open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Dieren

**Diern** bint alle lèvende organismen din hier op eerde ronde lopt en hebt elöpen. 

Dieren wörd beschrèven vanof heur grondbegunsel: met zintugen uuteruste, meercellige organismen, die heur energie nie deur fotosynthese verkriegt maar deur organiese stof op te etten, en zuurstof veur de aodemhaling. De mieste dieren kunt zich bewègen.

Meansen hebt zich ait veur eholden dat zi-j nie töt 't dierenriek beheurt, dizze gedachte kump veur 't mèrendeel vanuut godsdienstige en filesofiese gedachtens. Maar DNA onderzuuk en aandere onderzuken hebt de ofelopen eewen meerdere moalen können achterhalen woar as alle dieren mut wörden opedeeld. Meansen wöd op edeeld bi-j de meansapen, saam met de Gorilla, de Chimpansee en de Bonobo, dizze drieë bint 't körtsen bi-j verwaant met meansen. Allinnig meansen hebt 'n nie goed te vergelieken bewuswèèn en culturelen complexiteit. Maar der wörd de lesten tied völle onderzuuk edoane noar eulifaanten, Dolfienen en meansapen, umdat wetenschappers der bint achter ekommen dat dizze dieren kwoa gevuul, bewuswèèn, knieftigheid en kultuur concurreert met de meanslike dieren.

Der bint onderscheidings te maken tussen dieren, hier onder 'n oaverzichie van de opdeling van 't dierenriek: 

* **[[Parazoa]]**
** **[[Placozoa]]** (Plakdierties)
** **Porifera** (Sponsdieren)
* **Mesozoa** (Middendierties)
** **[[Orthonectida]]**
** **[[Rhombozoa]]**
* **[[Eumetazoa]]** (Orgaondieren)
** **[[Radiata]]** (dieren met 'n radiale symmetrie)
*** **Cnidaria** (Nötteldieren: poliepen, zeeanemonen, kwallen, koraolen...)
*** **Ctenophora** (Ribkwallen)
** **[[Bilateria]]** - dieren met 'n twi'jziedige symmetrie
*** **[[Protostomia]]** (Oermondigen) - de mieste on-ewarvelde dieren)
**** **[[Ecdysozoa]]** (Dieren die 'vervelt', onder aander geleedpotigen, rondwurmen, priapulida, e.a.)
**** **[[Lophotrochozoa]]** (Weekdieren, ringwurmen, e.a.)
*** **[[Deuterostomia]]** (Ni'jmondigen)
**** **Echinodermata** (Stiekelhudigen)
**** **[[Hemichordata]]**
**** **[[Xenoturbellida]]**
**** **Chordata** (Chordadieren) - onder aander ewarvelden
*** **Ovrige Bilateria**
Charles Darwin

**Charles Robert Darwin** (Shrewsbury (Shropshire), 12 februari 1809 – Downe (Kent), 19 april 1882) was 'n knieftig bioloog, he hef 'n theorie uut-edach wölke mient dat he kan uutleggen hoe as 't proces is verleupen van 't ontstaone van de völle soorten en verscheidenheid an leven. 

## Zie ok
* Evolutietheorie
Ivoorkuste

De **Republiek Ivoorkuste** (vereulderd: **Elpenbeenkuste**) is een land in West-Afrika. De regearing van Ivoorkuste hef gerne da'j et **Republique de Côte d'Ivoire** (IPA: //, *Koot-di-VWAAR*) neumt. Et hef ne oppervlakte van 322.462 km² en is noabers met Liberië, Guinea, Mali, Burkina Faso en Ghana. Op et zuden lig et an 'n Golf van Guinea. In 1998 wonnen der in Ivoorkuste 15.366.672  leu. In 2009 wör et eskatt op 20.717.068. Leu oet Ivoorkuste neumt ze *Ivorianen*.

Vuur at Ivoorkuste koloniseerd wör duur Europeanen, bestund et land oet verskeidene stoaten, zo as Gyaaman, et Kongriek, en Baoulé. Der warren twee Anyikeuninkrieken, *Indénié* en et Keuninkriek Sanwi, dee't vanof de kolonisatie töt an de onofhankelikheaid van Frankriek nog probeerden um zelfstandig te worden. Een verdrag van 1843-1844 maken Ivoorkuste ne beskoarmeling van Fraankriek en in 1893 wör et ne Fraanske kolonie, in de Europese Wedloop um Afrika.  

