open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Łódź

**Łódź**, vöär et gemak ouk vake sunder leasteykens eskreaven as **Lodz**, is ne stad middenin Polen un en vöärmålig industriääl middelpunt. Et is de höyvdstad van et voivodeskap Łódź un ligt ungeväär 120 kilometer up et süüdwesten van Warsjau. In 2023 had Łódź 655.279 inwoaners, wårmed et de up dree nå grötste stad van Polen is.

As dörpken stünd Łódź ooit vöär et eyrst in de böker in de 14. eywe. In 1423 kreag et stadsrechten van den poolsken köäning Władysław II Jagiełło. Töt in de 18. eywe bleav et ne vrye stad van de kuyaviaanske geysteliken. In de Tweyde Updeyling van Polen in 1793 wör Łódź inedeyld by Prüüssen. Kort dårup wör et deyl van et napoleontiske Hartogdom Warsjau. De stad küm by et Poolske Kungres in 1815, ne marionettenståt van et Russiske Ryk. In de tweyde Industriäle Revoluty wör et en vöärnaam handelspunt vöär textiel, wat vöäle warkvolk antröäk. Med name düütskers un jöäden. De stad had vanaf dee tyd to maken med groute klassenungelykheid. Dat was good to seen an de gebouwen in de stad; upsichtige heyrenhüse stünden nöäst dunkere fabrikshallen un vervöllene hüürhüse. 

Den industriälen uppepper makeden van Łódź eyne van de grötste städen van Polen. De nazi's hernöömden Łódź in den Tweyden Wearldoorlog *Litzmannstadt*, nå Karl Litzmann. De lüde van Łódź hadden et swår to lyden, un de groute jöädske minderheid wör in de Jöädenwyke van Łódź edreyven. Van dår uut güng et wyder de düütske koncentraty- un vernetigingskampen in. In 1945 wör de stad nen korten tyd de poolske regeyringsstad.

Nå 1989 güng et wat bevolking un ekonomy angeyt rap bargdale med Łódź. Pas vanaf 2010 küm de stad weader en beaten in de beyne. Łódź steyt bekend üm de Nationale Filmskole. De meyste bekende poolske aktöörs un regissöörs hebbet dår hen eweasd, sou as Andrzej Wajda un Roman Polanski. In 2017 wör de stad upenöämen in et Kreative Städennetwark van UNESCO un benöömd töt Filmstad van UNESCO.
Jurgen van Houdt

**J.C.R. (Jurgen) van Houdt** (Rozenburg, 7 mei 1981) is een Neerlaands besteurskundigen, politiekman vuur de ChristenUnie en besteurder. Seed 9 meert 2023 is hee börgemaaster van Riessen-Hooltn.

Van Houdt is geboorn in Rozenburg. Toen as hee zes wekke oold was pakken vaa en moo 'n kroam in en gungen noar Eanske, woer as zin vaa domie wör van de *Noorderkoarke*. Jurgen gung doar noar de gereformeerde legere schole. Later deer hee et VWO op het *Greijdanus College*, de eerste dree joar in Eanske en toen dree joar in Zwolle. In 2016 maken hee ziene studie bedriefskunde an de Universiteit Twente of. Doarnoa leup hee as adviseur bie Atlas, roadsadviseur bie de gemeente Ermelo en als besteurssecretaris bie Consent.

Van Houdt was vanof 2001 actief vuur de fractie van de ChristenUnie in Eanske. Van 2002 tot 2004 was hee vicevuurzitter van *PerspectieF*, de organisatie van et jongevolk van de CU. In november 2006 wör hee 'n eersten zwangerschapsverlof-gemeenteroadslid van Neerlaand, toen as he Hadassa Meijer vervung. In april 2007 wör hee fractievuurzitter, noadat Bernard Veldkamp der vanduur gung vuur ne studiereize noar Amerika hen. In november kwam Bernard wierumme en wör wier fractievuurzitter. Mer in 2008 nöm Jurgen 'n kroam oaver en wör ook liesttrekker bie de gemeenteroadverkiezingen van 2010 en 2014.

Van Houdt wör in mei 2014 wethoolder van Eanske. Bie de verkiezingen van 2018 was hee vanniejs liesttrekker vuur de CU en in meert 2018 wör hee gemeenteroadslid. In juli 2018 en juni 2022 wör hee wier wethoolder. In de knippe had hee o.a. jeugnd en gezin, onderwies, publieke gezoondheid en moatschoppeliken opvaank. Ook was hee stadsdeelwethoolder van stadsdeel west.

Van Houdt wör op 'n 15en december 2022 duur ’n road van Riessen-Hooltn vuuredreagen als niejen börgemaaster. Op 17 februari 2023 maken zee bekeand an de leu det hee et was ewörden, bie keuninklik besloet. Vanof 9 meart van dat joar was et zowied. Op den dag deden ze em ook installeren en beëdigen.

## Perseunlik
Van Houdt hef samen met ziene vrouwe twee dochters en nen zönne.
Lviv

**Lviv** (/ləˈviːv/, /ləˈviːf/; ukrainsk: Львів [lʲwiu̯]; poolsk: **lwów**, düütsk ouk wal es *Lemberg*) is de grötste stad in et westen van Ukraine. Der woanden in 2022 ungeväär 717.273 inwoaners, wårmed as et de up veer nå drukste stad van et land is. Et is et ambtelike centrum van de Oblast un et Raion Lviv un eyne van de kulturele gaddersteades van Ukraine. De stad is enöömd når Leo, den öldsten söäne van köäning Daniel van Rutenie.

In de 14. eywe untwikkelden sik Lviv as et swöärdepunt van Roud-rutenie un Galicie. Et was de höyvdstad van et köäningryk Galicie-Volhynie tüsken 1272 un 1349 un wör dårnå inenöämen döär köäning Kasimir III den Grouten van Polen. Vanaf 1434 was et de streakhöyvdstad van et Voivodeskop Rutenie in et Köäningryk Polen. In 1772, nå de Eyrste Updeyling van Polen, wör de stad de höyvdstad van et habsburgske Köäningryk Galicie un Lodomerie. In 1918 was nen korten tyd de höyvdstad van de Westukrainske Volksrepublik. Tüsken de beide wearldoorlöge in was de stad et middelpunt vöär et Voivodeskop Lwów in de Tweyde Poolske Republik. Nå den inval van de nazi's un de sovjetten in Polen in 1939 wör Lviv underdeyl van de Sovjetuny. 

Med öären Holocaust makeden de nazi's kant wark van de ooit groute jöädske gemeynskap. Teentallen jåren was der ginnen warkenden synagoge meyr in Lviv nå at de sovjetten den lätsten up slot draiden. Et grötste deyl van de ooit groute grupe poolske inwoaners wör uutewesseld med ukrainers tüsken 1944 un 1946.

De olde binnenstad steyt up de wearldarvgoodlyste van UNESCO. Et hevt weagen med kinderköpkes un vöäle olde gebouwen in verskillende bouwstylen, as renaissance, barok, neoklassik un artnouveau. Dee oaverleavden den Tweyden Wearldoorlog groutendeyls. De stad düt wat mediterraansk an. Vandår at vöäle films van de sovjetten dee sik müt afspöälen in Venetie un Rome eigenlik in Lviv sint edraid. Nå den kolden oorlog un de val van den Sovjetuny wör Lviv deyl van et unafhangelike Ukraine.

