open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Tartu (dialekt)

**Tartu** is en dialekt van de süüd-estiske språke espröäken rondümme de estiske stad Dörpt (Tartu). It lik op et Mulgi. Vöäral Tarvastu en Helme lykt slim op et Mulgi. Samen med et Võro was et Tartu de båsis vöär de süüd-estiske literatüürspråke.

## Gebrüük
In de estiske sensüs van 2011 seden 4.109 löö det see Tartu pröäten. In de sensüs van 2021 seden 17.310 löö det see et Tartu pråten könden.

Tartu bereikten syn höygtepunt in de 17e eyw en namp dårnå of töt de vrogge jåren 2000. Sünds do nemp et antal spreakers weyr too, howel de meest spreakers older bint en dår weinig media besteet in et Tartu. Revitalisatys beweageges vöär et Tartu hebt neet sou stark ewest as vöär et Seto, Mulgo en Võro.
## Literatüür
De kollekty van Jakob Hurt, Eesti mõtteloo, bevat syn preaken in de Rõngo variant van et Tartu. In de nymoodse literatüür was Mats Traat de gröytste gebrüker.

## See ouk

* süüd-estisk

## Bronnen

* Velsker, Mart (2015-07-07). "South Estonian Literature: A New Phenomenon with a Centuries-long History". Interlitteraria. 20 (1): 115. doi:10.12697/IL.2015.20.1.9. ISSN 2228-4729.
Tartu

**Tartu** kan verwysen nå:

* De stad Dörpt, in et estisk Tartu, in Estland
* Et dialekt Tartu, en dialekt van de süüd-estiske språke espröäken rondümme de stad Dörpt
Countrymuziek

**Countrymuziek** of kortweg **country** (ofkörting van **Country & Western**) is nen muziekstiel den as sterk verbunden is met et zuden van de Verenigde Stoaten. Teksten in countrymuziek goat veural oaver leu oet de werkende klassen.

De meeste countrymuziek is in te delen as ballades en dansnummers. Muzikaal en wat teksten angeet zit et deurgoans nich ingewikkeld in mekaar. Meesttieds bint der banjo's, violen, mondörgels en verskeiden gitaarsoorten (zo as akoestische, elektrische, stoal- en resonatorgitaren) in countrymuziek te heuren.

Al hef et zien oorspronk veurnamelik in verskillende vörm van amerikaanse volksmuziek (biejveurbeeld Appalachenmuziek), der is ok heel wat invlood oet Mexikaanse, Ierse en Hawaiiaanse volksmuziek te vernemmen. Ok zit der heel wat blues biej deur.

Vanof de joaren '40 van de twentigste eeuw wun de term *country music* et van et oldere 'hillbilly music'. Ok 'Western'-muziek valt der rechtevoort biej onder, zo as Texas country, red dirt, en Tejano en New Mexico-muziek, wat nog altied nöast inheemse tradities besteet.

## Oorspronk
De heufdkenmerken van moderne country komt oet muzikale tradities oet de zudelike en zuudwestelike Verenigde Stoaten. Al vanof dat opnemmen möggelik wör, zo rond de joaren '20 van de 20e eeuw, wörden volksmuziek verspreid. Volgens countrykenner Bill C. Malone wör country as een zudelik fenomeen anprezen. 

Vanoet de Appalachen trökken leu wieder op et zuden en zuudwesten an. In 'n koffer hadden ze ear Europese volksinstrumenten biej zich. Owwer zo'n 300 joar ontstund zo Appalachenmuziek. Met dat et land westwearts voordan meer innömmen wör, deenden de Mississippirivier en 'n stoat Lousiana trefsties vöär countrymuziek. Doar ontstund de Cajunmuziek. In et zuudwesten van de VS warren de Rocky Mountains, de Amerikaanse veurgrens en de Rio Grande meutpunten woar oostelike invloden tehoopkömmen met inheemse, Meksikaanse en cowboy-ballades. Doaroet ontstun New Mexico-music en dat wat 'western' neumd wör. Ofvleuiingen der van bint Red Dirt, Texas country en Tejano. Vanoet Hawaii köm et sleppende steelguitargeluud der biej. 

## Bekende countrymakers
Wellicht 'n allerbekendsten den wat met country deu was Elvis Presley. Mer countryzangeres Taylor Swift hef der misskien nog wa meer an verdeend. Opvallend was dat in 2025 internationale ster Beyoncé, den zich normaal veural met R&B en hiphop bemeuit, inenen met een countryalbum köm en der ok flinke priez met wun.

In Nederland is de muziek best wa populair in et Nedersaksische gebeed, mer dan wa zungen in et Engels. Wellicht de bekendste country-zangeres oet Nederland is Ilse de Lange, den as verskeiden hits had hef met countrymuziek. Andere bekende Nederlandse artiesten bint Danny Vera, Douwe Bob en Waylon. Ok Henk Wijngaard hef country-nummers maakt. In et Nedersaksisch hebt groepen as Normaal en Boh Foi Toch wa country-achtige dingen probeerd en ok komiek Harm oet Riessen was groot leefhebber.
Mulgi (dialekt)

Et **Mulgi** is en dialekt van et süüd-estisk det espröäken wördt in Estland. Volgens de estiske sensüs üüt 2021 wassen dår 13960 spreakers van et Mulgi.

## Gebrüük
Et Mulgi wördt vöäral döär oldere löö epråt umreaden de kinder standerd estisk leyrt en olders höär språke neet döärgeavt an de kinder.

Et Mulgi Kültüreyle Institüüt, det bestünd mang 1934 en 1940 en sünds 1989 opny, verspreid warken in et Mulgi. Wyder wördt dår mangs ouk en krante in et Mulgi üütegeaven. 

Twey bekende skryvers in et Mulgi waren August Kitzberg (1855-1927) en Nikolai Baturin (1936-2019).

## Bronnen
Kraasna (dialekt)

**Kraasna** is en üütestörven dialekt van et süüd-estisk. Et wördden töt et ende van de jåren '30 van de 20. eywe espröäken döär kraasna esten. Disse kraasna esten bint nå et gebeed Kraasna in Rüsland emigreerd. Et Kraasna is dokümenteerd döär Oskar Kallas, dee ouk Ludza dokümenteerden.

Et språkeiland lag ten süden van de rüssiske stad Pskov. Et dialekt wördden vöär et eyrst benöömd in 1849 döär Friedrich Reinhold Kreutzwald doo as he en bod döä nå A.J. Brandt. The kraasna esten kwammen nå et gebeed an et ende van de 16. eyw. Höär språke sat kört op oustelik Seto, maar had ouk invlood van et Võro. Et Kraasna had en abbesyv en en translatyve markeringe wat as et dialekt verbünd med et Seto.

## Vöärbeyld
*Mis om madalamb ma ja pikkemb muist puist?*

*viŋgjäl tseal om mittu vikka kas om ma külmäne vai om kärz haige*

*mis peettäs si̮nast ja härg sarvist*

*vaiv vanas sajja, vanah hüä elo*

*jalg tümbzähäs, kil limpsahas*

## Bronnen
Union of European Football Associations

De **Union of European Football Associations** (**UEFA**), (up syn neadersaksisk: *Vereynigde Europääske Vootbalbünde*) is eyne van ses beheyrsverbände vöär vootbal in Europa. De UEFA geyt oaver vootbal, futsal un strandvootbal in Europa en de landen Turkye, Azerbaidzjan, Georgie en Kazachstan, en ouk de westasiatiske landen Cyprus, Armenie en Israel. De UEFA sint 55 landelike vootbalbünde by aneslöäten. Seyd 2022 (nå den inval van Rusland up Ukraine) sint alle russiske klubs buteneslöäten van de FIFA en UEFA.

