grunnings, die kört nao de oorlog eerst as fulleton in *[[Het Vrije Volk]]* stund.

Sassen studeerde Nederlaands (feilijk Nedersaksisch), Fries en Oldgermaans. In zien studietied was zien hoogleraar perfesser Overdiep van grote invloed op hum. In 1953 studeerde e bij G.A. van Es of op *Het Drents van Ruinen*. 't Materiaol veur dit proefschrift had e diels in zien onderdukerstied bij menare ebracht. Een bulte inwoners van Drenthe, de Stellingwarven en Aoveriessel vreug e uut aover heur streektaal. Zien proefschrift giet niet allennig aover 't Ruunders, mar gef ok inzicht in 't Saksisch van aandere dielen van Drenthe, van de Stellingwarven en van Noordwest-Aoveriessel. Krek as aandere bestudeerders van streektalen, gunk 't Sassen bename aover klaanklere, vervoegings, verbugings, woorden en woordvörming.

Sassen was ien van de kandidaoten veur 't hooglererschop Nedersaksisch det in 1953 inericht wördden an de Rieksuniversiteit Grunning, mar die post gunk uutendelijk naor Klaas Hanzen Heeroma. Van 1970 töt 1986 was Sassen in Stad hoogleraar Nederlaandse taalkunde. Veur de *Reeks Nederlandse Dialectatlassen* van Blancquaert en Pee beschreef e 't Grunnings en 't Noord-Drèents.

Sassen hef redacteur ewest van 't Grunninger pergramme van de Regionaole Umroep Noord (RON), de radio-umroep van Grunning, Drenthe en Frieslaand.

## Bronnen
*Rouke Broersma (2017), *Drentse Letteren. Het verhaal achter Scheupers van de taol 1837-2016*, Beilen: Het Drentse Boek
*Abel Darwinkel, Jan Germs en H. Slot (2005), *Moi! Taalgids Drenthe*, Assen: In Boekvorm Uitgevers bv
*F.G.H. Löwik (2003), ''De Twentse Beweging: strijd voor modersproake en eigenheid'', Stad: Rieksuniversiteit Grunning
*Geheugen van Drenthe aover Albert Sassen
Fuleton

Een **fuleton** (van 't Fraanse *feuilleton*, verkleinvörm van *feuillet*, bladziede) is een vervolgverhaal in een kraante of tiedschrift en tegenswoordig ok op de radio, veur tillevisie of as blog.

Oorspronkelijk waren fuletons lösse vellegies die bij de kraante wördden edaone, of de term sleug op 't onderste diel van een kraanteblad, mit veural niet-poletiek neis, roddels, besprekings van schrieverije, keunst en moede, en gedichies, wiesheden en raodsels. 't Begrip wördden in 1800 elanceerd deur Julien Louis Geoffroy and Louis-François Bertin, de redacteurs van 't Fraanse *Journal des débats*. 't Idee van fuletons was um 't lezersvolk te bienden en zo de verkoop van oen periodiek an te fietern.

Allewal ze vandage de dag 't literaire gehalte van fuletons niet biester serieus meer neemt, is der vrogger, veural in de late 18de ieuw en de hiele 19de ieuw, grote literetuur uut voortekomen. Goethe zien *Die Leiden des jungen Werther* kwaamp eerst as fuleton uut, en Dickens zien boeken stunden haoste allemaole eerst as vervolgriege in de kraante. Ok veule Nedersaksische romans uut de 19de en vrogge 20ste ieuw verschenen typisch eerst as fuleton, veurdet ze - as bleek det lezers der drok genogt op waren - in boekvörm uutegeven wördden.

Een best antal schrievers was zölf financieel betrökken bij tiedschriften daor as ze heur eigen en menaars warken in ofleverings in publiceerden. Det maakte 't meugelijk um alvaste stokken te publiceren van een roman daor as ze nog mit gaanks waren. Gerard Vloedbeld zien Twèentse klassieker *[[Mans Kapbaarg]]* stund in 1923 en 1924 as fuleton in de *Nieuwe Twentsche en Almelosche Courant*, een kraante die opezet was deur Vloedbeld zölf. In 1927 volgde boekpublicatie.

## Nedersaksisch
*Drèents: *fuleton*, *fulleton*
*Stellingwarfs: *fulieton*
Adriaan Buter

**Adriaan Buter** (Nee, 27 febrewari 1918 - ok daor, 9 meie 2000) was een Twèentse schriever, journalist en regionalist. Hij was betrökken bij de Algemene Vereniging Twente, de Kreenk veur de Twentse Sproake en de Twente Akademie, en warkte bij *[[Het Parool]]* en *[[De Twentsche Courant]]*. De name Van Deinse Instituut, veur 't in de maande gaon van de Vereniging Oudheidkamer Twente en de Twente Akademie, was zien opgaon.

Buter publiceerde ok onder de schrieversname Zwaleman.

## Bronnen
*WIE IS WIE in Overijssel aover Adriaan Buter
Regionalisme (Nederlaand)

't **Regionalisme** as cultureel-poletieke stroming in Nederlaand vanof de negentiende ieuw is 't streven naor grotere zölfbeschikking, en 't töt uutdrokking brengen van de eigenheid in beveurbield de bouwkeunst, in de eigen regio ten opzichte van de centraliserende macht van de Raandstad en de uniformering as gevolg van schaalvergroting. De Raandstad slag op de grote steden in 't westen van 't laand die op gebied van poletiek, media, warkgelegenheid, taal, toerisme, imago van Nederlaand in de wereld enzowieder de bokse an hebt, lu uut 't hiele laand en uut 't butenlaand anzoegt en wille hebt van een veurbieldfunctie.

In noord- en oost-Nederlaand bint de mieste regionalistische bewegings en initiatieven vanolds ericht op de eigen pervincie (zoas Grunning of Frieslaand) of op een kleinere (Twente) of grotere (Grunning mit Drenthe) regio. Det ziej weerumme in 't onstaon van de regionale umroepen, die uutendelijk op pervinciaal niveau inericht wördden. Toch kwaamp 't mangs van briedere samenwarking, zoas in de jaoren vieftig de bemuienissen um oost-Nederlaand te emanciperen mit as biendende factor de Nedersaksische taal (de Nedersaksische Beweging). Daorbij wördden ok ansluting ezöcht op de historisch stark mit oost-Nederlaand verknupte angrèenzende regio's in Duutslaand (Oostfrieslaand, Emslaand, Graofschop Benthem, Mönsterlaand).

