open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Fritz Gerhard Lottmann

**Fritz Gerhard Lottmann** (Emden, 7 oktober 1880 - Oldenbörg, 2 september 1918) was een Oostfriese schriever. In Nederlaand is e ok wal bekend van de Drèentstalige aoverzetting van zien Platduutse roman *Dat Hus sünner Lücht* deur Jan Poortman.

## Vrog leven en opleiding
Lottmann was 't darde van zeuven kiender van veilingmeister Christoffer Hinderks Lottmann en zien vrouwe Sophie Marie, geboren Lüpkes. De vader kwaamp uut een olde Friese femilie; de moeder telde hugenoten onder heur veurolders.

In Emden gunk Lottmann naor 't gymnasium, mar daor gunk e ien jaor véur 't eindexamen vört. In Mönster en Bonn wördden hij opeleid töt laandmeter. In 1903 warkte hij in Witten; een joar later in Sønderborg op 't toen Pruusische eilaand Als. Daor leerde hij zien toekomstige vrouwe Elisabeth Forster kennen. Ze verhuusden in juni 1906 naor Emden en trouwden daor. Zeun Gerhard wördden in 1907 geboren, dochter Nora in 1908.

In Witten wördden Lottmann mede-eigenaar van een laandmetersbureau. In 1910 deu hij asnog zien eindexamen in Haorbörg (bij Hambörg), waornao hij in Gießen laandbouw, netuurkunde en geologie gunk studeren. In 1911, 't jaor waorin e promoveerde, nam e 't anbod an um leraar te wörden in Montevideo. Toen det anbod begun 1912 inetrökken wördden, had Lottmann een financieel slimme tied.

Nao körtdurige warkzaamheid as laandbouwkundig verzekeringsagent opende hij in febrewaori 1913 in Oldenbörg samen mit de vrouwe een schoele veur bijlessen.

## Eerste Wereldoorlog en schrieverije
Nao 't uutbreken van de Eerste Wereldoorlog lokte 't de aovertuugde pacifist um töt zomer 1916 uut dienst te blieven. In dizze tied schreef e de roman *Dat Hus sünner Lücht* in de Oostfriese variaant van 't Platduuts. Wegens een zwak harte kun e via Genf weerummekeren naor Duutslaand en kwaamp in Rastede terechte. In 1918 kreeg e een uutgever geïnteresseerd in zien roman. In augustus van det jaor völt e ten prooi an de Spaanse griep die in Europa woedde, en op 2 september kwaamp e uut de tied in zien huus in Oldenbörg.

Mit 't schrieven van de eerste langere roman in 't Oostfries trök Lottmann in Noordwest-Duutslaand behoorlijke andacht. De gebeurtenissen in *Dat Hus sünner Lücht* bint gebaseerd op 't leven van zien grofva Fritz Wiarda Lüpkes, die as heufdonderwiezer in Oldersum warkte. Een riege personages is op inwoners van Oldersum gebaseerd. Deur de vrogge dood van de schriever bint verscheiden van zien warken niet ofemeuken. In 1932 verscheen van de Drèentse schriever Jan Poortman een Drèentstalige aoverzetting van *Dat Hus sünner Lücht* onder de titel *Siebo Siebels' zwoare gaank (Het huus zonder locht)*.

## Uutgaven
* *Freyse Staatjes und Lieder eines wandernden Friesen* (Emden 1905, onder 't pseudoniem Fritz Fresenus)
* *Aura Academica* (roman, Leipzig 1906)
* *Dat Hus sünner Lücht* (roman, Hambörg 1919. Hedrok 1989 deur Schuster Verlag, Leer)
* Verscheiden onuutegeven warken (romans, tenielwark)
Jolin Tsai

**Jolin Tsai**, geboren op 15 september 1980 bie Niej-Taipei) is n Taiwanese popzangeres, danseres, actrice en songwriter.

## Diskografie
* 1019 1999 
* Don't Stop 2000 
* Show Your Love 2000 
* Lucky Number 2001 
* Magic 2003 
* Castle 2004 
* J-Game 2005 
* Dancing Diva 2006 
* Agent J 2007 
* Butterfly 2009 
* Myself 2010 
* Muse 2012 
* Play 2014

## Boetende hìnwiezen
Keunstklookte

**Kunstklookte**, **kunstklookheid**, **masjinenverstand** of **kunstmoatige intelligensie** is klookheid in masjines. In de komputerwetenskap neumt ze onderzeuk noar kunstklookte studies oawer "kloke agenten": apparaten dee öare umgeving bekiekt en doarop öar handelen anpast um ne opdracht et beste oet te voren. Veur gewone leu wis de term "kunstklookte" op ne masjine met "verstandelik" vermogen, wat leu met et menskelike verstand liekent, zo as "learen" en "problemen oplössen". Noe dat masjines verdan mear könt, wordt verstandelike meugendheden neet mear metrekkend woarvan eerst meand wör at ze klookheid neudig harren. Karakterherkenning is bie veurbeeld zo gewoon wörden dat et neet länger geldt as "keunstklookte". Meugelikheden dee op dit ogenblik as kunstklookte te book stoat zint onder mear natuurlik sproakbegrip, hoogweardig stried leaveren in strategiese spellen (zo as schaken en Go), zelfsteurende auto's, kloke wegbepoaling in Content Delivery Netwarken en et oetpluzen van ingewikkelde gegeavens.

## Wetenskap
Onderzeuk noar kunstklookte is opdeeld in deelvelden dee kiekt noar bepoalde problemen, spesifieke benöaderingen, noar et gebroek van gerei, of noar et veurthelpen van bepoalde toopassingen.

De heufdproblemen van kunstklookte umvat redenering, kennis, zelfsteurend plannen, learen, natuurlike sproakverwarking, beleaving en de meugelikheid um dinge te verplaatsen en an te passen. Algemene kunstklookte is ene van de doelen op langen doer. Doarveur broekt onderzeukers statistiek, rekkenkundige klookte en tradisjonele symboliese kunstklookte. In kunstklookte wörd völle gereedskappen broekt, zo as zeukopdrachtverbettering en rekkenkundige verbettering, logika, woarskienlikheidsrekkening en ekonomie. Bie kunstklookte sprekt wetenskappen van komputers, rekkenlear, psychologie, sproaklear, filosofie, neurowetenskap en kunstpsychologie an.

## Fantasie, filosofie, geskiedenis
Dit veld wör grondt op de bewearing dat menskelike klookte "zo nauw beskreven worden kan dat der ne masjine bouwd kan worden um et noa te doon". Hierbie komt filosofiese vroagstukken lös oaver de oard van et verstand en de ethiek van et maken van kunstweazens met menskelike klookte. Hieroawer wörd al sind de oldheid filosofeerd in verhalen en filosofie. Wat leu meant at kunstklookte ook gevöarlik veur de mensheid wean kan as et zonder steuring wiedter ontwikkelt. 

In et 21ste joarhonderd hebt zowal harde as zachte kunstklookte ne opleaving kregen deur ne verbettering van komputerkracht, umvang van oefensets en theoreties begrip. Kunstklooktetechnieken zint onmisboar wörden in technologie. Et helpt völle oetdagingen oplössen in komputerwetenskap.