Under UEFA vallet alle nationale vootbalbünde van Europa. De Vereyniging organiseert nationale wedstrydverbanden en klubwedstryden, et Europameysterskap, de Nations League, Champions League, Europa League, Conference League en de Super Cup. See sittet ouk up et prysengeld, de regels en de uutsendingsrechten vöär al disse wedstrydverbände.

In 2025 is Henri Delaunay den eyrsten sekretåris-generaal en Ebbe Schwartz den eyrsten vöärsitter. Den hüdigen vöärsitter is Aleksander Čeferin, den vöärmåligen vöärsitter vöär den Sloveensken Vootbalbund.
Albion (Sas)

**Albion** (ouk Abbion, Alboin of verkort: Abbio of Abbi) was en sassiske leider in de tyd van de Sassenkryg doo as de sassen med geweld ekarstend wördden.

Albion was eyn van de belangrykste sassiske leiders, tosamen med Widukind. Albion was de leider van de oostfaalske sassen, Widukind dee van de westfaalske sassen. Beiden wassen neet blyde med de agressyve ekspansy van de franken nå et oosten en dårümme wassen see in kryg med de franken. Tosamen vöchten see med höär leager teagen Karel de Groute by Ossenbrügge en Detmold. See maakten doo 4000 gevangenen. 

Nådet he verslagen wördden in 785, vlüchtten Albion oaver de Elve. Hyrnå wördden Albion edööpt, mögelik togelyke med Widukind. Karel de Groute was syn peetva. Mögelik was dit in Attigny. Albion was wårskynlik etrouwd med Gysela (of Hasela), en dochter of en süsse van Widukind. Mögelik wassen de Ascanyers ofstammelings van Albion.

## Bronnen
Tess Sugnaux

**Tess Sugnaux** (bören op 3 Maart 1995) is een Swiezersche Tennisspeelster.

Sugnaux hef en hööchste Enkel-Ranglistpläts bi de Women's Tennis Association (WTA) vun 413, erreicht op den 8. Mai 2017. Se hef ok en hööchste WTA-Dubbel-Ranglistpläts vun 542, sett op den 1. August 2022. Se hef twee Enkel- un fief Dubbel-Titels op den ITF-Froowencircuit wunnen.

Sugnaux makede heur WTA-Tour-Debut bi’t 2019 Ladies Open Lausanne, as se en Wildcard för’t Hööftfeld kregen hett un in de eerste Runde rechtuts an Jasmine Paolini verloren hett. Se kreeg ok en Wildcard för de 2021-Editzion vun dat sülve Turnier, man hett wedder in de eerste Runde rechtuts an en Italenerin verloren, dismaal an Lucia Bronzetti.

## Referensies
Siatum

**Siatum** was een oaler Egyptisch prins van de 18e dynastie. He was waarschienlik een van de zuns van Farao Thoetmosis IV en dus de breur of halfbreur van Amenhotep III.

Zien bestaan is bekend oet twee brönnen: ene is een mummielabel, vunden op de mummie van zien dochter Nebetia, waor he as heur va heten wörd; de aandere is een Saqqara-relief van zien leermeester Meryre, waor een persoon mit de naam Siatum op Meryre zien kni zit. Der is gien directe bewies dat dizze twee persoanen – Nebetia heur va en Meryre zien leerling – dezelde bint, maar de stijl van ‘t relief plaotst ‘t in de tied van Amenhotep zien regeern, dus Meryre mos leermeester ween zain of in Amenhotep zien regeern of die van zien veurganger, en Siatum zien naam kump overien mit een deel van Thoetmosis zien Horusnaam.

## Referensies
*Aidan Dodson & Dyan Hilton, *The Complete Royal Families of Ancient Egypt,* Thames & Hudson (2004), p.&nbsp;137, 140. 
*Arielle P. Kozloff & Betsy M. Bryan: *Egypt’s Dazzling Sun: Amenhotep III and His World* (1992), p.&nbsp;292. , pp.&nbsp;67–68
Diskriminatie

**Diskriminatie** wil letterlik zeggen 'onderskeid maken'. Breder ezegd is et enen groep benoadelen of achterstellen (diskrimineren) tegenoawer anderen.

In Nederland is diskriminatie verböaden op grond van artikel 1 van de Nederlandse grondwet:*Alleman wat in Nederland is, wördt in lieke gevallen liek behandeld. Leu achterstellen um wat ze geleuft, wo as ze in et leaven stoat, woaras ze op stemt, wat veur ras ze biej heurt, wat veur geslacht ze zint, wat veur ne beparking ze hebt, woar ze op valt of op wat vuur grond ook, dat doo'w neet.*Dat et in de grondwet steet wil nog neet zeggen at alleman der zik an höldt. Nederland steet wearldwied bekend as slim tolerant noar groepen dee as ofwiekt van de deursnee, mer der wördt de leste joaren verdan vaker melding doan van diskriminatie en racisme, veural tegen jödden, moslims, homo's en umbouwden. Ook is et nen vörm van diskriminatie te neumen dat minderheidssproaken as Nedersaksisch en Limburgs eweard wordt oet et openboare leaven.
Arthursdale

**Arthursdale** is 'n gebied binnen het dörp Scholes in West Yorkshire, Engeland. Het is 'n kleine streek direct noorden van Rakehill Road in Scholes, vlakbie de vrogere Scholes-stasie op de sluten Cross Gates–Wetherby-liën. 't Wördt rond 1900 op glebegronde sticht, kocht deur boer, projektontwikkelaar en steenfabrieksbaas Arthur Chippindale en 't umvatte Whinmoor Farm. 'n Cricketclub, noa de nederzetting verneumd, wördt in 1929 opricht.

De glebegronde, wor de huzen in 't gebied op bouwt bint, was van oorsprong deel van de woeste en gemeenschappelijke gronde van Whinmoor en wördt in 1804 bie de Barwick in Elmet Enclosure Award an de rector van Barwick in Elmet toewiest.

## Referensies


## Uutgaonde verwiezingen
Swifterbantkultuur

De **Swifterbantkultuur** was nen kultuur uut de steyntyd, argens tüsken 5300 en 3400 vöär Kristus. Dårvöär is archeologisk bewys evünden in Neaderland. De name slöt up de vindsteade: by Swifterbant, kort by Dronten in wat nu Freesland is. Net as de Ertebøllekultuur woanden de lüde van de swifterbantkultuur an et water. In dit geval warren dat kleine löypkes un ströymkes, rivyrdunen un murrelanden, sou as langs de oaverysselske Vechte.

Tüsken 1960 en 1980 wörden verskeidene vöärwarpen van de swifterbantkultuur vünden in wat nu de dröyge Flevopolder is, kortby et dörpke Swifterbant. Andere vöärname steades sint Bargskenhook in Süüdholland un Hardinksveld-Giessendam in de Betuwe.

