open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ludwig van Beethoven

**Ludwig van Beethoven** (Bonn, 16 december 1770 – Weenn, 26 meart 1827) was nen Duutsen muziekskriewer.

## Leawn
### Bonn (1770-1792)
Ludwig van Beethoven was ne zönne van n Rijnlaandsen zanger Johann van Beethoven en den zinne vrouwe Magdalena Keverich. Zin grotvaa köm oet Mecheln en köm in Bonn te wonn. Doarumme hef hee t Nederlaandse "van" in zinn achternaam.

Zin vaa probeerdn van um n woonderwich te maakn net as det met Mozart gung, toew at hee moarkn det Ludwig slim muzikaal was. Ludwig har nen zwoarn jeugnd, met völle oarmood en nen vaa den't völle dreunk. Mangs as den in thoes köm met kunnigheaid of aandere gäste, haaldn hee Ludwig middeln in n nacht oet berre um vuur öar piano te spöln. Zo wör Ludwig n soomber meanske, mear ook eenn den't mangs ook duur zin oetgoande karakter onmeundig skik kon maakn.

Van 1777 töt 1781 gung Ludwig noar n *Tirocinium*, ne leagere skoole woer as Latien eleard wör. In 1779 nöm hee les bie Christian Gottlob Neefe, nen hoforganist, den as um kunnig deed wordn met Bach, Haydn en Mozart. Toew as hee 11 joar oold was keandn hee Das Wohltemperierte Klavier van Bach al oet n kop en skreef hee zinne eegne stuks. Toew at hee 12 joar was kon hee al invaln vuur Neefe as organist en kapelmeaister. In 1781 gung hee met zin moo noar Rotterdam. n Spölkammeröadjen zea van um det hee n todderig kearlken was. Noar t gymnasium gung hee neet hen, en wieters kreeg hee ook gin oonderricht mear. Alle tied wör in de muziek estökn. 

De jonge joarn van Ludwig beent oardig good beskreewn in n haandskrift wat t gezin Fischer noaleut, dee at vanof 1776 in t zelfde hoes as de Van Beethovens woondn. Ook toew as hee wat eulder was, was hee vake nog nen todderigen. Caecilia, ene van de dochters van Fischer, zea um: "*Wat bi'j toch nen todderigen. Zorget is wat better vuur oewzelf.*" Ludwig antwoordn: "*Wat he'k dr an o'k n hearskop worde of neet, gin meanske zut mie.*"

As nen volwasnen kearl kreeg hee vake makkelik verskel en kon mangs onmeundig krang wean, ook teegn zinne kammeröa. Mear hee woarkn dan onmeundig hart um zinne verlöarne vreandskopn wier terugge te winn. Later, noa 1801, wör hee al mear krang, umdet hee vernemn kon at hee doof begun te wordn. Ook klaagn hee regelmoatig oawer zinne vertearige. Later wör wal es an enömn det zinne slechte buujn te maakn hadn met nen kuurndoarm, den as al slimmer wör duur zin zwoare gemood. Doarnöast wör noa zin stoarvn bie ne liekschouwige ne leawerkwoale vaste steeld, den as wellich met völle draank te maakn hef. Ondaanks al dee kwoaln bleef hee muziek skriewn töt n poar deage vuurdet hee oet de tied köm.
Robert Gesink

**Robert Gesink** (Vasseveld, 31 mei 1986) is nen Nederlaands wielrenner dee veur de Rabobank Prefessenele Wielerploog oet kump. Hee is eboorn in Vasseveld en fietsten in zien jeugd bi'j wielerploog 'De Peddelaars' in Aalten. Gesink woont noo in Aalten, hoo wal hee netuurlek völle op pad is om te trenen met ziene fietse.

De spesialitiet van Gesink is klimmen, hee kan onmeunig rap ne berge op fietsen. 

## Risseltoaten
Enkele van zien risseltoaten:

2007
* Winnoar van et jeugdklassement in de Ronde van Kalleforni'je.
* 9den in den Woalsen Pijl
2008
* 4den ploats en winnoar van et jeugdklassement in Paries-Nies.

## Oetgoande verwiezing
*Offisjele webstie
Tristan Hoffman

**Tristan Hoffman** (Grolle, 1 januari 1970) is nen Nederlaandsen ex-wielrenner den noo ploegleider is bi'j Team Columbia. 

In 1992 wödden Hoffman prof bi'j de TVM ploog, en verrasten iederene deur drek Nederlaands kampioon te wodden. 

De spesialiteit van Hoffman waren de eendagswedstrieden, en et hard jagen oaver kasseien. Zo wödden hee ooit tweeden in den klassieker Paries-Roubaix. 

## Risseltoaten
Enkele van ziene risseltoaten:

1992
* Nederlaands kampioon op de weg

1996
* 1sten in Dwars deur Vlaanderen
* 1sten in Paries-Bourges

2000
* 1sten in Dwars deur Vlaanderen
* 4den in Paries-Roubaix
* 4den in Gent-Wevelgem
* 5den in de Ronde van Vlaanderen

2004
* 2den in Paries-Roubaix
Gatbezen

**Gatbezen** bin een andoening waorbie weefsels mit bloedvatten in de rectum en 't koentgat opzwellen, daorbie kan 't gaon ontsteken, bloeien en groter worren. A-j gatbezen hen ku-j aarg veul zeert an 't gat kriegen.

De benaming *gatbezen* beschrieft 't prebleem aorig goed, 't liekt op een soort bees in 't gat. Gatbezen gaon meestentieds vanzelf weer vort, mar as 't lang anhout bin der oek speciale zalfjes op de mart um van gatbezen of te kommen. In 't ziekenhuus hen ze oek vaak een apperaotjen um gatbezen mit vort te haolen of kleiner te maken.

Je kunnen gatbezen kriegen deur verschillende dingen: 't kan aarfelijk wezen, 't kan liggen an wa-j eten, deur je poep lang op te houwen of bieveurbeeld een slechte bloedsumloop.

## [[Nedersaksisch]]
* Veluws:
** *ambeien*, *aombeien*
** *gatbezen* (Putten)
** *arten an 't gat* (Lieren)
** *druven an 't kont* (Garder)
** *kontroze* (Loen)
** *reetketelsteen* (Ugchelen, Klanenbeek)
Oele

**Oele** kan verwiezen naor:

*Oele (voegel) - een naachtdier
*Eul - (Oele in t Hollaands) n buurskop in de Tweantse gemeante Hengel
Nötter

**Nötter** kan verwiezn noar:

*Nötter (Wierdn) (Nederlaands: *Notter*) Ligt in de gemeente Wierdn.
*Nutter of **Nötter** (Nederlaands: *Nutter*) Ligt in de gemeente Deenkellaand.
1482