## Naamherkomst
Den Twentsen naam kunstklookte is ne letterlike umzetting en samentrekking van et Engelse *artificial intelligence*. In 2017 wun "kunstklookte" et met 26/20 stemmen van kunstmoatige intelligensie in ne Facebook- en Twitter-stemming oawer de juuste umzetting van et woord.
Kreuze (tiedschrift)

***Kreuze*** is n digitoal tiedschrift veur onder meer verhoalen en gedichten in t Grunnegs. Tiedschrift is in maai 2006 opricht deur Jan Blaauw (tekstredaksie) en Henk de Weerd (opmoak en websteebeheer). t Verschient t zes moal in t joar. In 2011 het Jan Blaauw zien redaksiewaark overdroagen aan Bert Wijnholds.

*Kreuze* is der veur elkenain dij in t Grunnegs schrift en schrieven wil. Dat huift nait op literair nivo: oardeghaid aan t schrieven staait veurop.

In *Kreuze* kinst voak Slim Körte Verhoaltjes lezen. Neffens Wijnholds het t Grunneger streektoalfunktionoaris (sunt 2016) Ingeborg Nienhuis west dij de Slim Körte Verhoaltjes in de Grunneger schrieveraai introduceerd het.

## Verwiezens
* Webstee van ''Kreuze''
* Facebook-bladzie van ''Kreuze''
Bertha Benz

**Bertha Benz**, (geb. *Bertha* *Ringer*. Pforzheim, 3 maai 1849 – Ladenburg, 5 maai 1944) was de vraauw van Dr. Carl Benz, dij zain wordt as de voader van d'auto.

Zai kreeg vernuimdhaid as d'eerste automobilist ter wereld. Op 5 augustus 1888 muik zai n laange rit in d'eksperimentele auto van heur man. Boeten mitwaiten van Carl en in gezelschop van heur zeuns Richard en Eugen ree zai van Mannheim noar heur geboortestee Pforzheim, n òfstand van 106 km. Op t haalfschaid van de rit (in Wiesloch) mos zai brandstof bievullen. Doarveur kocht ze ligroïne in de ploatselke aptaik, dij doarmit t eerste tankstoatsion in de geschiedenis wer.

As reden veur dizze laange autorit, gaf zai n bezuik aan heur moeke in Pforzheim, mor der zat meer achter. Heur man was benoam aan d'loop mit de technische kaande van de zoak en dee nait genog om commerciële belangstellen veur zien uutvinden te wekken. Deur dizze tocht trok Bertha veul aandacht en druig zo bie aan t sukses van de Benz Patent-Motorwagen.

Tiedens de raaize mos verschaaiden moalen stopt worden om reperoatsies te doun. Doarbie was mainst de hulp van dörpssmeden neudeg, mor Bertha kon zulf ook twij mankemìnten oplözzen: 'Ain moal was de brandstoflaaiden verstopt – doarbie het mien houdenspèlle holpen. d'Aander moal was d'ontsteken in twijen broken. Dij heb k mit mien kousenbaand repereerd.' Deur uutvoereg verslag te doun van aal mankemìnten, peerdjede Bertha heur man aan om verbeterns aan zien auto deur te voeren. Zo wuir o.m. n ekstroa versnellen inbaauwd om t rieden in heuvelachteg terraain makkelker te moaken. 

In herinnern aan de pioniersrit het de dailstoat Baden-Württemberg in 2008 de toeristische Bertha Benz Memorial Route in t leven roupen.
AKI Artez

**AKI (Academie voor Art & Design)** is een künstakademy in Enske. Et wördden up-eset döär tekstylfabrikanten in 1946 as de *Academie voor Kunst en Industrie*, of-ekört *AKI*. Disse akademy wördden up-eset ümme de achterstand in künst, kulture en houger underwys in Twente by te halen en  ümme untwarpers te leaveren an de tekstylindustry hyrsoot. Nå jåren as künstnyverheidsskole edräied te hebben güng et in de jåren 60. de kante van de moderne künst up an. de AKI steyt wyd bekend as de meyst vrye en eigenwyse künstakedemy van Neaderland. Rechtervoort is et underdeyle van ArtEZ hougeskole vöär de künsten, mar süt sichsülve noch altyd as een appartstånde en kleine akademy. Et hevt verskillende steades ehad in de stad Enske. Mar sit nudaags (sünds 2013) up et olde tekstylfabryk Tetem II, in de wyke Roombeek. Döärdat Enske kört by de grense med Düütskland ligt, hevt de AKI ouk vöäle düütske studenten, mar ouk studenten van andere landen ofkumstig.

## Upleiding
Et eyrste jår gå y pas in as y de vöärupleiding en/of de tolåtingseksamen ehaled hebt. Hyrmed test se u of as y wal waerdig genog bint ümme dår te möägen leyren. As y et ehaald hebt anenöämen te wörden, dan kryg y eyrst een jår heyl algemeyn up de richting wat y eköäsen hebbed. Up de Aki heb y de köäse tüsken ACD en Fine Art. Fine Art besteyt wear tüsken Painting en Sculpture. Vöär anvang van et eyrste jår kees y dår al vöär. Med et tweyde jår Fine Art heb y eköäsen óf skilderen óf skulptuur. Dan eigenlik begünt uwen upleiding pas echt. Dan kryg y uwen eigen warksteade aneweasen  en gå y an de gang med uwen eigen untwikkeling as vry denkend- en doond- künstenmaker. Uwen eigen gedachtens en bealdspråke ståt der by in et middenpünte. De docenten wat der in de runde loupet bint altyd sülv ouk ervåren en 'evestigde' künstenaars, den u dår alleyne mar van hülpe bint (as råd) vöär uw eigen untwikkeling as künstenmaker.

Vakken wat der noch meyr an-eböäden wördet bint under ander: künstgeskydenisse, Filosfy en modelteykenen.

## Bekende oldleyrlingen -en leyraren
* Daan Roosegaarde
* Filemon Wesselink
* Bennie Jolink
* Marjolein Rothman (old-leyrlinge en teagenwoordig dår part-time leyraresse)
Klaas Kleine

**Klaas Kleine** (Koldervene, 1940 - Dever, 24 oktober 2000) was een ambachtsman en Drèentstalig schriever. Naost een paar boeken bint d'r van zien haand een bult artikels verschenen in kraanten, maondblaoden en aandere media. In de Drèentse culturele wereld stund e bekend as een kleurrieke, non-conformistische feguur, 'kwetsbaor, zachtmoedig, vol met humor, maor ok rechtlijnig, eigenwies'.

## Beroepen
Klaas Kleine gruuide op in Möppelt, daoras e twee jaor op de ambachtsschoele zat. Nao alderhaand baonties kwaamp e bij zien va in de smederije te warken. In 1966 verbouwde hij in Dever een bouwval tegenaover de karke töt woonhuus en smederije. Hier ontwikkelde hij hum van hoefsmid töt edelsmid. Ok legde hij hum toe op restauratiewark in kestielen en laandhuzen. Veur de jaorlijkse openlochtopvoerings van 't Shakespeare Theater Diever, waorin e zölf rollen speulde, maakte hij wapens. Wieder was e vioelbouwer, kezemaker en geitenhouder. In 't plaatselijke hervörmde karkleven was e actief as koster, olderling en karkvoogd.

## Schrieverije
Kleine begunde te schrieven onder anmoediging van de schrievers Marga Kool en Gerard Nijenhuis en dreug vanof de jaoren tachtig bij an Drèents letterkundig tiedschrift *[[Roet (tiedschrift)|Roet]]*. Ok schreef e stokkies veur 't *[[Nieuwsblad van het Noorden]]* en 't maondblad *[[Drenthe (tiedschrift)|Drenthe]]*. Veur RTV Drenthe schreef e heurspulteksten. In naovolging van Jan Naarding hef Kleine eperbeerd een Drèentse bewarking van 't dierdicht Reintien de Vosse te maken, mar det hef e niet ofekregen.

