open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Bennekum

**Bennekum** (Nederlans: *Bennekom*) is een woengebied in de gemeente Ede (previnsie Gelderland) mit 14.683 (1 jannewaori 2004) inwoeners. Ze gungen der in 't begin vanuut dat de Ouwe kaark of Alexanderkaark uut 't midden van de 14e eeuw stamde, mar in een onderzeuk dat pas uut-evoerd is wiest derop (deur de vonst van tufstenen fundementen) dat 't eerste gebouw werschienlijk al uut de 12e eeuw stamt. Umstreeks 1290 kreeg disse kepel perochiaole zelfstandigheid.

Bennekum leit an de rand van 't Binnenveld, dat vrogger uut moeras bestung. Langes de weg die noen Dr. Dreeslaan heet stung 't kesteel Nergena dat al in 1340 in historische dokementen eneumd wort en dat haost zeker eigendom was van de Hertog van Gelre. 't Kesteel stung bie 't Rhenense veen en was een belangriek verdejigingswaark tegen de gevechten mit de bisschop van Utrecht en is uuteindelijk verrineweerd. De heerdplaot uut dit kesteel is nog anwezig in 't Bennekumse museum. Laoter is op disse plek 't Heerenhuus Nergena ebouwd, dat sinds 1664 in handen was van 't geslacht Van Eck. In 1810 wort 't deur Samuel Baron van Eck, Heer van Overbeek en Nergena verkocht. Uuteindelijk het de enigste burgemeister van Bennekum, Theodorus Prins, 't ekocht, die 't in 1830 of leut breken. In 1952 is in de stiel van dit huus veur 't toemaolige Rieksinstituut veur 't Rassenonderzeuk van Landbouwgewassen begunnen mit de bouw van een niej gebouw. In 1954 worde 't gebouw in gebruuk eneumen.
Hoenderloo

**Hoenderloo** is een Nederlaands daarp dat in 't zuudwesten van de stad Apeldoorne leit. 't Beheurt veur 't grootste deel tot de gemeente Apeldoorne en veur een heel klein deel oek tot de gemeente Ede, waoronder 't buurtschap Hoog Baarlo.

't Daarp leit in 't zuudelijke deel van de Veluwe en dichtbie 't Nationaol Park de Hoge Veluwe. 't Is een iezig toeristische plek mit veul campings, bungalow-/recreaotieparken, resterants, hotels en winkels.
T Ereveen

**t Ereveen** (Nederlaands: *Ederveen*) is n daarp in de gemeente Ee, in de Nederlaandse provinsie Gelderlaand. t Ereveen het 3360 (2010) inwoeners.

t Ereveen ligt hemelsbreed tussen Renswou in t noordwesten, Lunteren in t noordoosten en De Klomp en t Veen in t zujen.

De eerste bebouwing is rond 1600 ontstaon. t Gebied wier gebruukt veur turfwinning deur minsen uut Ee, de eerste bewoeners waren dan ok arme turfstekers uut dat daarp. t Ereveen zou lange tied n arm en onderontwikkeld daarp blieven en pas in de loop van de 19e eeuw wieren der stappen ezet um de armeuje en achterstaanden te bestriejen. Nao de Tweede Wereldoorlog kwammen der n paor veevoerfabrieken in t Ereveen te zitten.

t Daarp het n gemeente van de Protestantse Kaark in Nederlaand, n gemeente van de Hersteld Hervormde Kaark, n Griffemeerde Gemeente in Nederlaand en n Oud-Griffemeerde Gemeente in Nederlaand.

In t Ereveen bin twee baosisscholen; t Calvijnschool en de Julianaschool.

## Uutgaonde verwiezingen
*Ederveen.eu - Webstee over t Ereveen
De Langelille

**De Langelille** (Nederlaans: *Langelille* en Fries: *De Langelille*) is een dörp in et westen van de gemiente Weststellingwarf, an de Kuunder. Et dörp het zoe'n 140 inwoners (2004). De naeme wodt al in 1644 vermeld, op een laandkaort van Bernardus Schotanus à Sterringe. Et dörp is ontstaon op 'e linkeroever van de Kuunder en is langes de haoks op 'e revier legen Karkweg uutbreided.
Hooltwoolde

**Hooltwoolde** (Nederlaans: *Oldeholtwolde*, Fries: *Aldeholtwâlde*) is een dörp in de gemiente Weststellingwarf, bie de ofslag *Der Izzerd* van de A32. Et dörp het zoe'n 50 inwoners (2004).
Sliekenborg

**Sliekenborg** (ok wel: *Sliekenburg*, Nederlaans: *Slijkenburg*, Fries: *Slikenboarch*) is et kleinste dörp in de gemiente Weststellingwarf. Et leit in et zuudwesten van de gemiente, daor waor de Kuunder en Lende bie mekeer kommen. Et dörp het zoe'n 30 inwoners (2004).
Ni'jlaemer

**Ni'jlaemer** (Nederlaans: *Nijelamer*, Fries: *Nijlemmer*) is een dörp in de gemiente Weststellingwarf. Et leit in et westen van Wolvege bi'j de Schipsloot en telt omdebi'j 110 inwoners (2004).
De Klomp (Ee)

**De Klomp** is een klein daarp in de gemeente Ee, in de Nederlanse previnsie Gelderland, tegen de grens van de Utertse gemeente 't Veen an. De Klomp lei an de ouwe rieksweg Utert-Aorem en iets in 't noorden lei 't daarp Ereveen. 't Daarpje het 580 (2006) inwoners.

't Bekendst is 't stesjon 't Veen-De Klomp, elegen an 't spoortrejekt Utert-Aorem en 't oudste stesjon van 't Veen.
Vinkege

**Vinkege** (ok wel: *Vinkegao*, Nederlaans: *Vinkega*, Fries: *Finkegea*) is een dörp in de Friese gemiente Weststellingwarf, in et oosten van Wolvege en in et zuudwesten van Noordwoolde. Et dörp het zoe'n 200 inwoners (2006).
Provinsies van Nederlaand

Der bin twaolf (12) **Nederlaandse provinsies**. Hieronder steet n lieste van Nederlaandse provinsies en de heufdstejen.

## Provinsies
* Groningen - Groningen
* Frieslaand - Leeuwarden
* Drenthe - Assen
* Overiessel - Zwolle
* Gelderlaand - Arnem
* Flevolaand - Lelystad
* Utrecht - Utrecht
* Noord-Hollaand - Haarlem
* Zuud-Hollaand - Den Haag
* Zeelaand - Milburg
* Noord-Braobant - 's-Hertogenbosch
* Limburg - Maastricht
Deure

n **Deure** is n beweegbaor element in n mure of n hekke die t meugelik maakt um van de ene kaante naor de aandere kaante te gaon en die oek aofesleuten kan wörden.

De deurtype die t meest veurkömp besteet uut n houten schot, dat langes één vertikale kaante n dreipunt of hengsel hef waorlanges de deure naor binnen of naor buten dreit, en an de aandere kaante n slot um te veurkoemen dat de deure per ongelok deur bieveurbeeld de wiend los geet. Um de deure los en toe te kunnen doon zit der n klinke of n haandvat op.

n Deure wördt oek wel es n *planke in t gat* eneumd.