## Bronnen
* Löwik, F.G.H. (2003), ''De Twentse Beweging: strijd voor modersproake en eigenheid'' (proefschrift, Rieksuniversiteit Grunning)
Regionalisme

**Regionalisme** kan wezen:

*regionalisme (poletiek), poletiek-culturele stroming
*regionalisme (Nederlaand), dizze poletiek-culturele stroming binnen Nederlaand
*regionalisme (bouwstiel)
*regionalisme (literetuur)
Suze Sanders

**Suze Sanders** (schrieversname van Albertien Klunder-Hof) (Goes, 1953) is een dichteres, schriefster, vertaalster en interviewster die schrif in 't Drèents en Nederlaands. Sinds de jaoren tachtig publiceert ze in letterkundig tiedschrift *[[Roet (tiedschrift)|Roet]]* en is ze doende in de Drèentse schrieverije.

## Levensloop
Sanders gruide op in Rotterdam en 't tussen Rotterdam en Den Haag elegen Pienacker. Heur olders kwamen uut Drenthe en preuten Drèents mit menare. Nao de Hogerebörgerschoele zat ze een jaor op de pabo en deu ze een studie directie-secretaresse. Ze warkte bij scheepvaortmaotschoppijen in Rotterdam en Oslo. Daorop volgde een studie Noors in Stad, oferond in 1989. Ze is etrouwd.

## Schrieverije
Vanof 1986 hef Sanders taal- en literetuurcursussen van Radio Noord evolgd. Ok vanof det jaor had ze wark staon in *Roet*: bename Drèentse en wieder ok Nederlaandse gedichten en Drèentse aoverzettings van Noorse gedichten en verhalen. Nederlaandse aoverzettings van heur stunden ok in tiedschrift *[[Raster (tiedschrift)|Raster]]*. In Drèents tiedschrift *[[Oeze Volk]]* had ze gedichten veur kiender staon. In 1991 kreeg ze de Reyer Onno van Ettingen-pries, de anfieterpries van *Roet*.

Sanders zat een steugien in 't bestuur van de Drentse Schrieverskring asok in de redactie van *Roet*. Veur Radio Drenthe deu ze columns en was ze redactrice van 'Dichter van de maond'. Veur de *[[Taolkraant]]* van 't Huus van de Taol en de opvolger van det blad, *[[Zinnig]]*, hef ze interviews eholden.

De titel van Henk Nijkeuter zien wark *Waor roet en blommen wortel schiet in 't veld. Geschiedenis van de Drentse literatuur 1945-2015* (2016) is ontliend an een riegel uut een sonnet van Sanders.

## Uut heur wark

mien eigen gids weur ik in 't vrumde laand
waorvan mij in 't verleden was verteld
een laand waor zaand en waoter saomengaot

waor wandelaors heur sporen achterlaot
op paden, deur een zee van kleur umraand
waor roet en blommen wortel schiet in 't veld

(Uut 't gedicht 'Tussen Goes en Grunning')

## Dichtbundels
**As langs de muren d’aovend slöp* (Zuudwolde: Het Drentse Boek, 1992)
**Een zeum van locht* (Zuudwolde: Het Drentse Boek, 1996)
**Alsof de steen spreekt* (Zuudwolde: Het Drentse Boek, 2001)
**Langs de vloedlien van de winter* (mit cd, Zuudwolde: Het Drentse Boek, 2006)
**Veenbraand* (Beilen: Het Drentse Boek, 2013)
**Vioolties an zee* (Beilen: Het Drentse Boek, 2018)

## Bronnen
*Rouke Broersma (red.) (2003), *Scheupers van de taol: Bloemlezing van de Drèentse Schrieverij 1837-2003*, Zuudwolde: Stichting Het Drentse Boek (blz. 200-204)
*Huus van de Taol aover Suze Sanders
Frouk Alice Weijs-Kroek

**Frouk Alice Weijs-Kroek**, ok publicerend as **Frouk Alice Weijs** ('t Klooster, 1964) is een Overiesselse schriefster en spreekster in 't Nedersaksisch.

Weijs-Kroek gruide op in 't Klooster (Sunte Jansklooster) in de Kop van Overiessel. Omdat ze von dat d'r in de kraante te weinig ston over de heugte- en dieptepunten in een gezin, stuurde ze, nao et volgen van een kursus kotte verhaelen en romans schrieven, in 1999 een koppel kotte verhaelen in de tael van 't Klooster naor de *[[Zwolse Courant]]*. De hilarische meniere waorop ze schreef over et reilen en zeilen van heur 'perfekte, harmonieuze' gezin en heur perblemen as drokke, warkende moe en echtgenote, waren de lu mitiene drok op. Zie wodden openeumen in een groep van vuuf Nedersaksische schrievers die ombeurten alle weken de kolumn Pennestreken verzorgden.

Ze is anesleuten bi'j de Skrieverskring Noordwest-Overiessel. Deur heur komische en licht sarkastische wieze van vertellen willen verienigingen in de wiede omtrek heur graege over de vloere hebben. In et pergramme 'Snipsnoarderi-jgies' van Radio Zwartewaterland koj heur alle maonden een kolumn heuren veurdraegen. Ok las ze een verhael van heurzels veur RTV Oost in et spöl 'Kiekn'n wa'j zegt'.

Weijs-Kroek woont mit heur echtgenoot in 't Klooster. Zie hebben drei zeuns en een dochter. Weijs-Kroek hef naor heur verwezen as 'vief opgruuiende kienders woarvan iene mien man is.'

## Uutgaves
**Meinsen kienders!* (Iesselakkedemie, 2004)
**Spetter!* (dartien verhaelen mit cd, Iesselakkedemie, 2006)
**Löslaoten* (Iesselakkedemie, 2009)

## Uutgaonde verwiezings
*De Taal van Overijssel over Frouk Alice Weijs-Kroek
*Frouk Alice Weijs heur eigen webstee
Skrieverskring Noordwest-Overiessel

De **Skrieverskring Noordwest-Overiessel**, ok **Noord-West Overiesselse Skrieverskring** en ofekört as **NWO-S**, is een in 1996 operichte veriening veur lu die schrieft in 't Nedersaksisch van 't noordwesten van de Nederlaandse pervincie Aoveriessel. Qua streektaal wördt 't noordelijke diel van de Kop van Aoveriessel deurgaons töt 't Stellingwarfs erekend (mit de bekende *ae*-klaank in woorden as 'waeter'), de regio daoronder töt 't Sallaands (mit aordig wat variatie van plaatse töt plaatse), en Stapperst en Roevène töt 't Zuudwest-Zuud-Drèents.

