open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Tubaantn

De **Tubaantn**, **Tubanti** of **Tuihanti/Tvihanti** warn nen Germaansen stam den at zik volgens de oolde tradisjonele geskiedenisse zo um en noabie t begin van n joartelling in t Oost-Neerlaand van rechtevoort zol vestigd hebn. Dr is weainig van öar bekeand. Wellich umdet ze weainig verskel maaktn, of umdet öare deelname an gevechtn zo kleain was det ze neet vake neumd wördn.

Op ne roondgaank duur Noord-West Europa van Germanicus in 14 noa Kristus, wör n germaansen stam de Marsi an evöln duur t Romeinse leager. De Bructeri, Usipeti en Tubanti treukn dr hen um de Marsi te helpn, mear ze verlöarn dee stried.

Eankele hoonderdn joarn later kömn de Tubanti wier in anraking met t Romeinse leager. Kets van t rabbat ebracht duur de ongeveuligheaid en hartvochtigheaid van n Romeinsen keaizer Konstantijn dn Grootn bie den zin anval op de Bructeri (308) kömn verskeaidene Germaanse stemme bie mekoar (ook de Tubanti) um t Romeinse Riek an te valn. Konstantijn slachn öar of.

Eankele joarhonderdn later gungn de Tubanti duur inmenging op in t grote stamverbaand van de Saksn.

Dr beent archeologise bewiezn det de Tubanti al lange van metaal- en Stoalmaakn wusn. De groondstof oer keump völle vuur in Tweante. De leaftied van de stoalmakeriejn geet terugge tot 280-350.

Rechtevoort kö'j *Tubantia* nog wierveendn in n naamn van t dagblad De Twentsche Courant Tubantia, de voetbalvereniges H.V.V. Tubantia (Hengel) en Tubantia Borgerhout (Antwoarpn), Voetbal en Athletiek Club De Tubanters oet Eanske,  de Twentse Roeivereniging Tubantia (Hengel), Padveenderieje De Tubanten (Almelo) en de skeetverenige Tubantia  (Riesn); de Tubantiasingel en Tubantiastroate in Eanske en in n naamn Tweante.

## Tuihanti
De Tubanti wordt aait in eenn oadm eneumd met de Tuihanti. In t doarde joarhonderd vöchtn ne groepe Tuihanti vuur n Romeinsen keaizer, in ne Freeske Ruutersofdelige den at eleagerd was bie Vercovicium, wat non bekeand is as Housestead in t Verenigd Keuninkriek, kort bie de Mure van Hadrianus. Doar beent twee altaarsteender eveundn, dee at beskreewn beent met de tekstn:

*DEO MARTI THINCSO ET DVABVS ALAESIAGIS BEDE ET FIMMILENE ET N AVG GERM CIVES TVIHANTI V S L M* 

(= An n god Mars Thincsus en de beaide Alaesiagae, Bede en Fimmilene en n verheewn geest van n keaizer. De Germaanse oonderdoann de Tuihanti/van Tuihantum (oet vrieje mood en earbeed öarn eed zwearnd))

*DEO MARTI ET DVABVS ALAISIAGIS ET N AVG GER CIVES TVIHANTI CVNEI FRISIORVM VER SER ALEXANDRIANI VOTVM SOLVERVNT LIBENT*

(An Mars en de beaide Alaisiagae en n verheewn geest van n keaizer. De Germaanse oonderdoann de Tuihanti/van Tuihantum, van de ruuterofdelige van de Freesken van Vercovicium vuur Severus Alexander (oet vrieje mood en earbeed öarn eed zwearnd))

Den Mars of Mars Thincsus den at hier eneumd wörd, wörd meestieds in eenn oadm eneumd met n Germaansn god *Twiwaz (Ooldhoogduuts: *Zio*, Ooldnoors: Tyr), an den a'w nog aait oonzen *Deenksdag* te daankn hebt. Oawer de beaide Alaisiagae, Bede en Fimmilene is wieters niks bekeand.

## Oetgoande verbeendiges
*www.Roman-Britain.co.uk: The Roman Inscriptions of Britain
*www.Roman-Britain.co.uk: The Gods of Roman Britain
Warnen

De **Warnen** (of **Varni**) waren nen Germaansen stam, verwant an de Saksen, dee eursprönkelek op et Oostzee-eilaand Öland leafden. Tiedens de Grote Volksverhuzing trok et grootsten deel vri-j rap zuudweerts noar de gebeden rundumme de benedenlöppe van den Oder en doarnoa heaneg an wieter noar et latere Neder-Silezi'je. Ok vestigden ze zich in et Mecklenburg van vandage. 

Der bunt ok bewieze dat een deel van de Warnen nog wieter noar et westen trokken. In nen breef van Theodorik de Grote uut 507 kü'j leazen dat de Warnen umstreeks dizze tied an de Rienmunding wont. Rundumme 540 skref den Byzantiensen skriever Procopius dat Angelen uut Groot-Brittannië en Warnen stried leaverden in de delta van den Rien. Andere bronnen hebt et oaver n Warnies Riek op den noordover van den Rien an et ende van de viefde eeuwe. Dit riek wodden deur de Franken ten groande ericht.

In de 9de eeuwe wödden ok Warnen an den Oder underworpen deur de Franken en goat ze veur altied vort uut den geskiedenisbeuke. Meugelek bunt delen op-enommen deur oprukkende Sloaviese volken, woarna ze zich de Varnabi neumen.

## bronvermelding
**M. Schönfeld [http://www.dbnl.org/tekst/scho074hist01/scho074hist01_0002.htm Historische grammatica van het Nederlands], pagina XXXI*
**Kroniek van Nederland*, ISBN 90-10-05932-4
Weenterboarg

**Weenterboarg** (Duuts: *Winterberg*) is ne plaatse in de Duutse deelstoat Noordrijn-Westfoaln in de regio Hoogzoerlaandkreenk. n Stad hef 14.300 inwonners. plaatsn in de buurte beent Arnsberg, Brilon, en Willingn.

Weenterboarg in Zoerlaand is vuur Neerlaanders t körtste bie vuur weentersport. Met n uur of 3 kö'j dr al komn. Doarnöast kö'j in t weenter aait op snee rekn, umdet ze doar grote sneekanonn hebt. Nöast t grote skigebeed hef Weenterboarg ook 2 springskaansn en ne offisjele rodel- en bobsleebaane. t grötste skigebeed lig roondum n boarg de Kale Astn.

## Döarpkes noabie Weenterboarg
Ooldastnboarg, Ooldnveeld, Elkeringhuuzn, Greunebach, Hildveeld, Hogeleie, Langewiese, Lenneplaatse, Mollseifen, Niejastnboarg, Neersveeld, Siedlinghuuzn, Silbach, Weenterboarg en Tuuskn

## Oetgoande verbeendige

*Gestinformasiestelsel Weenterboarg (Duuts)
Usipeti

De **Usipeti** (of Usipeten) waren nen Germaansen stam den ten tiede van Julius Caesar rond trok zo rundumme et gebeed van Noordrien-Westfalen van vandage. 