Op 7 augustus 1960 wör Ivoorkuste onofhankelik. Van 1960 töt 1993 wör et land leidt duur Félix Houphouët-Boigny. Et Onderheuld nauwe banden met de umliggende Afrikaanse landen, en tegelieke ook met Europa, en dan vuural Frankriek. Seed et ende van de regearing van Houphouët-Boigny is dr enen stoatsgreep ewest in 1999 en nen Eersten Ivoriaansen Börgeroorlog, den as oetbreuk in 2002. Noa nen ofspraak tusken de regearing en de opstandigen wör et vrea. 

Ivoorkuste is ne republiek met völle oetvorenden macht bie 'n president. De wettelike heuwdstad is yamoussoukro en de grötste stad is de havenstad Abidjan. Et land is verdeeld in 19 strekken en 81 departementen. Et land dut met an de Afrikaanse Unie, de Islamitische Samenwoarkingsorganisatie, La Francophonie, de Latiense Unie, de Ekonomiese gemeenskop van West-Afrikaanse Stoaten en de Zuud-Atlantische vrea- en saamnwoarkingszone.

De officiële landssproake is Fransk, mer ze kuiert der nen hoop andere lokale sproaken, zo as et Baoulé, Dioula, Dan, Anyin en Cebaara Senufo. De geleuve met de meeste anhangers in et land zint 'n Islam, et Kristendom (heuvdzakelik Rooms-Katholiek) en verskeidene inheemse geleuve.

In de 60er en 70er joaren van et 20ste joarhonderd boeren Ivoorkuste good met koffie en kakaobonen. Duur nen krisis in de joaren '80 köm et land politiek en ekonomisch an et keukeln an. Et Ivoorkuste van et 21ste joarhoonderd mut et vuural hebben van landbouw.

## Verwiezingn
1842

## Gebeurtenissen
* …

## Geboren
* 9 december - Peter Kropotkin, Russies vorst, revolitionair en anarchist

## Uut de tied
* …
Melancholie

**Melancholie**, of: **düüsterkyken** is een gevööl, wår y vake lange up blyvt hangen, et ligt körtby depressiviteit. Anders as depressiviteit kümt düüsterkyken döär et verleaden of een verlangen dee as y neet kwyt ewördden bint. Een, algemeane of, neaderlandske bedüding melancholie kümt uut et greekse μελας (melas: swart) en χολη (cholè: galle).

Med düüsterkyken kan et weasen dat y neet good te passe terügge kykt up et verleaden an. Dat y u den kop set når de tyd wårin as de werld noch neet so möilik in mekare sat. Y höyrt ouk wel eyns oldere lüde dinge seggen as: "Och kearl, toon konnet wy noch van mekare up an." of "Wy stünden altyd vöär mekare klår, mar nu…". Dan gåt sy te nöälen oaver verlodering in de buurte, oaver de kinder of kleinkinder den geyn tyd meyr vöär eyr hebbet. Mensken wördet de wearld wårin sy leavet as neet veilig gewaar. Allemåle vöär sich en geyn God meyr vöär uns allen. Dat kan gån töt bangigheid en töt een krap leaven.

As y psychologen en psychiaters mangs höyrt, dan pråtet sy oaver düüsterkyken as een olde bedüding vöär een depressy med psychotiske trekkys. Eyne kan et hüm ineyns allemåle niks meyr skeylen, hy hevt der geyn wille meyr an, argens interesse of pleseer an hebben is oaver. Dit kümt döär dat eyne et up syn kop ekreagen hevt dat hee een waerdelosen is en dat hee niks bereikt hevt. Et is een gevööl wat eyne sich so houge in den kop krygen kan, dat et hüm up et randty set. Up disse wyse kan düüsterkyken usülv kapot maken. Üüt de tyd weasen is dan better as dat leqvensbangige.

Düüsterkykende mensken künnet ear galle spyen oaver so betty alles hen; oaver ear eigen leaven, oaver anderen en oaver de heyle wearld. Mensken künnet so verre kummen dat se sichsülven üüt de tyd hülpt. Eyne kan ouk årdig last krygen van vroggerseyrte når et verleaden an en hevt geyn beste kyk up de tookümst en bint ouk bange vöär et vremden. Eyne kan op disse wyse machtig agressyv wörden. Et hevt ouk bynå altijd een ander edåne.