De kring wördden opezet op initiatief van de Sluzeger schriever Klaas Würsten, die een oproep in de regiokraanten zette um streektaalschrievers bij menare te kriegen. Op de eerste bijienkomst, in de olde bieb van De Sluus, kwamen achttien mèensen of, en Würsten wördden töt veurzitter ekeuzen. De kring vaalt onder de Overiesselse Schrieversbond, daor as Würsten ok iene van de oprichters van was.
Emslaand (Ommen)

't **Emslaand** is een buurtschop in de gemiente Ommen in de Nederlaandse pervincie Aoveriessel. De buurtschop bestiet uut verspreide woonhuzen en boerenspillen een kilometer of tweie buten de stad Ommen an de noordwestkaante, tussen Varssen en Withöare.
Treblinka

**Treblinka** was en vernetigingskamp in düütsk-besat Polen, vöär grupen wåras de nazi's van Düütskland et in den Tweyden Wearldoorlog neet up hadden. Nå Auschwitz-Birkenau wörden hyr de meyste lüde doud edån. Et leade in en busk up et noordousten van Warsjau, veer kilometer under et dörpken Treblinka. Et kamp was lös tüsken 23. july 1942 un 19. oktober 1943 as underdeyl van Operaty Reinhard, et doudelikste deyl van de *[[Enduplössing]]* van de nazi's. Der wördt eskatted at hyr tüsken 700.000 un 900.000 jöäden vermoarded wörden in gaskamers, nöäst noch es 2000 romani. 

Med hülpe van trawnikiwachters wör et kamp eleid döär de düütske SS. Dee wörden rekruteerd under sovjetkrygsgevangenen üm med de düütskers med to denen. Et kamp had twey verskillende eynheiden. Treblinka I was en warkkamp, wåras gevangenen in ne steyngrove of in bevloiing warken musten un in et busk, wåras se holt musten klöyven üm de verbrandingskulen an to holden. Tüsken 1941 un 1944 störven meyr as de hälvde van de 20.000 gevangenen döär afsketen, verhungering, seekde of geweld. 

Et tweyde kamp, Treblinka II, was en vernetigingskamp. De düütskers nöömden et et *SS-Sonderkommando Treblinka*. En klein antal jöädske kearls dee neet vermoarded warren wörden deyl van et sonderkommando. See musten de lyken in massagraven begräven. Disse lyken wörden in 1943 weader upegräven un verbrand up groute oapen vüren, nöäst lyken van nye slachtoffers. Nå nen upstand van de gevangenen in 1943 höld et vergassen up. Verskeidene Trawnikiwachters wörden vermoard un 200 gevangenen kümmen vry uut et kamp. Souwat 100 oaverleavden de achtervolging. Et kamp wör achterin 1943 upeheyven. Der wör en burenhuus vöär nen wachter ebouwd un et terrein wör ümmeploogd üm bewys van de volkermoard to verbargen.
Belzec

**Belzec** (officiäle skryvwyse: **Bełżec**, poolske uutspråke: [ˈbɛu̯ʐɛt͡s], *BEL-zets*) was en vernetigingskamp van nazidüütskland in Polen. Et wör speciaal anelegd vöär Operaty Reinhard, et plan van de nazi's üm alle poolske jöäden ümme to brengen. Dat was deyl van öäre ''Enduplössing'', wårby sou'n 6 miljoon jöäden störven. Et kamp was lös van den 17. määrt 1942 töt end juni 1943. Et leade up 500 meter van et treinstation Bełżec, in et nye Distrikt Lublin van et Generale Governoraat van düütsk-besat Polen. 

Töt määrt 1943 warren se gangs med et upgraeven van lyken üm se to verbranden up vyv lösse vüren un de bütte to verpülveren. 

Eskatted wördt at der tüsken de 430.000 en 500.000 jöäden sint vermoard döär de SS in Belzec. Et was et up twey nå doudelikste vernetigingskamp, achter Treblinka un Auschwitz. Mär söäven jöäden dee slavenwark deaden vöär et kamps *sonderkommando* kunden den oorlog nåvertellen. Enkel Rudolf Reder wör der van bekend ümdat hee der nå den oorlog oaver skreav. Et kamp is når verholding minder bekend döärdat der mär weinig ouggetügen sint dee as et nåvertellen kunden. Den israelisken geskeedkündigen David Silberklang skrivt at "Belzec messkeen wal et beste vöärbeald is van et allensümvattende un grundige van wat de nazi's med de jöäden van plan warren."
Sobibor

**Sobibor** was en vernetigingskamp van de nazi's in den Tweyden Wearldoorlog. Et wör bouwd as deyl van Operaty Reinhard, ne poging üm alle jöäden stelselmåtig uut to moarden. Et kamp lea in en busk by et dörpken Żłobek Duży in et Generale Governoraat van düütsk Polen.

As vernetigingskamp un neet koncentratykamp bestünd Sobibor enkel üm jöäden to vernetigen. Et oavergroute deyl van de gevangenen wör binnen de eyrste paar uur nå ankumst al vergasd. Dee wat neet vermoard wörden, musten helpen et kamp an et draien to holden. Weinigen oaverleavden et meyr as en paar månd. In totaal wörden sou'n 170.000 töt 250.000 lüde ümmebracht in Sobibor, wårmed as et nå Auschwitz, Treblinka un Belzec et doudelikste nazikamp was.

Et kamp küm stille to liggen nå nen gevangenenupstand up den 14. oktober van 1943. Et upstandsplan had twey fasen: in den eyrsten solden koppels gevangenen stillekes de SS-officyren ümmebrengen. In de tweyde fase solden alle 600 gevangenen sik vöär et dagelikse appèl up et middenplein versamelen un med mekander de poorte uutloupen. Et plan löyp in et hunderd nå at der mär elv SS-kearls ümmebracht warren. Dårnå musten de gevangenen untsnappen döär oaver täkkedråd to klimmen un döär en mynenveld to rennen under swår machinegeweyrvüür. Ungeväär 300 gevangenen kümmen leavend et kamp uut, mär 60 oaverleavden den oorlog.

Nå den upstand sloupeden de nazi's et grötste deyl van et kamp üm de gruweldåden vöär et uptrekkende Roude Leyger to verduselen. In de eyrste paar jår nå den oorlog wör et terrein vergeaten un had et kamp weinig naam in undersöken un verslagen van de Holocaust. Et kreag meyr andacht nå ne TV-minisery Holocaust (1978) un den film Escape from Sobibor (1987) uutkümmen. Et Sobibor Museum is nu up de steade to besöken. Noch altyd sint archeologen der gangs med upgraevingen. In 2020 wörden der foto's van et draiende kamp vryegeaven as deyl van et Dådersalbum van Sobibor.
Chełmno

**Chelmno (**of verdüütsked **Kulmhof)** was en vernetigingskamp van de nazi's in den tweyden wearldoorlog. Et leade 50 kilometer up et noorden van Łódź, by et städken Chełmno nad Nerem. Et kamp deenden gin enkel ander dool as et vernetigen van lüde un was in gebruuk van den 8. december 1943 töt den 11. april 1943 as deyl van Operaty Reinhard. Dårnå güng et vannys lös van den 23. juni 1944 töt den 18. january van 1945 tydens den teagenanval van de sovjetten. Vanaf 1943 must der anders emoard worden, ümdat de untvangsthalle al vord was ehaald.