## Gebeurtenissen
*27 meert- Maria van Bourgondi'je sterft noa nen val van heur peerd. Heur dree-jaoregen zunne Filips volgt heur op under voogdi-jschop van zien neet geliefden vader Maximiliaan van Oostenriek. Moar zien zunne en den ziene zuster bunt nog altied in hende van de Gentenoaren.
*16 juli - Den Kabeljauwsen ruteranvoerder Jan van Schaffelaar sprunk van den toorn van Barneveld. Hi-j overleaft den val en wöd alsnog deur de Hooksen edood.
*juli - Schotse edelleu sluut könning Jacobus III op in Kasteel Eddinburg. Engelsen tröppe rukt op noar Eddinburg en de Schotten wantrouwt euren Engelsgezinden vörst.
*De voogdi-jschop van Maximiliaan völt bi-j Vloanderen en Braobant in slechte eerde. Zi-j stoat derop dat der vrede met Frankriek eslotten wöd, moar den vörst veult der weineg veur de ongunstige veurweerden van de Vrede van Atrecht te anvoarden, under andere umdat doarmet et hartogdom Bourgondi'je veurgood pries-egeaven wöd.
*december - Könning Jacobus III van Schotlaand nömp noa et ofsloan van den Engelsen anval ziene plaatse wier in.
* Nen Portugesen expedisievloot under leiding van Bartolomeu Dias sticht de eerste Europese verstarking an de Afrikaanse westkuste: Sao Jorge d'El Mina.
* In den oorlog tussen den bisskop van Utrecht en de stad Utrecht wöd et kasteel Den Hoar verwoost.
* Bronkhors kreg stadsrechten

## Geboaren
;juni
*29 - Maria van Aragón, könninginne van Portugal (oaverleaden 1517)

## Oaverleaden
;meert
* 27 - Maria van Bourgondi'je (25)

;mei
* 16 - Anthonis de Roovere (52), Brugs dichter en prozaskriever
1236

## Gebeurtenissen
* 20 januari - Könning Hendrik III van Engelaand trouwt prinsesse Eleonora van Provence.
* Kampen (Nederlaand) kreg stadsrechten.
* Deutekem (Nederlaand) kreg stadsrechten.
* Batu Khan sticht et kanoat van de Golden Horde.
* In den Slag bi-j Šiauliai (Litouwen) wödt de Orde van de Zwoardbroders nen groten slag too-ebracht.
* In Vremde wöd deur de cisterciënzers uut de abdi-je van Villers de Sint-Bernardusabdi-je sticht dee in 1243 noar Hemiksem verhuust.

## Oaverleaden
* 12 januari - Sava van Servië (60), nen christen-orthodoxen heilegen
1233

## Gebeurtenissen
* In Nederlaand verkriegt Arnem, Elburg, Grave, Lochem en Gendt stadsrechten. 
* Sava van Servië guf zien ambt as eertsbisskop oaver an zienen leerling Arseni-je van Srem (Sirmi'je)

## Geboaren
* ...

## Oaverleaden
* meert - Bohemund IV van Antiochi'je
* 27 juli - Ferrand van Portugal (45), echtgenoot van de Vloamse gravinne Johanna van Constantinopel
* Mathildis van Angoulême
1487

## Gebeurtenissen
* 16 juni - Den ni-jen könning Hendrik VII van Engelaand underdrökt nen opstaand in den slag bi-j Stoke. Den veurmoalegen kroonprins John de la Pole wöd edood.
* Noa de leste nederloagen dee Maximiliaan teggen den Fraansen könning Karel VIII hef eleaden, barst doar noo ok nen opstaand lös in Vloanderen teggen et Habsburgse gezag. Gent verwelkomt een Fraans garnizoon.
* Zeavenoar kreg stadsrechten

## Geboaren
* Giovanni Maria del Monte, better bekand as Paus Julius III.
* Georgius Macropedius, Nederlaandsen onderwieskundegen en toneelskriever 
* 10 april - Willem den Rieken, echtgenoot van Juliana van Stolberg en vader van Willem den Zwieger
## Oaverleaden
* 21 meert - Nicolaas van Flüe (~70), Zwitsersen belieder en heilegen
* 29 april - Wolfert van Borselen (54), stadholder van Hollaand en Zeelaand.
1237

## Gebeurtenissen
* In Nederlaand verkriegt Doezebarg, en Oostburg stadsrechten.
* Ende van et bewind van sultan Alaeddin Keikubad I oaver de Rum-Seltsjoeken
* Könning Jacobus I van Aragón veroavert Valencia.

## Geboaren
* Adam de la Halle, Fraansen trouvère en komponist van et Jeu de Robin et Marion.

## Oaverleaden
* 23 meert -Jan van Brienne, könning van Jeruzalem en Latiens Keizerlek regent van Constantinopel
1591

## Gebeurtenissen
* Prins Maurits wöd beneumd tot stadholder van Gelre. Hi-j untnömp de stad Nimwaege de vri-je magistroatskeuze.
* Edzard II, nen fanatieken Lutheraan, wöd graaf van et Groafschap Oost-Freeslaand. Veural in Emden löp et geschil tussen Calvinisten en Lutheranen hoog op.
* 29 oktober - Den 72-joaregen kardinoal Giovanni Antonio Facchinetti wöd ekozzen tot Paus Innocentius IX.
*30 december - De twee moanden eleaden ekozzen paus starft alwier.
* Sultan Muhammad Quli Quib Shah sticht de stad Haiderabad in India.
* Den Sadiesen heerser Al Mansur veroavert Timboektoe.

## Geboaren
;januari
* 12 - José de Ribera, Spaans/Italiaansen kunstskilder

;mei
* 26 - Dirck Janszoon Sweelinck, Nederlaandsen komponist

;doatum unbekend
* Isabella Brant, eerste vrouwe van Rubens

## Oaverleaden
;januari
*7 - Jacobus de Kerle (59 ?), Franco-Vloamsen komponist

;juli
*18 - Jacobus Gallus (40), Sloveensen componist en cisterciënzer monnik
*30 - Andreas Pevernage (~48), Nederlaandsen polyfonist

;oktober
* 16 - Paus Gregorius XIV (56), paus van 1590 tot 1591

;december
* 30 - Paus Innocentius IX (72), paus in 1591
Groafschap (deurverwiespagina)

**Groafschap** kan wean:
*Groafschap; et gebeed van nen graaf
*De Groafschap Zutfent; nen streek in den Achterhook en een veurmoalig zelfstaandig groafschap 
*De Graafschop Beynthem in den deelstoat Nedersaksen in Duutslaand
*Groafschap Vloanderen (864-1795); ene van den olden Nederlaanden
*county (Nedersaksich: *groafschap*, Iers: *contae*); nen soort proveensie: 
**Groafschappen van Engelaand
**Groafschappen van Schotlaand
**Groafschappen van Wales
**Groafschappen van Noord-Ierlaand
**Groafschappen van Ierlaand
*De Graafschap; nen voetbalklub uut Deutekem
Berkel

De **Berkel** is n rivierken dat in Duutslaand ontsprunk en bi'j Rekken Nederlaand binnen kump. Bi'j de Duutse stad Billerbeck is ne offisiele bronne woar de Berkel ontsprunk, moar wieterop streumt water van meerdere bronnen in de bekke. De gemeente Berkelland hef zienen name an de Berkel te danken.

## Löp
De eerste kilemeters meandert de Berkel stark en lik et neet völle meer dan ne bekke. In et darp Rekken, ienige honderden meters op Nederlaands gebeed is nen 'zandvang' an-elegd. Dat is ne verbreding, zodat et zaand wat et riveerken met-ebracht hef kan ofzinken. Vanof doar is de Berkel ekanaliseerd ewodden. De Berkel mundt oet bi'j fent in de Iessel. Al mit al is de Berkel 110 kilemeter lange.