Wat bekend is oaver dizzen stam kump ok van Caesar en Cassius Dio. Zie wödden veural beskreaven as nen stam den veurtdurend op den vlöch was. Ten tiede van Caesar wödden zie verdreaven deur den Germaansen stam de Suevi (de reden is neet bekend), moar volgens Caesar konden zie eur bestoan as boern neet handhaven deur et opdringen van de Suevi. In wietere schermutselingen mit Caesar delfden zie et onderspit. Tiedens den veldtocht van Drusus in 11 v.Chr. wödden zie verslagen.

Tacitus vermeldt dat der n cohort van Usipi (dat woarschienlek steet veur Usipeti) dealnam an de kriegstochten van general Agricola in Britannia.

Mit de opkumste van de Franken in de daarde en veerde eeuwe gingen de Usipeti op in n ni-j stamverband mit de Franken.

## Antieke bronnen
*Caesar, *[[Commentarii de bello Gallico]]* IV 1, 4, 16, 18; VI 35.
*Cass. Dio, LIV 32.1, 33.1.
*Tac., ''Ann.'' I 51.2.
Franken

De **Franken** waren n Germaans volk dat, veur zowiet bekend is, vanof et begin van onze joartelling in et Duutslaand van vandage wonden en zich uutbreidden oaver heel et noordeleke Gallië. Zi-j wodden neet beskrevven deur den Romeinsen historikus Tacitus.

## Zie ook
*'t Fraankische Riek
Hail Oostfraislaand

**Hail Oostfraislaand** is n woord dat broekt wordt veur t olle Fraise gebied tuzzen de Nederlaandse grìns bie Nijschaans en t laand Wörsten, even over Wezer hìn. De noam Oostfraislaand het noamelk meerdere betaikenissen, zo as hiernoast te zain is en bie Hail Oostfraislaand wordt dus alles bedould. Summege mìnsken rekenen de Grunneger Ommelanden hier ook tou, môr den zol de juuste term wezen Oostlaauwers Fraislaand. 

Tegenswoordeg vuilen n hail ìnde mìnsken ien Hail Oostfraislaand zok gain Oostfrais meer. De noam is anders ôflaaiden van de Fraise bewonen om en bie t joar 1000. Loater ien tied is aals, behaalve de groafschop Oostfraislaand, paart worden van t Groafschop Oldenbörg en loater t Grootheertogdom Oldenbörg.

Mit gewoon Oostfraislaand wordt t olle groafschop bedould dat bestaait oet de tegenswoordege laandkraisen Leer, Aauwerk, Wittmond en de kraisvraaie stad Emden.
Beleg van Grol

Et **Beleg van Grol** geet meestentieds oaver et Beleg van Grol in 1627. 

Er waart völle belegeringen in de geschiedenisse van de veste Grolle:
* Beleg van Grol (1595), deur Maurits van Oranje (neet gelukt)
* Beleg van Grol (1597), deur Maurits van Oranje (wal gelukt)
* Beleg van Grol (1606), deur Ambrosio Spinola
* Beleg van Grol (1627), deur Frederik Hendrik
* Beleg van Grol (1672), deur Bommen Beernd
Meurs

**Meurs** (Nederlands: *Moers*) is ne stad in de Duutse deelstaat Noordrien-Westfalen. Meurs leg an de Rijn en is de grootste stad in et Kreis Wezel met zien 107.048 inwoners. 

Vanof de middeleeuwen tot an de Fraanse bezetting in de 19e eeuw, was Meurs de heufdplaatse van t vorstendom Moers. In den Tachtigjoarigen Oorlog lag Meurs an de grenze van de Republiek der Nederlaanden, en is et meerdere moalen bezet en anevallen deur de Spaansen en Nederlanders, zoas in 1597 deur Maurits tiedens zienen veldtocht.

## Rifferenties


## Oetgoande verbindingen
* Webstae van de stad Meurs
Slaif

n **Slaif** is n lepeloard woarmit vluistovven opschept worden kinnen. Dizze lepels hebben voak n laange tengel en n daipe, komvörmege kop dij wat houks op de kop zet is, woardeur man beter scheppen kin. Der binnen verschillende moaten, woarbie de groteren voak broekt worden om soep mit op te scheppen. De klainderen binnen veur bool of stip. Ien t Nederlaands bestaait den ook t woord *soeplepel*.

Slaiven binnen voak môkt van rostvraai metoal. Noast de vertoalen *soeplepel* bestaait ien t Nederlaands ook t woord *pollepel*. Dizzent kin ook van holt môkt wezen en gain komvörmege kop hebben. Ien t Grunnegs kin dit nait. n Slaif kin allend van metoal môkt wezen en n pollepel allend van holt. 

Slaif kin ook n scheldwoord wezen veur aine dij wat slungeleg is.

## Laidje van Jan Pankouk
Ien t Grunnegs bestaait der n laidje over Jan Pankouk woar of n slaif ien veurkomt.

:*Jan Pankouk, Jan Pankouk*
:*Jan eerdappeldaif*
:*Zat onder de toavel*
:*En scheet ien de slaif*

## Leegsaksisch
*Drèents:
***slaif* (VK)
***sleef* (MD, ZW)
***sleeif* (MD, KVD)
***slief* (ZO, MD, ZW)
*Grunnegs:
***slaif*
***slijf* (HGL)
*Stellingwarfs: *slief*
*Tweants: *sleef*
Belegeringe

Ne **belegeringe** (ok wal: **beleg**) is ne wieze van et anvallen van ne stad of veste um dizze te veroaveren, deur middel van totale oetputting. Ne belegeringe begon meestentieds as de stad zich neet wol oavergeven, en de anvallende parti-je de stad neet frontaal kon of wol anvallen. Wat zee dan doot is het kompleet umsingelen van de stad um de beveurroading af te snieden. Ze vangt dan an met de stad te bombarderen, loopgraven of tunnels te gebruken om dichter bie de stad kommen, de muren undermienen en belegeringsmachinen gebruken um oaver de muren hen te klimmen. Ne belegeringe kan onmundig lange duren as d'r genoog te etten en te drinken is in de stad, zodat et mangs krek zo lange duurt as dat de leu letterlek verhongert, mangs langer.

Ne belegeringe kan veer meugeleke oetkomsten hebben:
# De verdedigende leu hold et oet in de stad, zonder hölp van boetenaf. Zee hebt *stand eholden*.
# De verdedigende leu oaverwint met hölp van boetenaf, wat *ontzet* wöd eneumd.
# De anvallende partie nemt de stad in, moar de leu oet de stad wet te ontkommen. Dan is de stad *evakueerd*.
# De anvallende parti-je oaverwunt en nömp de stad in en grip alle leu der inne, dan neumt ze de stad *evollen*.

## Veurbeelden van belegeringen
* Beleg van Grol (*1627*)
Rijnbarg

**Rijnbarg**  (verolderd: *Rijnbark*; Duuts: *Rheinberg*) is ne Duutse stad in de deelstoat Noordrien-Westfalen in et distrikt Wesel. De stad hef 32.000 inwonners 

Tiedens den Tachtigjoarigen Oorlog was Rijnberg ne Spaanse enklave, woarumme dufteg evochten is tussen et Spaanse leager en de opstaandelingen, zoas tiedens Maurits zienen veldtocht in 1597.

Noa den Tweeden Wereldoorlog was n groot kriegsgevangenenkamp bi'j Rijnbarg op-ezet deur de Amerikanen, woar wal 200.000 man in zat op-e-slotten.