De stad hevt heyl wat industrien un ouk höyger underwys is der good verteagenwoordigd. Y künnet der når de Universiteit van Lviv un et Lviv Polytechnic. Ouk sit der et Filharmonisk Orkest Lviv un et Opera- un Balletteater van Lviv.
Bessarabie

**Bessarabie** is ne olde streake in Ousteuropa, tüsken de rivyren de Dniester un Prut, et ströymgebeed van de Donau un de Swarte Sey. Tweydarde van Bessarabie lea in wat nu Moldavie is.
Bukovina

**Bukovina** is ne olde streake wårvan rechtevoord et eyne deyl in Romänie un et andere in Ukraine ligt. Et ligt up de noordelike hellingen van de centraal-oustelike Karpaten un de vlakdes wår dee up uutloupet. 

Al vanaf de prehistory sint der spoors van bewoaning bekend, al is et gebeed altyd dünne bevolked ebleaven. Döär de eywen hen hebbet der heyl wat verskillende volker ewoand, med name de ukrainske ruteniers un de romänen (moldaviers). In den 10. eywe wör et deyl van et Kievan Rus-ryk, dee öäre kultuur döärdreyven in de streake. In de tyd van de Golden Horden in de 14. eywe wör Bukovina deyl van Moldavie under hungaarsk bestüür (et middeleywske Köäningryk Hungarye). Dat satteden de poorten lös vöär intrekkers vanuut et angrensende Maramureș, sou as de vlachen, transsylvaanske sassen un hungaren.

De transsylvaanske sassen warren neet med vöäle, mär hadden wal nen houp centen. Dårümme kreagen see et vöär et seggen in de städen van et Princedom Moldavie (byvöärbeald in Suceava of Câmpuling Moldovenesc, wåras de maagdeburgwetten göldden). Vöärin de vroge 13. eywe tröäken der ouk monniken van den Düütsken Order hen, dee as en fort bouwden up nen höävel by Siret.

Et gebeed, wat later to book küm to stån as Bukovina, was tüsken 1775 un 1918 ne streake under et Habsburgske Ryk, et Oustenrykske Keiserryk un Oustenryk-Hungarye.

In 1940 wör et noordelike deyl van Bukovina innöämen döär de sovjetten (ne skending van et Molotov-Ribbentropverdrag). Et gebeed wör tydelik terüggewünnen döär Romänie as bundgenout van Nazidüütskland, do as den lätsten in 1941 de Sovjetuny binnenvöl. In 1944 pakkeden et Roude Leager et weader. Al sou lange as Bukovina besteyt woanden der verskeidene volker döär mekander.

Vandage den dag is et noorden van Bukovina et ukrainske oblast Chernivtsi un et südelike deyl et romäänske gråvskop Suceava. Bukovina wördt wal es et *[[Zwitserlaand|Switserland]] van et Ousten* enöömd üm de verskeidene volker, de dichte wolden un houge bargen.
Minsk

**Minsk** (witrussisk: Мінск, ipa: [mʲinsk]; russisk: Минск) is de höyvdstad un grötste stad van Witrusland. Et ligt an de rivyr de Svislach un de nu undergrundse Niamiha. As höyvdstad geldt et as selvstandig distrikt un hevt et ne uutsünderingssteade in de ambtenarye van et land. In 2023 woanden der sou'n twey miljoon lüde, wårmed et de up 10 nå drukst bevolkede stad van Europa is. Et is eyne van de ambtelike höyvdstäden van et Gemeynebest van Unafhangelike Ståten (CIS) un et Eurasiatiske Ekonomiske Verbund (EAEU).
Man van Mander

Den **Man van Mander** is nen afdrük van en veanelyk wat in 1958 evünden is by Mander, in de twentske gemeynde Tübbige. In disse streake is de grund döärgåns wat suur. Dat hevt et feitelike lyv med bütte un al kats vordebeaten, un de vrykummende un untbindende lyvssappen hebbet oaver de jåren de grund wat verklöörd. Ümdat der by den afdrük en mesken evünden is, gåt geleyrden der vanuut dat et nen kearl was, mär et kan ouk mär sou ne vrouwe eweasd weasen. 

Wat upvalt by et lyk is dat et gin vöte likt to hebben. Der wör anvangelik emeynd, dee sollen rituääl afehakked weasen üm to vöärkummen at den geyst van den douden weader in de beyne solde kummen un rundspöyken. Mär uut wyder undersöök blikt at et allens to maken hevt med dee vetten un lyvssappen. In vöte sittet der neet souvöäle van in un soudöänig köm der ja ouk ginnen afdrük van. 

Den Man van mander is evünden as deyl van ne upgraeving van allerhande prehistoriske saken uut et Vasser Gravveld, en geheyl van sou'n 20 gravhöävels med ürnen, pötte, syrråden un warktüge as bylen un messen. Et heyle spül stamt uut de nye steyntyd van 5300 töt 2000 v. K. of de vroe brunstyd of ysertyd van 3000 jår weaderümme.
Heinrich Himmler

**Heinrich Luitpold Himmler** (7. oktober 1900 – 23. mei 1945) was ryksanvoorder van de *[[Schutzstaffel]] (*SS, beskarmtrupen), vöäranstånd lid van de düütske nazipartye un eyne van de vöärnaamste anvoorders van Nazidüütskland. Hee is vöäral bekend as eyne van de höyvdbedenkers van de Holocaust.

Himmler was reservist in den Eyrsten Wearldoorlog. Selv medvechten dea hee dotyds noch neet. In 1923 güng hee by de Nazipartye un in 1925 by de SS. In 1929 benöömden Adolf Hitler em ryksanvoorder (*Reichsführer*) van de SS. In sesteen jår tyd bouwden Himmler de SS uut van nen koppel van 290 soldåten töt nen macht van en miljoon paramilitären. Hee wüst saken good to organiseren un had nen nöäse vöär waerdige undergeschikkeden; in 1931 köäs hee Reinhard Heydrich. Vanaf 1943 was he beide sjef van de *Kriminalpolizei* (kriminaliteitspolity) un binnenlandsminister. Hee güng oaver alle interne un eksterne polity- un veiligheidsdeenste, ouk de Gestapo (Ståtsveiligheidsdeenst). Ouk was hee höyvd van de Waffen-SS, et militäre deyl van de SS. 

Himmler was interesseerd in boavennatuurlike saken un volkske verhalen. Dåruut dröäg hee by an de rassenregels van Nazidüütskland. Ouk kümmen de esoteriske symbolen un rituälen in de SS van em. Hee was höyvduutvoorder van de volkermoorden van Nazidüútskland un förmden de *Einsatzgruppen* un vernetigingskampen. Up sou ne wyse was hee rechtstreeks verantwoordelik vöär den doud van sou'n ses miljoon jöäden, tüsken de 200.000 un 500.000 romani un noch nen koppel slachtoffergrupen meyr. Nen dag vöär et begin van Operaty Barbarossa begün Himmler med syn *Generalplan Ost*, wåras Hitler in mei 1942 goodköäring vöär gavven. Allens by eynander vermoorden et naziregime tüsken de 11 un 14 miljoon lüde, med name polen un sovjetbörgers.