* Melangolie hevt vöäle et underwarp ewest vöär de künst, so as up skilderyen en in et theater.

## Neadersassisk
* Vechtdals: *duusterkiekn*
1809

## Gebeurtenissen
* …

## Geboren
* 12 febrewaori - Charles Darwin, Britse netuuronderzeuker en grondlegger van de evolutietheorie († 1882)

## Uut de tied
* …
1907

## Gebeurtenissen
* 26 april - ende staking van de Stoomgäste in Riesn

## Geboren
* 22 meie - Hergé, Belgies tekenaar, bekend van Tuufke

## Uut de tied
* 4 september - Edvard Grieg, Noorsken komponist
Cornelis Jetses

**Cornelis Jetses** (Groningen, 23 juni 1873 - Wassenaar, 9 juni 1955) was 'n Nederlaanse illustraotor.

In 'n arme buurte in Gruning is he geboren. Op jonge leeftied kump he der achter dät 't blek dät he aorig wat talent hef met 't tekenen.
Vanof zien dertiende hef he dan ok völle tekenlessen evolgt, terwel he in de middag warkten in 'n stiendrukkeri'je.

In 1899 trouwden he met Albertine Holkamp. Zi'j hebt saam ien wicht ekreengn, heur hebt zi'j Everdina enuumd en wörn geboren in 1900.
Saam hebt zi'j ewoont in Bremen, Zeist, Scheveningen en Wassenaar.
Albertina overleed as gevolg van 'n ziekte in 1939. Jetses overleed in 1955 en wörn begraavn bi'j zien dörpskarke in Wassenaar.

Cornelis Jetses is veural bekend ewödden deur zien nostalgiese prenten veur schoelboeken, schoelplaten en historiese prenten. Ook warkten he as boekbaandontwarper.
Carolien Hunneman

**Carolien Hunneman** is een Stellingwarver zangeresse/muzikaant uut Oosterwoolde. Heur muziek is veural akoestisch en vaeke in et Stellingwarfs zongen.

In 2008 debuteerde Hunneman mit een zelfschreven lietien *Zunneschien* op et Fries songfestival Liet. In 2009 verskiende *Zoemer in Frieslaand*, en kwam daormit in de Friese Top 100 van 2009. Ien jaor laoter kwam ze veur de darde keer in de finaole van Liet mit et lied *Janis*, wat ze tegere mit de gelegenhiedsband 'De Sluus' daon het. Op 4 juni 2011 wun Carolien Hunneman de vierde edisie van Stellingwarfpop. Carolien Hunneman speult ok op streektaelfestivals zoas REUR in Emmen. Aandere lieties van Hunneman bin *Een droom*, *Ik mis jow*, *Tegenwiend*, *Daor is dee zunne*, en et Friestaolige lietien *Brûzjend bloed*. Naost de muziek het Hunneman ok een grote passie veur et schaetsen.

## Verwiezingen
* Website van Carolien Hunneman
1942

## Gebeurtenissen
* 11 jannewaori - Japan verklaort de oorlog an Nederlaand
* 25 jannewaori - Thailaand verklaort de VS en t VK de oorlog.
* 14 febrewaori - In Rotterdam giet de Maastunnel los. De overwelving is 1426 meter lang, de tunnel zelf met 1070,15 meter. Der is zwat vief jaor an ewarkt
* 13 meert - t Dragen van een jodenster wonnen verplich veur de joden in Nederlaand, België en Frankriek
* 21 meert - Scheikundig element nummer 94 krig de naam plutonium.
* 22 meie - Mexico verklaort de oorlog an Duutslaand, Italië en Japan
* 1 juli - t Vluchtelingenkamp Westerborg kump onder t bestuur van de Duutsers
* 17 juli - t Eerste transport mit Nederlaanse joden kump an in kamp Birkenau 
* 22 juli - De systematische ofvoering van joden uut 't getto in Warschau begint
* 7 augustus - De Amerikanen lanen op Guadalcanal wat de Slag um Guadalcanal inluui
* 23 augustus - De Slag um Stalingrad begin
* 9 september - De Noordoostpolder is leeg-epumpt