Ten minsten 152.000 lüde wörden vermoord in Chelmno. Dårmed was et up veer nå et doudelikste vernetigingskamp, nå Auschwitz, Treblinka, Belzec un Sobibor. By de Chelmnoprocessen van 1962 töt 1965 kümmen de Westdüütske anklagers skounwal med nazi-cyfers vöär 180.000 slachtoffers. Officiäle poolske skattingen kort nå den oorlog weysen up sou'n 340.000 kearls, vrouwlüde un kinder. Et *Martelaarsmuseum Kulmhof* höldt et getal 200.000 an. De meysten van disse slachtoffers warren jöäden uut et midwesten van Polen. Anderen warren ümwoanende romani un butenlandske jöäden uut Hongarye, Bohemen un Moravie, Düütskland, Luksemburg un Oustenryk dee via den Getto van Łódź wörden anevoord, nöäst russiske krygsgevangenen. De lüde wörden ümmebracht med gaswagens. In Chelmno probeerden de nazi's öäre moordmetoden eyrst uut, vöärdat se in andere kampen topassing kreagen.

Et Roude Leyger nöäm up den 17. january 1945 et städken Chelmno in. Teagen den tyd hadden de düütskers et bewys vöär et bestån van et kamp al vernetigd. Gevangenen wörden neet leavend achterelåten. Eyne van de oaverleavenden, nen jungen van 15 jår, getüügden dat et mär dree jöädske kearls elükked was üm vord to kummen. De *Holocaust Encyclopedia* meynt at der söäven jöäden vordkummen. Eyne dårvan was den skryver van et Grojanowskiraport, wat under den skuulname Szlama Ber Winer eskreaven was.. Hee was lid van en jöädsk *sonderkommando* en wüst vord to kummen, mär wör later as noch in Belzec vergasd nå et uprümen van noch ne jöädenwyke in düütsk Polen. In juni van 1945 getüügden twey oaverleavenden by et proces teagen de kampleiders in Łódź. De dree bekendste oaverleavenden getüügden oaver Chelmno by et proces van Adolf Eichmann in Jerusalem in 1961. Twey oaverleavenden getüügden ouk teagen kampbewakers in de processen dee Westdüütskland van 1962 töt 1965 höld.
Klaas Würsten

**Klaas Würsten** (Asselt, febrewari 1930 - ok daor, 28 augustus 2014) was een boer, wetholder en Sallaandstalige schriever uut Aoveriessel, Nederlaand.

Een groot diel van zien levend woonde Würsten in de buurtschop De Velde onder De Sluus, daor as e veeholder was. Ok hef e wetholder ewest van de gemiente De Sluus. Naodet e dermit uutscheidde as boer, gunk e in Asselt wonen.

Würsten schreef anvaankelk in 't Nederlaands, mar toeverdaans meer in 't Veldigers. Zien verhalen speult miest in De Sluus en de umgeving van 't Zwarte Water. Hij was ien van de oprichters van de Overiesselse Schrieversbond en de Noord-West Oaveriesselse Schrieverskring. Töt 2011 had e lange tied alle weken de column 'Miets'n' in *[[de Stentor]]*, daor as e onder meer in schreef aover plaatselijke poletiek. Ok dreug e bij an 't tiedschrift *[[Kopstôkken (tiedschrift)|Kopstôkken]]*.

## Uutgaves
**Mijmeringen rond middernacht* (gedichten, 1983)
**Sporen in de dauw* (gedichten, 1989)
**Dorpsgenoten* (verhalen en wat gedichten, Kampen: Iesselakkedemie, 1990)
**Dit is mien dorp* (verhalen, Eanske: Van de Berg, 1994)
**Kraggenlaand* (elf verhalen en gedichten, tekstboekien en cd, Iesselakkedemie / Silvoc, 2006)

## Bronnen
*Detaalvanoverijssel.nl aover Klaas Würsten
Klazien Bijker-van Hulst

**Klazien J. Bijker‑van Hulst** (Stapperst, 21 meert 1931 - Grunnen, 22 meie 2024) was een schriefster uut de Nederlaandse pervincie Aoveriessel.

Ze gruide op bij 't dörp Den Hulst, det in de gemiente Neilusen lig langs de grèenze mit de gemiente Stapperst. Nao de huusholdschoele mus ze thuus op de boerderije mitwarken. In de buurte hölp ze bij ziektes, geboortes en zuks. Nao heur hielijk woonde ze wat jaor in Wombaarg (pervincie Utrecht); daornao gunk 't naor De Balk, weerumme in Aoveriessel.

Bijker-van Hulst vuult een starke baand mit Neilusen, waorin Den Hulst intied is opegaone as Neilusen-Noord. Ze schrif zowal in de taal van Den Hulst (die onder 't Drèents vaalt) as in 't Nederlaands. Meer as iens wun ze priezen mit de schrieverije, onder aandere van de openbare biebs, de Plattelaandsvrouwen en de Iesselakkedemie. In verscheiden bundels van de Iesselakkedemie is wark van heur openeumen.

## Uutgaves
**Den Hulst en daaromtrent* (gedichten, Nederlaands, 2006)
**In 't schemerduuster* (gedichten, Drèents, 2006)

## Bronnen
*Detaalvanoverijssel.nl aover Klazien Bijker-Van Hulst
Jöädske Sake

De **Jöädske Sake** of **Kwesty** (ouk wal **Jöädenvråge** of et **Jöädenprobleem**) was un is en breyd beküerd vrågstükke in med name et Europa van de 19. un 20. eywe. Et güng der oaver wat de landen med jöäden anmusten. Der wör beküerd wat jöäden vöär börgerrechten, wettelike rechten un nationalen un politiken ståtus musten hebben. De jöäden makeden ja mär en klein deyl van de bevolkingen uut un se hölden vake strak vaste an de eygene wetten, gebruken un jiddiske språke. Dat stünd nen houp lüde neet an.

Der wörden saken bedacht as jöädenkwota (wodöänig un wovöäle as jöäden togang kreagen töt officiäle ambten) un jöädenwyken. Ouk wör esegd, de jöäden solden sik anpassen un upgån in de meyrderheid. De nazi's in Düütskland wüsten ne *Endlösung*, ne enduplössing vöär de jöädenvråge: in den Tweyden Wearldoorlog probeerden se jöäden stelselmåtig ümme to brengen in verskillende vernetigingskampen. In sou'n vyv jår tyd wörden dårmed ungeväär 6 miljoon jöäden vermoard. Dissen volkermoard steyt bekend as de Holocaust.