Achterin den Tweyden Wearldoorlog benöömden Hitler Himmler noch kört as militäär kommandant. Kort dårup as Kommandant vöär et Vervangingsleager un later as wårneamend volmachtigden vöär et heyle Darde Ryk (*Generalbevollmächtigter für die Verwaltung*). Specifyk güng dat üm de leagergrupe Upperryn un de Leagergrupe Vistula. Hee kreag syne updrachten neet rund, wårnå Hitler em löät vervangen. Himmler had in de gate at den oorlog verlöären was, un probeerden et achter Hitlers rügge ümme an to leggen med westelike allieerden. Hitler küm der achter in 1945 un wol em låten uppakken. Himmler probeerden under to duken, mär wör untdekked un arresteerd döär britske tropen. Up den 23. mei 1945 nöäm he syn eigen leaven.
Baltiske Ståten

De **Baltiske Ståten** is ne gadderterm wat verwist når de landen Estland, Letland un Litouwen. Alle dree de landen sint lid van de NAVO, de Europääske Üny, de Eurozone un de OECD.

Oorsprungelik wör der Finland ouk noch by ereakend, mär dat hevt sik kulturääl voordan meyr aneslöäten by Skandinavie.

Esten sint finniske lüde, verwant med de finske nåbers. De letten un litouwen hebbet underling ne vergelykbåre språke un kultuur un wordet eseen as baltiske indo-europääske lüde. In Letland sit ouk noch et livonenvolk van sou'n 250 lüde, dee weader verwant sint an de esten. See woanet an de Livoniske Küste. De lüde in de baltiske landen woanet hyr al dusenden jåren nöäst mekander, un låtet eynander vöär et grötste deyl geworden. Se sint kulturääl verskillend, mär hebbet oaver de jåren wal dinge van mekander oaver enöämen.
Ruteniers (volk)

***Ruteniers'', ''Rutenen*** un ***Rutenisk*** sint termen uut et latynsk üm oustslaviske lüde med an to düden, med name teagen et ende van de middeleywen un vro-moderne tyd. In de middeleywen stünd den latynsken term *rutheni* vöär alle oustelike slaviske volker van et Grouthartogdom Litouwen, as egeaven name vöär lüde uut et vrogere Kievan Rus-ryk. Dårmed was et düs nen gaddername vöär alle hüdige witrussen, russynen un ukrainers. De name *rutenier* hevt stand ehölden, mär is verskeidene dinge gån bedüden. Med name in regionale verwysingen un gelöyv (sou as lidmåtskop van de rutenisk-greekske katolike karke).
Reinhard Heydrich

**Reinhard Tristan Eugen Heydrich** (7. määrt 1904 – 4. juny 1942) was nen hougen pyt in de düütske SS un polityhöyvd under Nazidüütskland. Hee was den grötsten anstichter van de Holocaust un rechstreyks ansprakelik vöär et ümbrengen van sou'n 6 miljoon jöäden, tallouse romani, un andere döär de nazi's unwünskede bevolkingsgrupen.

Heydrich was höyvd Ryksseykerheid un baas van de Gestapo, Kripo un SD. Ouk was he wårneamend ryksbeskarmer (*Stellvertretender Reichsprotektor*) van Bohemen un Moravie. Hee was vöärsitter van de Internationale kriminäle politykommissy (vandage bekend as Interpol). In january 1942 leidden hee de Wannseekonferenty, wårby syne plannen vöär de *Enduplössing* vöär de jöädske sake wörden anenöämen; et afvoren un vermoorden van alle jöäden in düütsk-besat Europa.

Vöär vöäle geskedeniskenners is Heydrich eyne van de düüsterste figuren van et naziregime. Adolf Hitler beskreav em as 'den kearl med et yserne härte'. Hee was grundlegger van de *Sicherheitsdienst* (SD), ne spionagedeenst med as dool et upsporen un uutschakelen van weaderstand teagen de nazipartye döär lüde to arresteren, af to voren un vermoorden. Hee was eyne van de organisatoren van den *[[Kristallnacht]]*, nen landsbreyden pogrom teagen jöäden in 1938. Börgers un SA-tropen vöälen massaal jöäden an. De anvallen warren ne vöärbode vöär de Holocaust. 

In Praag wolde Heydrich teagenstand teagen de düütske besetting breaken döär tsjechiske kultuur teagen to warken un leyden van de tsjechiske weaderstand af to voren un vermoorden. Hee was rechtstreyks höyvd vöär de *Einsatzgruppen*, de speciale taakgrupen dee achter de düütske strydmachten ankümmen, un meyr as twey miljoon lüde med massa-afsketingen un vergassingen ümbrachten, wårunder 1,3 miljoon jöäden.

Heydrich rakeden swår gewund up den 27. mei van 1942 döär Operaty Antropoide. Hee wör in de val eleided döär tsjechiske un slowaakske soldåten, dee dårvöär ne träning van de britten ekreagen hadden. Heydrich störv an syne wunden up den 4. juny. De inlichtingendeenst van de nazi's weys de dörpkes Lidice un Ležáky an as möägelike woansteade van de verantwoordelike anslagleiders. De dörpkes wörden löädig etrökken; alle kearls un jungs vanaf 14 jår wörden afeskötten, de vrouwlüde un kinder wörden deporteerd når vernetigingskampen.
Ginnum

**Ginnum** (Nederlaands: **Genum**) is een dörpien in de gemiente Noordoost-Frieslaand, in de provincie Frieslaand. Dr woont 90 meensen. Dr stet ok 'n kark in Ginnum, die bouwd is in 't 12e joarhunderd.
Radical Redemption

**Joey van Ingen** (Deanekamp 17. september 1990) better bekend under synen artystenname **Radical Redemption**, is nen hardstyle-DJ un musikproducent uut et twentske Deanekamp. Hee hevt up verskeidene groute festivals estån, sou as Dominator, Hard Bass, Defqon en Loudness. Van Ingen is nen söäne van Marga Bult.

Van Ingen drait höyvdsakelik raw hardstyle. Ouk maket hee hardcore-musik un is he by de Minus Militia, med Chain Reaction, Crypsis un MC Nolz.

In 2012 küm syn eyrste album, *Annihilate,* uut, by platenmaker Minus Is More.
Joop Donkervoort

**Joop A. Donkervoort** (22 augustus 1949) is nen Nederlaandse zakenman en de oprichter van Donkervoort Automobielen.

## Oetgoande verbeendige
* TopGear
Kroamschudd'n in Mariaparochie

**Kroamschudd'n in Mariaparochie** is nen korten tekenfilm van twentsen komiek Herman Finkers, emaakt in 1988. Et is et kristelike karstverhaal oaver de geboorte van Jezus Christus, mer dan verteld as of et in Twente geburen. 'n Verteller kuiert Hollands, de figuren in 'n film Twents. Zinsnedes oet dissen film zint dagelikse oetdrukkingen wörden in et Twents.