## Beskryving
De öldste vündste van disse kultuur stammet uut 5600 vK. Se sint lastig uut mekander to holden med vergelykbåre saken uut de Ertebøllekultuur uut Noorddüütskland un Skandinavie. Et is den vöärlouper van de westelike undergrupe van de trechterbeakerkultuur (4000-2700 vK), den sik uutstrekkeden oaver et noorden van Neaderland un Noorddüütskland, töt an de Elbe.

De vrogste steades warren seisoonsgebünden underkummens un stammet uut 4800-4500 vK. Dåruut blikt nen oavergang van en bestån as jager-gadderaars når veyholderye, vöärnamelik med kobeeste un biggen. Uut dissen tyd sint ouk potskarven evünden. Uut disse streake is sköäterwark van vöär den kumst van de lynewarkkultuur evünden. Wat se hadden an besit löt seen dat se sik döäruntwikkelden vanaf ne steyntydkultuur med aerdewark in ertebøllestyl nå handel med latere grupen uut de Rössenkultuur, ümdat der uut den tyd breitkeile-sköäters evünden sint.

Koaken up vüür hadden se wellicht van nåbers afekeaken. Se köäsen bewüst woansteades langs et water, ümdat dat vöär landbouw, veyholderye, jagen un visken good uutküm. Der wördt emeynd dat se et ouk slim van afwesseling in dee veer voodselbrunnen musten hebben, want upskålen was der noch neet by. Natte streaken warren dår heyl geskikt vöär. Dat blikt uut ne untdekking van en stükke bouwland by Swifterbant uut 4300 - 4000 vK.

Offerde kobeeste wörden in murrelanden van Drente vünden. Dat wist uut dat dee nöäst voodselbrunne ouk as religiöse deers holden wörden.
Brandenburg

**Brandenburg**, officiääl den **Ståt Brandenburg**, is eyne van de ståten van Düütskland. Et ligt in et noordousten van et land en grenset nöäst Polen an de ståten Berlyn, Meakelenburg-Vöärpommeren, Neadersaksen, Saksen-Anholt en Saksen. Et is den up veer nå grötsten ståt van Düütskland wat uppervlak angeyt. Med 2,5 miljoon inwoaners woanet der up neagen ståten nå de meyste lüde. Höyvdstad Potsdam is de grötste stad. Andere groute städen sint Cottbus, Brandenburg an den Hoavel en Frankfurt (Oder). 

Brandenburg ümslut den düütsken höyvdstad en stadsståt Berlyn. Med mekander vörmet see et verstädelikte gebeed Berlyn-Brandenburg, wat up twey nå et drukste stadsgebeed is van Düütskland. In 1996 deaden se al es kyken of se neet by mekander kunden, mär dat lükkeden neet. Toch warket de ståten nauw tohoupe med vöäle saken.

Brandenburg unstünd uut de Noordmarke in de 10. eywe, uut gebeden dee de Wenden afenöämen wörden. Under et Heilige Röymske Ryk was et Markgråfskup Brandenburg eyne van de vöärnaamste princedommen. In de 15. eywe vöäl et under Huus Hohenzollern, dee later Brandenburg-Prüüssen stichteden, den anvang van et Köäningryk Prüüssen. Tüsken 1815 en 1947 was Brandenburg ne prüsiske provincy.

Do as Prüüssen untbünden wör nå den Tweyden Wearldoorlog, wör Brandenburg nen ståt under et Militäär Sovjetbestüür. In 1952 bröäk de DDR den ståt up in verskeidene streakdistrikten. By de Düütske Eynwording van 1990 wör Brandenburg weader uperichted as eyne van de vyv nye ståten in de Federale Republik.

Süüdoustelik Brandenburg ümvat ouk de olde Neaderlausits. De meyste van disse streaken hebbet twey officiäle språken: düütsk un et slaviske laegsorbisk.

## Bestüürlike indeyling

### Distrikten

### Stadsdistrikten

# Brandenburg an den Hoavel
# Cottbus
# Frankfurt an den Oder
# Potsdam

## Benamingen in andere språken
* Platduuts: *Brannenborg*
* Duuts: *Brandenburg*
* Nedersorbisch: *Bramborska*
* Oppersorbisch: *Braniborska*)
Rynland-Palts

**Rynland-Palts** (Afkörting *RP* of *RLP*) is eyne van de ståten van de bundsrepublik Düütskland. Et ligt in et süüdwesten van et land en is in et noorden nåbers med bundsland Noordryn-Westfalen, in et ousten med bundsland Hessen, in et süüdousten med bundsland Baden-Württemberg en Frankryk, in et süüdwesten med et bundsland Saarland en in et westen med Luxemburg en Belgie.

en untstünd do as se de olde landsdeylen van Prüsen (et süden van de Rynprovincy en et westen van Hessen-Nassau) tohoupe deaden med Rynhessen en et beierske regeyringsgebeed Palts. Med 4,1 miljoon inwoaners is Rynland-Palts et sesde bundsland wat inwoanertal angeyt.

Meyr as 40 procent van Rynland-Palts is bedekked under wold, wårmed et et buskrykste bundsland van Düütskland is. Der sint ses wynbouwgebeden, wåras de wyntradity meyr as 2000 jår weaderümme geyt. Van alle düütske wynen en sekte wördt 70 procent hyr emaked. Ekonomisk geldet Rynland-Palts al jåren as ståt med den höygsten uutvoor en minste warklousen.

De grötste stad is höyvdstad Mainz. Med de veer groute städen Lodewykshaven, Koblens, Trier en Kaiserslautern is et eyne van de vyv höyvdkernen van den ståt. Rynland-Palts höyrt by de sounöämde *Großregion*, ne euregio dee as grensoavergånde politike en ekonomiske samenwarking bevördert tüsken stükke van Belgie, Frankryk, Luxenburg en et Saarland.
Willem Wilterdink

**Willem Wilterdink** (Kotten, 19 meert 1926 - Wenters, 28 oktober 2011), better bekand as **Hulzer Willem**, was nen Achterhooksen schriever, dichter en pröatjesmaker.

Hee worden gebaoren in Kotten, en leerden doar van zien vader et vak van varkensboer. In zien vri'jen tied maakten hee geerne meziek, en schreef hee gedichten en verhaalkes. De meeste van ziene verhalen gungen euver et wonnen an de grenze en euver vrogger.  

Wilterdink hef meerdere toneelstukken eschrevvene, onder anderen veur de Kottense toneelvereniging Toep (T.O.E.P.). Zelf hef he ok völle op 't toneel estoane. Hee had ook een wekkelijks radioprogramma bi'j Omroep Slingeland. In 1985 en in 1998 opnieuw, brachten hee twee beukskes uut, met verskes ovver de streek.  

Zien lied 'Bi'j uns an de Grenze' word deur de Kottense muziekverennige in Kotten en Wenters noch altied espöld bi'j et Wenterswiecks en Kottense feest.

## Referenties
Laos

**Laos**, up papyr de **Demokratiske Volksrepublik Lao (DVR Lao)** is et eanigste land in Süüdoustasie wat neet an sey ligt. Et is in et noordwesten nåbers med Myanmar en China, med Vietnam up et ousten, Kambodja up et süüdousten en Tailand up et westen en süüdwesten. Der woanet ungeväär 8 miljoon lüde. Höyvdstad Vientiane woanet de meyste lüde. Et landskap steyt bekend üm de bargen, franske koloniale gebouwen en de buddistiske tempelsteades sou as Luang Prabang, wat up de wearldarvgoodlyste van UNESCO steyt.