## Deurtypen
**Typen deuren naor de maniere waorop ze los gaon:**
* gewone deure (zo as hierboven steet)
* dreideure
* klapdeure
* roldeure
* schuufdeure
* dubbele deure (dat besteet uut n boven- en n onderdeure)

**Typen deuren naor der funksies:**
* graziedeure
* balkondeure
* hordeure
* kastdeure
* liftdeure
* nooddeure
* hondendeure/-luuk (deure veur honden, bie katten is de ingang kleinder en he'j t meestentieds over n kattenluuk)

## Nedersaksies
Flakkees volkslied

**'t Flakkees volkslied**  geet as volg:

:Flakkee is un eiland en 't waeter is brêêd.
:Wie d'r weunt, ken d'r wel over praete.
:Het liekt ongelokkig mar zonger de bôôt,
:Ken j'ons eiland onmeuglik verlaete.
:Mar ik gloave, dat juust deur dat waeter zô wied, 
:Waar j'op plekken niet over ken kieke,
:Hier un volkje weunt met un eigen idee,
:Tussen gorzen in slikken in dieken.

:Kom saeme gezonge van 't mooie Flakkee,
:Waar m'n wete van zwêête en zwoege.
:Mar al motte me sjouwe, me binne tevree,
:Bie twiejen, bie 't oesten in ploegen.
:Want van ons ken je lêêre, hoe deur erbeid en kracht,
:De beste vrucht as un zegen je wacht,
:Want van ons ken je lêêre, hoe deur erbeid en kracht,
:De beste vrucht as un zegen je wacht.

:As de zunne in 't Oosten de wolken kleurt,
:Dan stae m'n hier klaer op den akker.
:M'n haal een schoft in de kluten gesjouwd,
:In dan wordt er een stadsmens pas wakker.
:Mar komt in de zeumer es an op Flakkee,
:In kuiert es over de velden,
:Dan zie je pas goed, wat een boer hier bereikt,
:Hie wint vruchten, zoô zie je zelden.

:Kom saeme gezonge van 't mooie Flakkee,
:Waar m'n wete van zwêête en zwoege.
:Mar al motte me sjouwe, me binne tevree,
:Bie twiejen, bie 't oesten in ploegen.
:Want van ons ken je lêêre, hoe deur erbeid en kracht,
:De beste vrucht as un zegen je wacht,
:Want van ons ken je lêêre, hoe deur erbeid en kracht,
:De beste vrucht as un zegen je wacht.

:En as op den aevend het werk is gedaen,
:Dan gaemen gezellig staen praete.
:Mit een dampende pupe în een doôze tebak,
:Op de kaoie, de heule of de straete.
:Daer wordt wat verhandeld, daer hoor je wat an,
:Daer stae je echt voor je genoegen,
:Dan lache m'n smaekelijk in verzaemle weer moêd,
:Voor den volgende dag om te zwoege.

:Kom saeme gezonge van 't mooie Flakkee,
:Waar m'n wete van zwêête en zwoege.
:Mar al motte me sjouwe, me binne tevree,
:Bie twiejen, bie 't oesten in ploegen.
:Want van ons ken je lêêre, hoe deur erbeid en kracht,
:De beste vrucht as un zegen je wacht,
:Want van ons ken je lêêre, hoe deur erbeid en kracht,
:De beste vrucht as un zegen je wacht.

## Uutgaonde verwiezingen
* http://ingeb.org/songs/flakkeei.html (klik op 'melody' um de melodie te heuren)
Raevenswoold

**Raevenswoold** (Nederlaans: *Ravenswoud*, Fries: *Ravenswâld*) is een dörp in de Friese gemiente Ooststellingwarf in Nederlaand. Et leit in et oosten van Oosterwoolde en in et noordoosten van Appelsche. Et dörp had begin 2006 zoe'n 419 inwoners.

## Uutgaonde verwiezing
* Webstee Raevenswoold
Langedieke

**Langedieke** (Nederlaans: *Langedijke*) is een dörp in de Friese gemiente Ooststellingwarf in Nederlaand. Et leit tussen Oosterwoolde en et Nationaol Park Drents-Friese Woold. Et dörp het zoe'n 293 inwoners (1 jannewaori 2006).

Et dörp is ontstaon langes een weg. De naeme (letterlik "lange weg") verwiest hier nog naor. D'r staot ok ien van de klokkestoelen in Frieslaand. D'r hangt een klokke uut 1300; de ooldste klokke van Noord-Europa.
Else (Frieslaand)

**Else** (Nederlaans: *Elsloo*) is een dörp in de Friese gemiente Ooststellingwarf. Et leit in et zuudwesten van Oosterwoolde en in et noordwesten van et Nationaol Park Drents-Friese Woold, en het omdebi'j 649 inwoners (1 jannewaori 2006).

Else is ontstaon in de 11e ieuw. In de oorspronkelike Nederlaanse naeme verwiest *loo* naor "bos"; de naeme betekent dus bos van elzen. De buurtschoppen Tronde en Kannede wodden tot et dörp rekend. 

Bi'j de karke staot ok ien van de klokkestoelen in Friesland.


Ofbeelding:Klokkenstoel Elsloo 01c.JPG|Klokkestoel


## Uutgaonde verwiezing
* Webstee over Else
De Haule (Ooststellingwarf)

**De Haule** (ok wel uutspreuken as *De Hauwel*, Nederlaans: *Haule*) is een lintdörp in de Friese gemiente Ooststellingwarf. Et leit in et noorden van Oosterwoolde, tussen disse plakken en Haulerwiek, en het omdebi'j 611 inwoners (1 jannewaori 2006).

De naeme komt lichtkaans van *havela*, dat "heufd" betekent en zol verwiezen naor de omstaandighied dat et gebied van et dörp hoger leit dan de omkrieten die veulal uut vene beston.

De bi'jnaeme van de inwoners van De Haule is ok wel *korappen* of *Hauler rapen*.
De Fochtel

**De Fochtel** (Nederlaans: *Fochteloo*) is een dörp in de Friese gemiente Ooststellingwarf. Et leit in et oosten van Oosterwoolde, en het omdebi'j 449 inwoners (1 jannewaori 2006). De naeme zol pienboombos betekenen.

De bi'jnaeme van de inwoners van De Fochtel is ok wel *knollen*.

## Kaamp Ybenheer
Bi'j De Fochtel was sund de jaoren dattig een warkkaamp vestigd in et kader van de warkverschaffing, et Riekswarkkaamp Ybenheer. In 1942 wodde dit een warkkaamp veur mannelike joodse dwangarbeiders. In de naacht van 2 op 3 oktober van dat jaor wodde et ontruumd. Alle 215 kaampbewoners wodden naor kaamp Westerbork ofvoerd, en vandaor naor Auschwitz en Sobibór. Nao de oorlog is et kaamp bruukt om Molukse KNIL-militairen en heur gezinnen te huusvesten. In et dörp is op 2 oktober 2002 een monement onthuld ter naogedaachtenis an et kaamp.

Op et begreefplak staot ok ien van de klokkestoelen in Friesland.


Ofbeelding:Klokkenstoel Fochteloo 08C.JPG|Klokkestoel
Zeeuws-Vlaoms volkslied

't **Zeeuws-Vlaoms volkslied** is eschreven in 1917 deur ds. J.N. Pattist en J. Vreeken. De meziek is van A. Lijssen.