Nöast dat et bol steet met allerhande woordgrappen löt *Kroamschudd'n* ook verskillende kulturele gebroeken zeen. 'n Film vank al an met een gevelteken in 'n titel. In Oost-Nederland goat de leu hen kroamskudden bie leu wat pas nen kleinen ekregen hebt. In 'n film loopt Jozef en Maria in boerendrachten, kump de bakker langs met nen krentenwegge, dut nen engel poesten op nen middewinterhoorn en zint de Watermölle van Eule en 'n kroezeboom te zeen. De skepers in et veld zeet de engelen an vuur witte wieven. Jozef hef nen Twentsen skeldnaam noar zien timmermansberoop: *Spieker-Jozef*. Mariaparochie is een dorp in Twente, eaven boaven Almelo, de domoalige wonstea van Finkers. 

Et tekenwark is van John Croezen en et spul is inkluurd duur Jessica Bakker. Finkers dut zelf et verhaal an mekaar kuiern en ook de stemmekes van de figuren insprekken. 'n Film doert neet mear as 14 minuten.

In 2023 wör ne opfrisde versie vanniejs oetbracht en dreid vuur RTV Oost en oetgeaven as book.

## Kulturele beduding
In Twente is dissen film nen klassieker wörden. Doezenden zett zik nog alle joaren vuur de tellevisie, want RTV Oost dreit *Kroamschudd'n* op Eersten Karstdag, vasten prik. Völle slagzinnen oet 'n film, zo as 'Kö'j mooi helpen drukken', 'A'j den kearl neudig bint is he der ok nooit!', 'Wir sind drei kluge Leute', en '...en doar weer 'n zön van', zint vaste oetdrukkingen wörden in de Twentse sproake.

## Lieste van verwiezingen


## Oetgoande koppeling

* Et profiel van Kroamschudd'n bie imdb.com
Menskenrechten

**Menskenrechten** sint moräle richtlynen vöär wat vöär grundrechten as en menske hevt. Se geavet an woas en menske un officiäle bestüürsgrupen med lüde ümme höyrt to gån. Disse richtlynen sint vaste legd in wetten, un de meyrderheid van de lüde up de wearld steyt der achter da'j der neet an magt kummen: "ne behandeling wåras alle lüde vanselv recht up hevt, gewoan ümdat se lüde sint." Disse rechten geldet oaveral un altyd un vöär alleman. Wat vöär leavtyd, geslacht, volk, afkumst, språke of gelöyv eyne hevt, maakt dår niks anders an. En paar vöärbealden van disse rechten sint et recht van vry seggen wat y meynet, recht up leaven, recht up beskarming teagen martelen un recht up selvbeskikking (wårby en volk selv mag weaten wee as öär regeyrt).

Et idee van unskendbåre rechten van en menske hevt grouten invlood up wo as internationale wetten un regeyringen warket. Vanselvs is der vöäle to doon oaver wat wal en neet under menskenrechten vallet, un wee der wat oaver en ander menske to vertellen hevt un oaver wat dan.

Wat et woord *recht* precys inhöldt valt ouk oaver to disteren. Eyns künnet de lüde wat hyroaver nådenket et wal worden oaver et idee dat menskenrechten heyl wat ümvat, sou as recht up eyrlike berechting, beskarming teagen slavendryverye, vöärkummen van volkermoard, vrysprekkerye un recht up underwys. Wåras se et noch neet oaver eyns sint is of disse rechten algemeyn geldet. Wat meynet dat der en paar minimale menskenrechten nöydig sint üm de slimste mishandeling van lüde to vöärkummen. Anderen meynet dat et noch vöäl rumer kan, üm de heyle menskheid up en höyger plan to krygen. Ouk wördt de term 'van God ekreagen rechten' wal es nöömd, mär dår kan neet alleman achter stån.

Et besprekken van menskenrechten begün vöäral nå den Tweyden Wearldoorlog un de Holocaust, de stelselmåtige uutroding van jöäden, wårvan as vöäle lüde et eyns warren dat sukswat nooit meyr geböären möcht. Dåruut untstünd in 1948 de Algemeyne Verklåring van de Menskenrechten in Parys, upesteld döär de Generale Vergåring van de Vereynigde Natys.

In vroger tyden dachten lüde nooit up disse wyse oaver rechten vöär ydereyne nå. De echte vöärlouper van et küeren oaver menskenrechten was et idee van natuurrechten, et idee dat alle leavende weasens deyl sint van de natuur un van dåruut ungeväär lyke rechten hebbet. De eyrsten dee dåroaver skreaven warren filosofen as John Locke, Francis Hutcheson un Jean-Jacques Bulamaqui. Dee wörden der vake by anehaald by de Amerikaanske Revoluty un de Franske Revoluty. Van dåruut wör der in de tweyde hälvde van den 20. eywe voordan vaker richting de menskenrechten küerd sou as wy dee vandage kennet. Et was ne reakty up slavendryven, marteling, volkermoard un oorlogsmisdåden. Dårnöäst was et en besef dat mensken van sikselv kwetsbår sint un dat dit noudsaak is vöär en rechtvaerdige samenleaving.
Singraven

**Singraven** is en landgood by Deanekamp in de twentske gemeynde Dinkelland. Nöäst de havesate höyret der ouk de watermöäle van Singraven (1448), en kuutshuus (1868) un en paar pachtbuurderyen by.

Singraven steyt vöär et eyrst in de böker in 1381. Et eyrste Huus Singraven stamt van 1415. De name Singraven bedüdt *grouten graven*. Under anderen hebbet der de oldensaelske Begynen un de Graeven van Bentem ewoand. Dårnå vervöl et huus töt ne bråke. Tüsken 1651 un 1653 wör et afebröäken. Der küm en ny huus, un 1661 wör der noch nen trappentoren by anbouwd. Et huus güng van hande töt hande. De family De Thouars deaden et in 1829 verkoupen an de family Roessingh Udink. Dår hebbet meyrdere generatys der heyl wat an låten verbreaken un upeknapped. Den geavel wör veer meter når vöärden esat, de bouwhüse an de vöärkante vord ehaald vöär en vryer uutsicht un in 1868 küm der ne groute uprydlane vanaf de Ootmörskesestråte up et huus an elegd.