Van 1989 töt 1993 was Kleine veurzitter van de Drentse Schrieverskring. Hij warkte mit an 't *Drents kerkelijk liedboek*, was bestuurslid bij de Stichting Drentse Taol en gaf cursussen Drèents. In 1995 bundelde *Roet* de töt dan toe verschenen *Dryloeken*, gedichten die Kleine tussen 1988 en 2000 rond de jaorwisseling an vrunden en vaste lezers stuurde.

In 1996 hef e de Simon van Wattum-pries ekregen veur bezundere inspannings veur de streektaal.

Nao Kleines aoverlieden brocht *Roet* (in 2002) een themanommer uut waorin veural zien schriefwark belocht wördden. Collega-schrievers wördden uuteneudigd een bijdrage te levern en gaven in gedichten en verhalen an wat Kleine veur heur betiekend had. 

## Belangriekste publicaties
* *Waor blief Ie now?/Vangt de loze vossen* (bewarking van 't Hooglied, 1984)
* *Iezerstark, verhalen uut de smederij* (1986)
* *[[Een feestelijk starfgeval]]* (novelle, 1991)
* *Broggen* (körte roman, 1999)
* *99 Krabbels*
* *Kerkgeschiedenis van Diever*
Róisín Murphy

**Róisín Marie Murphy** (Arklow, County Wicklow, 5 juli 1973) is n Ierse  zangeres en ooldlid van de meziekgroep Moloko.

## Diskogroafie

### As Róisín Murphy

* *Ruby Blue* (2005)
* *Overpowered* (2007)
* *Hairless Toys* (2015)
* *Take Her Up to Monto* (2016)
* *Róisín Machine* (2020)
* *Hit Parade* (2023)

### Mit Moloko
* *Do You Like My Tight Sweater?* (1995)
* *I Am Not A Doctor* (1998)
* *Things To Make And Do* (2000)
* *Statues* (2003)
Dättlikon

**Dättlikon** is een gemeynde en een plaatse in et switserske kanton Zürich en ligt in et distrikt Winterthur. De gemeynde hevt sikkum 789 inwoaner (2018) up een uppervlakde van 2,87 km².


File:Daettlikon 153.jpg|Een stråte in Dättlikon
File:Karte Gemeinde Dättlikon 2007.png|Dättlikon up de kaarte


## Uutgånde verwysings

*Webstee van Dättlikon (Duuts)
Šiprage

**Šiprage** (bosnisk, kroatisk en servisk: *Šiprage*; kyrillisk skrivt: *Шипраге*), is en gemeynskop in Bosnie-Hercegovina. De gemeynskop ligt in de gemeynde Kotor Varoš en had in 2013 788 inwoaners. In 1991 had et noch 952 inwoaners. De plaatse ligt in de Serviske Republyk.

## Klimaat

## Verwysings


## Websteades

* http://opstinakotorvaros.com/ 
*http://www.maplandia.com/bosnia-and-herzegovina/republika-srpska/siprage/ Maplandia
*http://www.satellitecitymaps.com/europe-map/bosnia-and-herzegovina-map/federation-of-bosnia-and-herzegovina-map/%C5%A1iprage-map/
*http://www.distancesfrom.com/distance-from-Siprage-to-Banja-Luka-Bosna-i-Hercegovina/DistanceHistory/5243320.aspx
*http://www.maplandia.com/bosnia-and-herzegovina/republika-srpska/siprage/ Maplandia
*http://www.satellitecitymaps.com/europe-map/bosnia-and-herzegovina-map/federation-of-bosnia-and-herzegovina-map/%C5%A1iprage-map/
*http://www.distancesfrom.com/distance-from-Siprage-to-Banja-Luka-Bosna-i-Hercegovina/DistanceHistory/5243320.aspx
*http://www.udaljenosti.com/bosna/- Distances in B&H
D'où venons-nous, Que sommes-nous? Où allons-nous?

**D'où venons-nous, Que sommes-nous? Où allons-nous?** (neadersassisk: *Wår kummet wy vord? Wee bint wy? Wår gåt wy up an?*) Is een skilderye van de künstskilder Paul Gauguin.

Hy hevt et emaked up Tahiti. Gauguin was 'evlüched' van de westerske beskaving, hy vünden et mar een neppe sooi. Up Tahiti dachtden hee oorsprüngelike, 'primitive' mensken te vinden. Hy söchten når et religiöse leaven van de mensken dår, de seksuele vryigheid, een kulture dee neet döär et 'beskaavde westen' was kapot emaked. Dår an-ekummen kwamt hee te kyken, dat de mensken dår ouk al meyrendeyls christelik waren en in vranske klearen rundlöypen. Toch löät hee in syn skilderyen vöäle van de bygelöyven en (de döär hüm sülv efantaseyrde) seksuele vryigheid seen. Ümme disse warken is hee dan ouk bekend ewörden, hevt hee by edragen an de untwikkeling van de moderne künst. 

Vöär dat hee sülvmoord döäd -wat hüm neet best lükten-, had hee dit skilderye emaked, syne 'Magnum Opus'. Et is 139 centimeater by 375 centimeater. Dårnå hevt hy noch enkele skilderyen emaked, wårnå hee uut de tyd kummen döär een geslächtseekte. Up dit skilderye had hee alles up willen te setten, alles wat hy van et leaven en de künst dachtden.

Et hangt nu up et Museum of Fine Arts op Boston, Amerika.
Stadjer

**Stadjer** (ook *stadjeder*) is n Grunneger benoamen veur n bewoner van de stad Grunnen, ook wel Grunneger nuimd. Letterliek betaikent stadjer: ain dij in Stad (Grunnen) woont. De benoamen *Stad* (zunder lidwoord) holdt verbaand mit de noam van t Grunneger gewest tiedens de Repebliek (1594-1798): *[[Stad en Lande]]*.

Voak wordt t woord ook bruukt om verschil te moaken tussen studìnten (benoam as dij boeten Stad opgruid binnen en veur heur studie noar Stad kommen binnen) en nait-studìnten (de stadjers; as tegenhanger hiervan wordt in aander studìntensteden t woord börgers bruukt).

Stadjers hebben as bienoam 'mollebonen'. n Olle schimpnoam veur stadjers zel 'kluinkoppen' west wezen. In de joargang 1804 van t (Grunneger) *[[Weekblad tot Nut van ’t Algemeen]]* schreef Mattheus van Heyningen Bosch, alias Burgerhart, dat t n noam was dij Nederlanders (en din benoam Vraizen, Geldersen en Hollanders) aan Grunnegers gaven. Veur de noamsverkloaren verwees Burgerhart noar t “zeer krachtig, koppig en smaaklyk bier, dat alleen in deze stadt gebrouwen wordt, en voorheen wyd en zyd verzonden wierd”. Grunnegers waren ooit “grote liefhebbers” van dit bier west en konden der “een aardig schepje” van op.
Vogelnoamen Nederlands-Grunnegs

### A

### B
* blauwe reiger  –   nittert, oalraaiger

* bruine kiekendief   -   klem(vogel)
* buizerd                  -   hoaneschrobber

### C

### D

### E
* ekster   -   okster

### F
* fuut   –   doeker, pronkvogel

### G
* gans   -   gaans, gaanze
* geelgors   -   geelgoddel, geelvink, gele gorre
* gele kwikstaart   -   geelbòrstje
* goudplevier   –   wilster
* grauwe gans   –   schierling
* groenling   –   gruinvink
* grutto   –   grait