Ouk de jöäden selv hadden ne uplössing: weaderümme når öär beloavde land. Et leidden in 1948 töt et stichten van den ståt Israel.
Stichting Sasland

De **Stichting Sasland** is een stichting veur 't anfietern van belangstelling veur en kennis van taal en cultuur in 't Nedersaksische taalgebied.

## Bestuur
De stichting wördden op 9 meert 1965 opericht deur onder aandern Hendrik Entjes, Klaas Hanzen Heeroma en Simon van Wattum. Ze is evestigd in der Stellingwarver plaatse Oosterwoolde. Per 2020 zit in 't bestuur: Perf. em. Dr. Hermann Niebaum (ereveurzitter), dr. Henk Nijkeuter (veurzitter), dr. Henk Bloemhoff (siktaoris-ponghoolder), dr. Philomène Bloemhoff-de Bruijn, dr. Jan Nijen Twilhaar en dr. Harrie Scholtmeijer.

## Bezigheden
Vandage de dag is Sasland bename doende mit onderzuuk en 't uutbrengen van publicaties, zoas (vanof 2020) 't *[[Jaorboek Nedersaksisch]]*. De jaorboeken hangt samen mit 't mit deur Sasland sinds 2019 de mieste jaoren eholden Nedersaksisch symposium. Deur Sasland ondersteunde boekpublicaties bint onder meer de gedichtenbloemlezing *Verrassend Nedersaksisch* (2010), de prozabloemlezing *Gloepends mooie verhalen* (2014) en *Introduction to Dutch Low Saxon. Language and Literature* (2020).

## Uutgaonde verwiezings
*Webstee van de Stichting Sasland
Nedersaksisch symposium

Et **Nedersaksisch symposium** is een sinds 2019 de mieste jaoren organiseerde bi'jienkomst waorop lu veurdrachten holen over alerhaande aspekten van tael en kultuur in et Nedersaksischtaelige gebied. De organisatoren bin mit naeme dr. Henk Nijkeuter en dr. Henk Bloemhoff, beidend bestuursleden van Stichting Sasland.

Naor anleiding van elk symposium wodt een *[[Jaorboek Nedersaksisch]]* uutegeven, mit daorin (sommige van) de eholden veurdrachten, verriekt mit illustraties.

## Eholen symposia
### 2019
Et eerste Nedersaksisch symposium, ok et Entjes-symposium enuumd, vun plaese in Zwolle op 13 september 2019. Et was organiseerd rond de honderdste geboortedag van taelkundige en hooglerer Nedersaksisch Hendrik Entjes (1919-2006) en et verschienen van *Nedersaksisch in een notendop. Inleiding in de Nedersaksische taal en literatuur* (Van Gorcum, 2019). Naor anleiding van et symposium kwaamp end 2020 et *Jaorboek Nedersaksisch 1 (2020)* uut.

### 2020
De Mannefestaosie Nedersaksische Literetuur Anno 2021 wodden organiseerd deur Stichting Drents Archief, Stichting Sasland en uutgeveri'je Koninklijke Van Gorcum. Disse mannefestaosie wodden op internet eholen wegens de coronakrisis. Onder meer waren d'r prissentaties in et Duuts deur dr. Helmut Lensing (over Duuts-Nederlaanse kontakten in et kader van de Nedersaksische Beweging) en deur dr. Doreen Brandt, hooglerer Nederduutse literetuur an de Carl von Ossietzky Universität in Ollenborg. Naor anleiding van de mannefestaosie verscheen et *Jaorboek Nedersaksisch 2 (2021)*.

### 2022
In Assen wodden op 16 september 2022 et darde Nedersaksisch symposium eholen. D'r wodden onder meer een Sallaanse en een Stellingwarver overzetting van et Oldsaksische epos de *[[Heliand]]* eprissenteerd (van respectievelik Jan Nijen Twilhaar en Henk Bloemhoff), plus een ni'je uutgave deur Timothy Sodmann van de Oldsaksische tekst. Naor anleiding van dit symposium verscheen et *Jaorboek Nedersaksisch 3 (2022)*.

### 2023
Op 14 oktober 2023 ha'j in Assen et vierde Nedersaksisch symposium. Onderzuker an de Vrije Universiteit Redbad Veenbaas prissenteerde zien anwiezings om te mienen dat Bernlef et Oldsaksische epos de *[[Heliand]]* eschreven hef. Henk Nijkeuter gonk in op et te verschienen boek *"De blui van 't leeven is maor zo kört van tied". Leven en werk van Jan Naarding (1903-1963)*. Netwarkster Adrie Hemmink wodden interviewd over heur initiatieven om et Twèents an te jaegen, en bestuursveurzitter van de Overijsselacademie Annet Westerdijk gonk in op wat heur instelling veur et Nedersaksisch kan betiekenen. In een slim vol pergramme kwaamp nog een riege aandere sprekers an et woord; zo kondigde Philomène Bloemhoff een Canon van het Nedersaksisch an.
Jan Nijen Twilhaar

**Jan Nijen Twilhaar** (Heldern, 1955) is een Oaveriesselse taalkundige die hum ienerzieds toeleg op dovenstudies, aanderzieds op 't Nedersaksisch en daorbinnen op 't Sallaands en Twèents.

An de Universiteit Utrecht studeerde e Nederlaandse taal- en letterkunde en promoveerde e in 1990 op *Generatieve fonologie en de studie van Oostnederlandse dialecten*. Hij warkt as heufddocent bij 't Instituut voor Gebaren, Taal & Dovenstudies van de Hogeschool Utrecht. Wieder is e daor onderzuker binnen 't lectoraat Dovenstudies.

Meermaals hef e eschreven aover de taal van zien plaatse van herkomst Heldern, die zowal Sallaandse as Twèentse kenmarken hef. Hij kan hum der grammietig aover maken as de dichteres Johanna van Buren, die uut 't Sallaandse Heldern kwaamp, dalezet wördt as Twèentse dichteres.

In 't *Handboek Nedersaksische Taal- en Letterkunde* (2008) naamp e 't heufdstok aover Oost-Aoveriessel veur zien reken. Redactioneel wark döt e veur de tiedschriften *Nederlandse Taalkunde* en *Taal en Tongval*. Van 't Oldsaksische epos de *[[Heliand]]* maakte hij zowal een Sallaandse as een Nederlaandse aoverzetting. Aspecten van de Heliandvertalerije beschrif e in 't artikel 'Taal en cultuur in vertaling: de Heliand', in *[[Jaorboek Nedersaksisch|Jaorboek Nedersaksisch 2 (2021)]]*.