Et land kan weaderümme grypen up ne kultuurhistoriske identiteit: Lan Xang, en köäningryk wat bestünd tüsken de 13. en 18. eywe. Et köäningryk leade günstig vöär handel oaver land. In 1707 spleat Lan Xang up in dree köäningryken: Luang Prabang, Vientiane en Champasak. In 1893 kümmen se weader tohoupe as fransken beskarmståt, as deyl van fransk indochina. Laos völ under japaneeske besetting in den Tweyden Wearldoorlog töt 1945. Vanaf 1949 völ et weader under Frankryk. In 1953 wör et völleydig selvstandig as *Köäningryk Laos*, med ne grundwettelike monarchy under Sisavang Vong. Tüsken 1959 en 1975 was der nen börgeroorlog, wårby et kommunistiske Pathet Lao med stüt van Noordvietnam en de Sovjetuny et upnüm teagen de köäninglike strydkrachten van Lao, dee hülpe kreagen van de Vereanigde Ståten. Et uprichten van de *Demokratiske Volksrepublik Lao* in 1975 bedüüdden en ende an den oorlog. Et was nen socialistisken eynpartyenståt bevreanded med de Sovjetuny, töt den ümmevöl in 1991.

Laos is eyne van de vyv noch bestånde kommunistiske eynpartyenståten dee as et Marx-Leninisme anhanget. De Revolutionäre Volkspartye van Laos hevt de macht. Vöäle neet-oaverheidsinstantys meynet, et land vertreadet menskenrechten. Lüde wordet nå verlüüd emarteld, hebbet weinig vryheid en minderheiden wordet underdrükked. Freedom House nöömt et land autoritäär. Undanks at et land et neet best hevt, sint der untwikkelingen nå en marktericht stelsel, wat nye kansen vöär et land bedüdet.

Laos wil vöäral med verbeateringen an et weagennet de bände med ümliggende landen anhalen. In 2021 was de Laos-China-spoarlyne torechte, den löpt van Vientiane nå Kunming. Dårmed wördt et land makkeliker to bereiken vöär handel en turisme. Et land düt med an et ekonomiske samenwarkingsverbund Gröttere Mekongstreake, wat verbindingen en energyprojekten vöärtrekket. De Wearldbanke wist Laos an as eyne van de rapst groiende ekonomien van Süüdoustasie un de Stille Süüdsey, med jårliks 7,4% der by. Turisme kümt up, energyuutvoor smit noch wal wat up en van buten af wördt in et land geld estöäken. Et land steyt by de Vereanigde Natys to book as minst untwikkeld. Laos is lid van ASEAN, et Asie-Pacifiske Handelsverdrag, den Oustasiatisken Top, La Francophonie en de Wearldhandelsorganisaty.
Panama

**Panama,** officieel de **Republik Panama**, is en land an et südelike ende van Middenamerika, grensend an Süüdamerika. Et wördt begrensd döär Kosta Rika in et westen, Kolombia in et süüdousten, de Karibiske Sey in et noorden, un den Stillen Oceaan in et süden. De höyvdstad un grötste stad is Panama Stad, wårvan as et groutstädelike gebeed bynå de hälvde van de meyr as 4 miljoon inwoaners van et land huusvestet.

Vöär den ankumst van spaanske kolonisten in de 16. eywe, was Panama bewoaned döär verskillende inheymske stammen. Et makeden sik lös van Spanje in 1821 un slöät sik an by de Groutkolombiaanske Republik, en verbund van Ny Granada, Ecuador, un Venezuela. Nådat Groutkolombia in 1831 uuteynander vöäl, wördden Panama un Ny Granada uutendelik de Republik Kolombia. Med de stütte van de Vereynigde Ståten skeideden Panama sik af van Kolombia in 1903, wat den anleg van et Panamakanaal möägelik makeden. Tüsken 1904 un 1914 had et warkvolk van et amerikaanske leager et torechte. Med de Torrijos-Carterverdragen van 1977 sol et kanaalbeheyr oavergån van de Vereynigde Ståten nå Panama up 31. december 1999. Et ümliggende gebeed wör eyrst torüggegeaven in 1979.

Inkumsten uut kanaaltol blyvet en bedüdend deyl van Panama's bruto binnenlands produkt, vöäral nå at se et kanaal verbreydden töt der dubbel souvöäle döär kun (torechtemaked in 2016) . Handel, bankweasen, un turisme sint wichtige sektoren. Panama wördt seen as en land med ne houg-inkoamensekonomie. In 2019 stünd Panama up de 57. steade in de werld wat den menskelike untwikkelingsindex angeyt. In 2018 stünd Panama as söävende-starkste ekonomie in Middenamerika up de lyste, volgens den Wearldwyden Konkurrentyindex van et Wearldekonomiske Forum. In 2024 stünd Panama 82. in den Wearldwyden Innovatie-Index in 2024. Panama's reagenwolden, dee ungeväär 40 procent van de landoppervlakte bedekket, harbarget nen rykdom an tropiske planten un deers – wårvan sümmige nargens anders up de aerde to vinden sint.

Panama is eyne van de grundleggers van de Vereynigde Natys un andere internationale organisatys sou as de Organisaty van Amerikaanske Ståten, de Latynsk-Amerikaanske Integratievereyniging, de Grupe van 77, de Wearldgesundheidsorganisaty, un de Neet-lieerde beweaging.
Comité flamand de France

Et **Vlaamsk Kommittee van Frankryk** is ne franske vereyninge dee sik, as en wettenskoppelik geselskop, inset vöär et ondersöök, et behold en de verspreidinge van de vlaamske kultuur in Fransk-Vlaanderen, vöäral up et gebeed van språken- en letterkunde as ouk geskedenis. Disse vereyninge wördt, up 10 april 1853 in Düünkarke döär Edmond de Coussemaker, onder den fransken namen *Comité flamand de France* estichted.

Et kommittee is töt vandaag an den dag nog altyd aktiv, wårdöär et eyne van de oldste wettenskoppelike geselskoppen van Frankryk is. Et sit in Hasebrook en underhöldet der nen vakbibliotheek, wår alle eygen publikatys en streakwarken bewaard en versameld wördet. Dårnöäst sorgt et kommitte ouk vöär de versameligen van et Jeanne-Devos-museum in Wurmhout.

## Uutgånde verwysingen

* Offisjele webstea van et kommittee
* Annalen van et kommittee van 1853 töt 1999 up Gallica
* Bulletins van et kommittee van 1857 töt 2000 up Gallica
Waadloupen

**Waadloupen** (Dains: Vadehavsvandring, Nederlaans: wadlopen, West-Fraise dialekten: Waadrinnen en Duuts: Wattwandern) is ain dieverdoatsie in Nederlaand. De maisten van de Nederlanders wandelen op et wad of langs t wotter; dit kan zowaal over land as deur zai te doun wezen. In Noordwestduutslaand wördt ook nog wat waadlopen deur wegen dij nait meer deur modder bedekt binnen mit zaandveugeltjes as aindenköppen. Waadleupers binnen luu dij, mit hulp van een getijtoafel en in de periode dat t leegwotter is op et wotterscheidingsvlakte wandelen. Dit gebeurt veural tusken de Fraise vastelaandskuste en an 'e Fraise eilanden.