### H
* havik   –   hoanebieter, kipvaalk
* hop   –   stronthoan
* huismus   –   musk
* huiszwaluw   –   swaalfke, hoesswaalfke

### I

### J

### K
* kauw   –   torenka
* kemphaan   –   kappershoan
* kerkuil   –   katoel(e)
* kievit   –   kieft
*kneu   –   kernuut
*koolmees   –   blaauwmaiske, iembieter, spekmaiske
*koperwiek   –   schatliester
*kraanvogel   –   kroan
*kramsvogel   –   tjakker
*kuifleeuwerik–   padloper, toefke
*kwartel   –   kuutjeblik
*kwikstaart   –   baauwmantje

### L

### M
* meerkoet   –   bleshounder, bleske, meerkol
* meeuw   –   maif, maiwe, miw
* merel   –   liester, swaarde liester

### N
* nachtzwaluw   –   peerheer

### O
* oeverzwaluw   –   eerdswaalf, grondswaalf
* ooievaar   –   aaiber, störk

### P
* pimpelmees   -   blaauwmaiske

### Q

### R
* ransuil   –   katoel(e), raansoel
* reiger   –   raaiger
*rietgans   –   weenk
*roerdomp   –   reurdottel

### S
* scholekster   –   akkelaai
* slobeend   –   lepelbek
* sperwer   –   blaauwvalk, gaansoarend, vriekel
* spreeuw   –   sprutter, sproa, sprooie
* steenuil   –   stainoel(e)
* sijsje   –   rebientje, robientje

### T
* tapuit   –   fitop
* torenkraai   –   hanska
* torenvalk   –   wiekel
* tureluur   –   kluun, tjaark, tuder

### U
* uil   -   oel(e)

### V
* veldleeuwerik   –   laiwerk
* visdief   –   ikstern, steern, krietsteern

### W
* waterhoentje   –   duukeendje, dukertje, kouer, kouereendje
* wielewaal   –   goldmerel, geelgaauw
* wilde eend   –   aind
* wilde zwaan   –   hoelswoan
* winterkoninkje   –   keudeldoemke, toenkroepertje
* witte kwikstaart   –   akkermantje

### X

### IJ
* ijsvogel   –   iesklepper

### Z
* zanglijster   –   zangliester
* zeearend   –   gaansoarend
*zeemeeuw   –   zeekoap, zeekob
*zilvermeeuw   –   kob, zeekob
*zwarte stern   –   blaauwsteerntje
__GIENBEWARKSEKSIE__
K. ter Laanpries

De **K. ter Laanpries** is n Grunneger kultuurpries, dij sunt 1985 oetlangd wordt aan lu en organisoatsies dij zuk verdainstelk moakt hebben veur de Grunneger toal en Grunneger kultuur. De pries wordt oetlangd deur de Stichting t Grunneger Bouk. Tot aan 2013 wer de pries joarlieks oetlangd, doarnoa wer t n twij-joarliekse pries. Vanòf 2019 wer de K. ter Laanpries weer joarlieks oetlangd, omreden veul meer Grunneger lu en organisoatsies binnen mit heur streektoal aan loop. Mit ingang van 2023 is vannijs kozen veur n twij-joarliekse oetlangen.

De pries is nuimd noar de Grunneger schriever en politikus Kornelis ter Laan (1871-1963).

## Winnoars
* 1985 - Lianne Abeln en David Hartsema
* 1986 - Ede Staal (postuum)
* 1987 - dr. P.J. van Leeuwen
* 1988 - Fré Schreiber
* 1989 - Wim Faber
* 1990 - Harm van der Veen
* 1991 - ds. Engel Jan Struif
* 1992 - Toal en Taiken
* 1993 - Waark
* 1994 - dr. Jan J. Boer
* 1995 - De Bende van Baflo Bill
* 1996 - Stichting Kostverloren
* 1997 - Törf
* 1998 - Cees Reinders
* 1999 - Reint Wobbes
* 2000 - Op Roakeldais
* 2001 - An Kuiper
* 2002 - Stichting Oude Groninger Kerken
* 2003 - Eltje Doddema
* 2004 - Streekhistorisch Centrum Stadskanaal
* 2005 - Wia Buze
* 2006 - Willem Friedrich
* 2007 - Hanny Diemer en Frits Pleiter
* 2008 - Biebelvertoalkemmizzie
* 2009 - Historische Vereniging Stad & Lande
* 2010 - Alex Vissering
* 2011 - Gert Sennema
* 2012 - Aafke Steenhuis
* 2013 - Hans van der Lijke
* 2016 - Marcel Hensema
* 2017 - Jan Veldman
*2018 - Bert Hadders
*2019 - Martin Hillenga
*2020 - nait oetlangd vanwege de coronapandemie
*2021 - Erwin de Vries
*2023 - Henk Puister
*2025 - Jan Henk de Groot
Katmandoe

**Katmandoe** is de heufdstad van Nepal. In 2011 had Katmandoe mear as 1 milljoon inwöner. De stad leijt 1400 meter boaven de zee.

### Klimaot
In de winter kan et 2-3 gröä celcius wodden moar in de zommer 28-29.
Oostkolonisatie

**Oostkolonisatie** (Duuts: *Ostsiedlung*) is n begrip veur de migratie van kolonisten uut et Heilige Roomse Riek naor Slavische en Baltische gebieden in Centraal- en Oost-Europa in de middeleeuwen. Et woord kump recht uut et Duuts (*Ostkolonisation*). Er wördt deur de mieste medärne geskiedkundigen niet zo positief nao disse term ekeken umdet et sol betekenen det "leeger ontwikkelde laanden en volker" bezet en gebruukt wörden deur een aandere macht. 

Veur een paor gevallen was det ok wel waor: de gebieden tussen de Elve en Oder wördden veroverd deur veural Saksische härtogen. Ook de Baltische Pruusen wörden deur de Duutse Orde in enömmen. In de mieste andere gebieden waren et veural Slavische vörsten, de leegere adel en kloosters die uutneudigen töt 'kolonisatie'. Daor past misskien et begrip 'immigraotie' better. De kolonisten en Slavische inheemsen leafden daor al lange naost mekare, maer uutendelik gungen ze ien bevolking vörmen. Disse ni'je bevolking gebruukten Nederduutse en Hoogduutse dialecten. In de medärne mening hieroaver is de Oostkolonisatie niet meer juust; et wörden in et verleden deur Duutse nationalisten ja misbruukt. Mar det zegt niks oaver et belang in de geskiedenisse.

## De kolonisatie
De Slavische stammen die ten oosten van 't Heilige Roomse Riek leafden waren veurnaomelik ärmoedege boeren (horigen) tegenoaver de pläätselike adel. Dit bracht gien veuruutgank in laandbouw en ambacht. Et verhinderden ook det er onofhankelike steden zich vörmden met een eigen bestuur en rechtspraok maar, 't verhinderde ok 't onstaon van gilden.
Sueben

De **Sueben** (of Sweaben / Swaben, ouk **Sueven** en Suebi (Latyn)) waren een west-germaansk volk dat rund et jår eyne tüsken de Ryn en de Oustsey leavden. Döär ear militaire oaverwicht künden sy in een grout gebeed van Germania Magna andere stammen an sich binden as vazalstammen. Wårskynlik was der een stamverband med de Quaden, de Marcomannen, de Alamannen, de Hermunduren, de Longobarden en de Semnonen.
Goten

De **Goten** waren en Oust-Germaansk volk det en groute rolle hev espöld in de undergang van et West-Romeinse Ryk.