## Schrieverije
**Sallands, Twents en Achterhoeks* (2003)
**Achternamen in Nederland en Vlaanderen* (2006)
**Concise Lexicon for Sign Linguistics* (2016, mit Beppie van den Bogaerde)
**Nedersaksisch in een notendop. Inleiding in de Nedersaksische taal en literatuur* (2019, mit Henk Bloemhoff, Philomène Bloemhoff-de Bruijn, Henk Nijkeuter en Harrie Scholtmeijer)
**Heliand. Sallaandse vertaling* (2022)
**Heliand in het Nederlands* (2023)

## Bronnen
*Henk Bloemhoff, Jurjen van der Kooi, Hermann Niebaum en Siemon Reker (red.) (2008), *Handboek Nedersaksische Taal- en Letterkunde*, Assen: Van Gorcum
*Henk Bloemhoff, Philomène Bloemhoff-de Bruijn, Jan Nijen Twilhaar, Henk Nijkeuter en Harrie Scholtmeijer (2019), *Nedersaksisch in een notendop. Inleiding in de Nedersaksische taal en literatuur*, Assen: Koninklijke Van Gorcum

## Uutgaonde verwiezings
*Jan Nijen Twilhaar op de  Digitale Bibliotheek voor de Nederlandse Letteren
Egbert Hovenkamp II

**Egbert Hovenkamp II** (Eext, 1953) is een dichter, bieldend keunstener, publicist en radiomaker uut de Nederlaandse pervincie Drenthe. De II zet e achter zien name umdet e vernuumd is naor zien grofva.

Hovenkamp II, wie zien va boswachter was, gunk naor de mulo in Raol en in n Ham. Nao ien jaor havo had e alderhaande baanties via uutzendbureaus. Lange tied warkte e in de netuurvoedingsbranche. Onder meer veur Stichting Drentse Taol (de veurloper van 't Huus van de Taol) hef e vrijwilligerswark edaone.

As bieldend keunstener mak e collages, polaroids en opstellinkies. Ok mak e teksten veur T-shirts, zoas 't bekende 'As Drent binj altied stoned umdaj tussen hunebedden woont'. Zien wark hef e exposeerd in plaatsen as Stad, Assen en Winschoot. End jaoren negentig was e radiomaker en prissentator bij Radio Assen. An 't end van 't zundagmiddagradiopergram 'Podium' van RTV Drenthe gaf e zien kiek op een Drèents gedicht.

Sinds begun jaoren zeuventig publiceerde Hovenkamp II Nederlaandstalige teksten in bladen uut 't alternatieve circuit, zoas *De kraakkrant*, *Aloha* en *Bres*. Zien interesse veur de schrieverije in 't Drèents wördden ewekt deur de dichter en schriever Gerard Nijenhuis, naor wie hij ies eigen wark stuurde. In de Drèentstalige tiedschriften *[[Roet (tiedschrift)|Roet]]* en *[[Oeze Volk]]* publiceerde e poëzie. Zien wark viej ok in verscheiden bloemlezings. In eigen beheer gaf e onriegelmaotig een tiedschriffien en verscheiden boekies uut. De kleine oplaoge van zien in 1983 verschenen bundels *Dweellochten* en *Plaots nemen* gunk verleuren bij de braand van 't Schepershoes in Bal in 1998.

Nao alderhaand umzwarvings in noord- en oost-Nederlaand kwaamp Hovenkamp II in Assen te wonen, daor as e in 2008 stadsdichter van was. In 2011 wördden e gemientedichter van Aa en Hunze. Hij hef humzölf wal een terplekkepoëet enuumd. Wieder is e gaanks as vertaler; zo hef e Allen Ginsberg zien lange gedicht *Howl* in 't Drèents aoverezet as *Galp*. 't Huus van de Taol schrif daoraover: 'As Hovenkamp Galp veurdrag, rak 't publiek haost in trance deur de staccato-manier van veurdraogen.' Aover zien dichtwark in 't algemien schrif 't Huus: 'Hie lat in zien gedichten zien dat Drent-wezen, maatschappijkritiek, neimoods levensgevuul en muzikaliteit akkederen kunt in de Drentse schrieverij.'

## Uut zien wark

Cuby zung hier zien blues
- de plaggehutten wörden flats
- de witte wieven
waren een veurtieken van toeristen en lege puutues.

[...]

Cuby zung hier zien blues
- de Hondsrug wör een route
- Klaosje I
was de draoger van bio-industrie.

&

Cuby zung hier zien blues.


(Uut 't gedicht 'De weg')

## Dichtbundels
**Dweellochten* (Assen, 1983)
**Plaots nemen* (Assen, 1983)
**Kolde tocht* (gedichten, aoverzetting van Wilhelm Müllers *Die Winterreise*, Beilen: Het Drentse Boek, 2008)

## Bronnen
*Rouke Broersma (red.) (2003), *Scheupers van de taol: Bloemlezing van de Drèentse Schrieverij 1837-2003*, Zuudwolde: Stichting Het Drentse Boek (blz. 205-206)
*Huus van de Taol aover Egbert Hovenkamp II
Erik Harteveld

**Erik Harteveld** (Assen, 1955) is een schriever, regisseur, muzikaant en tenielspeuler uut de Nederlaandse pervincie Drenthe.

Vanof zien zesde woonde Harteveld in de buurtschop Nijlande, even buten Assen. Wieder woonde e in Baal en Grol; hij wördden fan van de in Grol evestigde bluesband Cuby + Blizzards. In Stad studeerde e sociaole geografie, Nederlaands en Russisch. Later gunk e in Raskert in noord-Grunning wonen. Hij warkt as acteur bij trainings en assessments.

Via 't teniel kwaamp Harteveld veur 't eerst in de kunde mit Drèents as cultuurtaal, toe as e mitspeulde in Marga Kool heur stok *An 't Voetenende*. In 1985 acteerde hij mit 't Noord Nederlands Toneel in *An 't Voetenende*; in 1997 mit Theater te Water in *Echte Kerels*. Onder de tonielstokken die as e eschreven hef, bint *Kriet op Tiet*, *Breien veur Burundi*, *De wraok van Tale Kwant* en *HIBO-party*.

Harteveld wördden in 1995 zanger en tekstschriever van de Drèentstalige bluesgroep Kopstubbers (ok: Erik Harteveld Bluesband). Ok speult e gitaar, accordeon en mondharmonica. In 1989 raakte e betrökken bij Radio Drenthe mit satirisch-komische pergramma's as *Boenders en bözzels*. Veur RTV Drenthe maakte e wieder absurdistische miniatuurties en parodieën op zieperiegen. In 't Dagblad (eerder Neisblad) van het Noorden stunden vanof 1990 columns van zien haand, daoronder *1000 Jaor Drenthe* en *Vrouw Koetje*; dizze leste riege columns wördden in 2002 ebundeld.