De Waddenzee, een gördel van de Noordzee, is goud past veur disse traditionele praktiek. Dails van disse ondaipe zee liggen veur t vastelaand in Nederlaand, tusken Fraislaand en de Fraise Eilanden; veur de kuste vaan Noordwest-Duutslaand.

In Nederlaand kinnen waadleuper van et vastelaand noar Terschelling, Ameland (mit de Waddeneilanden), Engelsmanploat en Skiermonnikoog wandelen. Waadlooproutes binnen bekìnd, moar nait an te roaden vanwege de innerlike gevoaren ('t juust paad is meuilik te vinden en/öf der zit onvoldounde foutmarge bie 'n timing) öf um de natuur zo mìn meugelk tou versteuren. Duutslaand können wandeloars op de Oost-Fraise eilanden Norderney, Baltrum (de greutste van t laand), Langeoog en Spiekeroog. Noord-Fraise Halligen Süderoog, Sudfall en Olaand können ook van et vastelaand reikt wörden. Ook de eilanden Föhr (Föhren) kin ainvoldig reikt worden via t vastlaand.Der is ook n verbinding tusken de eilanden Amrum en Föhr. Disse specifieke route is ain gids verplicht. Ain gids kin n hulpe binnen bie t plannen van de rais en het ook ziene eigen regels, zoas: 

Denemarken kinnen wandeloars op de waadvlakte noar Mandø, Fanø en Langli wandelen.

Engelaand wördt dezelfde aktiviteit söms beoufend, maistal mit gebroek van verloaten leegtij-karrewegen dij eer deur peerdkarrenverkeer broekt weer. Bekindste tocht is de euverstaik van Morecambe Bay, woar begeleide wandelingen langs de route vaan elf kilometer deur ain gidsen wörden laidet deur n tiedige hoolder van et aiwenoolde kantoor King's Guide to the Sand. Aandere is The Broomway in Essex, n wiek an de rivier den 't bessemweg neumd wördt. Baide routes binnen gevoarlik en de wandelöars wörden maistal leid deur ervoaren gidsen.

Frankriek is t meugelik um euver de boai van Mont-Saint-Michel in Noormandië tou wandelen. As elders, is et sterk an te roaden um dit mit ain offisjele gids tou doun.

## Raigels

Nederlaand is waadloupen allain toustoan mit ain passende vergunning of oonder touzicht van n gelicentieerde gids, en allain op erkende routen. Nederlaand binnen Dijkstra's Waadleuptochten Pieterburen, et waadleupsintrum Fryslân in Holwerd en de Fraise Waadrinners organisoaties veur t opleiden van waadleupgidsen. 't Waadloupen is ain sport dij nog steeds deur n groot oantal leden wördt beoufend: 

Houwaal de getijden in hail regelmoatige cycli veraanderen, kin aiderain makkelik ain verkeerd beeld van de toustaand kriegen en zich gauw ömringd vienden deur et stijgende wotter an alle zieden. Gids mout huurd wörden um mislukkingen tou veurkomen.
Peter Groot Kormelink

**Petrus Johannes Josef (Peter) Groot Kormelink** (Grolle, 19 määrt 1953) is eynen neaderlandsken sanger, komponist en aktöör. 

## Biografy

### Jöögd
Groot Kormelink groiden up in Grolle as jüngsten in eyn katolik gesin van 11 kinder. Nå syne middelbåre skole richteden hee et bandjen *Ambition* up. Hee verhüüsden nå eyne afebrökkene study når Grönningen en wyr dår pianist en aktöör by den rockteatergroop *Werk in Uitvoering*.

### Karriere
Dree jår låter begun Groot Kormelink syne karriere as sanger en komponist. In den sommer van 1982 richteden hee den band Splitsing up. In july 1985 måken hee synen eyrsten hit "Wind en Zeilen", den nen radiohit wyr up Hilversum 1 en Hilversum 3 en noteringen behålden in souwal den *[[Tipparade]]*, *[[Nationålen Hitparade]]* as den *[[TROS Top 50]]*. In 1988 richteden hee såmen med Herman Grimme de Jazzpolitie up. Öären eyrsten single *Liefdesliedjes* brachteden see uut in 1993. In 1994 untvingeden see van Ad Visser den Silveren Harp. Såmen med Bert Heerink en Erik Mesie förmden hee ok den feestband *De Heeren van Oranje.* In 2014 förmden hee med syne vöärmålige bandleden *De Splitspolitie*. Öären eyrsten single dee wyr uutebracht was *Een Zomer.*

In 2003 was hee to seen as aktöör in den film *[[De Schippers van de Kameleon]]* as möller Dijkstra.

Hee brachteden in 2015 et album *[[Weerkommen (Peter Groot Kormelink)|Weerkommen]]* uut.
Wich van Lapedo

Et **Wich van Lapedo** (officieel **Lagar Velho 1**) is een volledig prehistorisch skelet wat in nen grot in Portugal vunden is. Wettenskoppers meent, et is nen mengvörm van nen neanderdaler en modern menske. Kolstofdatering wis oet at et kind zo'n 26 töt 25 doezend joar terugge leavden. 

In 1998 leidden prehistorisch archeoloog João Zilhão een onderzeuk noar ne olde menskelike growestee. 'n Vundst wis oet at vrogmoderne mensken in de öldere steentied leavden in et westen van et Iberische skiereiland. De zowat komplete oawerblievsels van et kind, wat ongevear veer joar old was do as et störf, loat zeen at et heufd, 'n kin, de tanden en samenstelling van et geraamte kenmarken had van beide neanderdalers en homo sapiens. Et gavven te denken dat dee lesten de eersten nich enkel met oorlog oetreuiden (zo as doarveur altied dacht), mer dat de beide heanig an duur inmenging versmeulten töt wat wiej noe as mensken kent. In den tied was et genoom van neanderdalers nog nich in kaarte bracht. Zo wust de wettenskop nog nich dat zowat alle leu op de wearld neanderdaler-DNA in zich hebt. Et is nog ondudelik wo as et kan dat der een neanderdaler-achtig wich opdeuk zo'n tien doezend joar noa at de neanderdalers oetstörven.

Et wich wör begreaven met een kanientjen op de börste, woarskienlik as growegift. Oet dezelfde kolstofdatering wet wettenskoppers dat de grot zo'n dree honderd joar in gebroek was en noa et begreaven van et wich zo'n twee doezend joar nich meer.

In de bezeukershalle van Lagar Velho is nöast nen noamaak van et skelet ook ne rekonstruktie van et gezichte te zeen. 