## Geboren
* 8 jannewaori - Stephen Hawking, Engelse netuurkundige
* 16 febrewaori - Kim Jong-il, leader van Noord-Korea
* 7 juni - Muammar Al-Gaddafi, Libies revolutionaer
* 18 juni - Thabo Mbeki, Zuud-Afrikaanse prissedent
* 4 oktober - Jenny Arean, Neerlaandse zangeresse, cabaretière en actrice

## Uut de tied
* …
Tekenen

**Teken** is n kunstvörm, die wöd uut eufend deur kunstenaars, ilustrators of ok wel simpel enuumd: tekenaars.

t Kan verdeeld wödden in twi'jen. Ie heb 't 'woorneemings-tèken', wat dan ok enuumd kan wödden: tèken naor de natuur, wat met beduuld wöd dat de tekenaar 'tgien tekent wat e kan ziene en doorbi'j de natuur zo warklik mooglik ofbeeld. En ie hebt d'r nog iene: 'verbeeldings-tèken', wat a'j ok kunt zeggen as: teken naor de verbeelding, wat met beduuld wöd dat de tekenaar tekent wat e anvuult, hoe as e de realiteit op dat moment ervaort en wat as hi'j in dingen zöt. Ofwel, abstracte en abstracteerde tekenkunst. 
'n Tekening kan as betiekenisloos zeene wödden, of 't kan ok 'n verwarking of 'n interpretatie van 'n veurstelling wèzen.

Tekeningen wödt emaakt deur grafietpotlood, holtskool, kontépotlood, siberies kriet, pastel of inkt. De pasteltechniek wöd vake zeen as 'n tekentechniek, maar 't wöd toch in edeeld bi'j de schilderskaante. Pentekening wöd emaakt met 'n tekenpenne of 'n rietpenne, en inkt of bister. Toen as de potlood nog niet bestund, tekenden zi'j altied met 'n zilverstifte op veurbewarkt papier. Tèken kon ok edaon wödden met penseel en Oost-Indiese inkt, maar ok eventueel met varve. Bi'j 'n combenatie van inkt en water wöd d'r ok wel espreuken van ewassen (pen)tekening. Hierbi'j wöd lichtere parti'jen in scchilderd met 'n verdunnen oplössing van tekeninkt of watervarve. De draoger is miestal pepier of karton, maar ok hier bint dan weer vulle uutzöndering op. 

Vake kump t tèken veur t schilderi'je of beeld, as zijnde de veurstudie. Dan sprek ie over schetsen. Deur de onderzuukende karakters van de kunstenaars wödt met tekening sneller tot de essentie deur-edrung, bint ze spontaner en gevuuliger. De kunstenaar kan in zien tekening zien grenzen verleggen en op onderzuuk uutgaon wat veur 'm of heur belangriek is.

In de 20e eeuwe hef de tekenkunst de staotus kregen van 'n zulfstaandige kunstvörme. De tekening die doorbi'j onstaon wöd 'autonome tekenkunst' enuumd.

## Stripverhaal
t Stripverhaal is 'n kombenatie van tekenkunst en schrieveri'je (literatuur).
Hippiekultuur

De **hippiekultuur** is n jeugdkultuur, subkultuur en n tegenkultuur, wölken in midden van de jaoren '60 opkwaam. Hippies wöd ok wel ezien as de 'makers' van de flowerpowerbeweging en bint daorumme ok vake verbunnen met de seksuele, muzikale en sosiale revolusie(s) van en midden jaoren '60 töt begun jaoren '70. t Uutkommen van Sgt. Pepper's Lonely Hearts Club Band (1967) van The Beatles wöd wel iens t begun enuumd van disse flowerpowerbeweging.

## Hippiefilosofie
Hippies warren tegen de kapitalistiese en materialistiese maotskappi'je van den tied. Ze preuten der van dat disse maotskappi'je völle gebruuk maakt van technologie, en zeen dat dit zörgt veur onnatuurlikheid, kunstmaotigheid en milieuvervuling. Maensen in disse maotskappi'je bint knieperds, vernemstige en greutsige lu en bint uut op vastigheid en macht. En dat giet naor burgerlikheid, en deur de völle regels die der warren bint maensen krang ewörren in eure vri'jheid. Ok de vri'jheid wölken maensen hebt in eur gevulens en ideen wörren onderdrukt, wat uutaenlik zol gaon naor n geestliken leugigheid. Ok hebt n hippies zuch drok emaakt um de oorlogen en liefdeloosheid van de weerld.