Vanof 1989 dreug Harteveld bij an Drèents letterkundig tiedschrift *[[Roet (tiedschrift)|Roet]]*, eerst as Drs. Mannes Kwant mit parodistische boekbesprekings, vervolgens mit gedichten en verhalen. In 1995 kwaamp bij Het Drentse Boek zien dichtbundel *Hoss is dood* uut, mit ironisch-anekdotische gedichten die nogal ies de kiendertied oproept. Zien wark kuj ok in verscheiden bloemlezings vienden.

In 2006 wördden Harteveld stadsdichter van Assen.

## Uut zien wark

[...]

Een vrouwmens was 't die bij de baander stun.
Heur handen as een toeter an de mond.
Ze reup naor mij - kön het wezen dat

oes mam dat was, oes grintpad, oeze hond
en ik het kiend wat naost zien moe kwam staon?
Het was etenstied, ik bin op hoes an gaon.


(Uut 't gedicht 'Oes mam (vrij naor Nijhoff)')

## Schrieverije
**Hoss is dood* (gedichten, Zuudwolde, 1995)
**Veur de Ewigheid... Vrouw Koetje vertelt* (columns, Zuudwolde, 1983)

## Bronnen
*Rouke Broersma (red.) (2003), *Scheupers van de taol: Bloemlezing van de Drèentse Schrieverij 1837-2003*, Zuudwolde: Stichting Het Drentse Boek (blz. 207-210)
*Geheugen van Drenthe aover Erik Harteveld
*Huus van de Taol aover Erik Harteveld
J.B. Klönne

**Jan Berend Klönne** (Klazieneveen, 7 meert 1942) is een schriever uut de Nederlaandse pervincie Drenthe.

As jonggien al schreef Klönne um hum een eigen wereld te schöppen. Hij wol arts wörden, mar mus as oldste zeune op zien veertiende as veenarbeider in Duutslaand an 't wark. Daornao warkte e as boerenknecht, heftruckrieder, mesienebaank-warker en alderdeegs ok as goochelaar en clown. Zien tweede vrouwe fieterde hum an um de havo te doen en te gaon schildern.

Via de schriever Dick Blancke kwaamp Klönne bij Drèents letterkundig tiedschrift *[[Roet (tiedschrift)|Roet]]* terechte, daor as e in de jaoren tachtig en negentig gedichten en verhalen in had staon. Ok stund wark van hum in 't tiedschrift *[[Oeze Volk]]* en warkte e mit an 't Radio Drenthe-pergramme 'Boenders en Bössels'. Aover zien schrieverije hef e ezegd: *"Ik streep alles weg wat der teveul stiet. Der blef alleen een karkas over, zoas in mien verhaal 'Zonder titel'. Ik wil alleen 't naakte overholden!"*

## Bronnen
*Rouke Broersma (red.) (2003), *Scheupers van de taol: Bloemlezing van de Drèentse Schrieverij 1837-2003*, Zuudwolde: Stichting Het Drentse Boek (blz. 214-215)
*Henk Nijkeuter (2016), *Waor roet en blommen wortel schiet in 't veld. Geschiedenis van de Drentse literatuur 1945-2015*, Beilen: Het Drentse Boek (blz. 286-287)
Apartheid

**Apartheid** (uut afrikaansk 'apartheid', wat 'underling verskil' bedüdt) was et stelselmåtig by mekander vordholden van lüde up grund van de klöör van öär vel. Et stelsel bestünd vanaf 1948 töt 1990 in Süüdafrika un wat nu Namibie is. Apartheid güng uut van *baasskap*, en idee dat de blanke minderheid in Süüdafrika vanselv seggenskap had oaver de swarte lüde. Up grund dårvan wörden de polityk, et sociale leaven un ekonomiske beslissingen inerichted. Volgens et stelsel hadden de witten de höygste ståtus, dan indiske lüde un 'eklöörden' un dan pas de swarte afrikanen. Disse ungelykheid warket noch altyd döär, vöäral in wat vöär wark as lüde doot un wo as et öär geyt in et dageliks leaven. 

Breyd bekeaken was apartheid verdeyld in *alledaagse apartheid* (skeiding van oapenbåre geleygenheiden un sociale geböärdenissen) un *groutskålige apartheid* (beslissingen oaver underkummens un warkgeleygenheid vöär swarten). De eyrste apartheidswet was et Verbod up Menghüweliken van 1949. Kort dårup volgden et Unseydelikheidsamendement van 1950, wat verböäd da'j et anleaden med ymand van en ander ras. By de Bevolkingsinskryving van 1940 wörden alle Süüdafrikanen inedeyld in veer rassen, up grund van wo as se der uutsaggen, bekende vöärolden, wat se in de knippe hadden, un wo as se sik kultureel gedröägen: 'Swart', 'Wit', 'Klöörling' un 'Indisk'. De lätste beiden hadden weader underverdeylingen. Dit bepålden ouk wår as eyne must woanen. Tüsken 1960 un 1983 wörden 3,5 miljoon swarten uut huus esat un in eygene wyken edwüngen. Dit was eyne van de grötste dwüngene volksverplaatsingen in de geskedenisse.

De meyste van disse verplaatsingen musten swarten binnen teen vöärbestemde 'stamlanden' holden, ouk wal 'bantustans' enöömd. Vere dårvan wörden unafhangelike ståten. De regeyring nöäm lüde dee dårhen verplaatst wörden ouk et süüdafrikaanske börgerskap af.

Van oaver de heyle wearld kümmen lüde teagen apartheid in et gewäär, wat leidden töt en paar invloodryke sociale beweagingen in den 20. eywe. De Vereynigde Natys veroordeylden et regelmåtig, un Süüdafrika kreag vöäle beparkingen upelegd, sou as up wåpens un ekonomiske untwikkeling.

Tüsken 1970 un 1990 wör de weaderstand van de süüdafrikanen teagen apartheid voordan militanter. De Nationaly Partye höw der natuurlik up. Börgerprotesten wörden gewalddöädiger un dusenden wörden vastesat of vermoord. De regeyring bünd uutendelik in un versupelden et stelsel; der möägen under vöärwaerden ouk indiske un eklöörde lüde in et parlement. Mär dat güng vöäle lüde neet wyd genog.

Tüsken 1987 un 1993 güng de Nationale Partye üm tåfel med et Afrikaansk Nationaal Kongres (ANC), de vöärnaamste strydersgrupe teagen apartheid. Insat van de gesprekken was en ende an de afskeiding un invoren van regeyring up grund van meyrerheid.

