Deelstoaten van Duutslaand

De **dealstoaten van Duutslaand** (Duuts: *Länder* of *Bundesländer* bint de zesteen dealstoaten van de Bondsrepebliek Duutslaand. Zee hebt eaigne groondwetn, parlemeanten en regearingn. Aans as in nich-federalistiese lände hebt de dealstoaten in Duutslaand völle bevoogdheaden en invlood op de federale bestuursloage: den Bondsroad, den as de dealstoatregearingen verteagnwoordigt, beslis met oawer völle federale wetn.

Al et groondgebeed van de Bondsrepebliek lig in ene van de deelstoaten. Met *Bundesgebiet* (*federoal gebeed*) wörd et hele Duutslaand bedoold. Der is gin deelstoatloos gebeed wat direkt deur de federoale oawerheaid bestuurd wörd (Aans as biejveurbeald in de Vereanigde Stoaten, met öare United States territories, zo as een antal eileande). De greanzen van nen dealstoat könt alleannig met een plebiskiet anpast wördn. Noordrien-Westfalen hef de meeste inwonners, Breemn de meenste. Ok wat oppervlakte angeet is Bremen et kleainst en Beiern et grötst. A'w stadstoaten neet metrekkent, dan hef Saarlaand et meenste antal inwonners en oppervlakte.

## Naamen

De Duutste Groondwette van 1949 neumt de dealstöate "*Land*" (mearvold: "*Länder*"). Vaker broekt ze n term "*Bundesland*", umdet *Land* ook veur nen nasjonalen stoat as Fraankriek of Polen kan wean. In Duutslaand zegt zee ok nich "*laandelik*" (*ländlich*) as et um de hele Boondsrepubliek geet, moar "*bundesweit*".

De meeste dealstoaten neumt zichzölf *Land* (zo as *das Land [[Sleeswiek-Holstain|Schleeswiek-Holsteen]]*). Beieren, Saksen en Turen broekt n term *Freistaat*, een old woord veur 'republiek'. Et parlemeant van nen dealstoat het vake *Landtag*. De dealstoatregearige het *Landesregierung* of (in Beieren en Saksen) *Staatsregierung* en zienen veurzitter *Ministerpräsident*. De ministers hett *Minister* of *Staatsminister*. vake zegt zee *Landesminister*, ofhaanklik van de umstandigheden,  um et verskil met nen federalen minister an te gevven, um dus n *Bundesinnenminister* (federale minister van binnenlaandse zaken) van nen *Landesinnenminister* vort te könn zegn.

Sömmige deelstoaten wordt *Bindestrich-Länder* (koppelteken-leande) neumd, umdet öaren naam ne samenvooging van euldere leande is. Veurbeelden bint Baden-Wurttembarg en Saksen-Anholt. Ok annere laandsnamen komt vake van samenvogingen in et verleden; zo besteet Beieren oet Ooldbeieren, Fraanken en n deel van Zwaben. Veur wat leande bint ofkortingen in-burgerd. Veural *NRW* veur Noordrien-Westfalen, terwiel Hamburg as stad de ofkörtige van zinne autokentekenplate hef: *HH*. Meender bekeand is biejveurbeeld *BY* veur Beieren.

### Tabel van dealstöate

### Symbolen

De dealstöate hebt öare eaigne symbeule zoo-as vlagge en volksleed. Disse bint veur n deel völle older as de Bondsrepubliek. In t heale Duutslaand is bekeand det blaaw en wit de kleuren van Beieren bint, t witte peerd t woapendeer is van Neersassen en in Sleeswiek-Holsteen wörd et leed *Schleswig-Holstein meerumschlungen* met leefde behoolden. Noordrien-Westfalen biejveurbeald vereanigt in zinne vlagge et greun-wit van de Rienproveensie en et rood-wit van Westfalen.

De vlagn van Rienlaand-Palts, Neersassen en Saarlaand hebt de kleuren van de federale vlagge: zwart-rood-gold, moar dan wa met egene stoatswoapens der in. Rienlaand-Palts wol in 1948 op de demokratiese tradisie van dee kleuren wiezen en noadruk gevven det et biej nen niej op te richten Duutsen stoat heurden; Neersassen keus in 1951 veur dee kleuren umdet zee tegenoawer n poar laandsdeale van Neersassen neutroal warn; Saarlaand wiln in 1957 net as Rienlaand-Palts noadrök gefn de't biej Duutslaand heurn.