't Lied is gelieke as 't Zeeuws volkslied een reactie op de Belgische annexaotieplannen naor anleiding van de Eerste Wereldoorlog. Nederlaand was daorin neutraol ebleven, mer de Belgen vunnen dat Nederlaand zich deur die neutraliteit pro-Duuts had op-esteld en eisen daorum Zeeuws-Vlaonderen en Limburg op. In Zeelaand wönnen woes op de Belgische eisen ereageerd. In Zeeuws-Vlaonderen wönnen een striedlied eschreven dat de band tussen 't 'laandjen' en Nederlaand benaodrokken. Laoter greuide 't lied uut tot 't Zeeuws-Vlaoms volkslied.
----
:*Waar eens 't gekrijs der meeuwen*
:*Verstierf aan 't eenzaam strand,*
:*Daar schiepen zich de Zeeuwen*
:*Uit schor en slik hun land;*
:*En kwam de stormwind woeden,*
:*Hen dreigend met verderf,*
:*Dan keerden zij de vloeden*
:*Van 't pas gewonnen erf.*

:Refrein:
:*Van d'Ee tot Hontenisse*
:*Van Hulst tot aan Cadzand*
:*Dat is ons eigen landje,*
:*Maar deel van Nederland.*

:*Waar eens de zeeën braken,*
:*Met donderend gedruis*
:*Daar glimmen nu de daken,*
:*En lispelt bladgesuis.*
:*Daar trekt de ploeg de voren,*
:*Daar klinkt de zicht in 't graan.*
:*Daar ziet men 't Zeeuwse koren,*
:*Het allerschoonste staan.*

:*Daar klappen rappe tongen,*
:*De ganse lieve dag.*
:*Daar klinkt uit frisse longen,*
:*Gejok en gulle lach.*
:*Daar klinkt de echte landstaal,*
:*Geleerd uit moeders mond.*
:*Eenvoudig, zonder omhaal,*
:*Goed Zeeuws en dus goed rond.*

:*Daar werd de oude zede,*
:*Getrouwelijk bewaard.*
:*En 't huis in dorp en steden,*
:*Bleef zuiver Zeeuws van aard.*
:*Daar leeft men zo eendrachtig,*
:*En vrij van droef krakeel.*
:*Daar dankt men God almachtig,*
:*Voor 't toegemeten deel.*

:*De worstelstrijd met Spanje,*
:*Bracht ons het hoogste goed,*
:*De vrijheid door Oranje,*
:*Betaald met hartebloed.*
:*Dat goed gaat nooit verloren,*
:*De Nederlandse vlag,*
:*Zal wapp'ren van de toren,*
:*Tot op de jongste dag.*
Putters

t **Putters** is n West-Veluws en Nedersaksies dialekt dat espreuken wort in de gemeente Putten, in de Nederlandse provinsie Gelderland. t Putters is stark verwant an dialekten as t Armeloos, Harderwieks, Niekarks en t Barrevelds. t Putters ku'j beschrieven as n Nedersaksies dialekt mar wel mit n bonk Nederfrankiese invleujen, net zo as de meeste are West-Veluwse dialekten.

## Variasie in t Putters
Binnen Putten he'j, wat t dialekt angaot, n paor kleine verschillen. De uutspraak van bieveurbeeld de Nederlandse woorden *riep; geroepen* en *liep; gelopen* is in t grootste gedeelte van Putten *reup; ereupen* en *leup; eleupen*, mar in Diermen, dat stark op Niekark ericht is, is dat *riep; eroepen* en *liep; elopen*. Oek in de lengte van de a/aa kan wat variasie zitten, bv. *varken*-*vaarken* en *warken*-*waarken*. 

n Ander veurbeeld is Diermen, daor zegen ze: *duun*, *doenker*, *leig* en *greig* in de rest van Putten zegen ze: *doen*, *donker*/*duuster*, *leeg* en *greeg*. Deurdat t Putters de leste tientallen jaoren stark vernederlandst is, binnen der noen oek verschillen tussen de taol van de darpskern en de taol van buten. Zo is de Oud-Veluwse klank *sj-*, op plekken waor ze in t Nederlands *sch-* zegen, amper meer te heuren op t darp mar wel nog in t butengebied, bieveurbeeld in Steenenkamer.

Ten noorden van Putten loopt de isoglosse *gaot/staot-geet/steet*, in t zujen dervan zegen ze *hie staot/gaot* en ten noorden dervan, vanof Armelo, is t *hie steet/geet*. n Ander verschil in uutspraak tussen t Putters en t Armeloos is dat ze in Putten *want* zegen en in Armelo *went*. Oek bin der nog verschillen waor je lastiger n bepaolde plek an toewiezen kunnen, bv. *hie dee/deu/dui*, *drie/dree* en *gien/geen*.

## Schrieverie
Der is oek n dialektboek uutebrocht over t Putters: *Putters Praoten*, hierin staot n lange alfabetiese woordeliest mit typies Putterse dialektwoorden en spreekwoorden, wat verhaoltjes, ouwe resepten en beschrievingen van typies Putterse spelletjes. t Putterse dialekt wort oek gebruukt in t Woordenboek van de Gelderse Dialecten (WGD) uutebrocht deur de Iesselakademie, oek in t Barnevelds Woordenboek staon wat Putterse woorden van de angrenzende buurtschappen.

Veur n liest mit Putterse dialektwoorden en uutdrukkingen ku'j t best effen kieken bie t artikel West-Veluws of Veluwse taalwiezer. 

## Ossemart
Wie t Putters greeg wil heuren, kan n bezeukjen brengen an de Ossemart n tradisionele naojaorsmart mit van alles en nog wat. Je heuren der waorschienlik zoveul Putters umdat t van oorsprong n echte beestemart is, je zien der nog altied landbouwwarktugen (dorskasten bieveurbeeld) en der worren oek tentoonstellingen ehouwen.

## Putters tellen
Nationaol Park Drents-Friese Woold

Et **Nationaol Park Drents-Friese Woold** is een groot aniensleuten netuurgebied op 'e greens van de perveensies Frieslaand en Drenthe. Et ruum 6100 bunder grote Nationaole Park bestaot uut bos, heide en stoefzaanden. 

Belangrieke plakken an de raanden van et park bin de dörpen Appelsche in Zuudoost-Frieslaand en Doldersum, Diever, Hoogersmilde, Wapse en Vledder in Drenthe.
Bevolking

Oender **bevolking** worren alle inwoeners van een bepaold land of gebied erekend. De bevolking wort oek wel *popelaosie* of *inwoeners* eneumd. Meestal wort 't woord *bevolking* in combinaosie mit 't inwoenerantal gebruukt um 't antal inwoeners an te dujen.

De bevolkingsdichtheid geeft an hoeveul minsen of orgenismes op een oppervlak-eenheid leven.

Bevolking en bevolkingsdichtheid van een gebied is staotistische infermaosie die op veul plekken is terug te vienen, bieveurbeeld in een willekeurige atlas. Wat 't gebruuk van disse infermaosie angaot kunnen de ciefers op-edeeld worren naor bevolkingsgroepen, ouwerdom of geslacht. In dat geval wort wel espreuken over de bevolkingssamenstelling.

Een gebied waor de bevolking aorig betuund is heet dunbevolkt en mit veul bevolking dichtbevolkt. Nederland is een veurbeeld van een dichtbevolkt gebied. Mar binnen Nederland is de randstad dichtbevolkt en 't noord-oosten van Nederland (Friesland, Groningen, Drenthe) dunbevolkt.
Oppervlakte

De **oppervlakte** of t **oppervlak** geeft an hoe groot n 2-dimensionaol gebied is. Dit kan de oppervlakte wezen van n tweedimensionaole vorm, mar oek de oppervlakte van n driedimensionaole vorm.
Oppervlakte wort oek wel *grootte* eneumd, mit name bie die van perselen.

De SI-eenheid van oppervlakte is de vierkante meter, m². Dit is of-eleid van de SI-eenheid meter.