Den lätsten vasten bewoaner, Willem Frederik Jan Laan (1891 - 1966), löät der in syn leaven ouk heyl wat an verslöätelen. Hee gavven et uutendelik an de Stichting Edwina van Heek, med as vöärwaerde dat allens wat hee der an veranderd hevt, sou müt blyvenː den neoklassiken vöärgeavel, et arboretum un de stylkamers in Lodewyk XV- un Lodewyk XVI-styl.
Bestaand:Singraven luchtfoto 15 april 2005.jpg|Singraven van böäventen
Bestaand:Watermolen van Singraven.jpg|Watermöäle van Singraven
Bestaand:Stuw bij Singraven.jpg|Singravens stuw


## Y müt et mär weaten

* De watermöäle van Singraven hevt dree waterrader dee verskeidene möälen andryvetː ne öälymöäle, korenmöäle un de latere holtsagerye.
* Singraven un dan vöäral de watermöälen wörden vake skilderd döär Meindert Hobbema (syn wark 'Moulin à Eau' wat in et Louvre hangt byvöärbeald) en Jacob van Ruisdael.
* Seyd at de nunnen der vord sint sol et der spouken: der geyt noch ne geyst van ne nunne rund. See was inemetseld un estörven. A'j ne treft, kümt der weinig goods van.
Vereynigde Natys

De **Vereynigde Natys** (afkörting: **VN**) of up syn düütsk-neadersassisk **Vereynigde Nationen** sint en internationaal samenwarkingsverbund, upericht in 1951 döär 51 landen. De VN wördt seen as upvolger van de Volkenbund (League of Nations). Et is ne vereyniging dee oaverkupelend oaver meyrere regeyringen warket un saken in de gate höldt as menskenrechten, internationaal recht, wearldwyde veiligheid, gangsholden van de wearldekonomy un weatenskoppelik undersöök når untwikkelingen in kultuur un måtskoppyen. Et algemeyne dool is oorlöge vöärkummen un torüggedringen.

Seyd den 14. july 2011 doot der 193 lidståten an med. Souwat yder internationaal erkend, unafhangelik land sit der by. Vanuut et höyvdkantoor in Stad Nyjork in de Vereynigde Ståten, in Genève in Frankryk, Wenen in Oustenryk un Nairobi in Kenia kummet afvaerdigden van alle lidståten tohoupe, üm oaver dringende wearldsaken to küren un beslissen. Seyd ende jåren '90 van de 20. eywe kikt de organisaty voordan meyr up nå interne untwikkelingen un wat de Vereynigde Natys kan doon üm by to draegen an ne nye metode vöär wearldwyse samenwarking. 

De warkspråken van de VN sint arabisk, engelsk, fransk, mandaryn, russisk un spaansk. Alle dokumenten wordet nå dee ses språken öäversat.

Under de VN vallet ses höyvdorganisatys: de generale vergåring, de VN-veiligheidsråd, de ekonomiske un sociale råd, et internationale strafhov, et VN-sekretariaat un de trustskopråd (den as al seyd 1994 inaktiv is). De VN bestüürt ouk under meyr speciale agentskoppen, fundsen un programma's, sou as de Wearldbanke, de Wearldgesundheidsorganisaty, et Wearld Voodselprogramma, UNESCO un UNICEF.

In 2024 is den vöärsitter van de VN sekretåris-generaal António Guterres uut Portugal. Hee begün up den 1. january 2017 un wör in 2021 herköäsen. Geld krigt de VN van lidståten, dee selv bepålet wovöäle as se inlegget.

DE VN un vöäle van syne medwarkers hebbet ne heyle rygel Nobelprysen vöär Vreyde kreagen, mär neet alleman is eaven positiv oaver wo good et wark is wat se doot. Wat meynet dat de organisaty ne vöärname kracht vöär vreyde un menskelike untwikkeling is, anderen segt at et vordesmeaten geld is un dat et ne umkoupbåre, bevöäroordeylde grupe is.

## Lidståten
Up et ougenblik sint der 193 lidståten. Wat anderen ståt up de rulle as wårneamend lid.
Watermöäle van Bels

De **Watermöäle van Bels** is ne watermöäle in de Mosbeake in de twentske gemeynde Tubberge. Upetrökken in 1725 uut sandsteyn un vakwark, warkeden de möäle eyrst as papyrmakerye. Vanaf 1845 deaden se der ouk weagenwachterskruud målen. Dat was en bestanddeyl üm koffee med to vervangen, wat in dee tyd vöär gewoane lüde noch en luxeprodukt was.

Eyrsten papyrmaker was Hendrik Meyer. Do as den uut de tyd küm un papyr voordan minder upbrachteden, löät syne vrouwe der ne tweyde möäle teagenoaver setten an de andere kante van de Mosbeake. In 1860 beslöät öären söäne et papyrmaken to låten un der ne korenmöále van to maken.

De möälenkolke un stuwvyver gröäv hee der in 1874 by. In 1914 kochteden de family Bels et heyle spül un makeden van et rechter gebouw ne korenmöäle. Vöär et boavenslagrad küm ne turbine in de steade.

In 1957 kochteden Stichting Het Overijssels landschap de möäle un allens wat der by an höyrt. See deaden et düchtig upknappen. In 1962 güng et lös as teahuus un restaurant.

## Vöärlichtingscentrum
In et möälendeyl hevt stichting 'de Overijsselse Molen' n informatysteade inerichted. Dår is to verneamen wodöänig as et upknappen güng un wat vöär möälens der in Oaveryssel to vinden sint. Nen olden brander van et weagenwachterskrüüd warkt weader, un in den kelder sint verskillende soorten windmöälen to bekyken.

Yderen tweyden un veerden sündag van de månd doot se de möälen bedenen vöär publik.

## Brunnen

* Molens.nl. "Watermolen Bels te Mander". Bekeaken up 2. january 2024.

## Uutgånde verwysing

* Watermolenbels.nl - Officiäle websteade
Papyr

**Papyr** is en dün un büügsaam materiaal, wat vöärnamelik gebruked wördt um up to skryven, skilderen, teykenen, drükken, dinge med to verpakken of uppervlakdes med to puutsen. Et wördt med de hande of in en fabrik emaked döär cellulose veasels uut holt, olde todden, grössen of andere planten to vermålen, med water an to lengen un et dan döär en skarm of slat to halen. Et water lekket der döärhen un de veasels verdeylt sik lykmåtig oaver et skarm. Dårnå wördt et anedrukked med en swår gewechte un to dröygen elegd.

Papyr wör van oorsprung med de hande maked. Rechtevoord kan et med groute machines, wår mangs lappen van 10 meter breyd by tweydusend meter de minute uutrullet.

Papyr wördt vöär heyl wat dinge gebrukedː drükkerye, skilderen, grafisk untwerp, reklamewark, verpakkingen, versyring, skryven un skounemaken. Wyders kan et denen as filterpapyr, behang, laminaat vöär warkbanken, geld, un in verskeidene industriäle processen un in den bouw. 

Et proces van papyrmaken wör untdekked in Oustasie, meyst wårskynlik in China. Den eyrsten wat et beskreav was den hovmeister Cai Lun van de Han-dynasty. Toch stammet de öldste vündste van papyr al uut de 2. eywe vöär Kristus uut China. Et meyste moderne papyr-uut-pulp wördt emaked in China, med de Vereynigde Ståten as tweyde grötste producent.
Willem Bulter

**Wilhelmus Josephus (Willem) Bulter** (Lonneker, 25 febrewaori 1944) is nen schriever dee aktief is veur de Twentse sproak. Ok hef hee beuk schreven in 't plat. Hee maakt ok deel oet van 't redaksioneel klaankbröd veur aandere schrievers as Peter van der Molen.