## Name
In et dialect van Eibargen wöd de Berkel as 'de Bekke' eneumd. Bi'j Vreden neumt zee um 'die Bääke'. Mangs, moar neet zo vake wodden et den 'Barkel' eneumd. Olde schriefwiezen bunt: 
*1316: Bercle (Coesfeld)
*1322: Bercla (Vreden)
*1354: an der Bercle (Vreden)
*1363: Berclo (Coesfeld)
*1422: die Berkel (fent)
*1465: Berckel (fent)
*1481: Berckel (Vreden)
*ca. 1540: Berckel (Lochem)

Deurgoans wöd an-enommen dat de name Berkel afkumstig is van et Germoanse weurd 'birko', berk (beum). Dit had ok de betekenisse van lecht (kleur) of helder, zo as ne berkebeum nen lechte bast hef. Gezeen et feit dat der moar weinig berkebösse in de buurte bunt, kan et good meanen dat et water lech of helder wasse. Wat ok nog kan, is dat de Berkel eneumd is noar et olde buurtschop Borclo. Dat kan good wean, want de Berkel is ne riveer dee veur grote delen deur mensen evormd is en langes Borklo streumt.

## Ekonomie op de Berkel
Um de ekonomie te bevorderen in de buurte, bunt zee an et ende van de 19de eeuwe begonnen mit et in gebruuk nemmen van boten, Berkelzompen. Dizze boten met weinig deepgang vervoerden vracht oaver de Berkel, moar völle welvoart hef dit neet ebracht. Een groep leu oet Borklo en Eibarge hebt ok dree ni'je berkelzompen ebouwd, De Jappe, De Snippe en De Fute. Vrogger gef et ok watermöllen langs de Berkel, woar der nog twee van bunt, bi'j Borklo en in et buurtschop Mallem. 

## Herstel van de bekke
Et Waterskap Rien en Iessel hef beslotten de riveren van den Achterhook wier ne mooie en natuurleke oetstroaling te geaven, et zogeneumde Berkel Projekt. Doarumme is begonnen mit bekkeherstel, bi'j de bekken Grolsen Slinge, Boaven-Slinge en ok de Berkel. Zee kriegt wier ne meer meanderend uutstroaling, mit brede uutstreumgebeeden.

## Gemeenten an de Berkel
* Billerbeck
* Coesfeld
* Gescher
* Stadtlohn
* Vreden
* Berkelland
* Lochem
* fent

## Nedersaksisch
*Achterhooks:
***Berkel*
***Barkel* (mangs gebroekt)
***de Bekke* (Eibargen)
*Tweants:
***Boarkel* (Riesn)
*Westmünsterlaands:
***die Bääke* (Vrene)

## Uutgoande verwiezingen
*Informatie oaver de Berkel van Billerbeck tut Zutfent
*Webstea van et Berkel Projekt van Waterskap Rienen Iessel
*Waterskap Rien en Iessel

*Berkel geschiedenis HeerlijkheidBorculo.nl
## Rifferenties
Bekke

Ne **bekke** of **beake** is nen min of meer natuurleken streum water dee vanuut nen eursprong, mangs ne bronne, streumofweerts vleujt. Wanneer meer beaken samenkomt en ne zekere greutte kriegt sprekt zie van ne reviere. Nen voestreagel um te bepoalen of nen waterlöp noo ne beake of ne reviere eneumd möt wödden, is dat ne beake op alle plaatsen deurwoadboar is en ne revier moar op enkele ploatsen. In laeglaandgebeeden in Europa, zoas Nederland, hebt völle beaken eure natuurleke uutstroaling verloaren deur ingriepende kanoalisaties. 

Nen spreng is nen biezunderen vorm van ne beake.

## Beaken in polders
In polders wodt beaken an-elegd, hier wöd et kwelwater dat normaal deur sloten dee eavenwiedig an den diek ligt wöd of-evoerd, vervangen deur hoaks op den diek eleagen beaken. Nen bi-jzaak is dat dee beaken veulal ne verheuging van den waterspeegel mit zich metbrengt in et umrengenden laand.

In et "Cirkelbos" in Almere is zo'n beake emaakt. De kaaien van dee beake waren in eersten anleg aan 2 kanten loodrecht of-egroaven. Noo dee beake doar wat joaren ligt, bunt dee randen neet meer zo steil en längs den oover bunt hier en doar varens te vinden. Deurdat de stuwing van water ok bi-j vorst deurgeet en umdat et water streumt, leavert dit nen biotoop op den gans geskikt is veur den iesvöggel. Ok den zwarten peppel blik et hier gans good te doon; nen in 1978 eplanten boom is al 31,5 m hooge en heft nen umvang van 280 cm.

## Uutgaonde verwiezing

* Veluwsen sprengen en beaken
* De Seesinkbeake in den Geldersen Achterhook
Sprenge (beke)

Een **sprenge** of **sprengbeke** is een beke die deur mensen egraven of verleg is. Sprengen kommen veul veur op de Veluwe en wödden gebruuk veur de andrieving van watermeules, veur 't maken van pepier en/of 't gebruuk van water veur de wasseriejen.

Sprengen wödden emaak deur een gat te graven in de helling van een bulte totda-j bie de grondwaterspiegel zit. Uut disse sprengkop streump dan 't bronwater deur een kenalenstelsel naor de gewunste plaatse. Vake wödden sprengen evormd uut meerdere sprengkoppen.

De streumpjes wödden vake kunsmaotig hogehöllen, um op de plaatse van de watermeule genog verval te hebben. Dit wödt met an-eleggen beken mar ok met netuurlijke beken edaon. 

Op de Veluwe ku-j wat watervallen vinnen in de Vriejenbärger Sprenge. 't Trekvogelpad kump bie de Grote- en de Kleine Watervalle langes.

Veul sprengen bint met de koms van de mechanisering overbeudig ewödden en verwaorloosd, mar umdat ze een unieke biotoop vormen wödden sprengen tegensworig vake erestereerd en onderhöllen. Op de Veluwe is hierveur de *Stichting tot Behoud van de Veluwse Sprengen en Beken* in de weer.

## Uutgaonde verwiezing
*Stichting tot Behoud van de Veluwse Sprengen en Beken
Sloot (water)

Nen **sloot** of **Graven** is nen watergäng op plaetse woar reagenwater samenstreumt, zodat et gezamenlek kan wödden of-evoerd um wateroaverlast te veurkommen. 
Nen sloot is n underdeel van et waterhuusholdkundege totaal van unroerende veurzeningen. Het deur graven of-evoerde water wöd argens anders weg-epompt. Et is belangriek dat de streuming van et water neet belemmerd wöd. Hierveur wodt sloten bi-j den schouw in de gaten eholden.

Sloten kö-j vinden op hoog-eleagen (laandbouw)groanden zowal as in polders, of längs peade en weage. Sloten künt vri-j smal wean, of völle meters breed. Nen ondepen waterofvoer wödt mangs nen graven eneumd.
Et waterpeil in sloten in polders wöd mangs zo leage eholden dat neet alleneg reagenwater, moar ok n deel van et groandwater van anliggende wiezegroanden doarhen streumt. Hoo leager et waterpeil in de sloten in zo'n poldergebeed (= et polderpeil), hoo meer groandwater doar wöd weg-etrokken uut et noastliggende wiezegebeed. In veanwiezegebeeden guf n laeg polderpeil et veurdeel dat den groand minder zompeg en makkeleker betreadboar en beriedboar is, dus toogänkeleker veur vee en veur laandbouwwarktugen. Moar et veane dat boaven den groandwaterspegel uutkump, geet deur inwarking van de loch langzoam verteren. Et laandoppervlak daalt doardeur. En noa verlöppe van joaren mot sloten wödden verdeept en et polderpeil verlaegd wödden um hetzelfde gevolg te kriegen.