## Formules
### 2D
t Oppervlakte van enkele tweedimensionaole objekten:
*Oppervlakte van n vierkant: lengte × lengte.
*Oppervlakte van n rechthoek: lengte × breedte.
*Oppervlakte van n ruut: heugt × breedte.
*Oppervlakte van n driehoek: ½ × baosis × heugt.
**t oppervlakte kan oek mit behulp van de formule van Heron berekend worren.
*Oppervlakte van n sirkel: π *r*² (waorin *r* de straol van de sirkel is).

### 3D
t Oppervlakte van enkele driedimensionaole objekten:
*Oppervlakte van n kubus:  6 *s*², waorin *s* de lengte is van een kant van de kubus.
*Oppervlakte van n balk: 2 ((*l* × *w*) + (*l* × *h*) + (*w* × *h*)), waorin *l*, *w* en *h* de lengte, breedte en heugt bin van de balk.
*Oppervlakte van n bol:   4 *π r*² waorin *r* de straol van de bol is.
*Oppervlakte van n silinder: 2 *π r* (*h* + *r*), waorin *r* de straol van de sirkelvormige baosis is, en *h* de heugt van de silinder.
*Oppervlakte van n kegel: *π r* (*r* + √(*r*² + *h*²)), waorin *r* de straol van de sirkelvormige baosis is, en *h* de heugt van de kegel.
Bevolkensdichtte

**Bevolkensdichtte** geft de verholdens aan tussen t aantel inwoner en t oppervlak van n bepoald topogroafisch gebied. Maisttied wordt de bevolkensdichtte aangeven in t aantel inwoner per km² (voak laandoppervlak, soms totoal oppervlak). Hierbie kinnen verschillen veurkommen deurdat t woateroppervlak (zo as meren en inhammen) soms mitrekend wordt in t oppervlak van t laand.

In n aantel aandere gevallen zol t kinnen dat territorioale gebieden (zo as Fraanse overzaise gebiedsdailen) nait mitrekend worden. Moar maisttieds kinst der van uutgoan dat t heufdgebied van t laand as uutgaankspunt neumen zal worden. Laanden dij uut nait meer as "stadstoaten" bestoan hebben vanzölf een veul hogere bevolkensdichtte.

n Variaant op de bevolkensdichtte is de adresdichtte, dij aangeft houveul huusadressen der binnen 1 vierkaante kilometer binnen.

## Bevolkensdichtte bereken
De bevolkensdichtte kin berekend worden as:
:\mbox{bevolkensdichtte}=\frac{\text{inwonertal}}{\text{oppervlakte}}

## Bevolkensdichtte in Nederlaandse provìnzies
Inwoners per vierkaante kilometer, oplopend van dunstbevolkt noar dichtstbevolkt (doatum: jannewoari 2015).

## Ôfbeelden
Breekbonen

**Breekbonen** (*Phaseolus vulgaris*) bin peulvruchten die mit de peul as greunte egeten worren. Oorspronkelijk bin breekbonen ofkomstig uut Zuud-Amerika. Breekbonen worren soms oek wel *sperziebonen* eneumd. De naam is of-eleid van *aspergiebonen*. Disse bonen danken der naam an 't feit dat ze volges Oudhollans gebruuk krek as asperges mit esmolten botter en noetmuskaot op-ediend worde. Der is oek een stamvariant, de stamslaodboon en een klimmende (wienende), de stokslaodboon.

File:Phaseolus_vulgaris_MHNT.BOT.2016.24.73.jpg
File:Tuinboon_zaden_in_peul.jpg
File:Phaseolus vulgaris white beans, witte boon.jpg
File:Black Turtle Bean.jpg
File:Kidney beans.jpg


## Nedersaksisch
* Veluws: 
** *breekbonen* (Putters, Nunspeets, Niekarks)
** *krupers* (Schaarpezeels)
* Sallaands:
** slaobonen
** sperziebonen, spärziebonen
** brèkebonen, brèèkbonen (o.a Zwolle)
Platte peters

**Platte peters** (*Vicia faba*) is een plant die beheurt tot de vlinderbloemigen (Fabaceae, synoniem: Papilionaceae). Oek de veldboon en de peerdeboon beheuren tot dezelfde soort en worren veur veevoer eteeld. Platte peters worren oek wel *tuunbonen* eneumd (van 't Nederlans *tuinbonen*).

Platte peters worren al iezig lang verbouwd en worde al 6.000 jaor veur Christus in 't Middellanse-Zeegebied egeten. De zaojen warren toe alleen nog vrie klein en bin veur 't eerst evunnen bie archeologische opgravingen bie Nazareth in Israël. In Europa wort al veur 1492 melding emaakt van de platte peters. De boon in 't sprookjen 'Jaap en de bonenstaak' was oek een platte peter.

## Voedingstoffen
Voedingstoffen in 100 gram platte peters:

## Nedersaksisch
* Grunnegs: *peerdeboon*, *Woalse boon*
* Achterhoeks: *grote boon*
* Veluws: *platte peters*
Iern

**Iern** is n naam van n volk dat vuural in Ierlaand wont.

## Geschiedenis
Ze stamt of van de Keltn, n oold volk dat doeznden joarn terugge vanoet Oost-Europa noa völle ummezwoarvingn oeteandelik op de Britse eilaandn terechte is ekömn. Dit blik oet opgroavingn in Zwitserlaand en Italiën.
Noa völle vechen met de Angel-Saksen, en later de Normandiërs, beent ze oeteandelik achter n Keltiesen Zeum terechte kömmn.

De Iern steundn, en stoat, bekeand um öare bleuinde kultuur en kunst. Ook steundn ze der um bekeand dat ze onmeundig greuts en eagnwies warn. Dit blik oet t feit dat ze, noa 800 joar vechtn teegn de Engelsn oeteandelik in 1923 wier onofhaankelik zeent ewördn.

## Invlood op Europa
Groote deeln van Europa hebt öare christelike achtergroond an de Iern te daankn. In de Middeleeuwn was Ierlaand t kulturele en religieuze middelpeunt van Europa. Völle Ierse missionarisn hebt Europa ekerstend. Getuuge hiervan is t bekeande Hollaandse verhaal *De Reaize Van Seent Brandaan*. Brandaan was n Ier en heetn in t Engels *Brendan*.
Toew de rest van Europa nog nit wus wat ne penne was, konn de Ierse geleardn al leazn en schriewn. Dr beent manneskriptn bewoart ebleewn van stried-verslaagn, stambeume en aandere dokumeantn. 
Dr goat verhaaln dèt n antal Ierse monnikn op nen zeekern dag in n bootje beent estapt en vort evöarn beent. Noa nen langn tied voarn beent ze op n eilaand an ekömmn, woer ze toew dreks n klooster hebt ebouwt. Dit warn de eerste inwonners van Ieslaand.

Iern köant onmöhnig köjern. Biej negoosies tusken leande dee met mekoar verskel hebt of haddn, wör en wordt vaake bemiddeld duur Iern.

## Verspreaiding
De Iern hebt zich de leste honderden joarn, of t non vriejwillig was of nit, oawer de hele wearld verspreaid.
Toew at Ierlaand ne kolonie van Engelaand was, wördn de Iern zwoar oonderdrukt. Umdet de Iern krang in opstaand bleewn komn, wördn ze hard an epakt en oet ebuitt. Det zörgn det de Iern in völle te kort kömn en mosn gapn um t heuwd boawn water te hooldn. Disse "krimineeln" wördn in groten getale noar de aandere kolonies deporteerd, zo as t Verenigd Keuninkriek, de Verennigde Stoatn, Canada, Jamaika en Australië, woer't ze vaake hard mosn woarkn.