## Oetgoande verwiezingen

* Historianet.nl. 'Mysterieus steentijdkind met Neanderthaler-genen eindelijk gedateerd'. Steensig, Søren. 17 meert 2025. 8 juni 2025.
Biele

Ne **biele** is een gerei um materialen as holt met te hakken, splitten en kleuven. Et warkt ook best as woapen. Et besteet rechtevoort meesttieds oet nen kop en nen stellen. De eerste bielen, de voestbielen, wörden al 1,5 miljoon joar terugge broekt. Dee stamt oet de steentied, warren van steen en hadden ginnen stellen. Leu deden dodestieds keien ofbikken en maken der an de ene kante nen ronden kop an en een sniedvlak der tegenoaver. Et ronde gedeelte kon in de hande hölden worden. Zo'n 6000 joar vuur Kristus bedachten leu dat et plezeriger warken was as der nen stellen an zat. Et leaverden ook mear kracht. Den stellen is van oorspronk van holt, mer rechtevoort he'j ze ook van kunststof of glasvezel.

Et gef nen hoop verskeidene soorten bielen, dee roewweg zint in te delen in twee kategoriejen: hakbielen en kleufbielen. De eersten hebt nen dunnen wigvörm um holtvezels duurmidden te hauwen, kleufbielen hebt nen brederen wigvörm um holtvezels van mekaar of te wrikken. Umdat ne biele in verholding redelik makkelik te maken is, geldt et ook as ene van de euldste woapens. Van oldsher is de biele een geleefd handelsvuurwarp. Al vanoet de steentied zint bepoalde 'bielenfabrieken' bekend, onder mear in:

* Great Langdale, Engeland (tufsteen)
* Rathlin-eiland, Ierland (porcellaniet)
* Krzemionki, Polen (flint)
* Flintmienen van Spiennes, België (flint)
* Plancher-les-Mines, Frankriek (peliet)
* Aosta-dal, Italië (omfaciet).

In et Nedersaksisch verwis et woord *biele* meesttieds noar de kleindere handbielen. Disse hebt vake ook nen platten kop an de achterkante, zodat der ook met etimmerd kan worden. Et gröttere wark, um beume met umme te hauwen, neumt ze ne **aks(e)** of **eks(e)**.
Minecraft

***Minecraft*** is en sandbakspel uut 2011. Et wör bedacht en uutegeaven döär den sweydsken spelmaker *Mojang Studios*. Den eyrsten wat et makeden was Markus 'Notch' Persson. Hee skreav et in Java, ne programmeerspråke. De eyrste oapenbår spöälbåre versy küm uut up den 17. mei van 2009. Vanaf den tyd was et spel voordan in untwikkeling un wör et officiääl uutbracht up den 18. november 2011. Persson güng vord by Mojang en döä Jens 'Jeb' Bergensten de leiding oaver wydere untwikkeling. De jåren dårup is et voordan anepasd nå andere platförme, sou as smartphones, tablets en andere spelkomputers. In 2014 kochteden Microsoft Mojang oaver, med inbegrip van de de intellektuäle eigendomsrechten vöär *Minecraft*. Se leaden der 2,5 miljard dollar vöär up tåfel.

In *Minecraft* verkennet spöälers ne dreedimensionale wearld med en unbeparked spöälveld wat uut sounöömde *voxels* besteyt. Spöälers künnet grundstoffen untdekken un mynen, gerei un andere vöärwarpen maken, gebouwen tosetten, landskoppen inrichten en machines untwikkelen. Afhangelik den ård spölmodus vechtet spöälers teagen vyandige hordes of warket samen med anderen in multispöälermodus. Et spel hevt twey höyvdgrunden: Survival (oaverleavingsmodus), wår as spöälers grundstoffen müttet vinden üm to oaverleaven; en de Creative modus, wåras spöälers unuutpüttelike grundstoffen hebbet en künnet vlegen. Der is ouk noch ne Hardcore-variant van Survival, wåras doudgån ouk echt et ende van et karakter bedüdt (permadeath). Der sint heyl wat lüde dee as et spöälet, en dee leyvert tohoupe vöäle verskeidenheid an brukersuutbreidingen, sou as modifikatys, servers, skins, tekstuurpakketten en selvemakede wearldkaarten, wårmed as et spel en ander karakter en möägelikheiden krigt. Den speedrunningscene van et spel hevt flink wat anhangers.

Med meyr as 350 miljoon verkochtede kopien (2025) en 140 miljoon måndelikse gebrukers (2021) is *Minecraft* is et bestverkochte spel ooit. Et krigt louvende kritiken en hevt heyl wat pryse wünnen. Et wördt wal es et beste videospel allertyden nöömd: syn populariteit hevt et spel to danken an sociale media, nåmaaksels, anpassingen, gaddergood en jårlikse Minecon-gadderingen. Minecraft wördt bruked as lesmateriaal üm skeidkünde to geaven, komputeruntwarp en komputerweatenskappen. Under et gröttere bedryv Minecraft vallet verskeidene afleidde spellen, sou as *Minecraft: Story Mode*, *Minecraft Earth*, *Minecraft Dungeons*, and *Minecraft Legends*. 

In 2025 küm ne nåspöälde filmbewarking van et spel med den titel *A Minecraft Movie* wearldwyd uut.
Iberisk skyreiland

Et **Iberiske skyreiland** verwist når de streake in Süüdwest-Europa wåras de landen Spanje, Portugal, et süden van Frankryk, Gibraltar en Andorra up ligget. Et wördt mangs ouk wal gewoan **Iberie** nöömd. Ruwweg valt to seggen dat et up et süden van de Pyreneen ligt. Et skyreiland höldt de Middellandske Sey, den Atlantisken Oceaan en den Gulv van Biskaje uut mekander. Med de Apennynen (Italie) en den Balkan is et eyne van de dree groute skyreilanden van Europa. De uppervlakde is 582&nbsp;530&nbsp;km².

Ouk is der noch ne tweyde uutleg den wil at de grense löpt van de franske stad Narbonne an de Gulv van Lion en Bayonne an den Gulv van Biskaje. As y dat anholdet höyret et spaanske vasteland en Andorra der heylemåls by, net as en grötter deyl van Süüdfrankryk. Dan is de uppervlakde 622&nbsp;918&nbsp;km².

De name *Iberisk skyreiland* is noch neet sou old. Hee is bedacht döär den fransken landbeskryver en natuurvörsker Jean-Baptiste Bory de Saint-Vincent in den syn warken *Guide du voyageur en Espagne (*1823) *en Résumé géographique de la Péninsule Ibérique* (1826). Hee keak dårby nå wo as de olde greken et nöömden: *Iberia*. Den name solde ne verbastering weasen van nen rivyr wat de skeid förmeden. Den *Iber,* sou as he heateden, solde ne olde name künnen weasen vöär den hüdigen Ebro.

Do as de moslims et langen tyd vöär et seggen hadden stünd et gebeed bekend as *Al Andalus*, wåras de hüdige streake Andalusie van afeleided is. De jöäden nöömden et Sefarad, når ne olde stad uut den hebreywsken Bybel. Vandår at spaanske jöäden noch wal es *sefardiske jöäden* nöömd wordet.
Pedraforca

De **pedraforca** (katalaanse oetsproake: [peðɾəˈfɔrkə], letterlik ummezat: *rotsvorke*) is nen barg in de Pre-Pyreneën van Noord-Spanje, bekend um zien kenmarkenden dubbelen top, eslötten in nen kragen. Hee lig in de comarca van Berguedà. Zien opvallenden vorm en et feit dat he skienboar met gin enkele umliggende bargkettene verbunden is, maakt et ene van de meest opmarkelike bargen van Katalonië.