In nen sloot dee neet mangs leag-eruumd (*geslat*) wödt van plantengrooj, künt belangwekkende plantengemeenschoppen ontstoan, zoas op bi-jgoande ofbeelding.

Sloten hebt nen tweeden taak: et verdealen van laand in of-edeelde stukke laand. Ok deent völle sloten as drinkwaterverzameling veur et vee dat op de umrengende wiezen steet (veedrenking). Et water wödt dan mangs op-epompt deur ne slange dee in den sloot ligt, deur ne pompe dee wöd an-edreaven deur de snoete van n döstig dier.

## Sport
*Sloten in de previnsie Freesland wodt ebruukt veur et oefenen van den sport fierljeppen (ok bekend as *polsstokwietspringen*). Hierbi-j wödt nen polsstok ebruukt um oaver sloten te springen.
*In de previnsie Zuud-Hollaand wöd joarleks nen drekrees eholden, nen wedstried oaver n pad óaver wiezen en veural deur sloten.

## Nedersaksisch
*Grunnegs: 
***sloot*, *graft*
***geut* (lutje graft)

## Uutgoande verwiezing
*Den Seesinksloot in den Geldersen Achterhook.
Polder

Nen **polder** is n gebeed dat leager ligt asn et umrengende water en woarvan den waterstand kunstmoateg ereageld kan wödden. Polders wodt in et algemean deurkruust mit watergangen. Veur de waterhuusholding is et neuder dat de sloten good deur könt streumen. Um hiervan zeaker te wean wodt de gravens 2 keer per joar bekekken: der wöd bekekken of et water deep genög is en of der geen waterplanten in et water stoat. Eigenoaren van laand grenzend an water bunt verplicht um eure sloten te bekieken.

Nen polder is ne waterstoatkundege eenheid, dat wil zeggen dat et geen verbinding hef mit et butenwater behalve deur kunstwarken. Ne poldermölle of gemaal (mangs meerdere) reagelt et polderpeil; deur inloaten kan (vers) water wödden binnen eloaten. Nen polder is umrengd deur ne waterkering.

In delen van nen polder kan n hoger peil wödden ereageld, mit behulp van stuwen.

Nederlaand hef rundumme 3 doezend polders. De helfte van et polderoppervlak in Europa ligt in Nederlaand. Der bestoat verskillende soorten. De 3 belangrieksten bunt de dreugmakeri-je, de indieking en de ontginning. Ne dreugmakeri-je is ne inpoldering van open water, bieveurbeeld n meer of plas, dat letterlek is *dreug-emaakt*. Ne indieking is ne inpoldering van geti-jdengebeed längs de kuste of nen revier. Hierbi-j geet et um n gebeed dat al tiedelek dreugveel en deur indieking veur altied dreuge blif en in kultuur ebrach kan wödden. An de kuste geet et mangsmoal um kwelders, längs den revier um veurmoalege uuterweerden. Ne ofgroaving is in kultuur ebrachten woosten groand, biev. n veurmoaleg brook-, veane-, heide- of duungebeed. Dit hooft genen polder te wean: hier is allenig sproake van as et gebeed veur altied bemalen mot wödden.

## Wettensweerdegheden
Nederlaand wöd in binnen- en butenlaand mangs verbunden mit polders. Dit wöd uut-edrökt deur et Engelse gezegde: *God created the world, but the Dutch created Holland.* alsmet deur et Poldermodel veur ne kenmarkende Nederlandse benoadering van de politiek.

## Nedersaksisch
***Algemeen:** polder
*Grunnegs: *pôlder*, *poller*
*Stellingwarfs: *poolder*
*Tweants: *polder*
Kwel

**Kwel** is groandwater dat under drök uut de groand kump.

In et algemeen untsteet kwel deur nen undergroandsen waterstreum van n hoger elaegen gebeed noar n laeger elaegen gebeed. De greutte van et debiet wöd beschraeven deur de wet van Darcy, woarin de deurloatendheid van de materioalen ne rolle spölt.

Kwel kan zich ofspölle oaver ofstaanden van een paar meter tot völle kilometers. Kwelwater vörmt bronnen. In n ni-jerwets ontwaterd gebeed wöd kwelwater mangsmoal weg-evongen in gravens veurdat et in et maaiveld an de oppervlakte traedt. Dit is éne van de eurzoaken van verdreuging van de natuur. 

Kwel hef mangs ne biezunderen waterkwaliteit. Veural depe kwelstreumen dee-t eeuwnlänge deur den boadem hebt estreumd, bunt voodselarm en mangs kalkriek. Dit leidt tot biezunderen flora. Ne plante as waterviolier geldt as kwelindikator.
De voodselarme uutstroaling van olde kwel wödt wieter verstarkt deurdat et mangs iezerholdend is. Iezer bindt den meststof fosfoat woarmet velden bemest wodt en mek et kwelwater minder geskikt veur planten dee veur eure greuj stark op de anwaezigheid van fosfoat leunt. 

Kwel wöd ok wal an-eduud as *achterloopsheid* of *underloopsheid* woarbi-j dizze uutsproaken mangs in samenstelling met kunstwarken wodt ebruukt, terwijl kwel vaker wödt ebruukt in samenstelling mit dieken en natuur.
Schaersbaeke

De **Schaersbaeke** is ne bekke dee heure bronne‎ hef in et Kollenbargervaene tussen Lechtenvoorde en Wenterswiek.

Bi-j Breevoort streumt de baeke noar et zuden en kruust doar zudelek van de stad de Slinge. Zee geet dan wieter in zuud-westeleke richting langs de darpen Aalten en Sinderen, um bi-j Voorst de reviere den Aa-strang in te streumen. 

De totale lengte van de bekke is moar 35 km. Vanof de krusing mit de Slinge wöd de bekke Keizersbekke eneumd.
Germoans

Met **Germoans** wödt ofhänkelek van et verbaand et volk of de toal of toalfamilie bedoold. Zie:

* De Germoanen
* De Germaanse sproaken
** Oergermaans
* De Germaanse mythologie
Vet

**Vetten** bestoat grotendeels uut  (triglyceriden). Dat bunt esters evörmd uut glycerol, nen tri-funktioneel alkohol, en 3 vetzuurmolekulen.  Et soort vet wöd bepoald deur de doarin anweazege vetzuren en de andere al dan neet verzeepboare bestanddelen.

## Andere betekenissen
* "Mineroale" vetten dee uut eerdollie emaakt wodt bunt in strikte zin gene vetten, moar mengsels van smeerollie en  zepe.
* "Vet" wöd ok wal in de betekkenis van "dik" ebruukt, denk bieveurbeeld an vetmesten of nen vet lettersoort.
* In jongerentaal in Nederlaand wöd et weurdjen "vet" ebruukt um iets positeefs an te duden, of um ne uutdrökking te verstarken.