## Skrieverieje

* *Het wichke van Bliednsteens bleek (schreven in 't [[Oost-Tweants]]),*  Uitgeverij Twentse Media, 2015, ISBN: 9789071517426.
* *Lonneker oorlogsverhalen (schreven in 't [[Nederlaands|Hollaands]])*, Uitgeverij Twentse Media, 2019, ISBN: 9789071517549.
Tomate

De **tomate** is de eatbåre bease van de ***Solanum lycopersicum***. Oorsprungelik kümt de plante uut westelik süüdamerika, meksiko un middenamerika. Et woord *tomate* kümt van et nahuatl-woord *tomatl*. De spanjaarden nöämen de plante med når Europa un nöömden em *tomate*. Et kan good weasen dat de inheymske volker van Meksiko et al rund 500 vK verbouwden. De azteken gebröäken et al in öäre gerechten do as de spanjaarden et aztekenryk binnenvöllen. De spanjaarden nöämen nen houp planten med in wat nu to book steyt as de kolumbiaanske uutwesseling. Van dåruut wör de tomate invoord in groute deylen van de koloniseerde wearld vanaf de 16. eywe.  

Tomaten kö'j rauw un ekoaked eaten un gåt in vöäle gerechten, saucen, salades un dranken. Walbekeaken sint tomaten vrüchten - botanisk selvs beasen - mär toch wordet se döärgåns by de grööntes ereakend.

Der is ouk heyl wat med ekweyked, wårdöär as der nu nen unmündigen houp soorten tomaten sint. In kassen sint tomaten et heyle jår döär to kweyken. Tomatenplanten wordet 1 töt 3 meter houge. Den stam hevt van sikselv neet vöäle kracht un müt understütted worden. Vöäle tomatensoorten sint feitelik blyvend, mär wordet meysttyds as jårlingen upekweyked.

De bease van de tomate is by de meyste soorten roud. Mär der sint ouk geale un dunkerpaerske varianten. De grötde van de beasen is afhangelik van et soort. Wat wordet der neet grötter as 1 cm döärsneyde, anderen wal meyr as 10. Sommige tomaten sint rund, de pruumtomaten hebbet meyr nen ei-förm.
Bas Nijhuis

**Hendrikus Sebastiaan Hermanus (Bas) Nijhuis** (Eanske, 12. januari 1977) is nen vootbalskeidsrechter un televisypresentator uut Neaderland. Hee düt seyd 2005 floiten in de Eredivisy.

Selv dea Nijhuis as jünken ouk vootballen. By RKSV VOGIDO un De Tubanters 1897 in Eanske. Med vyvteen jår floiteden hee syne eyrste wedstryden. Seisoon 2005/06 kreag Nijhuis syne A-ståtus as KNVB-skeidsrechter. Ouk butenlandse wedstryden vråget se em vöär: byvöärbeald in 2008 leidden hee de UEFA Champions League-wedstryd tüsken Arsenal un Liverpool. Up den 18. oktober 2011 makeden hee syn debuut in de UEFA Champions League in de wedstryd tüsken Olympiakos un Borussia Dortmund. Up den 21. december 2011 was Nijhuis baas oaver beakerwedstryd tüsken Ajax un AZ. In de 37. minute wör den stille legd üm en vöärval med eyne van de tokykers. Up 23. december 2013 haalden de UEFA Nijhuis terügge uut de lyste vöär skeidsrechters by interlandwedstryden. Hee must weaderümme van de Elite Development-grupe når category I. Synen streakgenout Björn Kuipers mocht anblyven. 2015 mocht Nijhuis as noch med in de elitegrupe, mär vlöög der in 2017 weader uut. Vanaf 2021 is et med Nijhuis helemål dån med butenlandske wedstryden. In 2022 haalden se em van de internationale lyste.

Oktober 2017 bracht Nijhuis en book uut (med hülpe van Eddy van der Ley). In *Niet zeiken, voetballen!* hevt hee verskillende verhalen uut syne loupbane upeskreaven. Vanaf february 2018 düt hee ouk en televisyprogramma presenteren: Arctic Challenge Tour up RTL 7. By de vootbalpråterye van Veronica Inside skuvt Nijhuis mangs an üm met to küeren as et oaver skeidsrechterssaken geyt. Seyd 2. mei 2019 is Nijhuis eyne van de anjagers vöär de Roparun.

Nijhuis steet bekeand as nen skeidsrechter dee völ doorspöllen löt en nich te rap flöt bie fysiek spel of harre tackles.

## Bökerlyste

* 2017 *Niet zeiken, voetballen!*
Fred van de Ven

**Fred van de Ven** (Hengel, 14. april 1949 - dår, 24. määrt 2020) was nen kunstenmaker, musikant, skryver un dichter uut et twentske Hengel. Üm de kost to verdenen was he lecht- en gelüüdsman by teater Concordia in Eanske. Tüsken 2008 un 2010 was hee den eyrsten stadsdichter van Hengel, wåroaver hee meyr as hunderd gedichten skreav. Dat dea hee in et neaderlandsk un neadersassisk, un soudöänig dat he se ouk singen kun. Van de Ven had al de verkeyrde kwåle (lungkanker), mär COVID-19 drukkeden em in 2020 oaver den rand. Up den 24. määrt van dat jår küm hee uut de tyd, as den eyrsten koronadouden van Twente.

By leaven dea Van de Ven vöäle uptreaden med syne musikgrupe Triooo, wåras hee sanger was un de meyste teksten skreav. Med syne vrouwe, Yvonne Eikenaar was he deyl van de sanggrupe Sansan. Van de Ven skreav ouk regelmåtig in et twentske literäre blad De Nieje Tied.

## Vöärbeald
Hyrunder en vöärbeald van *Bennie*, eyne van Van de Vens bekendere nummers:

Kön iej oe wa
kön iej oe nich
veursteln?
Wat of et is, veur n vent
um te stoan in disn bend?
Kön iej oe wa
kön iej oe nich
vöärsteln?
Ken iej Bennie wa
Ken iej Bennie nich
van gezich?
Hee wol zo geern bie oons spöln
hee kon lang zo plat nich luln
ha'k a wa dach
ha'k a wa zeen
dat he gung.
Joa wat meant n dokter?


## Y müt et mär weaten

* Eyne van syne beste möäge un groute vöärbeald was skryver un dichter Willem Wilmink uut Eanske. Den skreav et gedicht *Cowboy Fred* vöär em do as he 50 wör.
Marvin Ávila Jr

**Marvin Ávila Jr** (IPA: /ˈmaɾβin ˈaβila xɾ/; Guatemala City, 17 meert 2008) is nen vootballer uut Guatemala.

In syne loupbane spöälden hee vöär Santa Lucía Cotzumalguapa un Antigua Guatemala.

## Uutgaonde verwiezingen
* Transfermarket
* Soccerway

## Rifferenties


## Oetgoande verbeending

* VIAF: 109145911093127060104
* WorldCat Identities: 109145911093127060104
Watermöäle

Ne **watermöäle** is ne möäle dee anedreaven wördt döär waterkracht. Et is en bouwwark wat med en waterrad of waterturbine in ströymend water steakt un sou en mechanisk proces andrivt, sou as målen, rullen of hameren. Med disse processen künnet vöäle goderen emaked worden, sou as bloom, holtwark, papyr, textyl un nen houp metalene produkte. 