## Oorsprong
Er wördt edacht det de Goten üüt et süden van Skandinavye kwamen. Dårnåst bint er ouk lüü dee denkt det de Goten van et eiland Gotland wegkwamen, ümdet Gotland nå de Goten vernüümd isse. Geskydkundigen bint et hyr nog neet oaver eyns.

## Ukraïne en Transsylvanye
In de darde eyw en veerde eyw bint de Goten nå et süden etrökken richting de Zwarte See. De Goten güngen tun wounen tüsken de rivyren de Donau en de Don. Vlak nå de ankomst in Ukraïne splitsten de Goten sik in de Ostrogoten (de 'oustelike Goten') en de Visigoten (de 'westelike Goten'). De Ostrogoten en Visigoten hadden twey köninkryken; vanof ungeveyr et jår 270 is dår melding van emaakt. Ouk nå de Groute volksverhüsing waren er nog Goten in Ukraïne, dit umdet et Krim-Gotisch töt in de 18e eyw nog up de Krim vöärkwam.

## Et Romeinse Ryk
### Invallen op Romeins gebeed
In 237 vünden de eyrste invallen op verskillende plaatsen in Romeins gebied plaats. Dasyë weer det jår eplünderd döär de Goten. Eyrst wünnen de Romeinen makkelik, maar üütendelik weren de Goten sou gevårlik det de Romeinen beslöäten de Goten te betalen ümdet see de stad Histria hadden eplünderd.

Tyn jår later waren de plünderings nog groter ewörden. In 249 wördden sölfs Marcianopolis döär de Goten inenömmen en eplünderd.
Låres

**Låres**  is een stadswyke van de Twentse stad Eanske. Et ligt de noordoosten van de binnenstad. De wyke wördt ümgrenst döär de Oldenzaalsestråte, de Laaressingel en de spöörlynde Eanske-Gronau. Et bestyt uut vyv büürten: de Singel Es, de Ooster Es, de Twentse Es, de Nieuwe Es en de Bloemen Es. Der wördt der de leste jåren årdig wat ebowd en verbowd üm vöär nye woanings te sörgen.

Van vrogger uut was dit een arbeyderswyke. Mar dår is höäste niks meer van te vernemmen.
Bad Doberan

**Bad Doberan** is ne stad in den Duutsen deelstoat Mekelenborg-Vuurpommeren. t Ligt in de laandkraits Rostock. De stad het 12.107 inwoners (2015).

De naeme *Villa Slavica Doberan* wodde schriftelik veur et eerste nuumd in et jaor 1177. 1288 kreeg Bad Doberan stadsrechten.

Bad Doberan hef een eigen laegere schole, et Friderico-Francisceum.

## Oetgoande verwiezings
* Offisjele webstea van de Friderico-Francisceum (Duuts)
Byleveld

**Byleveld** (düütsk: *Bielefelt*; oustwestfaalsk: *Byleveld* of *Beyleveld*) is ne grote kreisfreie stad in et noordousten van de düütske deelståt Noordrein-Westfalen. Med 333.451 inwonners (in december 2016) is et de grötste stad van de strekke Oostwestfalen-Lippe en et vöärnaamste ekonomiske härte. Et is de 18. grötste stad van Düütskland.

De eerste vermelding van Byleveld kümt uut et 9. jårhunderd. Byleveld wördt vöär et eerste ne stad nöömd in 1214. Leagen an et noordende van et Tötobörger Wold, sol de stad de grötste handelsstad van de Gråfskop Ravensbarg wörden. Byleveld was langen tyd et middelpunt van de linnengoodindustry. Vandage is de stad een centrum vöär vodingsmiddelen, handel- en deenstverlening, drükkeryen en bekleding en machinebow. Buten de strekke sint ouk de Universiteyt Byleveld, Von Bodelschwinghsche Stiftungen Bethel, Dr. Oetker, de Laborschule en Oberstufen-kollege Byleveld, et Theater Bielefeld en de sportvereanige Arminia Bielefeld bekend.

Seet 2013 is Byleveld as Fairtradestad anweasen. Sowat 200 byleveldske undernemmingen doot hyr an med.

## Mooy üm te weaten
* Byleveld is et underwarp van ne satiriske samenswearingsstelling, de Bielefeldverschwörung. Hyrin wördt bewäärd at Byleveld nit besteet, mär dat der enkel oavertügend dån wördt as of. Et is een verdan wyrkommend internetgräpken under düütske internetbrukers.

## Referentys
Baarle-Nassau

**Baarle-Nassau** () (Bråbants: *Baol*) is ne neaderlandske gemeynde in de provincy Noord-Bråbant. Et ligt ungeveyr 15 kilometer up et süden van Tilbörg. Volgens et CBS had de gemeynde op 30 april 2017 6757 inwoaners. De gemeynde hevt ne uppervlakte van 76,36 km² (0,02 km² an water). In 2006 stünden 174 inwoaners van Baarle-Nassau te book as belgisk.

Baare-Nassau is met de belgiske gemeynde Baarle-Hartog et Kempense dorp Baarle. Et grundgebeed van beide gemeyndes löpt vöäral in de kern van Baarle slim döär mekander. Et gevt 22 uutliggende strekken van Baarle-Hartog in Baarle-Nassau en achte andersümme. En paar van disse neaderlandske uutliggende deylen is weader en uutliggend gebeed in de belgiske deylen in Neaderland (uutliggende strekken van de tweyde orde). 

Baarle-Nassau had vroger twey stations, dee deyl warren van et Bels lynke. Eyne in et dorp selv en eyne by de buurskop *Baarle-Nassau Grens*.

Baarle-Nassau hevt en lecht kearlsoaverskot: van alle 100 lüde sint der 52 kearls en 48 vrouwlüde.

## Wydere kerne
Baarle-Nassau Grens, Boshoven, Castelré, Dreehüse, Eikelenbosch, Gorpeind, Grens/Ghill, Heesboom, Heikante, Hoogende, Huusvennen, Keasershook, Klein-Bedaf, Leefkenshook, Loveren, Maaijkante, Nye Strümpt, Nyhöve, Olde Strümpt, Reth, Reuth, Tommel, Ulicoten, Veldbraak en Voske.

## Landsbeskryving

*Kaarte van de gemeynde Baarle-Nassau*

## Bekende lüde uut Baarle-Nassau
## Geboren
* Adriaan van Campen (1746-1787), misdådiger
* Hermanus Parlevliet (1916-1944), Engelandvöörder
* Kees Aarts (1941-2008), vootbalspöller
* Jacques Frijters (1947), weelrenner
* Eric Boeren (1959), jazz-trompettist en kornettist
* Richard Van Oosterhout (1962), kameraman
* Ingrid Oonincx (1968), skryvster
* Kitty van Haperen (1976), bobsledester en atlete

## Uutgånde koppeling

* Webstea van de gemeente
Jan Willem Schutte

**Jan Willem Skutte** was de leste echte klepperman (nachtwacht) van 'n Arnbarg. Hi-j was etrouwd met Aaltie Weerts. Hi-j deud tussn 1918 töt 1933 elkn oavnd de ronde met de klepper deur n stad hen. Hi-j deud de tied luudn en waakn oaver de veiligheid van n stad in de oavnd- en nachtuurn, zo as zien veurgangers 't ok al eewnlange doan hadn. In 1924 had de gemeente besleutn de nachtwacht as funksie of te doen umdat ze al oaver 'n eagn braandweer beheern, mar Skutte deud hun 'n brievie dat 'e tenminstn töt zien pensjoen deur wol doen, wat nie arreg lange meer duurn. Doar stemmn ze mar met in. Hi-j hef n Oorlog nog met emaakt.