## Rifferenties
Veldtocht

Nen **veldtocht** (ok wal: militaire kampagne of offensief) is ne riege van opènvolgende gevechten (veldslagen of beleageringen), meestentieds oet-evoerd deur één leager. Dit leager kan in de tussentied wal versterkt wodden deur ni'je soldaten.

Zee sprekt oaver nen veldtocht as in nen oorlog et vi-jandelek gebeed op verschillende tieden achter mekare wöd veroaverd, zoas bi'j Maurits zienen veldtocht van 1597, toon hee achter mekare steaden in den Achterhook en Twente innam. Et ende van den veldtocht is as veur et eerste moal verloren wöd.

Nen veldtocht kan dage, moar ok wal joaren duren. Veurbeelden van veldtochte:
* Maurits zienen veldtocht van 1597
Anholt

**Anholt** is ne heerlekheid in de stad Isselburg in den Duutsen deelstoat Noordrien-Westfalen, an den Olden IJssel, elaegen in et district Borken. De stad hef 11.300 inwonners(NRW Stat). Naoabersteden bunt onder andere Bokelt en et Nederlaandse Deutekem.

Op 23 mei 1991 wodden hier et Verdrag van Anholt eslotten. Et verdrag wodden van kracht op 1 januari 1993.

## Bezeensweerdig
Anholt is veural bekand deur et kasteel *Waterburcht Anholt*. De "heern van Anholt" regierden ok in delen van Nederlaand, zoas Dinsper, Aalten en Breevoort. Nog altied hebt de kasteelbewonners van vandage, de vörsten van Salm-Salm, völle groand in et darp Breedenbrook. Teggenwoordig harbargt et kasteel ok n museum en n hotel.

Bezeensweerdig is wieter et olde centrum van Isselburg, mit nen Waltoorn uut de 15de eeuwe en et stadhoes uut de 16de eeuwe. Wieter steet in et centrum van Werth n middeleeuws stadhoes en windmölle. In Anholt steet ne Sint-Pancratiuskarke mit doarin muur- en zolderskilderingen. Natuurleefhebbers könt eur harte ophalen in et Wildpark *Anholter Schweiz*.

In Isselburg steet vanof 1794 ne iezergeteri-je. Het past hiermet in den iezerindustrie dee langs den Olden IJssel lag.  

## Oetstalling

Anholt_mölle.jpg|Mölle in Anholt
Anholt raadhuis.jpg|Stadhoes
Waterburcht Anholt.jpg|Waterburcht
Anholt_woaterburcht_hoes.jpg|Hoes Anholt


## Oetgaonde verwiezingen
VK

**VK** kan verwiezen naor:

* Veenkelonioals, n Leegsaksisch dialekt dat proat wordt in de Grunnegs-Drìntse veenkelonies
* Verienigd Keuninkriek, n laand in West-Europa
KVD

**KVD** is een ofkörting van:

*de Kop van Drenthe, 't noordelijkste deeil van de pervincie Drenthe
*'Kop van Drenthe' as verwiezing naor 't Noordenvelds, de streektaal die as ze in de Kop van Drenthe praoten
MD

**MD** is een ofkörting van:

*Midden-Drenthe, een gemeeinte in de pervincie Drenthe
*'Midden-Drenthe' as centraol gebied in Drenthe daoras ze Midden-Drèents praot (niet geliek an de ligging van de gelieknaomige gemeeinte)
Harde harde

**Harde harde** of **stokvis** is n benaming veur n ongezoute vis. t Wörden meestentieds emaakt van kabeljauw mer t kan oek van leng en herik ween. Deur t dreugen van de vis ku'j t veul langer beweren, hoelange je t krek beweren kunnen ligt deran hoe koel en dreuge je de vis beweren mer t kan oplopen tot n jaor of wat.

De methode veur t dreugen van vis zo as dat bie harde harde edaon wörden is zo'n bietjen de oudste maniere veur t dreugen van vis. A'j de vis te kort dreugen dan krie'j n zoute vis.

Je zaggen dat ze in de vissersplaotsen veural varse vis atten mer a'j dan meer t laand in gungen, dan atten daor ze veural harde harde umdat t vanaof de kust naor disse plekken toe ebröcht mos wörden, de varse vis zol as t daor ankwam al niet meer vars ween. 

Harde harde wördden in de vissersplaotsen zelf meestentieds niet egeten.

## [[Nedersaksies]]
*Grunnegs: *stôkvisk*, *dreugvisk*
*Veluws:
***stokvis*
***harde harde* (Nunspeet, Armelo; in Niekark en Barneveld hit allinnig edreugde herik zo)
***knuppelvis* (Deelen)
Bred

t Woord bred kin ien t Grunnegs meerdere betaikenissen hebben:

* n Bred om van of oet te eten
* n Plat veurwaarp woar of informoatsie op staait, zo as n verkeersbred of n ploatsnoambred 
* n Aander woord veur plaank
* n Oelebred
Bred (voat)

n **Bred** of n **bôrd** is n veurwaarp woar of man eten op doun kin om t vervolgens op te kaauwen. n Bred is voak rond en plat. Der bestoan ook daipe breds dij veur soep binnen. Dit kin ook ien n kom doan worden, môr veuraal ien ristoraants wordt soep ien breds serveerd omrezen t sjieker is en omrezen t sneller ôfkollegt en man t eerder eten kin. Breds worden tegenswoordeg van keramiek môkt, môr veur op kamping of bie n barbeque broekt man ook wel ais plestieken of pampieren breds.

t Bred wordt al sunt t begun van joartellen broekt. De Reumers broekten t om aal t eten op te lèggen, woarôf elk zien aigen porsjoon vanôf pakken kon. Dizzent wazzen voak môkt van metoal. Tegenswoordeg broekt man t bred veur de aigen porsjoon en is t dus n tuzzenweeg tuzzen de pot en de revel. Ien middelaiven, dou man nait riek genog was om breds te verdoun, wörren **tellers** broekt, dij môkt wazzen van verhaarde plakken ronde stoet. Sunt de 17. aiv môkt man, noar Japans en Sinees veurbeeld, breds van keramiek. Sunt dij tied broekt man breds ook veur de schier. Hierbie worden bieveurbeeld schilderens of femiliewoapens op zet veur dekeroazie. Dizzent worden den aan maauwer hongen of ien n mooie kaast zet en binnen den ook nait om van te eten. 

Breds bestoan ien verschillende soorten en moaten. Van groot noar lutteg:

* Etensbred - bedould veur t oavendeten of om haile toarten op te serveern
* Daipbred of soepbred - n braid en leeg komvörmeg bred mit n platte raand
* Pastabred - n Italjoans bred, verliekensboar mit n daip bred, môr zunder de platte raand
* Ontbijtbred - n lutker etensbred dij bedould is veur n plak stoet
* toartbred - n nog lutker etensbred dij bedould is om n gebakje op te zetten
* koukbred - n etensbredke ter grootte van n schuddelke om bieveurbeeld n plakje Grunneger kouk op te lèggen 

## [[Leegsaksisch]]
* Grunnegs: *bred*, *bôrd*
* Stellingwarfs: *bod*
*Sallaands:
***börd*
***telder* (verolderd)
* Veluws: 
** *bord*
** *telder* , *teller* (verouwerd)
** *taljoor*, *teljoor* (Uddel = verouwerd)
Dörsk

De **dörsk** of **kabbeljaauw** (*Gadus morhua*) is n visksoort dij veurkomt ien de Atlantische Ozeoan. Hai het n laange tot 150 sm aan tou en meet middelks 80 tot 90 sm. De dörsk het n olievengruine en broenvlekte rug, n wit lief en n laange kindroad.