Watermöälen wordet vake indeyld up of et rad platligt of rechtup steyt.  

De menske makeden nen flinken trad vöäruut in de techniske untwikkeling do as et waterrad uutevünden wör. Water hevt ja vöäle meyr kracht as en menske, wårdöär heyl wat meyr terechte maked worden kun. Waterrader wörden in Egypte, Syrie, India un China al rap gebruked in de landbouw, as skuppenrad üm water up to krygen un et land to bewateren. Undersökers meynet dat et eyrste waterskuprad rund 1200 vK in Mesopotamie gebruked wör.

Den eyrsten wat waterkracht as energybrunne beskreav was Philon van Byzantium. De greken in den 2. eyw vöär Kristus wüsten al van watermöälen. Ouk de Romeinen deaden heyle bouwwarken up waterkracht uutdenken. En vöärnaam vöärbeald uut de 2. eywe ligt by et franske Fontvieille. In de Middeleywen untwikkelden de lüde noch meyr topassingen.

Med den kumst van stoum un elektriciteit warren watermöälen neet meyr nöydig. Rechtevoord wordet se noch vöäle underhölden vöär turisme.
Belle van Zuylen

**Belle van Zuylen** of **Belle de Zuylen**, volledige name **Isabella Agneta Elisabeth van Tuyll van Serooskerken**; vanof der hielijk ok **Isabelle de Charrière** (Zuilen, 20 oktober 1740 – Colombier, 27 december 1805) was een Nederlaandse en Zwitserse Fraanstalige schriefster en componiste. Ze schreef romans, (zölf)petretten, fabels, gedichten, novelles, pamfletten, tenielstokken, opera's, libretti en meziek, en componeerde wieder liedties, menuetten en klaviersonates. Ze hef duzenden brieven eschreven, daor as der meer as 2600 van bewaard ebleven bint. 't Bekendst is ze vandage de dag um heur brieven en romans. Belle van Zuylen was slim geïntereseerd in de maotschoppelijke ontwikkelings en poletiek van heur tied. In 't bezunder heur wark rond de tied van de Fraanse Revolutie wördt as belangwekkend eziene.
Muse

**Muse** kan meyrere dinge bedüden.

* Ne Muse (mytology) - en mytisk weasen of figuur wat eynen helpen düt üm kreative dinge to maken
* Muse (band) - nen britsken rockband.
Woals Broabant

De provìnzie **Woals Broabant** (Frans: *Brabant wallon*, Nederlaands: *Waals-Brabant*, Picardisch: *Brabant walon*, Woals: *Roman Payis*, *Braibant walon(e)*), mit as heufdstad Woaver (Wavre), is ain van de tien provìnzies van Belgie. De provìnzie telt sikkom 415.000 ienwoner (2025). Zie is de jonkste en ook de klainste van de vief Woalse provìnzies.

t Grinst ien t zuden aan Hainego en Noamen, ien t noorden aan Floams Broabant en ien t oosten aan Loek.

## Ontstoan
De provìnzie ontston deur de olle provìnzie Broabant te splitsen bie de toalgrins laangs ien n Floams dail (Floams Broabant), n Woals dail (Woals Broabant) en t aan de iendailn ien provìnzies onttrokken Bruzzels Heufdstedelk Gewest. Dizze schaaiden von stee op 1 jannewoari 1995. De provìnzie Floams Broabant heurt tot t Floams Gewest, de provìnzie Woals-Broabant tot t Woals Gewest. t Bruzzels Heufdstedelk Gewest wordt volledeg omsloten deur Floams-Broabants grondgebied.

## Toal
De offisjele toal is t Frans. De lokoale dialekten binnen Picardisch en Woals.

## Arrondisemìnten
* Arrondisemìnt Nijvel (Nivelles)

## Gemaintes
Gemainten mit n stadstitel hebben *(stad)* aachter heur noam stoan.

## Boetende hìnwiezen
* AlleCijfers.be
Witte Wieven (film)

**Witte Wieven** is nen gruselfilm uut 2024. Den film drait üm Frieda (spöäld döär Anneke Sluiters), ne vrouwe dee gin kinder krygen kan in ne stark gelöyvige gemeynskop. Et dorp steyt midden in ne oapen steade in en neaderlandsk wold, argens in de vroge middeleywen. De gemeynskop mag neet in et wold kummen, want dår waret düvels un bouse geysten rund. Döär ümstandigheiden kümt see der toch in torechte. Dat see der leavend weader uut kümt, löt öäre dorpsgenoten denken, see müt dan wal beseaten weasen. As see dan ouk noch swanger blikt to weasen he'j helemål et skåp an et dryten.

Et verhaal van den film is ne nye variaty up eyne van de olde noordwesteuropääske volksverhalen ümtrent witte wyven, spoukachtige weasens dee up heidegrunden rundwaret. 

Bedenker un uutvoorder was filmmaker Didier Konings, Marc Nollkaemper güng oaver et verhaal. Den film was vöär nationale televisy to seen up 16. määrt 2024, as underdeyl van *Koolhoven presenteert,* en projekt van u.a. Martin Koolhoven un de VPRO, wårin as films andacht kryget dee as by et Internationaal Filmfestival Rotterdam vöär et eyrste to seen warren. 

## Språke
De filmkarakters spreaket nen mengförm van neadersassisk. Et düt in weasen wat drentsig an, mär der sittet ouk twentske un grönningske wöörde by döär. De aktöörs künnet gin woord neadersassisk. Dår hebbet se religyweatenskopper Arjan Sterken by ehad.

## Spöälerslyste

* Anneke Sluiters as *Frieda*
* Nola Kemper as *Sasha*
* Reinout Bussemaker as *Bartholomeus*
* Joy Verberk as *Elsind*
* Leon van Waas as *Gelo*
* Nikita van der Linden as *Sibbia*
* Mark Eikelenboom as Sunno
* Tilo van Driel as *Enno*
* Vincent van den Broeck as *Wisund*
* Len Leo Vincent as Hikko

## Uutgånde verwysing

*
Noamen (provìnzie)

**Noamen** (Frans: *Namur*, Nederlaands: *Namen*, Woals/Picardisch: *Nameur*) is n Belgiese provìnzie in Wallonie. De provìnzie ligt ien t zuden van Belgie en grìnst in t oosten aan Loek en Luxembörg, in t westen aan Hainego, in t noorden aan Woals Broabant en in t zuden aan Frankriek. De provìnzie telt sikkom 505.000 ienwoner (2025). De heufstad is Noamen (*Namur*).

De provìnzie Noamen is Franstoalig. De streektoal binnen t Woals, Picardisch en Champenois.