## Vörm
De Pedraforca hef nen specialen vörkeden tip bestoand oet twee töppe (de *Pollegons*) dee't an mekaar zit met nen krans (de *Enforcadura*). Den heugsten top, de *Pollegó superior*, is 2506,4 meter hoge en hef nen tweeden oetleuper, *el Calderer*, van 2496,4 meter hoge. Den anderen top, de Pollegó inferior, is 2444,8 meter. Den krans hef et heugste punt op 2356,2 meter hoge en besteet oet een stik oflopende puunhelling.  

## Ligstea
As onderdeel van et natuurgebeed Cadí-Moixeró is Pedraforca anewezen as *natuurstea vuur nationaal belang* deur de Generalitat van Katalonië. Kortbiej lignt de pleatskes Gósol (op et westen) en Saldes (oosten). Pedraforca is de grenze tusken de beide. Dat is metene ook de grenze tusken de provincies Barcelona en Lleida.

## Volksverhalen
Oaver de Pedraforca bestoat meardere volksverhalen in de strekke der umhen. Ene doarvan verkloart 'n biejzunderen vörm van 'n boarg. Lange leden op oldjoarsdag zollen heksen op 'n top, den't domoals nog heel was, edanst hebben. Mer de heksen kregen verskel. Ze maken zo onwies kabaal dat de leu in de dörpkes der umhen der bange van wörden. Dee beden oet allen macht töt Sunt Michael. Den köm dale oet 'n hemmel en höw met 'n zweard den barg intwee. Doar kömmen ook splinters vanof, dee'j vandage 'n dag nog zeet in dee puunhelling.
Ozzy Osbourne

**John Michael** "**Ozzy**" **Osbourne** (3. december 1948 – 22. july 2025) was nen britsken sanger, leedkesskryver en bekenden persoon den as den heavymetalband Black Sabbath in de beynen hülp in 1968 en der as höyvdsanger in de jåren '70 med döärbröäk. Vöärin de jåren '80 vörmden he syn eygenen band. Hee nöömden sikselv de **'Prince of Darkness**' (Prince van de Düüsternis).

Up Black Sabbath öär eyrste acht albums was Osbourne sanger. De band vünd heavy metal uut, vöäral med de albums *Black Sabbath* en *Paranoid* (beide in 1970) en *Master of Reality* (1971). In 1979 wör Osbourne uut den band esmeaten ümdat he voordan under invlood was van alkohol en andere verdöyvende middelen. Med Randy Thoads en Bob Daisley förmden hee nen eygenen band, wårmed as he de albums *Blizzard of Ozz* (1980) en *Diary of a Madman* (1981) upnöäm. Osbourne gavven darteen studioalbums uut, de eyrste söäven dårvan haalden multi-platinum in de Vereynigde Ståten. In de jåren '80 rakeden hee in upspraak üm syn gedrag up en nöäst et podium. Et kristelik-rechtse deyl van de bevolking meynden, hee sol satanisme preydiken. Verskeidene målen küm hee weader by Black Sabbath torügge, tüsken 1997 en 2005 en weader in 2012. By dee tweyde weaderkeyr süng hee ouk et studioalbum *13* in (2013). Dårnå güngen se up afskeidstocht den as duurden töt 2017. Up den 5. july 2025 tröäd Osbourne vöär de lätste mål up, up et *Back to the Beginning*-concert in Birmingham. Hee had al anekundigd dat he der med uutskeidden ümdat he med de gesundheid an et köykelen was, al wul he noch wal mangs wat upneamen. Söäventeen dage later, up den 22. july 2025, küm Osbourne uut de tyd.

Osbourne hevt meyr as 100 miljoon albums verkochted, as y syn solowark en allens van Black Sabbath medreakent. Hee wör upenöämen in de Rock and Roll Hall of Fame as lid van Black Sabbath in 2006 en as soloartist in 2024. Ouk in de UK Music Hall of Fame steyt he twey mål in, as soloartist en med Black Sabbath. In de Vereynigde Ståten hevt he seyd den 12. april 2002 in Hollywood ne steare up de Walk of Fame en in Birmingham steyt he up de Walk of Stars seyd den 6. july 2007. By de MTV Europe Music Awards van 2014 kreag he de *Global Icon Award*. In 2015 kreag he de Ivor Novello Award vöär syn leavenswark, van de britske akademy vöär leedskryvers, komponisten en skryvers.

Osbourne syne vrouwe en manager Sharon stichteden et heavymetalfestival *Ozzfest*, wat jårliks ehölden wör tüsken 1996 en 2010. Vöärin de jåren '00 wör he ne reality-televisysteare do as MTV em en syn gesin volgden under de titel *The Osbournes* (2002-2005). Med en paar gesinsleaden was he to seen in de televisyryge *Ozzy & Jack's World Detour* (2016-2018) en in *The Osbournes Want to Believe* (2020-2021).
Roxy Dekker

**Roxy Dekker** (Amsterdam, 12. january 2005) is ne neaderlandske leedkesskryvster en sanger med verskillende nummer 1-hits up name. Ouk is he druk up TikTok.

In 2023 löät Dekker öäre volgers up TikTok wöörde andraegen as inspiraty vöär et skryven van nummers. Nen volger löät de wöörde 'kleuren', 'zon', 'Ibiza' en 'spiegel' achter. Dekker makeden dår et nummer *Anne-Fleur vakantie* med. Oaver TikTok wör et slim vöäle deyld en dårmed nen hit: et nummer stünd 5. in de Top 50.

November van datselvde jår küm Dekker med et nummer *Satisfyer*, ne spöäling up den lyknamigen vreademaker satisfyer. Dat was ouk raak. In de neaderlandske Top 40 stünd et neagendes. 

April 2024 brachteden Dekker et nummer *Sugardaddy* uut. Den 12. april küm et binnen up nummer 1 in de neaderlandske Top 40.

Den 7. määrt 2025 küm Dekker med en album: Mama I Made It, wat good untvöngen wör. Wyder hevt Dekker samenewarked med Ronnie Flex en de Bankzitters. Ouk dat leyverden nummer 1-hits up. 

In de bioskoopfilm *De Smurfen* uut 2025 spröäk Dekker de stemme van et karakter Smurfin in.
Johan I van Raesfelt

**Johan I van Raesfelt tot Twickel** (1542 - 1604) was nen ädelman uut Twente. Andere titels dee as he har warren *Heyr van Mynsheyrenland van Moorkarken* en *tot Rutenborg*. Tüsken 1562 en 1604 was he ouk heyr van Twickel. Hee was söäne van Agnes van Twickelo en Goossen van Raesfelt den Olden. Syn bröder was Goossen van Raesfelt den Jüngeren, drost van Twente. 

In 1562 kreag he Twickel eleynd. In 1572 trouwden he med Lucia van Heiden, de dochter van Wennemar van Heiden (1500-1552) en Agnes van Reede. Dåruut wör Hendrik Johan II van Raesfelt geboaren. Do as Johan I uut de tyd küm volgden den em up as heyr van Twickel. Nöäst Hendrik Johan II kreag et stel noch Adolf, Elisabeth, Elisabeth, Willem (wör later heyr van Moorkarken), Margaretha en Jan.

In de Olde Karke van Delden gevt et noch en gravskrivt van Johan I van Raesfelt.