In 1983 is der 'n kunstwark, in vörme van 'n broansn beeld (inspireerd op oale foto's van hum), in 't sentrum van 'n Arnbarg ebouwd. Et beeld het "De Klepperman". Vandoar is 'e ok maskotte van 't stadtie Hadnbarg ewödn, veurnamelijk in 't touristiese zommer wonneer as n stad de name "Klepperstad" kreg.

 HIJ SEXTE MET REMBRAND VAN RIJN EN MET AMANZA
Friderico-Francisceum

Et **Friderico-Francisceum** (**FFG**) is ne Duutse schole in de stad Bad Doberan in Mekelenborg-Vuurpommeren. De schole is operichtet in 1879.


Friderico-Francisceum-Gymnasium Bad Doberan.jpg
Friderico-Francisceum-Gymnasium-Innenhof2.jpg
FridericoFrancisceumNeubau.jpg


## Referensies


## Oetgoande verwiezings
* Offisjele webstea van de Friderico-Francisceum (Duuts)
Nissan Leaf

De **Nissan Leaf** is n elektrische auto van de Japanse fabrikant Nissan. De noam Leaf is n òfkörten van *Leading, Environmentally friendly, Affordable, Family car*. De viefdeurs gezinswoagen kwam in december 2010 op d'Europese maarkt en was sunt meert 2011 in Nederland leverboar. In september 2017 het Nissan de twijde generoatsie Leaf prezenteerd, dij vanòf jannewoarie 2018 in Nederland opleverd wör.

## Techniek

De Nissan Leaf n Lithium-Ion akku's dij oploaden worden kinnen mit twij aansloetens aan de veurkant van d'auto. Ain aansloeten is veur n normoal stopkontakt, d'aander aansloeten is veur t snelloaden.

Tot 2016 haar d'eerste generoatsie n akkupakket van 24 kWh, woarmit n òfstand van 160 km (volgens NEDC-testcyclus) berekt worden kon. Begun 2016 kwam der n 30kWh-variaant bie mit n berek van 250 km (NEDC). t 2017-model het n 40 kWh-pakket mit n berek van 378 km (NEDC). Doarnoast zel n duurdere oetvoeren kommen mit n staarkere motor en akkupakket mit nog meer berek. d'Elektromotor drift de veurroadens aan en t akkupakket zit in de woagenbodem.

## Nijlootjes 2013
Veur t modeljoar 2013 binnen de volgende verbeterns deurvoerd:
* Nije elektromotor
* Verbeterde aandrieflien
* Massa 80 kg verminderd
* Kovverruumte mit 40 liter vergroot noar 370 liter
* Betere terogwinnen van remenergie
* Energiezunegere interieurverwaarmen
* Òfstandsberek noar Japanse meetwieze 14% vergroot noar 220 km
* Meugelke extroas: LED-koplampen, *Around View Monitor* en BOSE geluudssysteem

## Nijlootje 2016
Veur t modeljoar 2016 wer t 30kWh-akkupakket leverboar mit n berek van 250 km (NEDC).

## Twijde generoatsie
Vanòf jannewoarie 2018 is de twijde generoatsie Leaf leverboar in Nederland. Dizze krigt n 40 kWh-akkupakket mit n berek van 378 km (NEDC). De nog te verwachten duurdere oetvoeren zol n akkupakket van 60 kWh kriegen, mit n nog onbekìnd berek.

### Nijlootjes
Veur t modeljoar 2018 binnen nije technieken beschikboar, dij elektrisch rieden op n hoger plan brengen:
* Mit t *e-Pedal* kin de woagen haldaal tot stilstand kommen deur bloots t pedoal lös te loaten, zulfs as de woagen op n hèllen staait. In 90 persìnt van de gevalen zol t *e-Pedal* mans genog wezen, ook in drok stadsverkeer. n Gewoon rempedoal is der nog en t *e-Pedal*-systeem kin oetschoakeld worden.
* *ProPILOT* zörgt dat de woagen zulfstandeg binnen de wegbelienen blift.
* Mit *ProPILOT* *Park* kin de Leaf haldaal zulfstandeg inparkeern.
* Mit *V2G (vehicle to grid)* kin de Leaf stroom levern aan t lichtnet en doarmit ondersteunen geven bie piekmementen in t verbruuk.
Westerdaipsterdale

**Westerdaipsterdale** is n buurtschop in de gemainte Veendaam, pervinzie Grunnen. De buurtschop ligt ten westen van Wildervank, aan n doodlopende, onverhaarde weg vanòf de Kielsterachterweg. De postadressen van Westerdaipsterdale valen onder t dörp Wildervank.
Mit bloots twij hoezen is Westerdaipsterdale t klaainste dörp van Nederland. In t vleden stonden der zes hoezen, mor in verbaand mit de ruilverkoaveln binnen vaaier hoezen òfbroken. De buurtschop kwam in 1984 in t Guiness Book of Records as klaainste ploats in Nederland, omreden dat der doudestieds bloots ain inwoner was. Op t heden is ook t twijde hoes bewoond en binnen der vief inwoners.

In 2007 komt Westerdaipsterdale in t nijs as 'Asterix en Obelixdörp' as d'inwoners n miljounenprejekt aangoande n voarverbinden tussen Veendam en t Zuudloardermeer waiten te onderbreken. De bewoners verzetten zoch tegen d'aanleg van n nije voart en de kap van 120 bomen. Volgens heur zollen veul van de bomen meer as 40 joar old wezen en zol deur de kap van dizze bomen t oetzicht bedurven worden. t Prejekt wer oetsteld, mor loater is de voart toch aanlegd en binnen de bomen ook kapt. In 2009 was t Westerdaipsterdalkenoal kloar. Dit kenoal verbindt t Langebosschemeer in t westen van Wildervank mit t Kieldaip dat deur Kiel-Windeweer lopt. Hiermit is Veendam aansloten op de rekreoatieve voarverbinden tussen Oost-Grunnen en t Zuidlaardermeer.

## Noamverkloaren
Volgens t bouk *Nederlandse plaatsnamen verklaard* van Gerald van Berkel (2017) is *dale* (Nederlands: *dallen*) n benoamen veur òfgeveende gronden dij nog nait in kultuur brocht binnen. Doarom wordt aannomen dat dizze noam wist op n laankdureg bestoan van dizze overgangssituoatsie tussen veengroaverij en lanbaauw.. Zo wordt t leste dail in de noam van Wildervanksterdale (gelegen aan aanderkaant Wildervank) verkloard. Aannomen wordt dat dit ook geldt veur Westerdaipsterdale. t Westerdaip is t knoal dat aan de westkaant in Wildervank lopt.

## Westerdaipsterdale in de Grunneger meziek
Op Erwin de Vries zien album *Aigenhaimer* (2006) staait t nummer *Wies mie de weg noar Westerdaipsedalen*.

Jan Henk de Groot het zien album *Keunenk van Westerdaipsterdale* (2016) opnomen bie Bonney Brattinga, dij in 1984 d'ainegste bewoner van Westerdaipsterdale was. De tuddel van t album is n eerbetoon aan Brattinga, net as t van dit album òfkomstege nummer *Bonney*. Bie t nummer *Evenwicht*, ook van dit album, is n videoclip opnomen mit beelden van Westerdaipsedale.