Van 1845 tot 1849 mislukn n earpeloogst n poar moal. Wat volgen was n Grootn Hongersnood. Völle leu kömn oet de tied en de leu dee't oawer bleewn raakn duur skeuldn alns kwiet. De leu zochn te heupe n better bestoan in de Verennigde Stoatn, t Verennigd Keuninkriek en Australië. t Bevolkingsantal van Ierlaand daaldn in dee tied van ongevear 7 miljoen noar 3 miljoen.

Det betekendn vuur de Verenigde Stoatn en Australië det ze mear woarkvolk kreegn um an n ekonomie te bouwn, en t had ook as gevolg det de manere van köjern in dee laandn völle duur de Iern is beïnvloedt.
Deern

Een **deern** of een **deren** is een vrouwelijk kiend van iemand. Een are betekenis is een (jong) persoon van 't vrouwelijke geslacht, een aar (minder bekend) woord hierveur is oek wel *meidjen*.

In de beleggerswereld is een *dochter* ('t Nederlanse woord veur een deern), de maotschappie, firma of 't bedrief dat (helemaol) oender beheer staot van de houdstermaotschappie. 't Woord dochter komt oek veur in are samenstelling, zoas in *dochtertaal*.

## Nedersaksisch
Uui

De **uui** (*Allium cepa*) is een bolgewas dat tegesworig overal ter wereld egeten wort. Uut ouwe geschriften van 3000 veur Christus bliekt dat de uui veur 't eerst in delen van Azië verbouwd worde. In disse periode kwam de uui oek veur in China en laoter oek in 't ouwe India. Vanuut India is de uui naor Griekenland en Egypte ebrocht. In versieringen en hiërogliefen van piremides komt de uui vaak veur. Piremidebouwers kregen uuien as ransoen. Der worde an-eneumen dat de uui de fysieke kracht bevorderde en ziektes tegenging. Uuien worden oek in graftombes eleid veur in 't volgende leven. 't Was tegeliekertied voedsel en medesien tiejens de reis naor 't hiernaomaols. Oek zou de schel deur de structuur ezien worren as een symbool van eeuwigheid.

## Inhoudsstoffen
100 gram vaarse (rauwe) uui bevat gemiddeld 10 g koolhydraoten, 1 g eiwit en 0,3 g vet. Veerder an mineraolen 30&nbsp;mg calcium, 0,5&nbsp;mg iesder en an vitemines 0,03&nbsp;mg B1, 0,02&nbsp;mg B2 en 10&nbsp;mg C. De energieweerde van 100 g is 197 kilojoule.

## Zie oek
* Uuierats

## Nedersaksisch
* Achterhooks:
** *siepel*
** *look* 
* Grunnegs: *siepel*
* Drèents: *siepel*
* Sallaans: *siepel*, *look* (westelik)
* Stellingwarfs: *siepel*
* Tweants: *siepel*
* Veluws: 
** *uui*
** *ui*
** *u* (Armelo, Putten, Niekark, Barreveld, Luntere)
** *uj* (Klanenbeek)
** *juin* (Apeldoorne)
** *look*
Stoete

**Stoete**, in sommige variaanten van 't Nedersaksisch ok **brood** enuumd, is een maalproduct det emeuken wördt deur deeg te bakken, te kaoken of te stomen. 't Is een belangriek voedingsmiddel.

't Deeg det dient as basis veur 't maken van stoete bestiet deurgaons uut maal en water, daor as gist of zoerdesem, en miestentieds ok zolt, an toe-evoegd wördt. Veur speciale soorten stoete wördt der nog aandere dingen bijedaone.

In Nederlaand wördt vake zowal bij 't mörgeneten as tussen de middag stoete eten.

## Kiekt ok bij
* Brokkien

## Nedersaksisch
* Drèents: *stoet*, *stoede* 
* Graafschopper Platt: *broad* (Platduutse schriefwieze *Broad*)
* Sallands: *brood*, *stoete* 
* Grunnegs: *stoede*, *stoet*, *stuut* 
* Oostfreisk: *stoet* (Platduutske skriefwies: *Stuut*)
* Veluws: *brood*, *stoete*, *brooi* (Sjaarpezeel)
* Stellingwarfs: *brood*, *bolle*, *brogge*, *stoete*
* Tweants: *stoet* 

## Uutgaonde verwiezing
* Veurlichtingsburo Brood
George Bush

George Bush kan ween:

*George Herbert Walker Bush, de 41e prisedeant van de Verenigde Stoatn van Amerika, en de vaar van:
*George Walker Bush, de 43e prisedeant van de Verenigde Stoatn van Amerika.
Kiend

**Kiend** is een woord veur 't jong van een mins. Een kiend oendergaot een oentwikkeling vanof zien geboorte totdat 't mondig wort. In 't *Verdrag van de Rechten van 't Kiend* wort oender een kiend verstaon, elk mins dat jonger is as 18 jaor.

Kiend is oek de geslachtsloos begrip veur een jong of een deern. Dit woord wort oek wel gebruukt as ze al volwassen bin (*mien kienders woenen op derzelf*). Véúr dit woord komt meestentieds nog een bezittelijk veurnaamwoord te staon (*oens kind*, *heur kienders*, en zo wat meer).

Mit 't woord **kiend** kan oek een *baby* bedoeld worren. 't Uutpersen van 't kiend wort oek wel *kienen*, of pesterig: *waarpen* eneumd. Um derveur te zurgen dat 't kiend niks overkomt en dat hie toch veilig kan speulen wort 't vaak in een looprek (of: *box*) edaon.

## Zie oek
* Vaor, moor
* Veurkiend
* Looprekke

## Nedersaksisch
* Achterhooks: 
** *kind* (meervoud *kindern*)
* Drèents: 
** *kiend* 
** *kind* 
** *jonk*
* Grunnegs: 
** *kind* (mv. *kinder*)
** *kiend* (WEK; mv. *kiender*), 
** *grom* 
** *jong* (voak broekt ien meervold veur n groep)
** *lutje/leutje* (voak broekt ien meervold veur n groep)
* Stellingwarfs: *kiend* (meervoold: *kiender*)
* Tweants: 
** *keend* (mearvoold: *keender*)
** *wich* (Riesns en Eanters, mearvoold: *wichter<small>(</small>e<small>)</small>*)
* Urkers: *keend* (meervold: *kiengeren*)
* Veluws: 
** *kind* (meervoud: *kinders* of *kinder*)
** *keend* (Doospiek, meervold: *keenders*)
** *kingd* (Bunsjoten, meervoud: *kingderen*)
Huus

Een **huus** of een **woening** is een gebouw dat deur muren umringd wort, een binnenruumte en een dak het. Een huus biedt beschaarming tegen regen, wiend, het, kou en tegen minsen of beesten die binnen zouwen kunnen dringen. De binnenruumte in 't huus is meestentieds verdeeld in verschillende kamers. Veul huzen hen oek een gang, trap, zolder of een kelder. Minsen hen vaak een hof bie 't huus. Luxere huzen hen een grage, of een biekeuken.

As een huus ebouwd is um der in te gaon woenen wort 't oek wel een woening eneumd. Minsen kunnen overdag veul van huus wezen, bieveurbeeld veur der waark of ontspanning, mar de meeste minsen bin in elk geval thuus um te slapen.

Een huus het tenminste één ingang, meestentieds in de vorm van een deur of een poort. Zwat alle huzen hen oek ramen. In Nederland worren via 't bouwbesluut alderhande eisen an een woening esteld. Zo moet de plee vanuut de woenkamer via twee deuren bereikt worren en mag 't niet in de keuken staon. Daorum bin de mederne huzen in Nederland iezig eenvormig.