## Verwysingen
Spyker (grånupslag)

Nen **spyker** is en gebouw in et veld wåras buren öär ougstede gewassen (med name grån) tydelik upslåt. Spykers ståt meysttyds up pöäle van de grund af en afeslöäten van de lösse butenlucht. Dat is üm et dröyge to holden en to vöärkummen dat der ungedeerte inkümt. 

As der groute vrachten grån eougsted warren, kun dat neet in eyn mål vervoord worden, düs slögen de buren et up langs et veld. Med den kumst van groute landbouwmachinen is dat wat achterhaald. Rechtevoord gebruket de buren der meystens silo's vöär. 

Et woord spyker is afeleided van et latynske *spicarium*, en underkummen vöär *spicae*, latyn vöär korenöärene. Vöäral in et neadersassiske gebeed van Neaderland kümt et woord noch wal es vöär. In de düütske digitale wearld is et woord 'speichern' vöär upslån hyrvan afeleided.
4'33"

**4'33"** is den titel van en musikstükke uut 1952 van eksperimentääl musikskryver John Cage. Et stükke besteyt enkel uut rösten, wårdöär et veer minuten un 33 sekunden stille is. Dårdöär verskuvt den andacht van de tohöyrder as vanselv nå et ümgeavingsgelüüd, wat dan deyl van de uutvoring wördt. By et uutkummen van et stükke in 1952 verdeylden et slim de meyningen: wat lüde meynden, dit was ja gin musik want der was ja gin ritme of melody to höyren. Anderen seaden, stilde is ja en unmisbår deyl van musik, enkel was in dit stükke ümmedraid wat of der meyr andacht krigt. Et stükke likt ne grappe, mär löt lüde nådenken oaver wat musik nu feitelik is. 

Cage kreag et idee do as he ens in ne gelüüdlouse kamer up de universiteit van Harvard had eseaten. Dår untdekkeden hee at absolute stilde neet besteyt. Wo stiller et is, wo meyr as tovallige gelüden upvalt. Dat wol hee medneamen in syn stükke. Ouk sit der ne gedachte uut et zenbudisme in: by et uutvoren wordet spöälers en tohöyrders sik gewår van öäre innerlike gedachten en umgeaving.

Et stükke kan döär netselvde wat vöär instrumentenkombinatioon espöäld worden (y hovet ja toch niks to doon, behalve tellen). Et besteyt uut dree deylen: et eyrste duurt 30 sekunden, et tweyde 2 minuten un 23 sekunden un et darde 40 sekunden.
Proxima Centauri

**Proxima Centauri** is ne steare dee't op 4,25 lechtjoar van et zunnestelsel steet. De steare hef een vlammend oppervlak, blik oet röntgenbeelden oet et Chandra X-Ray Observatory. De name is latien en bedudt 'kortst biej Centaur', woerbiej Centaur een sterrenbeeld is.

'n Roden dwoarg Proxima Centauri is vanof de earde neet met et blote oge te zeen. Hee wör pas in 1915 ontdekt duur Robert Innes. In 1917 zaggen Joan Voûte at Proxima Centauri ne zelfde oard beweagingsparallax hef as Alpha Centauri. Dat zol te denken geven at ze biej eenzelfde stearenstelsel heurt. Et hef der alle skien van at Proxima Centauri ne slöttene bane um Alpha Centauri maakt, zo as Voûte al zea. In 2017 wör vaste steld at Proxima Centauri ne umleuptied van 547.000 joar hef. As meugelike döarde steare van et Alpha Centauri-stelsel (met Alpha Centauri A en B der biej), neumt ze Proxima Centauri ook wal es Alpha Centauri C. Proxima Centauri steet 15.000 ± 700 AE van et zwöartepunt van dat stelsel of.

Der hen reizen mu'j vuurlopig nog neet op rekkenen. De steare steet zo wied vort da'j met hudige technologie doezenden joaren onderweagens zollen wean.
Lechtjår

En **lechtjår** of **luchtjår** (afkörting: *Lj*) is ne afstandsmåte wårmed groute afstanden in et heylal emeaten wordet. Eyn lechtjår is precys 9460730472580,8 km. Afekörted is dat ungeväär 9,46 triljoon kilometer. Den afstand is vastelegd döär de Internationale Uny vöär Sterrenkunde (IAU). Officiääl heyt et, en lechtjår is den afstand wat lecht kan oaverbrüggen in en vakuum binnen en juliaansk jår (365,25 dage). Et gebruuk van et woord *jår* is verwarrend, mär hevt niks med tyd te maken. 

Lechtjåren wordet meystentyds bruked as et geyt oaver afstanden nå sterren en andere afstanden up ne rüümdelike skåle, vöäral in populäärweatenskappelike uutgaven. In professionäle sterrenkunde gebruket se de *[[parsec]]* (ungeväär 3,26 lechtjår).

## Geskedenisse
In 1838 lükkeden et Friedrich Bessel üm den afstand nå de steare 61 Cygni te meaten. In den tyd hadden se dår enkel noch de astronomiske eynheid vöär. Hee skatteden den afstand nå dee steare up 660 dusend AE. As sydnoute, vöäral üm syne leasers te vermaken, skreav hee der by at et lecht 10,3 jår oaver dissen afstand solde doon. In den tyd was de snelheid van et lecht noch neet precys bereakend en düs ouk neet bekend as nen betrouwbåren måtstaf.

Den eyrsten wat et echt as afstandsmåte gebröäk was Otto Ule, nen düütsken sterrenkündigen. Hee gavven to dat 'jår' wat vrömd klingt vöär nen afstand, mär vergeleyk et med de düütske *Wegstunde*, den afstand wat en menske loupende kan afleggen in en üür.
Astronomiske Eynheid

De **astronomiske eynheid** (symbool: **ae** of **AE,** unofficiääl ouk wal *sterrenmåte*) is ne längdemåte van 149.597.870.700 meter. Vanolds gölde den berekkenden afstand tüsken de sünne en de aerde as richtlyne. In 2012 wör et byesteld.

De sterrenmåte wördt vöäral bruked üm afstanden binnen uns sünnestelsel to meaten en rund andere sterren. Eyn AE steyt lyk an ungeväär 499 lechtsekunden. Vöär gröttere afstanden in et heylal gebruket se et lechtjår of en parsec.
Weaven

**Weaven** is en technik en ambacht wårmed stof emaked wördt. Med den stof künnet kleyder un ander linnengood emaked worden. Et wördt al dusenden jåren edån, mär pas vanaf de industriele revoluty med machines. Dårvöär must et med de hande en was et en tydröyvend wark.

In beginsel is weaven et wark wårby koppels dröäde horisontaal en vertikaal in mekander skuvet, soudat se med mekander en strak web förmet. Wo strakker et web, wo dichter et weavsel. Weaven kan in heyl vöäle patronen (musters), mär in beginsel sorget en afwesselend oaver-underpatroon dat de dröäde mekander vastegrypet.

Weaven wördt edån up en weavetouw. Dat kan en raam weasen wåras de horisontale dröäde med gewechte vöärlangs hanget, mär modernere uutvoringen hebbet en liggend model. In traditionälere weaverye must den weaver den dråd handmåtig oaver en under yderen volgenden dråd leiden. Latere uutvindingen trekket de dröäde in sets lös van mekander, wårdöär den dråd der ineynen döärhen etrökken kan worden.