De Vries en De Groot bruken nait dezulfde schriefwieze veur de ploatsnoam. In de Grunneger woordenbouken wordt de ploats nait nuimd. Volgens t *Groninger Zakwoordenboek* van perf. dr. Siemon Reker wordt de noam Wildervanksterdallen in t Grunnegs slichtweg vertoald as *Dale*. Doaruut kin je opmoaken dat *Westerdaipsterdale* de juuste schriefwieze wezen zel.
Golf van Tonkin

De **Golf van Tonkin** is n zee tussen Noord-Vietnam en Zuud-China, mit n oppervlakte van om en bie 480 × 240 km (90.000 km²). t Is n vrij ondaipe (60 meter) noordelke aarm van de Zuud-Chinese Zee. De golf grenst in t westen aan de noordelke kustlien van Vietnam, in t noorden aan de Chinese pervinzie Guangxi en in t oosten aan t Chinese schieraailaand Leizhou en t aailaand Hainan. Belangrieke hoavens aan de golf binnen Beihai in China en Haiphong in Vietnam.

In 1964 het hier t Tonkin-incident ploatsvonden, dat veur de Verainegde Stoaten van Amerikoa aanlaaiden was de Vietnamoorlog in te goan.

## Noamverkloaren
De Vietnamese noam van de golf is *Vịnh Bắc Bộ*. In verainvoudegd Chinees is de noam 北部湾 (tredietsjoneel Chinees: 北部灣; pinyin: *Běibù Wān*; Hainanees: *Pak-pōe Oân*; ook in verainvoudegd Chinees: 东京湾; tredietsjoneel Chinees: 東京灣; pinyin: *Dōngjīng Wān*). Zowel *Vịnh Bắc Bộ* as *Běibù Wān* betaikent "Noordelke Baai". De noam *Tonkin* (東京 in Hán-Nôm-schrift en *Đông Kinh* in t Vietnamese alfabet, betaikent "oostelke heufdstad", en is t vrougere toponiem veur Hanoi, de hedendoagse heufdstad Vietnam. t Mout nait verwaard worden mit Tokyo, dat ook schreven wordt as 東京 en ook "oostelke heufdstad" betaikent. Tiedens de Fraans-kelonioale periode van Vietnam wer t noordelke kontraain *Tonkin* nuimd.

## Weer
Tiedens de noordoostelke moesson, tussen jannewoarie en april dut zuk de *[[Crachin]]* veur in de Golf van Tonkin, en in de Stroat van Hainan. Dit is n opvalend weerverschiensel mit veul leeghangende stratusbewolken, motregen en dook of diezeghaid, woardoor t zicht slecht is.
Peperneut

**Peperneuten** bint lutje kooukies maokt van bakmeel. De veurnaomste ingrediënten bint specelaoskruden en bastersuker / broene suker. Met Sunnerklaos wur er met peperneuten strèeid deur Sunnerklaos zien rechterhaand, Zwarte Piet. In Drenthe neuimt ze schaopenkeutelies ok wal *peperneuten*.  

## Historie / benaomings
Waor de peperneuten weg kommen is een raodsel maor gezien de benaomings en gebruken van oeze naobers over de (oostelijke) gruppe kuj haost wal zeggen daw met een Nedersaksies gebruuk te dooun hebben. In Duutslaand heten ze *pfeffernüsse*, in *[[Platduutse Wikipedia|Plattdüütsch]]* pepernööt, in Denemarken *pebernødder*, en Noorwegen en Zweden *peppernøtter*. 

## Kruudnoten
Hollanders en vakmèensen neuimt de peperneuten ok wal 'kruidnoten'. In kraantentaol wur ok meisttieds 'kruidnoten' bruukt. Veur oes bint peperneuten en kruudnoten geliek maor veur sommige Hollanders bint peperneuten kleine hompies taai-taai. (Een plaotie kuj vinden op de Nederlaandse versie van Wikipedia: pepernoot.)
Lotte van der Zee

**Lotte van der Zee** (21 february 1999, Enske - 6 maart 2019, München) was et mooiste tener-wichyn van Oaveryssel, Neaderland en de wearld (2016-'17). Sy wördden in mei 2016 töt *[[Miss Beauty of Overijssel]]* (juniorkategory) eköäsen, in september 2016 kreyg he de titel *[[Miss Teen of the Netherlands]]* en in augustus 2017 had he de titel *[[Miss Teenager Universe]]* te pakken. By de lätsten had hee et teagen 33 missen üüt andere landen up-enömmen. Sy was de eyrste europääske wat disse prys når Europa en Neaderland haalden.

February 2019 kreeg Van der Zee up wintersport een härtstilstand. See wör twey weaken lange kunstmåtig in koma hölden, wårnå he woonsdagåvend 6 maert üüt de tyd köäm. Up såturdag 16 maert künden mensken koamen kondeleyren in de Groute Karke te Enske. Dår kwamen düsenden mensken up of. Sy is in besloaten kringe ekremeyred.
Kyra Lamberink

**Kyra Lamberink** (geboren op 15 april 1996, Banthum) is een Sallaandse vrouwelike baanwielrenster. Zi'j vertegenwoordigt Nederlaand bi'j internasionale wedstrieden.

As junior wun Lamberink de bronsen medalje op de Europese Baanwielrennen 2013 (onder de 23 en junior). Zi'j nam del an de 2016 UEC European Track Championships en endigen as vierden op et teamsprintevenement en achtsten op et 500 meter tiedritevenement.
Meteorologie

**Meteorologie** of **weerkunde** is de studie van het weer en de condisie van de atmosfeer. De meteorologie kek naor het weer noe, et historiese weer en de weersverwochings.

D'r bint verskillende apparaten um het weer met vast te leggen. Zo heb ie een hygrometer, loodsballon, regenmeter, thermometer, weerballon, weerhutte, weerradar en n zunneschienmeter.

Nen kunnige weerman in Nederlaand was Jan Pelleboer (1924-1992).
The X-Files

**The X-Files** is een Amerikaanske science fiction drama televisyryge, bedached döär Chris Carter. Et hevt op TV espöäled van 1993 töt 2002 up de sender Fox. Med et loupen van de ryge hevt der een bioskoopfilm ewesd en later, toon as de ryge neet meyr dräien nå 9 seisonen, hevt der noch een film ewesd. In 2016 bint sy wear begünnet med et dräien van nye seisonen. Wårvan et 11. seisoon in january 2018 begünden. In de jåren '90 van de vöärige eywe was de ryge slim bekend en wördden wekkeliks döär milionen bekekken.

Et dräit ümme de FBI-agenten Fox Mulder en Dana Scully den de X-Files undersöket. De X-Files is een ofdealing binnen de FBI, dee geyt oaver neet-up-elöste en vrümde en unverklårbare saken. Dana Scully is een weatenskoppelike vrouwe, dee höyr vrågen hevt by et unverklårbare en wil et ait med verstand bekyken. Fox Mulder wördden up de FBI-skole 'Spooky Mulder' enömed, ümdat hee jüüste gelövt in dinge  as magy, geysten, butenaerdse weasens en so meyr.

De ryge kün y in tweyen updealen: 'monster of the week'-ofleaverings , wat lösstånde ofleaverings bint med vrümde saken. Én de roude lyne in de ryge, den geyt oaver butenaerdse weasens en de geheime regearing dee med ear samenwarkt. In disse roude lyne wörd y ouk wyser oaver Mulder en Scully's persoonlike leaven en düt et ouk vlink ter hoape loupen.
Neanderthaler

De **neanderthaler** (*homo (sapiens) neanderthalensis*) is en uutestörven mensksoorte. Se bint in hunderdusenden jåren tyd (mögelik) untwikkeld uut Homo heidelbergensis. Bütte van neanderthalers bint evünden in Europa, et Middenousten en Centraalasie.