## Arrondisemìnten
* Arrondisemìnt Dinant
* Arrondisemìnt Noamen (Namur)
* Arrondisemìnt Philippeville

## Gemaintes
Gemainten mit n stadstitel hebben *(stad)* aachter heur noam stoan.

## Boetende hìnwiezen
* AlleCijfers.be
Loek (provìnzie)

**Loek** (Frans: *Liège*, Duuts: *Lüttich*, Nederlaands: *Luik*, Woals: *Lidje*, Limbörgs: *Luuk*, Ripuarisch: *Lüttish*, Luxembörgs: *Léck*) is n Belgiese provìnzie in Wallonie. De provìnzie ligt ien t noordoosten van Belgie en grìnst in t zuden aan provìnzie Luxembörg en laand Luxembörg, in t westen aan Noamen, Woals Broabant en Floams Broabant, in t noorden aan Belgisch  Limbörg en Nederlaands Limbörg en in t oosten aan Duutslaand. De provìnzie telt sikkom 1.123.000 ienwoner (2025). De heufstad is Loek (*Liège*).

De provìnzie Loek is Frans- en Duutstoalig. De streektoal binnen t Woals, Luxembörgs, Ripuarisch en Limbörgs.

## Arrondisemìnten
* Arrondisemìnt Borgworm (Waremme)
* Arrondisemìnt Hoei (Huy)
* Arrondisemìnt Loek (Liège)
* Arrondisemìnt Verviers

## Gemaintes
Gemainten mit n stadstitel hebben *(stad)* aachter heur noam stoan.

## Hìnwiezen


## Boetende hìnwiezen
* AlleCijfers.be
Brussels Heufdstedelijk Gewest

't **Brussels Heufdstedelijk Gewest** (Nederlaans: *Brussels Hoofdstedelijk Gewest*, Frans: *Région de Bruxelles-Capitale*) is n dailstoat van België. 't Nederlaans en Frans bin der de officiële taal en de inwoners worden Brusselaars enuumd. De dailstoat ef 1,26 miljoen inwoners (2025), is 162 km² groot en ef 19 gemienten. De heufstad is de stad Brussel.

## Oetgaonde verwiezingen
* AlleCijfers.be
Telugu (taol)

**Telugu** is een Dravidische taol die ze vanolds praot in de Indiase staoten Andhra Pradesh en Telangana.
Postmodernisme

**Postmodernisme** is ne ströyming in de filosofy, bouwkunst, kunst un skryverye. Et vöärnaamste idee der van is dat der ginne vaste *wårheid* of warkelike *autenticiteit* besteyt un düs ouk gin good of faute in stylköäses. Dårmed trekket postmodernisten ideen uut de Verlichting in twyfel. Se müt niks hebben van de 'groute verhalen' van de moderne tyd, wilt niks weaten van ne vaste unumstoatelike kennis, regels un bedüding vöär ydereyne (et is ja mär net wo as y et bekyket en wat uwen achtergrund is), un wyst der up dat politiken macht afhangt van et döärdrükken van gedachtengood. In et postmodernisme wördt emeynd dat der ginne vaste warkelikheid is, want der valt neet nå to gån of ydereyne et up deselvde wyse beleavt.

Et wördt seen as ne vöördsetting of 'logisk antwoord' up et modernisme. 

Ümdat et vaste waerden verwarpet, is postmodernisme to herkennen an ideen dee as den bedenker alleyne by sikselv kan någån, vöäl gebruuk van irony, spotdryven med groute ideen of vaste waerden un eklektik (en wild un willeköärig samenvogen van stylen un ideen).

Wat lüde hebbet wat teagen postmodernisme, ümdat se meynet dat et niks bydrägt ümdat et weatenskoppelike bewysen un vastigheid in de wearld betwyfelt. As nen weatenskopper wat wår enömmen hevt, kan nen postmodernist seggen: wo weat y sou vaste dat ik et neet anders sol bekyken?

## Vöärbealden van postmodernisme
Eynen postmodernen skryver was Brian O'Nolan uut Yrland. Syne böker trekket sik niks an van ideen oaver wat skryven sol mütten weasen. Et book 'An Béal Bocht' (*Et* *Arme Küeren*) is eyne groute parody up eyrdere yrske skryvers dee de yren altyd eynsydig typeerden. Hee nemt bepålde typiske beskryvingen un maket se letterlik. In vöäle literäre warken wördt esegd dat "echten yrsken jungens upgroiden döär in de aske to krupen" (med andere wöörde: buten in den drek spöllen un de bukse good swart krygen). In syn book löt nen olden kearl synen kleinsöäne letterlik döär de aske krupen.
Johann Schoon

**Johann Loets Schoon** (Spetzerfehn, 26 jannewari 1894 - Sanderbusch, 19 meie 1968) was een schriever in 't Oostfries en in 't Hoogduuts. In 1966 wun e de Freudenthal-Pries, ien van de veurnaamste Nedersaksische priezen.

## Achtergrond, opleiding, kostverdienerije
Schoon zien va Loet was boer en binnenschipper en dreef mit de vrouwe, Margaretha Mansholt, 't postagentschop en spoorwegbureau. Ok bediende e de spoorwegbrogge en runde e een eetgelegenheid. De veurolders bint etraceerd töt 't begun van de vervening van de streke (1746). Johann Schoon wol eerst leraar wörden, mar van de beroepsopleiding in Auerk zolden ze hum vurtestuurd hebben wegens 't lezen van verbeuden lectuur, namelijk *Sherlock Holmes*. Hij wördden postbode en kantoorwarker en vöcht in beide wereldoorlogen mit; in de jaoren dartig was e bij de NSDAP. Nao de Tweede Wereldoorlog, waorin e een poosien kriegsgevangene van de Engelsen was, warkte e as theeverkoper. Mit zien vrouwe Nanny had e drei kiender. De Platduutse dichteres Greta Schoon mus oom tegen hum zeggen.

## Schrieverije
Vanof 1920 stunden der van Schoon stokkies, verhalen en in bezunder gedichten en ballades in regionaole kraanten en Heimatkaternen. Veural in de jaoren vieftig en zestig was e daor drok mit. Töt an zien dood schreef e honderden teksten veur kraanten; miest Hoogduutse teksten, mar ok Platduutse. 'Ik bin uut krangigheid gaon schrieven,' zee e, 'umdet alle Fehntjer (veenarbeiders) goeie vertellers bint, mar niet kunt schrieven. Toch hebt veulen van heur, veural ok mien veurolders, zo veule mitemeuken dej der wal een dozien romans aover kunt schrieven.' Deur zien schrieverije kwaamp e bekend te staon as 'de Hermann Löns van Oostfrieslaand' (Löns was iene die veule aover netuur en Heimat schreef). Schoon zat bij de Oldenbörger Schrieverkring.

Schoon dreug bij an 't Hoogduuts-Platduutse woordenboek van taalkundige Otto Buurman. Ok schreef e een beste bulte tiedschriftartikels aover netuur en volk van Oostfrieslaand. Een keuze uut zien wark, *Wulfsblömen: Hoch- und niederdeutsche Geschichten und Gedichte*, verscheen in 1989 bij Schuster-Verlag in Leer.

## Uutgaonde verwiezings
*An Johann Schoon ewijde webstee, Hoogduuts
*Ostfriesische Landschaft: ''Johann Loet SCHOON'' (pdf, Hoogduuts)

*Plattmakers aover Johann Schoon