In 1990 kümmen vöärname ANC-figuren vry, wår Nelson Mandela der eyne van was. Up den 17. juni 1991 wör de apartheid der achterhen edån un in april 1994 wörden de eyrste mengde verkesingen ehölden.
Preensbisdom Mönster

't **Preensbisdom Mönster**, ok **Vörstbisdom Mönster** of **Hoogstift Mönster**, was van 1180 töt 1803 een giestelijk vörstendom in 't noordwesten van 't Heilige Roomse Riek. Dit was een wereldlijk machtgebied daor as de bisschoppen van Mönster de baos aover waren; ie mutten 't niet in toezel halen mit 't gewoonlijk grotere Bisdom Mönster, daor as de bisschoppen allent giestelijk gezag aover hadden. 't Preensbisdom Mönster besleug 't noorden van de hudige Duutse dielstaot Noordrien-Westfalen en 't zuden van de hudige dielstaot Nedersaksen.

't Preensbisdom Mönster maakte diel uut van de Nederriense en Westfaalse Kriets (körtweg de Westfaalse Kriets), iene van de tien krietsen binnen 't Heilige Roomse Riek. Van de zestiende töt de achttiende ieuw wördden 't vake binnen een parseniele unie in de maande regeerd mit ien of meer van de naobernde giestelijke vörstendommen van Keulen, Patterbuorn, Ossenbrügge, Hilmessen en Luuk.
Holstiens

**Holstiens** (op zien Holstiens: *holsteener plat* of *holsteensk*) is 't soortement Nedersaksisch (ok: Platduuts) wat ze praot in 't laandsdiel Holstien, 't zudelijke diel van de Duutse dielstaot Sleeswiek-Holstien. Binnen 't Nedersaksisch wördt 't in brieder verbaand töt 't Noordnedersaksisch erekend, wat in Duutslaand nog de leventigste variaant van 't Saksisch is.

't Holstiens wördt onderverdield in onder meer 't Dittmarscher plat, 't Fehmarner plat, 't Oostholstiense plat en 't Reinfelder plat. Naobervariaanten bij 't Holstiens in de buurte bint 't Sleeswieks, 't Mekelnbörgs en 't Hambörgs. Wieder praot ze ok, veural aj in de buurte van Hambörg koomt, Missingsch, een mengtaal van Hoogduuts en Saksisch. Aandere naobertalen bint 't Noordfries en 't Deens, die aj in Sleeswiek kunt vienden.

Een belangriekse schriever in 't Holstiens was Klaus Groth uut de regio Dithmarschen, wie zien dichtbundel *Quickborn* (1852) slim invloedriek ewest hef. Mit de Mekelnbörger schriever Fritz Reuter geldt e as de anfieteraar van de Nedersaksische literetuur in de neie tied (dik vier ieuw nao de blui van 't Middelsaksisch). De schriever Thomas Mann, die uut de Holstiense plaatse Lübeck kwaamp, schreef zien wark in 't Hoogduuts, mar gebruukte 't Reinfelder plat veur de Saksische passages in zien roman *Buddenbrook*.

Tussen 1925 en 1935 kwaamp in vief baanden 't *Schleswig-Holsteinisches Wörterbuch* uut, daor as Otto Mensing de uutgever en ien van de opstellers van was.
Emslandske Sellskup

't **Emslandske Sellskup** was een in 1948 in de Duutse regio Emslaand, aover de Drèentse gröppe, opericht gezelschop veur heemkunde en 't bevördern van 't Nedersaksisch van 't Emslaand ('t Emslänner plat). 't Sellskup was actief in Meppen en umgeving. Tiedschrift van 't gezelschop was töt 1949 de *Uhlenflucht* en sinds 1950 't deur Josef Hugenberg uutegeven *Emslandske Sellskup. Mitteilungen und Beiträge aus dem Emslande und den Landsmannschaften*.

Mitwarkers an 't Emslandske Sellskup waren onder meer de schriefsters Christa Brinkers (oorspronkelijk uut de Graofschop Benthem) en Maria Mönch-Tegeder, de archeologe dr. Elisabeth Schlicht, de onderwiezers Bernhard Uphus en Josef Hugenberg en de pedagogen Dr. Carl Knapstein en Fritz Helmkamp. Deur 't Sellskup wördden een Kreisheimattag organiseerd; ok waren Sellskup-mitwarkers betrökken bij 't openlochtteniel.

Verscheiden leden van 't Sellskup waren later ok lid van de in 1956 operichte Schrieverkring an Ems un Vechte, waorin platschrievers uut 't Emslaand en de Graofschop Benthem heur verienigden.

## Bronnen
*Helmut Lensing (2021), 'Die Grenzüberschreitende Niederdeutsch-Bewegung in den Jahren nach dem Zweiten Weltkrieg in der Region Emsland/Grafschaft Bentheim und den östlichen Niederlanden', in Henk Bloemhoff en Henk Nijkeuter (red.), *Jaorboek Nedersaksisch 2 (2021)*, Oosterwoolde: Stichting Sasland, pp. 109-147.
Radbraoken

**Radbraoken**, oftewal brèken op een rad, was een martelwieze die as ze gebruukten veur peblieke terechtstellings, bename in Europa. De beul bund de veroordielde op een wagenwiel, brak zien ledemaoten en bracht hum daornao seins ter dood um 't lieden te verkörten. De straf gebruukten ze van de oldheid töt de vrogmederne tied.
Boers

**Boers** kan wezen:

*Boers (femiliename), een femiliename: 't beroep 'boer' mit genitief-s
*Boers (term), een term veur taalvariaanten die mit boeren associeerd wördt, onder meer gebruukt veur 't Nedersaksisch
Plattschapp

**Plattschapp**, ok **Dat Plattschapp**, is een webwinkel mit boeken, meziek, spöllegies en aander gerei in en aover 't Nedersaksisch van Duutslaand ('t Platduuts).

De winkel wördden in 2003 opericht deur Heiko en Birgit Frese uut Hassendörp in Nedersaksen. Zij wolden materiaol in 't Saksisch anbieden dej bij aandere boekhaandels niet kriegen kunt. In 2007 wördden de zake aovereneumen deur Birgit heur schoonzusse Signe Preis-Frese. Intied bestiet 't gruiende assortiment uut meer as dreiduzend artikels.

Plattschapp mak diel uut van de firma Plattschapp & Plaggenhauer, waor wieder nog de uutgeverije Plaggenhauer-Verlag onder vaalt. Dizze uutgeverije, in 2004 opericht deur Jan Graf (de latere initiatiefnemer van de Platduutse podcast SPRAAK!), wördden in 2015 aovereneumen deur Signe Preis-Frese.

## Uutgaonde verwiezings
*Webstee van Plattschapp