### Untdekking
Neanderthalerbötte bint untdekked döär en koppel steynhouwers in et Neanderdal in 1856 an de rivyre de Düssel, in Düütskland. An dit dal hevt de mensksoorte düs ouk syn name te danken. Et güng üm en skeadeldak, en spaakbeyn, twey dybeyne, en upperarmbeyn, en ellepype en wat brukstükken.

Achterof bekeaken was et eyrste neanderthalerskelet al in 1829 in et Belgiske Luik evünden. Later ouk in Nederland en Frankryk.

Eyrst dachtten lüde dat et gewoan van et headendaagse model was, mar wal en misförmden. Wårskynlik en 'idioot'. Anderen dachtten dat et wal eyns en menske uut de ystyd kun weasen. En et platyn van de neanderthaler as en wöösteling en lykend up en gorilla besteyt altyd noch, mar dår kümt sötys an verandering in. 

Apart is wal dat Charles Darwin niks esegd of eskreaven hevt oaver de neanderthaler.

### Lichaamsbow
Neanderthalers waren gewoan en mensksoorte, arg gelyke an uns. Mar der waren ouk seaker verskillen. So wördden sy neet arg lang: 150 töt 160 centimeater, mar swårder van lyv en möägelik flink wat starker. In vergelyking med uns hadden se langwarpigere höyvden, en swåre wenkbrouwboage, de kinne stünd neet vöäruut en se hadden en dikke nöäse. Neanderthalers waren blykbår geyn gode renners, want de underbeyne waren kleiner. Vermödelik waren de ousterske varianten wat slanker as de westersken, wat med et klimåtverskil te maken hevt. Wal hadden se de harsens grouter as dat van uns. Wat de språkmöägelikheyden angeyt waren de neanderthalers seaker gelyke an uns.

### Kultuur
Neanderthalers waren knyvtige mensken. Getüge de vöäle vündsen van steynen warktügen so as vuustbylen en skrapers. Summige lüde denket dat de plyssteyn, ümme deerhüden te bewarken, döär de neanderthaler uutevünden is, en later döär moderne mensken oaverenömmen is. Ouk hadden sy verskillende wyses ümme vüür te maken, wat wal händig is as y in en ystyd leavt. De meyste oaverblyvsels van neanderhalers bint in grotten evünden, wat dan west up dat sy meystentyds in grotten leaven en slöäpen. Vöäle anwysings bint der vöär dat sy der en godsdeenst der up nå eholden en ear douden med allerlei rituelen begraven.
Ingvaeones

De **Ingvaeones** (Ingweonen), ouk *Ingaevones*  en *Noordseygermanen*, is een versamelname vöär de germaanske stammen dee et körts by de noordseyküste leavden. De updeyling kümt uut et book *Germania* van Tacitus, din nåst de Ingvaeones de Irminones en de Istvaeones as gruppen binnen de West-Germanen nöömden.

By de Ingvaeones höyred de angelen, vresen, juten en de sassen. De wesselwarking tüsken al disse stammen was sogedånig dat untwikkelingen edeyled wördden; der was by ear een gelykende kulture dee pas nå de volksverhusingen uut mekare sol gån.

De so-enöömde ingveoonske språken bint een family van språken dee noch altyd een porty desülvde kenmarken med mekare deylet.
Bökkers

**Bökkers** is een rockbänd üüt et oaverysselske Salland, med as vöärman Hendrik Jan Bökkers (1977). De formaty is in 2010 begünd as coverbänd van de achterhookske grup Normaal under de name *Bökkers Dut Normaal*. De band hevt nou ouk een eigen ryge leedtys in et sallandske dialekt eskreaven en espöäled. Wårmed se up siksülv te stån kwamen.

Lüde segget mangs dat Bökkers 'et nye Normaal' is. Der sit oavereynkumsten in de musikale styl en in et gebrüük van neadersassisk, mar Hendrik Jan Bökkers hevt sik üütespröäken teagen et läbel burenrock vöär syn bänd.

In 2020 beslöyt de band uut mekaar te gån. De bandleaden hadden verskillende ideen oaver musikstyl. Ne afskeidstour wör epland, mär kunde döär COVID-19 nit döärgån. Undertüsken hevt vöärman Hendrik Jan Bökkers anekundigd med 'n nye bandbesetting wyder te gån. See gåt nye musik maken en ouk weyr opträden.

## Bändleaden
* Hendrik Jan Bökkers (sang, gitare) 
* Stef Hoekjen (drums)
* Bart Petter (bas)
* Jeroen Sweers (tootsen)

Vrogger:

*Bastiaan Bökkers (bas, 2010-2013)
* Arjan Mulders (drums, 2010-2013)
* Erik Neimeijer (sang, gitare, örgel, bluesharp) 
* Arjan Pronk (bas)  
* Jeroen Hobert (drüms)

## Albums
Bökkers hevt verskillende albums uutebrached: 
* *Bökkers* (2011), *Morattamottamotta* (2013), 
* *Humme* (2014), *Blixer Elixer* (2015) 
en et livealbum 
* *Live & Knetterhard* (2016). 

Dårnöäst bint verskillende singles verskeynen. 3 november (2017) kwam et volgende album üüt:
* *Schorem Uut De Schiettente*

In 2019 is et nye album üütekommen under de name *Leaven in de brouweri-je*. De klip is upenömmen in de fabrik van Grolsch.

## [[Radio 2]] [[Top 2000]]

## Diskografy

* *[[Diskografy van Bökkers]]*

## Verwysings
Romantik (strouming)

De **Romantik** was (of is nog steads) een strouming in de künst en de filosofy. Et hadde syn höygtepünte in de westerske kulture in de 18. en 19. eywe. De Romantik sol noit echt oaver-egåne weasen, y künt et noch oaveral wear vinden.

* Et rusen in de boumtoppen en et rollen van de dunder hebbet my dinge van God vertelled, dee ik neet in woorden uutdrükken kanne.*

De hyrboaven an-ehalede citaat van de düütske, vroag-romantiske skryver Wilhelm Heinrich Wackenroder kümt et belangrykste ding van de Romantik når vöärend: de ervåring van et god-achtigen in de natuur.

### Kört oaver de gedachtenisse van de Romantik
De Romantik is van oorsprüng een teagendrådske reakty up de Verlichting, düs hevt et pünten dee düs håksk up de Verlichting ståt. Hyr völgt een ryge wat de Romantik kenmarkt, teagenoaver de Verlichting:
* Völen  boaven denken.
* et binnensten boaven et bütensten.
* Syntese en holisme boaven analyse.
* et ambigue en ironiske boaven undübbelsinnigheid en helderheid.
* Künst boaven weatenskap.
* Kreativiteit in de künst boaven imitaty.
* et spirituele boaven materialisme.
* Wille boaven nüt.
* Kwaliteit boaven kwantiteit.
* een organiske natuurbekyk boaven een mechaniske natuurbekyk.
* *Mensken bint deyl van de natuur* boaven *De menkse steyt boaven de natuur*.

### Skilders van de Romantyk
* Caspar David Friedrich
* William Turner
* ...

### Deankers van de Romantyk
* Jean-Jacques Rousseau
* ...