## Zee ok
* Cholesterol
* Vetofscheider
Zoerik

**Zoerik** (Nederlands: *Zuiderwijk*, Duuts: *Suderwick*) is een darp in Duutsland, gemeente Bokelt, op de grenze mit Nederland. Op 1 januari 2005 hadden zee 1.863 inwonners.

## Tweelingdarp
Et darp vörmt met et Nederlandse Dinsper (gemeente Aalten) een tweelingdarp: de landsgrenze löp dwars deur den bebouwden kom en volgt veur een groot deel den Heelweg, dee tot an de stoepe Nederlandse grondgebeed is. Et is daormet de enige plaatse waor Duutse börgers in 'ne Nederlaandse straote wont.
Daor is sinds olde tieden spraoke van deepgoande grensaoverschriedende samenwarking. Uutzunderlik maor neet uniek is et gezamenlik Nederlaands-Duutse politieburo in Dinsper.
En de Zoerikse kinder gaot nao de Nederlandse basis-schole.

## Nederlandse annexatie
In 1949 wörd et grootste deel van Zoerik, samen met wat andere Duutse grensdarpen en -gebeden deur Nederlaand annexeerd bi-j wieze van schadeloosstelling veur den Tweeden Waeldkrieg. In 1963 wordden et weer an Duutslaand weer-egeven en herenigd met den rest van et darp. In 1969 wordden Zoerik as zelfstandege gemeente op-ehaeven en bi-j Bokelt edoane. Deur et Verdrag van Schengen is de zichtbaore grenze tussen Zoerik en Dinsper vort-egaone.
Goastok

Nen **goastok** is nen traditionelen Tweantsen waandelstok, den at vake te herkennen is an 'n krulligen vörm van et hoolt. Dat ekrulde ontsteet duurdat der zik kamperfoelie um et hoolt ewikkeld hef en et hoolt hef ofkneppen.

Goastökke wordt hoaste neet mear emaakt, umdat de leu rechtevoort aandere materialen broekt um stökke te maken. Biekommend feit is dat de leu de natuur alverdan mear anpakt. De kamperfoelie krig zo de kaans neet um zik um et hoolt te krullen.

## Traditie
In vuurgoande eeuwen was nen goastok een teken van anzeen en traditie. As een koppel trouwplannen had, wezen ze kunnigen an as *brulftenneudigers*. Dee hadden as taak um familie en kunnigen te officieel neudigen vuur de anstoande brulfte. Ze mosten dan met nen goastok versierd met leenten op pad, woermet as ze op de duren kloppen. Umdat ze as daank vuur de oetneudiging en dat mooie niejs bie iederene nen borrel te dreenken kregen, was 'n goastok op de weg wierumme ook neudig vuur de oonderstönnige. Ook bie growen en groweneudigers gung 'n goastok met.

As der een keend geboren was, versierden de vader zienen goastok met slingers, zodat alleman zeen kon dat hee wat te vieren har.

Ook op de karmisse gung 'n goastok met, um dezelfde readen as dat de brulftenneudigers em neudig hadden. Doarnöast is nen goastok een duchtig woapen. Boeren hadden 'n stok boawen et bedde hangen, zodat ze ne rap griepen konnen as der wat aparts zol geburen. Ook op de karmisse kon et wal es op houwerieje oetlopen. En dan köm den goastok good töt zien recht. De bekeandste verhalen hiervan komt van de boerskop Stokkum bie Maarkel. Doar warren de jongs vroger nog wal gaauw anebraandt. As jongs van boeten Stokkum dan te noa an de Stokkumse meakens kömmen, dan köm et op houwerieje an.

## Soorten
Goastökke he'j feitelik in twee soorten. den bekeandsten is den gedreaiden, mer in Maarkel hebt ze wat aparts. Den Maarkelsen goastok is vake van recht, ongedreaid mispelhoolt. Et haandvat is versierd met gaanzepennen, töt een zwartwit skaakbordmotief verwöawen met zwart peardehoar. Dee wordt of ewoarked met stukkes lear an weerskaanten, en nen learen baand vuur um 'n pools.

Doarnöast is bekeand at de Broabaantse Teuten, een aarm, roondtrekkend kistenkearlsvolk ook nen oard goastok hadden. Den was dan van binnen oetehold, zodat der een mes of lang knief in kon, woermet at ze zik dan tegen kwoadwillende leu verdeadigen konnen.

Wieters köant alle soorten waandelstökke wal goastökke neumd worden, mear vake wördt met "goastok" direkt noar 'n Tweantsen verwezen.

## Zee ok
*Kuierstok

## Verwiezings
Noaber (tiedschrift)

n **Noaber/Naober** is n glemmig blad wat zesmoal in t joar, of tweemoandeliks oetkeump. t Blad is bedoold vuur Oaweriessel en Gealderlaand en hef völle andach vuur de kultuur van Oost-Neerlaand. t Hef ne oplage van ongevear 40.000 stuks.

n *Noaber* wördt in t Nederlaands eskreawn, mit stee vuur wat stukskes in of oawer t Neersassies.

## Woeroawer
n *Noaber* geet oawer wonn, woarkn en leawn in t oostn. D'r stoat verhaaln in oawer verskiln en oawereenkomstn tuskn verskeaidene inwonners van Oaweriessel en Gealderlaand, boern, börgers en boetnleu. t Beent verslage van gewone en biezeundere leu oet disse strekke. Wieters stoat dr in t blad handigheedn vuur knooin an en um t hoes. Ook köant de leu spul wat ze gearne verkoopn weelt met n berichjen in n noaber loatn zetn.

:"Noaber probeert t leawn van non te begriepn vanoet de tradisies van vrooger. Mooie foto's van meansken, deers, laandskopn, huuze en bezigheedn maakt n titel vol en woar" - Noabermagazine.nl

## Oetgoande verbeendige
Noabermagazine.nl Offisjele webstea van t blad
Achterhooks volkslied

Et **Achterhooks volkslied** wodden in de neggentiende eeuwe eschrevne deur den schoolmeister B. J. Stegeman. Et is de eersten officiële vermelding van et woord Achterhook veur dizzen streek.

## Achterhooks volkslied

:'t Gif moar ênen Achterhook,
:Den Geldersen, den echten,
:'t Land, woar onze wêge stond,
:Op eeuwenolden Saksengrond,
:Woar w' altied an zôlt hechten.

:Doar bu' we rech in onze schik,
:Zo as nen snook in 't water,
:Doar he we pretkes, meer as zat,
:Doar sprèke wiej ons eigen plat
:En reurt geduch den snater.

:Doar kö'we kuiern wied in 't rond
:Deur donk're busk' en heide,
:Langs wège, woar den broambos bleujt,
:En essen, woar de rogge greujt,
:Of dwars deur greune weiden.

:Doar völt de tied ons nooit te lank,
:Al bu' w' ok mangs allene,
:Doar sprèèkt de dinge langs den weg,
:Doar is van all's te zéne,
:Ne kezz' link nog, den ons wat zeg.

:Doar ligget tussen 't greune holt
:Kastele nog te dreum'ne
:En dörpkes, woar ne mölle dreejt
:Boerd'riejkes, woar ne hane kreejt
:Biej naam, as 't mot, te neumne.