### Stadtstaaten
De dealstoaten wordt vake indeeld in *Flächenländer* (*Fläche*: vlakte) en *Stadtstaaten*. De dree Stadtstaaten hebt wa dezölfde rechten en plichten as aandere dealstoaten. Stadtstaat bint Berlien, Hambörg en Bremen. De dealstoat Bremen besteet oet twee steaden: Bremen en Bremershaawn.

Berlien, dee ok de Duutse heufdstad is, is völgns zinne groondwette *ein deutsches Land und zugleich ene Stadt* (n Duuts laand en tegeliek ne stad). De ministerpresideant is n *Regierender Bürgemeister* en t parlemeant t *Abgeordnetenhaus*. t Biejveuglik noamweurd *Regierender* verwis noar de situoasie noa n Tweadn Wearldkrieg, toon d'r ok nen *Oberbürgermeister* van Oost-Berlien was.

Hambörg en Breemn nöamt zichzölf *Hansestadt*, öm t good te zegn: *Freie und Hansestadt Hamburg* en *Freie Hansestadt Bremen*. Van de vreuger mear as 200 steadn dee dreks öf indreks biej de Hanze heurn broekt önnevear 20 teagnweurdig nöch n biejnoam "*Hansestadt*"; dit hef vearer ginn stoatsrechtlikn öf legoaln beteknis moar wör mear broekt in city marketing. n Burgermeaster van Hambörg is n *Erster Bürgermeister* en den van Breemn hef de titel *Präsident des Senats und Bürgermeister* (kört ok: *Senatspräsident*). De parlemeante in disse twea dealstöate hett *Bürgerschaft*. De regearign van Berlien, Hambörg en Breemn hett *Senat*, n lid d'rvan *Senator*.

Berlien, Hambörg, Breemn en Bremershaawn (in de Vrieje Hanzestad Breemn) bint *[[Kreisfreie Stadt|Kreisfreie Städte]]* en hebt ginne gemeantn. Wa besteet d'r *Stadtbezirke* (distriktn) zoo-as in gliekboare grötte steadn in oare deale van n wearld.

## Bevoogdheadn

De oawerheaidstöake in Duutslaand bint zoowat aajt zoak van de dealstöate - behalwe as de Groondwette zeg det bepoalde töake öp federoal nivoo oawerlegd wörn mött. Oawer n antal zoakn goat Bond (verteagnweurdigd deur n Bondsdag, t nasjonoal parlemeant) en dealstöate (verteagnweurdigd deur n Bondsroad samn. D'r bint dös drea seurte wetngeffige in Duutslaand: zee, dee alleannig federoal doan wörn könt (biejveurbeald defensie, muntn), gesämnlike wetngeffife (zoo-nöamde toostemmigeswetn, biejveurbeald belastign) en dealstoatwetngeffige (biejveurbeald skolige en kultuur). Federoale wetn hebt veurrang öp dealstoatwetn: *Bundesrecht bricht Landesrecht* (art. 31 van de Duutse Groondwette).

t Önnerwies in Duutslaand hör töt de töake van de dealstöate, moar ömdet a te grötte verskiln binnn Duutslaand nich gearne wört zeen warkt de dealstöate samn via de *Kultusministerkonferenz*, dee biejveurbeald gesämnlike standöarde veur de enddiplomaas bepöal.

## Struktuur

Nen dealstoat hef n parlemeant met eann kimmer (alleannig Baiern had, töt 1999, nen tweadn kimmer, n *Senat*). De regearige wör deur t dealstoatparlemeant keuzn. t Höng of van de groondwette van n dealstoat ö't parlemeant biejveurbeald alleannig n regearigesleader kös, zoo-as biejveurbeald in Saksen-Anhalt, öf de heale regearige, zoo-as in Baden-Württemberg. n Lid van de dealstoatregearige kän lid van t parlemeant wean, moar det is oft nich verplich. Ne oetzöndrige is Noordrien-Westföale woar de groondwette bepöal det n minister-president lid van t parlemeant wean mött. Deur de ofweazigheaid van n eaign stoatsheufd döt n minister-president dee funksie; de invoorige van n minister-president wör oft doan deur n veurzitter van t dealstoatparlemeant. Öp federoal nivoo hef Duutslaand ginne plebiskietn, moar öp dealstoat- en gemeantenivoo oft wa.