De grootste vangploatsen binnen Newfoundlandbank, de Lofoten en de Doggersbank. De visksoort leeft op daiptes van 20 tot 600 meter tou bie de bodem. De dörsk vouert zok veurnoamelk mit kreeftkes, genoatjes, lutje viskes en mossels.

t Vlais van de dörsk is fien van smôk en het n lösse struktuur. De visk wordt veul fileerd en is n haile populaire visk. Soamen mit heern, zaalm en koolvisk is de dörsk de maist eten visk ien Nederlaand.

Lutje dörsk hait *gul*. Dreugde dörsk wordt ook *[[Harde harde|stokvisk]]* of *[[Harde harde|dreugvisk]]* nuimd en frituurde stokken dörsk wordt *[[kibbeling]]* nuimd. *Skraai* is de noam dij er krigt ien periode tuzzen dezìmber en april as er vanoet de Barentszzee noar t noordwesten van Noorweeg tou gaait om te poaren. De noam skraai is òflaaid van t Oldnoorse *skrida*, dat zowat betaikent as "raaizen".

## Zai ook
*Boerkabeljauw
Dwaarsloper

**Dwaarsloper** (*Crustacea*) binnen n group zeedaaiern dij kinmaarkt worden deur n haarde schoal en voak ogen *op stokjes*. De maiste daaiern ien dizze femilie hebben ook twij of meerdere poten woar of scheren aan zitten. Dizze femilie omvat daaiern as de kreeft, de genoat en de kraab, môr ook de stainkrob en de mözzel. Ien totoal bestoan der meer as 40.000 verschillende soorten ien dizze femilie. De grootte kin verschillen tuzzen dij van n komputer (exkl. laange poten) tot dij van n stofdailtje. Summege daaiern binnen den ook mikro-organismes en summegen binnen zulfs parasiet.

Ien t Grunnegs-Oostfrais wordt t woord *dwaars-loper* ook wel broekt om allend de zeekreeft of de krab mit aan te duden. Dit is aigelks onjuust, omrezen t oorspronkelk de noam is van de haile daaierfamilie.

## Soorten
Der binnen 6 heufdfamilies:
* Branchiopoda (o.a. woaterhippers) 
* Remipedia
* Cephalocarida 
* Maxillopoda (o.a. aindmözzels, ainoogkreeften en kaarperloezen) 
* Ostracoda (mözzelkreeften) 
* Malacostraca (o.a. zeekreeften, krabben, genoat en zeekomma's)

## Leegsaksisch
*Algemain: *kreeftachtigen*
*Urkers: *krieftachtigen*
ZO

**ZO** is een ofkörting van:

*Zuudoost-Drenthe, vake mit betrekking op:
**'t Zuudoost-Zaand-Drèents, een centraol/zuudoostelijke dialectgroep van 't Drèents
**'t Zuudoost-Veen-Drèents, een zuudoostelijke dialectgroep van 't Drèents
Gaffeltaand

n **Gaffeltaand** (*Dermaptera*) is nen insektnorde, den at vaalt oonder de Pterygota. n Bekeandstn is de gewone gaffeltaand (*Forficula auricularia*).

De gaffeltaand is te herkenn an den krommen klem an de achterkaante (n gaffel), de cerci. Disn is bie t mennken wat grötter as bie t vröwken. Gaffeltaandn wordt vake "vieze deers" eneumd, mear beent feailik onmeundig nuttig.

## Naamn
In völle Europese sproak wörd t deerkn wal *oorwörm* eneumd: Engels: *earwig*, Duuts: *Ohrwurm* (ook: *Ohrkneifer*, "oorknieper"), Freesk: *earkrûper*, Fraans: *perce-oreille*, Deens: *ørentviste*, Slowaaks: *ucholak* (ucho = oor, lak = skrik), en Hongaars: *fülbemászó* ("kroeper-in-t-oor"). Dit hef wellich te maakn met n oold volkspröatjen det n gaffeltaand bie de leu in t oor zol kroepn en doar eier zol legn. Ne aandere verkloarige kan wean det ze vrooger gebroekt wördn as medisien teegn oorklachtn. Zelfs n offisjeeln wetenskoplike naamn dut oawer "oor" (*auricula*). Wieters liekt de oetgevoolne vlerkn van n gaffeltaand op n skelp van t oor. Mangs wördt hee, umdet hee den grootn gaffel an de achterkaante hef, ook wal *knieptange* neumd.

## Leafwieze
n Gewoonn gaffeltaand is nen plaantn- en ofvaletter, mear mangs ett ze bladluuze en aandere kleaine insektn. Ze verstekt zik meestieds op vochtige plekn oonder boombast, hooltblukke, of stapels steender, en a'j ze eenmoal binn hebt ook in stapels beuke en tiedskriftn. 's Naches komt ze vuur n droad, en daagns hooldt ze zik stille. A'j ze 's naches te noa komt (as ze oawer de muurn goat) loatt ze zik zo valn en kroept dan zo vlot meugelik vort.

Gaffeltaandn wordt nooit grötter as n paar centimeter. As ze zik an evöln veult, dan köant ze met den gaffel bietn. Det kö'j dan wal vernemn, mear slim is t neet en iej hooldt dr niks an oawer.

n Gaffeltaand hef wal vlerkn en kan dr good met, mear hee vlög zowat nooit. Gaffeltaandn gröait in stapn. De nimfen liekt al op de grote deers en bliewt n zetjen bie öare moo, den at ook de eikes bewaakt.

## Bestriedn
Oawer t algemeen beent gaffeltaandn nuttige insektn, umdet ze aandere verveelnde insektn ett, mear as dr te völle van komt, köant ze tevölle blad antastn, woerduur n hof dr lellik oet keump te zeen. Ze beent makkelik en deervreandelik vort te haaln duur ne strak opgerolde kraante op ne vochtige stea te legn, en den oarns aanders oet te klopn as den eenmoal vol zit.

## Verwaantskop
Gaffeltaandn beent verwaant an n kakkerlak. Den krop ook oaweral tusken en wördt ook smearig eveundn.

## Aandere soortn
Dr beent um en noabie 1800 soortn in 10 femilies, dee at allemoal op dezelfde wieze gröait. Sommigen köant 5 centimeter laank wordn, mear de meestn komt neet boawn de 3 centimeter. Één soort haaldn de 8 centimeter, mear den kenne vie allene as fossiel.

## [[Nedersaksisch]]

## Oetgoande verwiezing
Riepe (ziedpad)

n **Riepe** is n dail van weeg. t Is n verhoogd of ôfschaaiden paart van de weeg dat bedould is veur lopers. Op dizze menaair binnen lopers vaileg veur voartugen as autos, fietsers en vrouger veur peerden en koaren. Ien Nederlaand binnen riepen voak tegeld mit rieptegels van standerdiseerde vörm en ôfmeten.