In de mederne westerse wereld bestejen minsen veul tied en geld an der woening. Niet alleen wort 't dikkels fraoi in-ericht en goed oenderhouwen ('t schoonmaken wort huushouwen of keren eneumd), der wort oek vaak verbouwd, waorbie bieveurbeeld de keuken of badkamer verbeterd wort of iets an-ebouwd wort.

## Soorten woeningen

### [[Boerderieje|Boerderie]]
* Pachtboerderie
* Grote boerderie
* Daggeldershuusjen
* Los huus
* Bakhuus

## Nedersaksisch
* Achterhooks: *huus* of *hoes*
* Drèents: *huus* of *hoes*
* Grunnegs: *hoes*, *huus* / *spul*, *woonderij*
* Platduuts: *hoes* (Platduutse schriefwieze *Huus*)
* Stellingwarfs: *huus*
* Sallaans: *uus* of *hoes*
* Tweants: 
** *hoes*, *huus* (t Vjenne: *huus*)
** *wonning*, *wonnige*
* Urkers: *eus*
* Veluws: 
** *huus* (Attem: *uus*)
** *woening*
** *woenige* (Doornspiek, Nunspeet)
** *woonhuus* (Epe, Lieren)
** *burgerhuus* (Lieren)

## Zie oek
* Nederlaans koningshuus
Vaor

n **Vaor** is de mannelike ouwer van n kiend. t Beeld van vaorschap is deur de jaoren heer nogal wat veraanderd, vrogger was t bieveurbeeld heel gewoon veur vaors um niet mee te helpen mit de opvoeding van de kienders, dit wördden vrogger (en soms oek noen nog) ezien as t wark van de moor van t kiend. Tegenswoordig vienen de meeste meensen dit n ouwerwetse zienswieze, en helpen vaors meestentieds oek wel mee mit de opvoeding. 

In t christendom kan *Vaor* oek verwiezen naor God (de *Vaor*, de Jonge en de Heilige Geest).

Naost de biologiese en religieuze term besteet der oek n juridiese benaodering veur 'vaorschap'. Zo ku'j as niet-biologiese vaor toch juridies vaor ween van t kiend van de vrouw waor a'j mit etrouwd bin. Daornaost kan de biologiese vaor juridies ezien vaorschap ontkennen. Veural tegenswoordig, noen echtscheidingen en tweede huweliken niet vremd bin, mut steeds vaker gebruuk emaakt wörden van de juridiese uutleg van t woord 'vaor'. t Verkriegen van vaorschap is minder makkelik as t verkriegen van moorschap.

As n kiend an-eneumen is dan wörden de mannelike pleegouwer de *stiefvaor*, *adopsievaor* of *pleegvaor* eneumd.

## Zie oek

* Moor
* Kiend

## Nedersaksies
Grezenfemilie

De **grezenfemilie** (*Gramineae* of *Poaceae*) is een van de succesvolste plaantefemilies op eerde. Der bestaon zo'n 8.000 soorten. Lejen van disse femilie koemen op alle werelddelen veur, zelfs op Antarctica greui nog een smele-soort. Vegetasies waor gressoorten domeneren wonnen greslanen eneumd.

Over 't algemeen verwies *gres* naor een greune plaante mit kerakteristieke dunne blaojen, dee rechstreeks uut de wortels onder de grond greuien.

## Gres as voedsel
't Blad (vake) mit een stukjen stengel wonnen deur grezende dieren egeten en de zaojen vormen zo'n 80% van 't voedsel van de meens. Een groot deel van de reste van ons voedsel wonnen evormd deur de grezende dieren dee oek weer van gres ofhankelijk bin. Kortumme, onze ofhankelijkheid van de femilie van de grezen is zo'n 95% van onze voedselbehoefte.

De meens kan gien gres verteren. Hij bezit namelijk gien verteringssappen dee de waand van een plaantaorige en de vaotbundels (narve) kunnen ofbreken. Disse bestaon veurnamelijk uut cellulose. Plaante-eters kunnen dit wel, deur de anwezigheid van micro-organismen in 't maagdarmkenaal. Bie nerekers, zoas de ko, 't schaap, de wisent, de bizon en de gnoe vien disse microbiële vertering (fermentasie) plaose in de veurmagen (netmaag, pens en boekmaag). Bie aandere plaante-eters zoas 't peerd en de olifant, vient disse fermentasie plaose in de dikke darm. De meens eet allinnig de zaojen van grezen. Dee bevatten gien cellulose, mar heufzakelijk zetmeel. Soms kunnen de zaojen tot wel 20% suker bevatten, zoas bie sukermaïs, waorvan de onriepe zaojen as greunte egeten wonnen.

## 't Gebruuk van gres
Al eeuwen wonnen gres deur de meens gebruuk, en dan mit name in de vorm van gresvelden. Zoksoort gresvelden dienen uuteenlopende doelen: van dekorasie van de tune, (wonnen dan gezon eneumd) of park tot 't gebruuk as sportveld, zoas een vootbalveld. Op de leste meniere kump gres nogal es in 't niejs, denk daorbie bieveurbeeld an de meuizame totstandkoeming van een goeie gresmatte in de Amsterdam ArenA.

### Westerse graonsoorten
* Haver
* Garste
* Rogge
* Weite
* Spelt

### Oosterse graonsoorten
* Ries

### Amerikaanse graonsoorten
* Maïs

### Afrikaanse graonsoorten
* Gierst (millet en sorghum)
* Teff

## Foto-uutstalling

Ruwbeemdgras_Poa_trivialis_ligula.jpg
Bamboo_DSCN2465.jpg
En_Spica_spiculae.png
En_Aperta.png
Harestail grass.jpg
Gras.jpg
Saccharum-officinarum2.JPG
Bromus_hordeaceus_unten.jpeg
Ohra.jpg
Koeh-283.jpg


## Nedersaksisch
* Achterhooks: *grös*, *gres*
* Drèents: *graas*, *gras*, *gres*, *grös*
* Graafschopper Platt: *grös* (Platduutse schriefwieze *Gröss*)
* Grunnegs: *gras*, *gres*
*Sallands: *grös*
* Stellingwarfs: *grös*
* Tweants: *grös*
* Urkers: *gres*
* Veluws: 
** *gres* (veural West-Veluws)
** *grös* (veural Oost-Veluws)
Iegypte (Ooststellingwarf)

**Iegypte** is een buurtschop in de gemiente Ooststellingwarf, in de Nederlaanse perveensie Frieslaand.

Iegypte is een niet al te grote buurtschop en leit naobi'j et dörp Ni'jberkoop, waor et ok formeel onder vaalt. Et is krekliek dat dörp legen an et Nationaol Park Drents-Friese Woold, wat een belangrieke toeristentrekker is. Bi'j Iegypte liggen ok verschillende wandelroutes.
Greunte

**Greunte** of **biekooksel** is een eetbaor plantedeel. De kleur van de greunte kan nogal verschillend wezen. Bie de vleizige vruchten, mar oek bie de bladgreuntes kommen veul verschillende kleuren veur. Veul greuntes bin pas eetbaor naodat ze verhetst bin (ekookt). Greuntes die zoender verhetsing egeten worren, worren rauwkost eneumd. Enkele veurbeelden van greuntes bin: eerpels, breekbonen, platte peters, andievie en zelfs uuien worren as greunte ezien.