n Territorioaln struktuur van nen dealstoat kän grötswies verskilnd wean, moar d'r bint ok oawereankömstn. De grötste dealstöate Baden-Württemberg, Baiern, Hessen, Noordrien-Westföale en Saksen bint önnerverdeald in *[[Regierungsbezirk|Regierungsbezirke]]*. De administroasies van disse Bezirke heurt biej de dealstoatregearige. Önner t nivoo van de Bezirke bint de *[[Landkreis|Landkreise]]* en *[[kreisfreie Stadt|kreisfreie Städte]]*. n Dealstoat beslis oawer de greanzn en rechtn van de Bezirke en Kreise. Ne biejzöndreheaid van Noordrien-Westföale bint de twea *[[Landschaftsverband|Landschaftsverbände]]*, samnwerkigns van de Kreise in Noordrien en Westföale-Lippe.

## Posisie in t federoale systeam
### Dealstöate

De Duutse groondwette bepöal det Duutslaand oet dealstöate besteet en det disse ok nich vort-doan wörn könt met ne groondwetswiezige. Gebeedswiezign öf fusies könt alleannig doan wörn via referenda van de bevölkign van de stöate woarme't zöl wörn doan. De dealstöate hebt n eaign stoatskarakter.

Via n Bondsroad bint de dealstoatregearign automoaties dreks betrökn biej n federoaln politiek. Nen kaanselier mött dös nich alleannig ne mearderheaid in n Bondsdag (t federoale parlemeant) veur de wetsveursteln veendn, moar ok in n Bondsroad, den oawer önnevear 40% van alle wetn metbeslös. Deurdet de bondsroadstemn deur de dealstoatregearign oet-bracht wört hef ne dealstoatverkiezige invlood öp n federoaln politiek. De tiedn van de dealstoatverkiezign bint nich aln öp tzölfde moment, doaröm wör zegd det in Duutslaand zoo good as aajt nen verkiezignsstried ploatsvön (önnevear elk poar moandn). Doaröm wör n federoaln politiek oft vertröagd ömdet de federoale politisi met n önpopulair önnerwarp wachtn wilt töt noadet de verkiezign in nen dealstoat ploatsvöndn hebt.

Nen dealstoat benöm n antal van zinne dealstoatministern töt lid van n Bondsroad; de stemn van eann dealstoat könt alleannig *en bloc* oet-bracht wörn. Mangs wa mött twea partiejn in ne dealstoatregearige samnwarkn, tarwiel eane van dee partiejn öp federoal nivoo in de opposisie zet. As de't eval is dan stöm den dealstoat oft neutroal. n Lid van n Bondsroad hef t recht öm te proatn in n Bondsdag.

De dealstoatverkiezign hebt ok invlood öp de verkiezige van n Bondspresident, t stoatsheufd. n Hölf van de kiesmänne en kiesvraawleu in de Bondsgadderige wört keuzn deur dealstoatparlemeantn. Biej t zeukn noar nen kandidoat bint ministern-presidentn meender oft de nörmoale keuze. De bondspresidentn Richard von Weizsäcker (West-Berlien), Johannes Rau (Noordrien-Westföale en Christian Wulff (Neersaksen) warn earder ministern-presidentn.

De federoale Groondwette bepöal det alle Duutsers in t gemean önner dezölfde ömstaandigheadn leawn könn mött. Öm de verskiln quoa riekdöm nich te gröt te loatn wörn is d'r nen *Länderfinanzausgleich*: de riekre dealstöate mött an t end van t joar geald ofstoan an de ärmere. De Stadstaaten kriegt deur öarn demogroafiesn struktuur mear geald as Flächenländer. Wieter betöal n Bond an ärmere dealstöate, de *Bundesergänzungszuweisungen*. In de riekre dealstöate is d'r völn kritiek öp n *Ländesfinanzausgleich*; zee zegt det deur de transferbetoalign de ärmere dealstöate gin motief hebt öm spoarzöamer te wean. t Geet eaignlik moar öm 1-2% van ne dealstoatbegreutige.

In 2011 wörn mear as 7 miljard euro (€7.000.000.000,-) herverdeald.


Ofbeelding:Karte Länderfinanzausgleich 2004.png|*Länderfinanzausgleich*: Geawnde (greun) en neamnde (reud) stöate in 2004.
Ofbeelding:Zusammensetzung des deutschen Bundesrates.svg|Regearignspartiejn in de dealstöate.