De riepe bestaait al sunt de Reumse tied, dou riepen bedould waren as dreugstee veur t woater dat deur de legerlegende stroaten strulde. De riepen aan baaide kaant wazzen dou verbonden deur stapstainen dij ook bie de riepe rekend worden kon.

Bie oversteekploatsen binnen riepen voak wat verleegd, sikkom tot aan hoogte van stroat tou. Dit wordt doan zodat mìnsken mit kinderkoaren, rollators of leveransiers mit konteners veur winkels makkelk tegen riepe omhoog kommen kinnen. Dit kin ook doan worden deur n apaarte schune rieperaand der tuzzen te ploatsen.

## Etymologie
Middelkerwies komt t woord *riepe* van t latainse *ripa*, wat n laankrekte strook laand aan de raand van iets betaikent. n Riepe is den ook n laankrekte strook laand/grond dat noast n stroat ligt. Dit *ripa* komt ook veur ien ploatsnoamen zo as Zairiep bie Delfziel en Hardegariep bie Leeuwerd. t Woord Ripuarisch komt van dizze zulfde term, woarbie t verwiest noar de Rhain.

## Leegsaksisch
*Grunnegs: *riepe*, *tiggelpad*, *ziedpad* (nait stoup!)
*Tweants: 
***ziedpad*
***trotwaar*
***tegelpad*, *teggel~*, *tiegel~*
Beune

De **beune** is t bovenste dail van n gebaauw dat direkt onder dak ligt en dat maisttieds broekt wordt veur opslag van spullen. Tegenswoordeg is de zv-kettel voak op zolder te vinden.

t Bovenste dail van n gebaauw mit plat dak wordt maisttieds gain zolder nuimd.

As der n (sloap)koamer timmerd wordt binnen beune, wordt dat n beunkoamer nuimd. Mit de beunkoamer wordt ook wel ais de hazzens aanduud, dat ja ook ien bovenste dail van t lief zit.

t Woord *[[beunhoas]]* betaikent aine dij waarkt veur geld dat nait registreerd wordt en woar dus gain belasten over betoald wordt. Ien t Nederlaands hait dit *zwartwerker*, môr t Nederlaands het ook t Grunnegse woord as lainwoord overnomen ien zin van *beunhaas*. t Woord is ôflaaiden van t fait dat man nait zain kin wat der op de beun apmoal gebeurt.

Ien Grunnen haren hoezen van oorsprong gain beune. Hoeskes waren zo lutteg dat zai gain beun hebben konden, of de bovenverdaipen was zo groot dat t gewoon n koamer was. t Woord beune verwiest van oorsprong den ook noar n beun van n schuur. Bie Oldambtster stees wazzen de beunen voak enörm groot. Dit wör voak  broekt as heuschuur woar t streu en t heu dreugd wör. Tuzzen t heu was vrouger t perfekte stee veur boerendôchters om moal wat stiekems te doun.

## Leegsaksisch
*Drèents: *zolder*
*Grunnegs:
***beun*
***beune*
*Stellingwarfs:
***zoolder*
***zouder* (De Kuunder, Blankenham, Blokziel)
Lingen

**Lingen** is ne stad in de Duutse deelstaat Nedersaksen, in et distrikt Emslaand. Lingen hef 51.417 inwoners 

De geschiedenisse van Lingen löp sammen met et Hoes van Oranje, veural vanof de zestiende eeuw. Lingen beheurden in 1277 tot et Groafschop Lingen, wat bi'j de Nederlanden heurden. In 1597, tiedens zienen veldtocht veroverde den Prins Maurits de veste Lingen. In 1632 gung de stad noar et Hoes van Oranje, woar et bi'j blif heuren tot den dood van stadholder Willem III in 1702, to ging et noar de Prusiese Laanden. Tot 1920 was et Nederlands de meest geheurde sproake in Lingen. Et Duuts en Nedersaksies hebt et Nederlands in de tussentied verdrongen.

## Oetgoande verwiezingen
*Webstae van de stad Lingen

## Rifferenties
Akkenailtje

n **Akkenailtje** is n op n schuun dak oetbaauwde oetsteken mit drij vertikoale vlakken en n aaigen dak. 

t Vlak evenwiedeg aan de nok het (maisttieds) n venster mit roeten. Hierdeur kin lucht en locht binnenkommen op beune of beunkoamer. Voak geft t ook extroa roemte mit stoahoogte, dij neudeg is om op beun n koamer te môken kinnen.

n Akkenailtje kin direkt tiedens de nijbaauw aanbrocht worden, môr wordt voak loater môkt bie ollere hoezen om extroa roemte te kriegen. Akkenailtjes kinnen tegenswoordeg kan-en-kloar oet de fabriek op dak zet worden. Man hoft allend môr n gat ien t dak te môken en t aikkenailtje der op te zetten. 

## Leegsaksies
Bokelt

**Bokelt** (Duuts: *Bocholt*) is ne Duutse stad in de deelstoat Noordrien-Westfalen in et distrikt (kreis) Borken. De stad hef 73.000 inwonners 

Bokelt leg an de Bokelter Aa, ten westen van et natoerpark Hohe Mark. Sinds 1222 hef Bokelt stadsrechten. Et historisches raadhoes is in 'Nederlandse baksteenrenaissance' ebouwd.

Bokelt hef ne belangrieke funksie as winkelstad veur leu oet de Achterhook.

De darpen Dinsper (Aalten) en Zoerik (Bokelt) hebt et enige gemeenschoppeleke pliesiestation van Nederland en Duutsland, wat steet op Nederlands grondgebied.

## Oetgoande verbindingen

*Webstee van de stad Bokelt

## Rifferenties
Kloentje

Ein **Kloentje** is ein groot stukje kristaliseerde suker (Kandies) dat in Oostfreisland veel in tee broekt wordt.

Kloentjes worden to dat seuten van tee oen annere dranken broekt oen hat ein grote weerde in de Oostfreiske teekultoer. Tradisjoneel is de *Oostfreisen tee mit kloentjes oen n woelkje rôm*. Zunner de kloentjes is Oostfreizen tee kein Oostfreizen tee, oemreden de echte smaak van de tee betekent wordt deur de kandies. 

## Nedersaksisk
* Grunnegs: *klontje*
* Oostfreisk: *kloentje* (*Kluntje*)
Vrene

**Vrene** (in et Hoogduuts: *Vreden*) is ne Duutse plaatse in de deelstoat Noordrien-Westfalen in et distrikt Borken. De stad had per 31 december 2022 23.161 inwonners.

Vrene leg an de Berkel, zee grenst in Gelderlaand an de gemeentn Berkelland, Oost Gelre, en Wenterswiek, en in Oaveriessel an de gemeente Hoksebarge.

## Oetgoande verbindingen
*Webstea van de stad Vrene

## Rifferenties
Trekpot

n **Trekpot** is ain pot woarin tee trokken wordt. Dit erkloart glieks de noam. Ain trekpot het altieds n openen woar man dat wouter oen de tee in doun kan. Ok geft dat ain tulle woar de trokken tee oet komt oen ain oor woarmit man de trekpot vastpakken kan. De eerste trekpotten kwemen oet Japan un Sina.

Traditsjonele wordt in Oostfreislaand de trekpot op n steufke zet mit waarme kolen of n keerze rin oem de tee waarm te hollen.