Hippies gungen niet op n plein staon demonstreren, met n hoop dat der wat zollen gao veraanderen, maor zi'j hadden van dat as t noe goed konnen ween, dan was t noe goed. Hippies gungen zölf leven zo as zi'j dat graag ezien hadden, um as veurbeeld te ween. Meestenstied stapten zi'j uut de maotskappi'je en gungen zölf aans leven, dit nume wi'j dan ok n tegenkultuur. Dat hippies aans warren, wörren benaodrukt deur de opvallende kleren wat zi'j dreugen. t Leven buten de reguliere maotskappi'je vunnen mangs plaatse in n kommune, hierin was men ericht op goede kommunikasie, zörgzaamheid, en t delen van völle zaken met mekare. Hierin kon men ok zien ekologiese ideaolen töt uutdrokking brengen deur simpel, natuurlijk en zelfveurzienend te leven. Liefde stön ok in t midden, men waar dus veur pasifisme, vrede en geliekheid tussen rassen. De leefwieze van de Hippie was ericht op vri'jheid, spontaniteit, kreativiteit en plezier. De vri'jheid umvatte ok seksuele vri'jheid, waorbi'j seksuele taboes (bi'jveurbeeld op openbare naaktheid) werd deurbreuken en de vri'je liefde (ok buten vaste relasies umme) werd bedreven. De hippie probeerden zien gieste te verrieken en töt ni'je ideeën te kommen. Ienerzieds via giestveruumde middelen (druks), die werd ezeen as n methode um t bewustzien van maensen te verbeteren. Aanderzieds ok met hulp van oosterse religie, mystiek en spiritualiteit.
Twentse Jazzerieje

De **Twentse Jazzerieje** was van 2011 töt 2013 een vast onnerdeel van t International Jazz Festival in Eanske. Veur de Jazzerieje wörden alle joaren tien neje leedkes in t Twents (en sind 2012 ok annere Oaveriesselse dialektn) skrevven, woarop dan weer muziek skrevven wör wat oetvoord wör deur n jazzkombo van konservatoriumstudenten.

Oet veurroondes wörden tien zängers en zängeressen keuzen, woarmet tien tekstskrievers nen tekst gungen skrieven. Dizze tekste wörden doarnoa deurgevven an tien muziekskrievers, dee doarop muziek skreven, in ovverleg met de zängers en zängeressen en de tekstskrievers. Op et International Jazz Festival wör dan de finale höalden met de neje leedkes. De muziek wör oetvoord deur studeanten van t ArtEZ Konservatorium oet Eanske.

Et festival wör regeld deur Theaterburo Mélange in samennwearking met de Proveensie Oaveriessel. Do as et Grolsch International Jazz Festival ophövven wör, skeiden de Jazzerieje der ok met oet.

## Geskiedenis
In 2011 wör de Jazzerieje veur et eerst organiseerd. De finale wör höalden op 11 juni op de Oale Maarkt in Eanske. Disse jazzerieje wör wunnen deur Merel Moelker oet Grönningen, met et nummer *Stekkelhöarig*, wat skrevven wör deur Laurens ten Den, en de muziek was van Rob Horsting. Deur heavigen reagen mos de jazzerieje een half uur staakt worden. Tiedns et juryberoad treud Martijje oet Dreante op.

In 2012 hadden ze der better wear bie. Disse jazzerieje was oetbreidt töt heel Oaveriessel, in samenwearking met de Iesselakademie. Hierdeur köm der ok een deelnemmer oet Zwolle in de finale. Disse jazzerieje wör wunnen deur Petra ter Denge oet Loster, met et nummer *Kræng*, wat skrevven wör deur Martin ter Denge, op muziek van Jan Wessels.

De Jazzerieje van 2013 wör wunnen deur Arla Brandsma met et nummer *Jazzerieje (De klokke liek)*. Et was skrevven döär Herman Kampman en op muziek zat deur Rik Elings.

## Oetgoande koppeling
*Webstea van t International Jazz Festival
Francesco Totti

**Francesco Totti** (Rome, 27 september 1976) is nen Italiaansen voetbalspöller.

Hee is anvaller en spölt sund 1992 veur t eerste van AS Roma. In november 2009 verlengen he zien kontrakt tot en met t seizoen 2013/14.