:Doar stêêt ok Almens karksken nog
:Van Starink – dat mo'j weten –
:Doar is 't nog kaarmse in Terborg,
:Doar hef den spölman nog de zorg
:Van olds biej 't voggelschêten.

:Doar sprek zo mennig städken ok
:Nog van vergangen tieden.
:Do hier in 't land de viejand lag
:En 't eigen arme veurgeslach
:Verkwam in bitter lieden.

:Wat genk 't er hèr um Bredevoort!
:Wat kon 'n z' op Grolle beuken!
:Dat stêêt nog in 't geschêêd'nisbook,
:Dat Deutekom en Lochem ook,

:Joa, joa, doar kon 't ok speuken.
:Joa, 't gif moar enen Achterhook,
:Den Geldersen, den olden,
:Den wiej bewaart as kost'lijkst pand,

:Ons wondermooie Saksenland,
:Woar w' altied van zölt holden.
Naober

Oen **naober** is iene wel as naost oe woont. De naobers waren veural vrogger een belangrieke skakel in 't sociaole lèven: toe aj nog niet zo wied reisden en toe aj nog niet zoveul structuren van staotswege harren, mussen ie 't veural hebben van goed naoberschop. Bi'j naoberschop en naoberplichten heurden een köppel gebruken.

## Nedersaksisch
't spellingsverskil *ao*/*oa* giet terogge op tredisie en daoruut egruuide spellingsveurskriften, niet op uutspraoke. Allent de Grunnegse *oa* klinkt donkerder as de *ao*/*oa* van de aandere Nedersaksische taalgebieden.
Vandage gebruukt ok veul Nederlaands-Nedersaksische sprekers 't Nederlaandse *buur(man, -vrouw)*, mv. *buren* of *buur'n*.

*Achterhooks: *naober*, mv. *naobers* (mangs ook *noawas*)
*Drèents: *naober*, mv. *naobers*
*Graofschopper plat: *Noaber*, mv. *Noabers* (Vosbergenschriefwiese *nåber*)
*Grunnegs: *noaber*, mv. *noabers*
*Sallaands: *naober*, mv. *naobers*, tegenwoordig meestal *buren*
*Stellingwarfs: *naober*, mv. *naobers*
*Tweants: *noaber*, mv. *noabers* (mangs ook *noawas*)
*Veluws: *buren, buurman/buurvrouw* (vrogger: *naober*)
Olde Iesselstreek (taol)

De **Olde Iesselstreek** is de name veur een taalkundige oavergaankszone in de Nederlaanse pervincie Gelderlaand maank de Nedersaksische dialecten (Achterhooks en Oost-Veluws) in 't noorden en de Nederfraankische dialecten ('t Kleverlaands of Zuud-Gelders) in 't zuden.  D'r koomt een bulte isoglossen bi'j menare.

't Zudelijke diel van dit gebied valt in de streek de Liemers. De dialecten van de Liemers nuumt ze ok wal 't Liemers, al vörmt ze gien ienheid.

De Olde Iesselstreek as taalgebied is niet geliek an de ligging van de gemiente Olde Iesselstreek.

## Rifferenties
Boksebier

**Boksebier** (ook wal **boksenmoal**), zo wöd in Tweante en den Achterhook et bier eneumd dat edronken wod op den vri-jgezellenoavend veur de brudegom. De name is ontstoan umdat den brudegom den anderendagens de 'bokse' neet meer an zol hebben.

In Leeuweld, bi'j Erve Kots hebt zee n bier ebrouwen dat zee boksebier neumt. I-j könt et doar bi-j kefee Frederik Hendrik in Grolle kriegen.

In Riesn wodden vrogger tiedns t boksenmoal deur ne olde bokse eskotten dee op-ehongen wodden in nen boom.

## Nedersaksisch
*Achterhooks: *boksebier*
*Tweants:
***boksenbeer*
***boksenmoal*
Engelse schans

De **Engelse schans** is ne schans dee ebruukt is deur de Engelse huurlingen tiedens et Beleg van Grol in 1627. De schans hebt ze enkele joaren terugge opni'j opebouwd, noadat e lange tied as springbulte deenst hef edoan veur de motorcross. De schans steet bi'j Leeuweld en ie könt em bezeuken.

Dizze schans wodden ebruukt as laegeringsplek veur de Engelsen tiedens de belegeringe van Grolle. Frederik Hendrik had de geweunte um leu oet etzulfde laand ne eigen schans te loaten bouwen. Vanoet de schans konden de soldaten zich verdaedigen tegen leu van boetenaf, en vanoet hier groven zee greppels op de stad opan. De Engelsen waren in 1627 de rapsten: zee waren et eerst bi'j Grol anekommen. Der wazzen ok nog ne Friese, ne Franse en ne Hollandse schans in dee tied.

De Engelsen hadden ok ne eigen schans bi'j et Beleg van Grol in 1597 deur Maurits van Oranje.
Bier

**Bier** is nen alkoholiesen drank, emaakt uut groanen zoas hop, garste en tarwe. Mangs wodt ok nog vruchte too-evoegd, zoas karsen bi'j kriekbier. Et maken van bier wödt brouwen enuumd. Der bunt verskillende wiezen um bier te brouwen. Meestentieds wöd bier ebrouwen uut garste, hop, water en gist, moar et wöd ok ebrouwen uut beveurbeeld ries (in Japan), maïs (in Zuud-Amerika) of peerdemelk in Kirgizië (kumis).

Völgens RTV Oost en RTL Nieuws ligt de bierconsumptie in Twente 't heugste van Nederland.

## Bekende biermarken
*Amstel 
*Bavaria 
*Grolsch 
*Heineken 

## Nedersaksisch
* Achterhooks: *bier*
* Drents: *bier*
* Grönnings: *bier, bai(e)r*
* Sallaands: *bier*
* Stellingwarfs: *bier*
* Tweants: *beer*, *bier*
* Veluws: *bier*

## Referensies
Madagaskar

**Madagaskar** is n eilaand en n laand dat ten oosten van et vastelaand van et kontinent Afrika ligt, doarvan escheiden deur Stroat Mozambique. Et is et op 3 noa grootste eilaand ter weald, noa Greunland, Ni'j-Guinea en Borneo.
Gabon

**Gabon** is n laand in Afrika dat grenst an Equatoriaal-Guinea, Kameroen en Congo-Brazzaville. De beperkte bevolkingsdichtheid, oavervloodige natuurleke hulpbronnen, en anzeenleke buutenlaandse steun hebt Gabon tot ene van de meer walvoarende laanden in Afrika emaakt.
Van 1975 tot 1994 was Gabon lid van de OPEC.
Sovjetuny

De **Sovjetuny** (vulüüt: de *Uny van Socialistiske [[Sovjet]]republiken* (USSR, kyrillisk: СССР), letterlik: *rådenuny* of *rådenverbund*) was een socialistiske ståt in Eurasie en was in de Kolde Oorlog eyn van de twey supermachten. De Sovjetuny had in syn hougtydagen een unmündige invlööd oaver de heyle wearld, mid een groute ideologiske invlööd döär et kommunisme en et groutste landleager en nukleäre arsenaal ter wearld. 