## Nedersaksisk
* Grunnegs: *trekpot*, *teepot*
* Oostfreisk: *trekpot* (*Trekpott*)
Ambrogio Spinola

**Ambrogio Spinola**, Marqués de los Balbases, (Genua, 1569 - Castelnuovo Scrivia, 25 september 1630) was nen kriegsstateeg, woar kameroad en vi-jand ontzag en woardering veur had. Spinola trad in 1598 in kriegsdienst. Hi-j wödden in 1601 deur den Spaansen könning Filips III noar de Nederlaanden ezonden um den eertshartog Albrecht van Oostenriek militair bi-j te stoan, den et joar doarveur den Slag bi-j Ni-jpoort verloaren had.

Spinola was der enen van ne bekende Italiaanse familie. Ene van ziene veurolders zol tiedens den Eersten Kruustocht nen doorn van de doornenkrone van Jezus evonden hebben, an dizze legende dankten de familie heuren noam (*spinula* betekkent doorne). Spinola beheurden tot den Orde van et Golden Vlies.

In 1602 kwam Spinola mit 9.000 kriegsleu an in de Nederlaanden. Hi-j redden doarmet et bewind van Albrecht van Oostenriek. Hi-j wodden zowat dreks beneumd tot opperbevelhebber van et laeger van de Zudeleke Nederlaanden.

Spinola is veural bekend en berucht um ziene belaegering van Oostende. In 1604 slaagden hi-j derin de stad te veroaveren, teggen unmundige verleezen an mensenlaevens an weerzieden (et antal doden wöd eschat op rundumme 100.000). Oostende wodden kats af-ebrokken. 
Spinola belaegerden Grol in 1606 en hi-j veroaverden de stad. Ok veurkwamp e et heroaveren van de stad deur Maurits later dat joar.

Op 31 januari 1608 kwam Ambrogio Spinola an op et *Olde Heufd* (*later [[Spaansekade]] eneumd*) in Rotterdam veur underhandelingen met den admiraliteit van den Maze, dee in et joar doarop (1609), et twaalfjoareg bestand zollen inluuden.

Op 5 juni 1625 veroaverden Generoal Spinola Breda, ne belangrieke vestingstad, op Frederik Hendrik. De belegering hef lange eduurd, vanof 28 augustus 1624.

Spinola wodden deur de opstaandige Noordeleke Nederlaanden evreesd, moar ok bewunderd um ziene kriegs kunst. Ne oaverlaevering uut dee tied vertelt dat ooit an prinse Maurits tiedens ne moaltied wöd evroagd wee-t e zag as den grootsten kriegs leider van de eeuwe, woarop Maurits zei: "Spinola is den nummer twee.". Behalve um zien kriegs inzicht stoand Spinola ok bekend as nen höffeleken kaerl en nen eerleken leider.

Den Vloamsen skilder Anthony van Dyck laefden en skilderden in dizze tied en hef ok Spinola zien portrette skilderd.

Inwonners van et Braobantse darp Halsteren neumt zich tiedens vastenoavend (carnaval) Spinolen. Den reden hiervan is dat et darp net as generoal Spinola zien meerdere hef mötten erkennen in de noabi-j elaegen vestingstad Bargen op Zoom, woaran Halsteren meermoals groandgebeed kwiet was. Ok is Spinola naamgevver van et gehucht Spinolabarg, woar den generoal in 1622 zien laegerkamp had.

Zienen name wödt vermeldt in et geuzenleed Merck toch hoe sterck.
Circumvallatieliene

Ne **circumvallatieliene** (kriegsliene rundumme ne stad) is een verdaedigingswark, zoas dee in den Tachtigjoarigen Oorlog an-elegd wodden. Et vörmden ne an-en-eslotten liene van vestingwarken rundumme ne belaegerde stad.

Ambrogio Spinola bouwden ne circumvallatieliene rundumme Breda bi-j zien Beleg van Breda in 1624. Doarnoa hef Frederik Hendrik van Oranje bi-j et Beleg van Grol en et Beleg van 's-Hertogenbosch dizze uutvoering ok too-epast.

Ne stad wodden vollaedig umrengd deur dizze liene, um te veurkommen dat der verstarkingen van butenof konden kommen. Ok was de meugelekheid van n ontzet hiermet n stuk kleiner. De liene wodden op verskeidene plaatsen in den diek verstarkt met kwarteren en forten. Bi-j 's-Hertogenbosch wodden der um den diek hen nog ne grachte egroaven. Dit wodden edoane, umdat de löppe van den Dommel en den Aa wodden verlegd.

## Zee ok
* Circumvallatieliene (Breda)
* Circumvallatieliene (Grolle)
* Circumvallatieliene ('s-Hertogenbosch)
Kavort

n **Kavort** is t (maisttieds pampieren) hulsel van bieveurbeeld n braif of n wìnskoarde. Op de veurkaande van n kavort schrif of print de ôfzender de noam en t adres, bestoande uut stroatnoam, huusnummer, postkode en ploatsnoam, van de de ontvanger. Tegenswoordeg wordt dit ales voak eerst op n etiket print, wat vervolgens op kavort plakt wordt. Op achterkaande kin de ôfzender zien aigen noam en adres hìnzetten, of postkode en huusnummer. Dit is nait verplicht, môr baidt onder aander t veurduil dat bie bezörgproblemen de braif eventuweel terugzonden worden kin, zunder dat de kavort open worden hoft. 

t Heufddoul van n kavort is dat nait elkenaine lezen kin wat der op n braif of op n koarde staait. n Kavort wordt noamelk dichtplakt mit n plakstrip of deur wat spij aan n plakrandje te likken. Doarnoast kin t ook gebuukt worden om meerdere braiven, koarten of bieloages bienkander te holden. Kavorts binnen der ien verschaaidene soorten en moaten. Zoakelke kavorts hebben voak n deurzichteg vakje woardeur man de braif zain kin. Op dat stukkie braif stoan voak de gegevens van de ontvanger, woardeur man nait elke kavort opnèj te beschrieven hoft. 

## Leegsaksisch
* Drèents: *kevort* (ZWZ)
* Grunnegs: *kavort* (ook schreven as *kavvot* of *kevvot*)
* Tweants: *kevak/kefak, breventaske*
* Veluws: *koevart*, *brevetasse*
Stoup

n **Stoup** is n pad dij laangs n hoes lopt op aigen terrain. Voak wordt dit pad broekt as inrit veur de auto. Vrouger was dit enkeld n voutpadje dat mit rooie klinkers tegeld was. Dit was voak t ainege partikuliere stokje laand dat tegeld was. De rest was zaandpad. n Stoup zol ien t Nederlaands ook aanduud worden kinnen as *eigen weg*. Op de wierden luipen stoupen voak noast de hoeskes laangs en bie de Oldambtster stees luipen dizzent voak recht van de weeg noar de deur van t hoger legen stee.
Kopstubber

n **Kopstubber** is n bezzem mit n kop van hoaren dij n kogel vörmen. De kopstubber wordt ook wel n **iegelbezzem** nuimd, omdat de kop op n oprolde iegel liekt. De kopstubber wordt veuraal broekt om spinnewebben boeten vot te hoalen. Tegenswoordeg kommen kopstubbers nait veul meer veur. Kopstubbers kommen allend ien Nederlaand en omstreken veur en kinnen zowel van haarde hoaren, as van zaachtere hoaren môkt worden. De haardere hoaren binnen voak swienehoaren of kokosneutenhoar en binnen voak broen, ien tieds dat de swaarte zaachte hoaren voak van peerdenhoar of plestiek môkt binnen. t Woord kop betaikent spin en n stubber is dus n veger. 