## Gezoendheid
De Amerikaanse oenderzeuker Daniel Nadeau beschrieft in zien boek 'The Color Code' de invleud van de kleuren in greuntes en vruchten op de gezoendheid van de mins. Deur verschillende kleuren te gebruken wort een evenwichtige voeding verkregen. Elke kleur het iets amparts zoas verschillende vitamines, mineraolen en phytochemische stoffen. Hie maakt een indeling in de volgende vuuf groepen:

* Rood (anthocyaan). Disse greuntes en vruchten hen een positieve invleud op 't bloed en hart, en 't tegengaon van kanker (o.a. in tomaten (lycopeen), rooie paprika's en eerdbezen). 
* Oranje/geel: beta-caroteen, flavonoïden. Disse greuntes en vruchten hen een positieve invleud op de bloeddruk, weerstand en de huud. (o.a. in wortel, manderien, sinesappel en abrikoos).
* Greun: luteïne, zeaxanthine en indolinen. Disse greuntes en vruchten hen een positieve invleud op 't zening- en beendergestel en gezichtsvermeugen (o.a. in spinaozie, paprika, slaot, courgetten en kiwi’s
* Blauw/paors: anthocyaan. Disse greuntes en vruchten hen een positieve invleud op 't geheugen, de urinewegen en stoelgang (o.a. in aubergine, viegen, bosbees, zwarte bees en prumen)
* Wit: allium en allicine. Disse greuntes hen een positieve invleud op 't cholesterolgehalte en 't hart. (o.a. in uui en prei). 

## Zie oek
* Andievie
* Atepoele
* Breekbonen
* Buussekool
* Greuntetune
* Mous
* Platte peters
* Uui
* Uuierats

## Nedersaksisch
* Drèents:
** *greuint*
** *greunte*
** *gruinte*
** *gruunte*
* Grunnegs: *gruinte(rij)*
** *gruunte* (Westerkertiers)
* Sallaans: *gruunte*, vrogger ook wel iens bi'jkokken (Oldluzen)
* Stellingwarfs: *gruunte*
* Urkers: *bijkost, bijspul, grei*
* Veluws: 
** *greunte*
** *gruunte*
** *gruunvoer* (Klanenbeek)
** *grunigheid* (Lieren)
** *biekooksel* (Putten, Nunspeet)
** *biekook* (Oldebroek, Wezep, Heerde)
** *biekaok* (Apeldoorne)
** *moes*

## Uutgaonde verwiezing
* 't Eten van greuntes deur de Belgische bevolking
Egypte

**Egypte** kan verwiezen naor:

*Egypte (laand) - 't laand Egypte
*Iegypte (Ooststellingwarf) - et Ooststellingwarfse buurtschop Iegypte
*Olle Egypte - t Olle Egypte
Moskou (deurverwieszied)

**Moskou** kan verwiezen naor:

*Moskou - n stad in Ruslaand
*Moskou (Ooststellingwarf) - n buurtskop in de gemiente Ooststellingwarf
Vaar-en-moor-fietse

Ne **vaar-en-moor-fietse** of **dubbelde fietse** is ne speciale fietse dee is ontwoorpn um duur twee of meer leu te wördn vuurtbewoagn. 

Een van de eerste dubbelde fietsn was de *Apollo Singer* oet 1884. Dit was ne *sociable*, zoo as dat het, ne fietse woarop de berieders nöast mekaar zatn. De andrieving gebuurn duur ne trapplaank en stangn, zooas biej t spinneweel. Op de dubbelde fietsn van vandaag-an-n-dag zit de leu meestal achter mekaander. Zee drieft saamn de ketn an, woarbiej de pedaaln bunt verbeundn met ne tweede ketn. Disse fietsn hebt as groot vuurdeel dat de rolweerstaand en de lochtweerstaand zoo wat geliek is an dee van ne fietse met een berieder, terwiel de beschikboare andriefkrachte zoo wat verdubbeld is. Ok is t gewichte leager as van twee amparte fietsn. Hierduur könt op vaar-en-moor-fietsn heugere snelheedn wördn haald en kostn längere afstaandn nich zoo völle van de kondisie. Dubbelde fietsn bunt erg haandig um nen fietsntocht met visueel gehandicaptn te maakn.

Aanvaankelik wördn vaar-en-moor-fietsn maakt duur twee frames van gewone fietsn an mekaar te lasn. Rechtervoort is de techniek verbetterd en wördn dubbelde fietsn ampart ontwikkeld. Biej t ontwearp en de bouw möt der an dacht wördn de konstruktie zoo stief as nen boom te maakn.

Der bestoat ok dubbelde fietsn met twee weeln vuur meer as twee leu; zoo bunt der modeln vuur dree, veer of vief leu op t maark. Ok bunt der dubbelde fietsn met veer weeln woarop de berieders nöast mekaar zitn. Een wik wal heel völ of van de aandere: Eric Staller hef de *Conferencebike* ontwoorpn, ne dubbelde fietse met dree weeln woarop zeuvn leu könt zitn.
Moskou (Ooststellingwarf)

**Moskou** is de naeme van een buurtschop vlakbi'j Donkerbroek in de Friese gemiente Ooststellingwarf. Et het omdebi'j 285 inwoners. Vlakbi'j disse buurtschop leit Petersburg, ok een buurtschop nuumd naor een stad in Ruslaand.
Appel

't Geslach **appel** (*Malus*) bevat bomen dee de algemeen bekende vruchen dragen, veural op 't noordelijk halfrond. Oek bin der sierappels, dee kleine appels dragen. Appels greuien veural in gebieden mit een emaotig klimaot.

De vleizige vruch besteet uut dreje lagen, mar soms vormen tweje of dreje lagen één geheel en bin ze ampart neet meer te herkennen. Zo ku-j vake bie de appel gien verschil meer zien tussen 't exocarp en de mesocarp en vormen samen mit de op-ezwöllen bloembojem 't vruchvleis. 't Klokhuus is 't endocarp mit daorin de pitten en in 't midden de vaotbundel naor 't steeltjen.

De appel (*Malus pumila*) is de meestbekende soorte en wonnen vake rauw egeten. De appel wonnen oek vake gebruuk in de keuken, bieveurbeeld in appeltaarte of apfelstrudel mar oek as versiering op pannenkoeken. Verschillende predukken wonnen emaak van (onder aandere) appels, bieveurbeeld: appelsap, appelcider, appelmoes, appelstreup en ovaritmaoltiejen. De appel ku-j kriegen in verschillende smaken, texturen, kleuren en geuren.

In Nederlaand kump in 't wild allinnig de appel *[[Malus sylvestris]]* veur. Disse soorte is, meestentieds verwilderd, te vienen in de bossen en barmen.

Al iewig lange bin de meensen in Nederlaand begunnen mit 't kweken van appels. Veural in de 19e eeuw bin der veule rassen ekweek dee der noen nog de heeltied bin: Parrediezen (Paradijsappel), Netaorisappel, Lunterse Pippeling, Braobanse Bellefleur, Grunninger Krone, Eijsdener Klumpke, Gronsvelder Klumpke en zo wat meer.

## [[Nedersaksisch]]
* **Algemeen (ok Platduuts):** *appel*
* Grunnegs: *abbel*, *appel*

## Zie oek
* Appelsmotse
* Apfelstrudel
Nederduuts

Et **Nederduuts** is een groep West-Germaanse taelvariaanten die niet an de twiede Germaanse klaankverschoeving dielnumen hebben.