## Uutgaonde verwiezingen
* francescototti.it
1962

## Gebeurtenissen
* 1 jannewaori - West-Samoa wonnen onafhankelijk van Niej-Zeelaand
* 5 juli - Algerije wordt onafhankelijk van Frankriek
* 12 september - President John F. Kennedy verklaort dat Amerika veur t einde van t decennium een maens naor de maone en weerumme zal brengen

## Geboren
* 26 meert - Paul de Leeuw, Nederlaanse zanger, tillevisieprissentator en grappenmaker
* ?? - Janne IJmker, ne Nederlaands schriefster

## Uut de tied
* 17 jannewaori - Johanna van Buren, Helders dichteres
* ?? jannewaori - Grietje Clewits, Drèentse onderwiezeres, dichteres en verhalenschriefster
* 5 augustus - Marilyn Monroe (36), Amerikaanse filmster
* 28 november - Wilhelmina van Nederlaand, köningin van Nederlaand van 1890 tot 1948
1881

## Gebeurtenissen
* Oprichting van de Geldersche Stoomtramweg Moatschoppi-je

## Geboren
* 19 meie - Mustafa Kemal Atatürk, Turks generaol en leider († 1938)
* 6 augustus - Alexander Fleming, Britse bacterioloog, ontdekker van de penicilline († 1955)
* 20 december - Johanna van Buren, Helders dichteres († 1962)

## Uut de tied
* 13 meert - Alexander II van Ruslaand (62), tsaar
Baskisk

**Baskisk** (selv segt de spreakers *Euskara*, wat se uutsprekt as ) is de språke van et baskenvolk. Et wördt küerd in et Baskenland, ne streake in noordoust Spanje en süüdwest Frankryk. Sou'n 25,7% van alle basken kan et, en se spreaket et in alle deylen van de streake (665.800 van de 2.589.600). 614.000 woanet in Spanje, en de oaverige 51.800 in Frankryk.

As et geyt oaver in wat vöär deylen van Spanje en Frankryk as se baskisk küert, reakent se dree olde provincys in Frankryk en veer in Spanje. Modersprekkers woanet in een aneyneslöäten gebeed, wat besteyt uut deylen van de spaanske *Selvstürende Gemeenskappen* van et Baskenland en Navarre, en in et westen van et franske département van de Atlantiske Pyreneen. De baskiske *Selvstürende Gemeynskap* is ne ambtelike eynheyd binnen et tweylandelike etnografiske Baskenland, med dår by in ereakend, de spaanske provinsys Biskaye, Gipuzkoa en Álava, dee beståt as afsünderlike politik-ambtelike streaken.

In disse provinsys en vöäle deylen van Navarre woanet vöäle etniske basken kort by mekander. Toch was et Euskara töt seaker an de 90'er jåren van et 20ste jårhunderd sowat totaal verdweynen uut et grötste deyl van Álava, westerlike deylen van Biskaje en et middelste en südelike deyl van Navarre. In süüdwest Frankryk warren Labourd, Leag Navarre, en Soule de olde baskenprovincys. Se wörden med een paar streaken meyr tehoupe maked töt eyn *département* in 1790 med den name *Basses-Pyrénées*. Dissen naam wör nog töt 1970 gebruked.

## Standaard baskisk
In de 60'er jåren van et 20ste jårhunderd untwikkelden de Akademy vöär de baskiske språke een Standaard Baskisk. Dit wör gebruukt in et underwys, skryverye en media. Dit sind rechtevoort ook de vöärnaamste steades van gebruuk. In et underwys hangt et gebruuk van de språke van skole töt skole af van wat vöär underwysmodel se volget. De meyste baskiske skolen in Spanje volget Model D, wårby alle väkke in et baskisk geaven wordet (behalve "spaanske språke en skryverye" wat vanselvs in et spaansk geyt). In Frankryk gevt et de baskiske skole Seaska en de tweyspråkelike skole Ikasbi. Disse bedet baskisk lesmateriaal an, mer hebbet et swår ümdat der weinig geld vöär is en et öär ambtelik lastig emaked wördt.

Nöast disse standaardiseerde språke sind der nog vyv baskiske höövddialekten: biskajaansk, gipuzkoaansk en hougnavarreesk in Spanje en navarreesk-lapurdiaansk en sSuberoaansk in Frankryk. Disse kryget öären name van de olde provincys, mär de dialektgrensen loupet nit lyk up med de provincygrensen.