## Boetende hìnwieze
* n Ploatje van n kopstubberkop
Cristóbal de Mondragón

**Cristóbal de Mondragón y Otalora** (**Christoffel van Mondragon**) (* 1504 in Medina del Campo, Valladolid; † 4 Januari 1596 in Antwarpen) was nen Spaansen veldheer tiedens den Tachtigjoarigen Oorlog. Mondragon kwam in Vlaanderen in 1544 en zol op twee korte tochten noa (1570-1571, 1579), zien wietere laeven hier verblieven. Hi-j sprak den taal en trouwden ne Vloamse vrouwe.

In 1572 ontzetten hi-j et deur de Geuzen belaegerde Goes, woarnoa hi-j deur Hartog van Alva tot Stadholder van Zeelaand beneumd wodden. Op 21 februari 1574 mös hi-j de stad Middelburg (gemeente) an Willem van Oranje oaverdragen. Twee joar doarnoa belaegerden hi-j Zierikzee en nam de stad in. Noa dizze veroavering, kon e neet verhinderen dat de Spaanse soldoaten, dee al lange tied neet betaald wödden, an et muten slogen. Under Alessandro Farnese nam hi-j in 1579 an et Beleg van Maastricht dael. Zienen lesten veldtocht was in 1595. Hij wus de belaegering van Grol deur Maurits van Oranje te deurbrekken en ging an op nen dreksen anvoaring mit zienen teggenstaander, moar Maurits trok zien laeger weerumme. Hiernoa verdref Mondragon de ruuteri-je van Filips van Nassau en nam dee gevangen.

Mondragon steerf op hoge laeftied as Gouverneur in den toonmoaligen citadel van Antwarpen,

## Uutgoande verwiezingen
* Biogroafie (spaans)
* Laevensbeskrieving met wietere literatuur
Hoantje

----

t **Hoantje** of **penis** is t mannelk geslachtsdail van de mìnsk. t Wordt broekt om foekerij mit te hebben of om mit te miegen. t Hoantje bestaait den ook oet drij zwellichoams dij zok bie seksuwele opwinden vullen mit bloud, mit as top de gevuilege ekkel dij beschaarmd wordt deur de veurhuud. Deur t onderste zwellichoam lopt de *[[urinegang]]* dij oetmondt bie de ekkel. Dizzent daint veur zowel de oetvoar van urine as van zoad.

## Leegsaksisch
*Grunnegs: *hoantje*, *piethoantje*, *pietje*, *krulhoantje*, *krul*, *piele*
*Oostfreisk: *krüllhahn*, *plüter*, *snattermantje*
*Veluws: 
***piemel*, *piem*, *piel*
***pielemuis* (Bunsjoten)
***piet*
***pit* (Heerde, Waopenvelde)
***pik*
***penis*
***peerd* (Armelo)
***lul*
***kleine jonge*
***jonge heer* (Klanenbeek, Bunsjoten)
***hamer* (Ugchelen)
***start*, *stat*, *stät*
***fluite* (Lieren)
***tiet* (Bunsjoten)
***plasser*
***hänsie* (Waopenvelde)
***knelis* (Harderwiek)
***leuter* (Putten)
Krödde (plaanten)

**Krödde** is de noam veur n grote groep nait-wìnste, nait-kultuveerde plaantsoorten dij over haile wereld veurkommen.

Ìnkelde bekìnde veurbailden van krödde binnen braandnetel, miere, kwekkel, mos, zeuvenblad en herenmoes.

## Leegsaksisch
Keppel

**Keppel** kan verwiezen naor:

* Keppel (heufddekkel), ne heufddekkel dat tradisioneel edraogen wördt deur judsen kaerls.
* Den benaoming van Laeg-Keppel as stad.
* Kasteel Keppel, t kastele Kessel, ooit underdele van t Graofschap Zutfent, gelaegen bi'j Laeg-Keppel.

Zee ok:
*Hoog-Keppel, nen plaotse naobi'j Laeg-Keppel.
Laege Laanden (staotkunde)

De **Laege Laanden** of de **Nederlanden** is ne benaming veur n laeg elaegen gebeed in West-Europa toon Nederlaand en België nog neet as ofzunderleke stoaten bestoanden. Mangs wöd ok Luxemburg bi-j de Laege Laanden erekkend.

De benaming wöd ebruukt in de geskiedskrieving, moar ok vandage den dag nog wöd et ebruukt as anduding veur beide (of alle dree) de laanden bi-j mekare.
Zeuventien Previnsien

De **Zeuventien Previnsien** is ne beneuming veur et geheel van vörstendommen dat in de löppe van de 14de tot 16de eeuwe in hende kwam van de Bourgondiese hartoagen as de *laanden van herweerts oaver*. 

## Vörstendommen
Et was et kerngebeed van den Bourgondiërs noa et verlees van de arflaanden in 1477 under Karel den Stouten, in dizzen zaak et hartogdom Bourgondië zelf. 

Under Karel V van et Heilige Roomse Riek wodden et merendeel an vörstendommen vereanegd in ne personele unie, dat wil zeggen dat hi-j telkens hartog, graaf of heer was in de previnsie.

* 1. Groafschap Artesië
* 2. Groafschap Vloanderen
* 3. Kasselri-jen Riesel, Dowaai en Orchies (mangs Riesels-Vloanderen eneumd)
* 4. Doornik en et Doorniksen
* 5. Heerlekheid Mechelen
* 6. Groafschap Namen
* 7. Groafschap Henegouwen
* 8. Groafschap Zeelaand
* 9. Groafschap Hollaand
* 10. Hartogdom Braobant en Markgroafschap Antwarpen
* 11. Hartogdom Limburg en de Laanden van Oavermaas
* 12. Hartogdom  Luxemburg
* 13. Heerlekheid Utrecht
* 14. Heerlekheid Freeslaand
* 15. Hartogdom Gelre en Groafschap Zutfent
* 16. Heerlekheid Grunnen
* 17. Heerlekheid Oaveriessel (mit Drenthe, Lingen, Wedde en Westwoldingerlaand)

De hierboaven gevolgde riege hef gin vaststoanden inhold. Zeuventiene was op ne gegeaven tied et antal stoatenverteggenweurdigers bi-j de Stoaten-Generoal in Brussel en zie bunt dat getal blieven neumen. Moar de verteggenweurdegingen konden wal ens wesselen umdat ne bepoalde heerlekheid mangs ofhing van ne andere.  Zo heurden Zutfent bi-j Gelre en Limburg bi-j Braobant. An de andere kante hadden et markiezoat Antwarpen, Doornik of Riesels-Vloanderen mangs nen eigen verteggenweurdiger.