Nederduuts verwiest naor een drietal dialektgroepen, die mit westelik en oostelik an te duden binnen:
* NedersaksischDe Nedersaksische dialekten wodden praot in et oosten van Nederlaand en in Duutslaand in et noordwesten van de Benrather Linie. In de tied van de Hanze weren ze tot veer in et Baltische gebied te heuren. D'r is liekewel nooit een standerdtael uut ontstaon en veural in de tied van de Duutse ienwodding is de rolle van et Hoogduuts en et Standerdnederlaans alsmar groter wodden.
* Oost-NederduutsDe Oostnederduutse dialekten wodden praot in et noordoosten van Duutslaand in et noorden van de Benrather Linie.
* NederfrankischDe benaeming Nederfrankisch wodt bruukt veur een antal taelvariaanten die ten westen van et Nederduutse taelgebied spreuken wodden, disse taelvariaanten wodden over et algemien zien as Nederlaans of nauw verwaant d'r an. Tegensworig bin d'r aorig wat meensken die vienen dat et Nederfrankisch d'r niet bi'j heurt. 

Et Ooldsaksisch is schreven vaastelegd vanof de 9e ieuw (Heliand). Sund de riffermaosie wun liekewel et Hoogduuts meer terrein. De anduding *Nederduuts* is in de laete 19e ieuw veur de in Nederlaand en Vlaanderen spreuken variëteiten in ongebruuk raekt.

Tot et Nederduuts wodden onder aandere de volgende dieldialekten rekend: et Bremerduuts en et West- en Oostfaals, et Nederfrankisch, et Nederprusisch en et Noord- en Oost-Fries. De Nederfrankische dialekten wodden vaeke niet meer tot et Nederduuts rekend, omdat ze grotendiels binnen et Nederlaanse (en Afrikaanse) taelgebied valen.

De woorden *Diets* en *Duuts* gaon terogge op et Germaanse *theodisk* en disse naeme wodde al deur de Franken bruukt as anduding van de Germaanse volkstael in tegenstelling tot et Latien van de karke (of de Romaanse dialekten die daoruut ontstaon weren).

Typisch is, dat de Nederlaanse Hervormde Karke tot 1816 nog officieel de Nederduuts Griffermeerde Karke hiette, en in Zuud-Afrika hiet et now nog zo.

## Begrip ''Nederduuts''
Et begrip *Nederduuts* as benaeming veur een mederne tael of taelen het nogal uutienlopende betekenissen. De Belgische taelwetenschapper Jan Goossens telt zoe'n tien verschillende betekenissen. 

Neffens pattie taelwetenschoppers slaot et begrip *Nederduuts* allienig op de taelen of dialekten van Noord-Duutslaand, vandaor dat Nedersaksisch as alternetief bruukt wodt.
Neffens aanderen slaot et op et noordoosten van Nederlaand en op et noorden van Duutslaand. Weer aanderen numen zo de taelen en dialekten van et noorden van Duutslaand en van et volledige Nederlaanse taelgebied (Nederduuts in roemere betekenisse).

## Onderverdeling
*Indo-Europees
**Germaans
***West-Germaans
****Nederduuts
*****Nederfrankies
*****Nedersaksies

## Platduuts
Et begrip **Nederduuts** kan ok een aandere benaeming wezen veur et Platduuts, een Nedersaksisch dialekt dat in Duutslaand praot wodt.

## Rifferenties
Wekke

Ne **weake** is in de hüdige tydsreakening de tyd van söäven dage. Den eyrsten dag van de weake in christelike en de jöydske kalender is den måndag, mar mangs wörd den sündag eseen as den eyrsten dag van de weake. 

De söäven dage van de weake bint:
* måndag - enöömd når de måne
* dingseldag - enöömd når den noordsken god Thing (tubanten nöömden den god *Thingcsus*, Dingsdag)
* woonsdag - enöömd når den germaansken god Woden
* dunderdag - enöömd når den noordsken god Donar
* vrydag - enöömd når den noordske godinne Frya
* såterdag - enöömd når den romeinsken god Saturnus
* sündag - enöömd når de sünne

## 1 weake
* 7 dage
* 168 uur 
* 10.080 minuten 
* 604.800 sekondes
* 23% van een gemiddelde månd

## Neadersassisk
Sallandsk: *weke*

Vechtdalsk: *wekke*

Twentsk: *wek*
Dag

Een **dag** is de tied dee de eerde neudig hef veur een volledige umwenteling (um de Noord-Zuudas). Soms wonnen mit de term *dag* allinnig de tied tussen zunsopgang en zunsondergang bedoeld. Een iets nauwkeurigere andujing is **etmaol**. Een etmaol duur 24 ure en bevat alle vier de dagdelen, dit bin de mannen, de mirreg, de avend, en de nach.

De *zunnedag* (tied tussen 't weer even hoog an de hemel staon van de zunne) is neet even lang as de *steernsdag* (tied tussen 't weer op dezelfde plaotse staon van de steerns). 't Verschil is zo'n 4 menuten. Dit kump deurdat de eerde bie een umwenteling veerder ereisd is in heur baone um de zunne hinne.

De snelheid waormee de eerde um heur as drei, nimp langzaam of as gevolg van de getiejenwarking van de maone en de zunne. De dag wonnen dus steeds langer. Oek wissel de umwentelingssnelheid van de eerde mit de massaverdeling - krimpen de oceanen of de atmosfeer wat in deur ofkoeling, dan geet de eerde wat rapper dreien (behoud van dreimement). Soortgelieke verschillen bin mit mederne tiedmeetmethodes goed te zien.
Zwolle (döärverwyssyde)

**Zwolle** is de name van verskillende plaatsen:

***[[Zwolle]]** - de eufdstad van de Nederlandse provinsie Aoveriessel
*Zwolle (Oost Gelre) - n buurtskap in de Nederlandse gemeente Oost Gelre, Gelderland
*Zwolle (Louisiana) - n dörpien in de Amerikaanse staot Louisiana
Vatikaanstad

**Vatikaanstad** (Latien: *Status Civitatis Vaticanae*, Italiaans: *Città del Vaticano*) is t soevereine gebied van t kleinste onofhankelike land ter wereld, t wördt umringd deur de stad Rome en hef n eigen stadsmure, waordeur is n enklave is in Italië. 

t Wördt vertegenwoordigd deur de Heilige Stoel en huusvest de heufdzaetel van de Rooms-Katholieke Karke. t Staotsheufd van Vatikaanstad is de paus, zien offisiële verbliefplaatse is t Apostolies Paleis. De paus hef n zien eigen kamerheer, die n *[[camerlengo]]* eneumd wördt. 

t Dwargstötien is in 1929 ontstaon as gevolg van t Verdrag van Lateranen, dat Paus Pius XI en Benito Mussolini ondertekenden. Daorin is naodrukkelik op-eneumen dat t n nieje staot is. Formeel kan t dus niet ezien wörden as voortzetting of herlaeving van de Karkelike Staot.

Der wonen zo'n 900 mensen op n oppervlakte van 0,44 km², mar der kommen dageliks duzenden toeristen. 

De stad hef n eigen pliesiedienst die geheel uut Zwitsers bestiet, de Zwitserse garde, dit is n aoverbliefsel van t oorspronkelike leger van de paus. t Tradisionele uniform is ontwörpen deur kommandant Jules Repond en niet deur Michelangelo, zo as vake edacht wördt.

Vatikaanstad is gien lid van de Europese Unie, mar nemp wel deel an verschillende internasionale organisasies. t Stiet sinds 1984 op de Wereldarfgoedlieste van UNESCO.

## Uutgaonde verwiezingen

* Offisiële webstae van Vatikaanstad