De Sovjetuny is uperichted in 1922 nå de Russiske Revoluty en et instorten van et Russiske Keiserryk. Nå under andere de ekonomiske neadergang en unrüst under de verskillende bevolkingsgruppen wördt de Sovjetuny in 1991 untbunden en wörden alle 15 republiken wårüüt de uny bestünd unafhangelike ståten.

## Regeringsleiders
* Vladimir Lenin 1917-1922
* Josef Stalin 1922-1953
* Georgi Malenkov 1953
* Nikita Chrusjtsjov 1953-1964
* Leonid Brezjnev 1964-1982
* Juri Andropov 1982-1984
* Konstantin Tsjernenko 1984-1985
* Michail Gorbatsjov 1985-1991

## Ideology
De idelogiske beginsels dee de basis formde van binnenlandske en bütenlandske politik van de Sovjetuny en van et sociaal-ekonomiske systeem van et ryk, wördde et marxisme, een belangryke strouming van et kommunisme. Volgens disse ideology was et streaven via een perfekt socialistisk systeem een kommunistiske heilståt te wörden. Dårnåst sol de Sovjetuny bydragen an de wearldrevoluty wår et marxisme van üütgeyt. Lenin sörgde in de Sovjetuny vöär een politik-ekonomisk systeem wat up dee marxistiske ideology anslüten most, et leninisme.

## Militäär
Üüt et bolsjewistiske volksleager van de Russiske Revoluty groide later et Roude Leager. Et Roude Leager (nå een naamsverandering in 1946: et Sovjetleager) ümvattede de landmacht, luchtmacht, luchtverdeadiging (vanaf 1948) en de Strategiske Rakettruppen (vanaf 1960). Et Roude Leager formde mid de Sovjetmarine de definity van de Sovjetuny.

De KGB sörgde dårnåst vöär de ståtsveiligheid.

## Belangryke dagen
Australië (döärverwyssyde)

**Australië** kan waen:
* Australië (laand), nen federalen staot op t kontinent Australië;
* Australië (kontinent), n kontinent dat ten zuudoosten van Azië ligt, tussen de Indiese en Grote Oseaan.
Toerisme

**Toerisme** is nen tocht undernemmen veur ontspanning of n zakelek doel. Toeristen bunt leu "dee tochten maakt en in plaetse buten eure gebrukeleke leafumgeaving neet meer as éen joar op riege veur vri-je tied, zaken en andere doelen blievt, en neet met betrekking op et uutoefenen van nen toostaand den belond wöd vanuut de bezochte plaatse." Dit is de umskrieving van "toerist" deur de World Tourism Organization (WTO) en de VN-organisasie veur toerisme. Volgens dizze organisasie düt den ofstaand tussen de eigen umgeaving en dee van et doel van den tocht der neet too.
Seychellen

De **Seychellen** bunt n laand en archipel noordelek van Madagaskar in den Indiesen Oceaan, rundumme 1600 km oostelek van et Afrikaanse kontinent. De Seychellen bestoat uut zo'n 115 eilaanden. Minder as n daarde doarvan is bewond. Van de inwonners wont rundumme 90% op et heufdeilaand Mahé. Mahé is 27 kilometer lange en tussen de 3 en 8 kilometer breed. De heufdstad Victoria ligt ok op dit eilaand. 

De eerste bewonners van den Seychellen waren piroaten en et verhaal geet dat den beruchten piroat Olivier Levasseur - bi-j-enaamd "den boezerd" - nen schat op Mahé achter-eloaten hef.
Gelderse Tramwaege

De **Gelderse Tramwaege** of GTW was ne Nederlaandse tramwegmoatschoppi-je dee in den anvang van de 20ste eeuwe n tröpken tramlienen exploiteerden woarmet den Geldersen Achterhook wodden ontslotten. Der waren n antal wetteleke bepoalingen woar ne 'echte' spoorliene wal an mos voldoon en tramlienen neet, woardeur de lesten goedkoper an te leggen en te exploiteren waren.  

De moatschoppi-je wodden in 1881 op-ericht as de **Geldersche Stoomtramweg Moatschoppi-je**. Dizze moatschoppi-je reed anvankelek alleneg op de liene Arnem - Diern - Deutekem - Terborg - Anholt. In den löp van de tied is de exploitasie van de andere stoomtramlienen in den Achterhook (van den ZE, GWTM, TMDG en GOSM) en de Betuwe (BSM) ok bi-j de GTW terecht-ekommen umdat dizze andere stoomtram-moatschoppi-jen et heufd neet meer zelfstaandig boaven water konden holden. Éne van dee oaver-enommen moatschoppi-jen was de in 1907 op-erichte Tramweg Moatschoppi-je Zutfent-Emmerik. De ZE verboand under andere de staedn Zutfent, Deventer, vanof et station op et Potheufd, Diern, Doezebarg, Deutekem en Emmerik. 

In 1934 wodden den name veranderd in Gelderse Tramwaege. In den joaren 70 volgden nog nen naamswieziging in GSM (**Geldersen Streekvervoers Moatschoppi-je**), toon den tram allang was vervangen deur de busse. De GSM ging in 1997 op in et bedrief Oostnet. Vandage is *dén Geldersen* of *dén Tram* onderdeel van et vervoersbedrief Syntus, dat met under meer lighttrainmaterioal de spoorliene tussen Arnhem, Deutekem en Wenterswiek onderhöld.
Völle foto's en materioalen bunt te bekieken in et Openboar Vervoer Museum in Deutekem.

## Nen tram as duukboot
"Den onderzeeboot" was bi-j de GTW den bi-jnaam van nen machinist den bi-j Doezebarg bi-j de olde skipbrugge ne bochte verkeerd nam en met zienen tram in den Olde Iessel kwam. Hi-j kwam doar zunder kleerscheure vanof moar mos dit verhaal nog joaren heuren.

## Uutgaonde verwiezingen
#Smalspoormuseum
#Spoorzeuker
#Museumbus (Engels)
#Ovm
Piern

**Piern** (Lumbricidae) beheurt tot de orde Haplotaxida, eleedte oligochaeetn.

Dr beent völ soortn piern. In Neerlaand en belgië al 25 soortn en oawer de hele wearld mear as 2200. Piern beent oaweral, behalve in dreuge gebeedn en Antarktika. De kleainste soortn wordt neet grötter as 2&nbsp;cm, mear de grötste soortn köant wal 300&nbsp;cm laank wordn en 8&nbsp;mm dikke (*Megascolides australis*).

Sommige soortn goat recht noar euntern en heel deepe, zoas n reagnpier (*Lumbricus terrestris*), den at 9 tot 30&nbsp;cm laank wordn kan, en de rooe pier (*Lumbricus rubellis*), den at 15&nbsp;cm laank wordn kan. n Dauwpier blif kort oonder t oppervlak en löt heupkes driete achter an t eardoppervlak.

Dr beent ook piern dee at leawt in de streuiselloage, zo as n mestpier (*Eisenia fetida*). Disn wörd 6 tot 13&nbsp;cm laank, en wördt um zinne rooe kluur en oranje strepe in Amerika ook wal tiegerwörm eneumd. Wieters keump n griesblaauwn *Allolobophora caliginosa* vake vuur.

In Humusoarme groond köant wal 62 piern eveundn wordn en in Humusrieke groond zitt mangs wal 432 piern per veerkaante meter.