## Uutgoande verwiezing
* De 17 stoaten anweazig bi-j de Stoaten-Generoal van 15 oktober 1555 (mit kaarte)
Kasteel Keppel

**Kasteel Keppel** is n kasteel bi-j Laeg-Keppel in den Geldersen Achterhook in Nederlaand en is ene van de mooist bewoarde kastelen in Den Groafschap. Et ligt in Laeg-Keppel, rundumme vief kilometer oostelek van Doezebarg an den N317 in de richting van Deutekem. 

## Geskiednis
Uut den middeleeuwsen wontoorn, ebouwd rundumme 1300, greujden n groot hoes, dat noa völle verbouwingen pas in de 19de eeuwe kloar kwam. Den rechtertoorn van vandage steet op de plaatse van den wontoorn, op kellerheugte bunt de muren 2 meter dikke. In 1581-1582 wodden et kasteel tot dreemoal too belaegerd, in-enommen en wier deur Stoatse troppen verneeld. Kasteel Keppel hef in de Middeleeuwn völle te lieden ehad. Veural in den Tachtigjoarigen Oorlog. De heren van Keppel waren Spaansgezind en op 29 september 1581 nammen Stoatse troppen et kasteel in. Frederik van Pallandt, heer van Keppel, undernam nen teggenanval en kreg zien eigendom terugge. Een joar later, 30 september, valt de Stoatsen opni-j an. Zi-j mossen et haenig an doon waegens nen groten veurroad buskruut, en mossen et kasteel in olderwetsen stiel verwoosten. Den Münstersen biskop Bernhard van Galen better bekand as Bommen Berend nam in 1665 et kasteel in, unruumt et kasteel in 1666 woarnoa de verdaedigingswarken of-ebrokken wodden. Lodewijk XIV richten et kasteel in 1672 in as heufdkwarteer, moar et wodden in datzelfde joar völle schaa too-ebrach deur plunderende Fransen en Münsterse troppen. Noa den Tachtigjoarigen Oorlog brekt röstege tieden an veur et kasteel.

## Vandage
Vanof 1962 is et kasteel bezit van de Pallandt van Keppel Stichting, dee et meugelek emaakt hef um kasteel, huusroad en park bi-j mekare te holden, zodat het nog deur de familie kan wodden bewond. De bewonners van vandage bunt baron en baronesse van Lynden-Rutgers van Rozenburg. Welwillend stoat zi-j op ofspraak kiekleu too. Et kasteel is neet vri-j te bezoeuken, moar noa n skriftelek verzeuk ericht an den rentmeister ku'j et rondkieken bespraeken.

## Uutgoande verwiezingen en bronne
*Webstae Groafschap in de Middeleeuwn
Beleg van Breevoort

**Beleg van Breevoort** kan verwiezen noar:

*Beleg van Breevoort (1597)
*Beleg van Breevoort (1606)
*Beleg van Breevoort (1672)
Rieksweg 15

De **Rieksweg 15**, ook wel **N18, A18, N15 en A15**, ok wal 'Twenteroute' eneumd in Twente en den Achterhook, is ne weg dee löp van Zevenaar noar Eanske. Et stuk Oud Dijk-Vasseveld is emaakt as autobane (A18) en Vasseveld-Enschede West as weg met geslottenverkloaring (N18). De A18/N18 heurt officieel bi'j den Rieksweg 15 (A15/N15), moar umdat et oostelik deel een aander nummer kreeg in 1986 hef et nen anderen name met-ekregen.
N319

De **N319** is nen previnsialen weg den löp van Warnsveld noar de Duutse grenze achter Wenters, bi'j Kotten. Den weg kump langs dizze plaetse:
* Vorden
* Kranenburg
* Reurle
* Grolle
* Wenters
* Brinkheurne
* Kotten
N318

De **N318** is nen previnsialen weg den löp van Vasseveld noar Wenters. Den weg sluut Wenters an bi'j de N18 (Twenteroute) en de N319. De weg kump langs dizze plaetse:
* Vasseveld
* Lintel
* Aalten
* Breevoort
* Wenters
N313

De **N313** is nen previnsialen weg den de Twenteroute ter heugte van Lechtenvoorde mit de N318 bi'j Aalten ansluut. Den weg geet deur tot an de Duutse grenze richting Bokelt.
In Lechtenvoorde wöd et den 'Hamelandweg' eneumd, in Aalten de 'Hamelandroute'.
838

## Gebeurtenissen
* Babak, leider van ne geleufs en sociaole beweaging wöd uut-eleaverd an kalief al-Mutasim, den um löt doodmartelen.
* De Arabieren versloat de Byzantienen in Klein Azië.
* Lodewijk den Vrommen belegt nen bi-jenkomst in Nimwaege om moatregelen teggen de anvallen van de Wiekingen te bespreaken.
* Marseille wöd eplunderd deur moslimpiroaten.
* 26 december Der is nen groten watersnood den grote dele van Nederlaand under water zet.
* Et darp Duve wöd veur et eerst eneumd in een skrift as et darp Thuvine
* Deur teggenstaanders van de karstening uut Walcheren wöd bisskop Frederik van Utrecht vermoord. (doatum volgens karkeleke bronnen)

## Geboaren
*...

## Oaverleaden
* 18 juli - Bisskop Frederik van Utrecht (doatum volgens karkeleke bronnen).
Grolse Slinge

De **Grolse Slinge** (Nederlands: *Groenlose Slinge*) is ne bekke dee achter Wenterswiek ontsprunk en dan noordelek langs Grolle streumt, zodat zee dizze naam drög. De bekke mundt oet in den Berkel, tussen Lochem en Borklo.

De Grolse Slinge was n meanderend riveerken dat in olde tieden *Slinck* of *Slingen* eneum wödden. 
Et hef neet altied dezelfden löp ehad. Zo streumden et vrogger deur de stadsgrachte van den veste Grolle. De Slinge hebt zi-j later verlegd lengs et noorden van Grolle, en in de 20e eeuwe is zee veur n groot deel gekanoaliseerd veur ne bettere waterofvuur.

Achter Wenterswiek kump ne andere bekke et laand binnen, dee zudelek lengs Wenterswiek streumt: de Boaven-Slinge of *Slingebekke*.

## Herstel van de bekke
Deur et Waterskap Rien en Iessel is de Slinge an-emarkt as Ekologiese Verbindingszone. Um de Slinge dizzen warking wier trög te geaven, en de bekke wier ne mooie en natuurleke oetstroaling te geaven, is in 1998 begonnen met bekkeherstel bi-j Grolle. De Slinge kreg wier ne meanderende uutstroaling, met brede uutstreumgebeeden. Sinds et vortgoan van de Grolsch-brouweri-je uut Grolle in 2005, is et meugelek om ok bekkeherstel noordelek van Grolle uut te warken. 

## Kiek ok noar
* Slinge
* Boaven-Slinge

## Uutgoande verwiezingen
*Webstea van et oaverkoepelende Berkel Project
*Waterskap Rien en Iessel
Hollaans

**Hollaans** kan verwiezen naor:

*Hollaans (dialekt)
*iets wat van doen hef mit Hollaand
*bi'j uutbreiding, iets wat van doen hef mit Nederlaand (in veul laanden kent ze Nederlaand allent as 'Hollaand', adj. 'Hollaans')
*de Nederlaanse (standerd)taal, vake Hollaans enuumd um een onderskeid an te brengen mit Nedersaksisch, Fries, Limburgs ezw.