As de groond trilt kroept de piern umhoge. Dit kan duur leu of deers veroorzaakt wordn, mear ook duur t wear, zo as ne gooe reagnbuje. Piern goat meestieds 's nachs gangs. Op n weenterdag kroept ze deeper de groond in en goat in n soort van weentersloap.

## Liefbouw
### Ringn
Nen pier besteet oet verskeaidene ringe (segmeantn). Oet iederen reenk stekt veer poar börstels, dee at met verskilnde spiern bewöagn köant wordn. Met at n pier eulder wördt, krig hee ook mear ringe, dee at evörmd wordt in n ampart stukn an t eande van t lief. An de vuurkaante, noa ongevear 30 ringe, zit bie volwassen piern ne verdikkige, ook wal t zadel (*clitellum*) eneumd.

### Hoedspierloage
An de boetnkaante van n pier zit ne hoedspierloage. t Is ne ééncellige loage van epidermis-celn, woerin at n poar tastzin-celn en kliern zitt. n Epidermis is of edekt met ne loage cuticula. Doaroonder zit ne loage dwars estreept spiervleais en doaroonder ne dikke loage glad spiervleais.

### Vertearige
Piern hebt ne boawnlippe (*prostomium*) den an t kopeande oawer n bek haank. t Moondgat begeent bie n eerstn reenk en löp duur tot an n doarm, den at duur t hele lief van n pier löp. t Begin van n doarm hef nen spierlozen haals (*farynx*) den at oawer geet in n sloekdoarm (*oesophagus*). Disn sloekdoarm besteet oet kalkzekskes, dan n spierloozn krop en n stel stoarke maagn. Hierin wörd t plaantachtige voor met zaand liek vermoaln (zoas det ook bie henn geet, alleene doot dee t met kèjkes). Doarnoa keump n langn middeldoarm, den at oawer de hele achterkaante iets nen oetspoarige hef (*typhlosolis*), woerduur at hee van de binnkaante ne gröttere oppervlakte hef. An t eande zit t geatje van t gat.

## Nedersaksisch
* Achterhooks: Pier(e)
* Drèents:
* Grunnegs: (Piere-) wirm, wörm
* Platduuts:
* Stellingwarfs: 
* Tweants: Pier
* Veluws:
Lochemsen Barg

Den **Lochemsen Barg** is nen heuvel van 49,2 meter, elaegen in den Geldersen Achterhook bi-j Lochem en Barchem. Et is ne reste van nen stuwwal, den in de veurleste iestied deur et land-ies is opeschoaven. Et estuwde materioal besteet uut ofzettingen van den Rien. In de lesten iestied bunt deur verslieting dallen in den Lochemsen Barg ontstoan. In dee tied was den stuwwal zelf neet begreujd, doarveur was et te dreuge en te kold. Et materioal wodden deur den wind van den stuwwal ebloazen en ingevongen in et umrengenden laeglaand.

Tussen de twee bargtöppe Lochemerbarg en de Kalenbarg ligt nen kwelplek, den zeugenoamden Duvelskolk. In et bultachtige laandschap gaevt dee twee bargen n mooi anzicht. Vanuut et zuden bunt ze in de wiete te zeen bi-j mooi weer. Vanof den barg ku-j veural vanof de Barchemse en Zwiepse kante arg wiet kieken. 

## Geskiednis

Vrögger was et gebeed Lochemsen Barg, Kalenbarg markegroand. Op de zi-jkante van den barg waren enken dee as akkerlaand in ebruuk waren. In de eerste helfte van de 19de eeuwe wödden dee markegroanden verdaeld under gerechtigde leu. Dizzen maakten hier woold of bouwlaand van, woardeur et grootste deel van den barg woold wödden. Noa talrieke schenkingen en ankopen kwam völle groand in hende van et Geldersch Landschap. In 1934 schonk de gemeente Lochem n stuk groand van ruum 28 bunder, under veurweerde dat dizze oppervlakte in 15 joar verdubbeld zol mötten waen. Geldersch Landschap slaagden doar al noa 6 joar in, deur n antal schenkingen. In 1977 wödden uut et legoat van vrouw ir. E.F. van der Ban n deel van et veurmoalege laandgood 'de Enk' verkreggen, woarvan de rest al eerder verkreggen was. In dee tied wödden groanden in arfpacht an-enommen van de Stichting Twickel.

## Witte Wieve

Op de noordpunte van den Kalenbarg ligt de in de streke bekende Witte Wievenkoele, doar ku-j 's oavends en 's nachts 'witte wieve' teggenkommen. Zi-j loat iederene mit n zuver gewetten ungemeujd, moar bunt nen schrik veur den boosdooner. Woarschienlek is et ne olde leemgroove.

## Belvedere

Op den top van den Lochemsen Barg steet de Belvedere. Et is nen slanken uutzichttoorn den ze in 1893 hebt ebouwd en vandage neet meer toogänkelek veur kiekleu is. Wieter stoat doar ok nog et 19de eeuwse wonhuus 'Barghuus', n boswachtershuusken mit nen stal.

## Uutgoande verwiezing en bronne
*Mooi Gelderlaand
*Natuurkaarte
Coulissenlandschap

Een **coulissenlaandschap** is ne samenvoeging van Coulisse en laandschap, 'Coulisse' is et Fraansen weurd veur bewaegboar zi-jstuk van nen achtergroand op et toneel. Dee achtergroanden oaverlapt mekare, en deur met dee zi-jstukken te schoeven onsteet der deepte. Met 'coulissenlaandschap' wöd bedoold n halfopen laandschap dat deur de beplaanting en bebouwing de uutstroaling van n toneel hef, met verschoefboare zi-jstukken zoas bi-j n theater. Bi-j beplaantings mot veural an holtwallen en heggen wödden edacht. Tiedens n sjoksen deur n coulissenlaandschap ku-j hierachter laandschapsdelen zeen verdwienen en eaven later wier verschienen.

Bekende coulissenlaandschappen in Nederlaand bunt:
*de Freesen Wolden
*et zuudlik Westerkwarteer, rundumme den rieksweg A7 en Jonkersvoart
*et gebeed rundumme Wenterswiek
*et Greune Wold te Noord-Braobant
*Twente
*Sallaand
*Achterhook

## Wettie
Et coulisenlaandschap van Tweante hef n kunstskilder Ton Schulten, oet Oatmöske, der too bracht umme te goa skilderen in n stiel, woar as e noe wearldwied bekend van ewörden is. Dissen stiel wöd noe et consensisme enuumd.
Enclave

Ne **enclave** is n gebeed dat geheel wödt umslotten deur groandgebeed van éne andere parti-je. Der bunt enclaves dee unofhänkelek bunt, (San Marino, Vaticoanstad en Lesotho) en anderen beheurt tot nen anderen stoat en bunt doardeur tegeliekertied exclaves (Baarle-Hartog, Baarle-Nassau). 

Gebeeden dee moar an éen ander laand grenzt, moar wal nen uutgäng noar zee hebt, bunt gin enclaves: zukke gebeeden bunt bieveurbeeld Gambia, Monaco, Brunei, Denemarken, Portugal en Guantánamo Bay.

Der wödt tiedens den vakantie ok wal ens gesprokken oaver Nederlaandse of Belgiese enclaves op gewilde vakantiebestemmingen.

## Zee ok
*Exclave

## Uutgoande verwiezing
*Lieste met enclaves en exclaves