## Verwysing
Burgerlikheid

'n **Burger** is simpel ezegd 'n inwoner van 'n gemiente of van 'n stoat. Dus as 't zo bekekken wörd mag iederiene zich een burger numen.

Mar d'r bint luu die weer zegt dat iederiene die gien militaire functie bekleedt, of nog breeder ezegd, iederiene die gien uniform an hef (pliesie-agent, soldaot, etc.) 'n burger is.

## 't Begrip burgerlikheid
As bevoegelik naamwoord hef 't vake de betiekenisse (verwant an die van kleinburgerlik) van 'nie veul pretentieus, slechte smaak, bekrömpen, niet beheurend töt de bettere kringen'. Bi'j de heugere klasses war 't gebruuk van dit woord (net as ordinair, vulgair, beschaafd en plebs) nie gaanks, hoewel 't d'r sinds circa 1950 toch hier en daor in-esleupen is. 'Ie heurt nie op aanderen neere te kieken'.

Burgerlik is eglik mar 'n muuilik uut te leggen meniere van leven, waor völle meensen dan ok 't liefs met 'n boogchie um hen lopen wilt. Kleinburgerlikheid en grootburgerlikheid staot beide veur 'tzölfde, allinnig red 'n grootburger in 'n dikke auto en de kleinburger mut 't doen met 'n gammel evulde sokke. Burgerlikheid op zich is 'n oppervlakkige meniere van leven, waorin gien hedonisties genot, gien filosofiese zölfontplooiing 'n echte rolle speult, mar gewoon zich toegef an de veurspelbare sleur van alledag, onverklaorde en onbegrepen sociale regels, een mooi veurdoen naor de butenwereld toe en 't met 'n boogchie um muuilike en umstreden beslissingen hen lopen. Burgerlikheid wördt eziene as 't tegenover-estelde van individualisme en zölfontplooiingsdrang.
Perspektivisme

**Perspektivisme** is de gedachtenisse dat alles van uut een bepålden hook bekekken wördt. 
 
Et woord 'perspektif' kümt van et latynske *perspicere*: argens döärhen kyken, yts düdelik seen of yts gewaar wörden. In de teagenwoordige filosofy hevt et woord een heyl andere byklank of gevöölswaerde.

Mensken künnet neet de dinge seen so as sy echt bint. Künt noit någån wår as et begün van alles ligt. Et eynige wat een menske seen kan is allemåle verskillende bekyks up de dinge, wat lekt dat alles mar willeköárig is en med mekandere in kryg is. Friedrich Nietzsche skrevt dan ouk dat mensken de *warkelikheid* noit medmaken künnet. Wy künnet alleyne mar stükkyns van de warkelikheid seen. 

Et begrip is döär Gottfried Wilhelm Leibniz in de filosofy ekummen.

Perspektivisme gevt de vråge of asset wy de *warkelikheid* up eyne of andere wyse weaten künnet. Is et möägelik ümme de warkelikheid te künnen seen en snappen so as hee echt is? Vöäral in de hermeneutik holdet sy sich med disse vråge drok.
Geef-Frysk

**Geef-Frysk** is n noam dij deur summege Fraise jongluu wel ains broekt wordt veur n noar heur mainen té olderwetse variant van Frais dij deur jongeluu proat wordt. Liek as aal aander streektoalen ien Nederlaand het Westlaauwers Frais staarke Nederlaandse ienvloud. Al hebben nog n hail ìnde kiender t Frais as eerste toal, toch is, deur schoulen en deur de media, t Nederlaands de standoard worden veur 'normoal proaten'. Jongluu dij 'overdreven Frais' proaten, doar wordt van zègd dat dij Geef-Frysk proaten; Frais woarbie ollerwetse woorden, dij n ìnd van t Hollaands òfstoan, broekt worden dij ien t gewone leven van aaldoag nait meer broekt worden. n Veurbeeld hiervan is t Fraise woord *kaai* (sleutel) ien ploats van t Nederlaandse *sleutel*.

## Grìns
t Kin per persoon aans wezen woar of aine de grìns tuzzen 'gewoon Frais' en 'goaf Frais' lèggen dut. Zo zel ien grotere ploatsen as Drachten en Laiwerd de grìns leger liggen as ien lutje lougen. Maisttieds het dizze grìns te moaken mit zulfstandege noamwoorden. Voak worden hierveur ien stee Hollaandse woorden broekt dij sumtieds wel verfraist worden. Waarkwoorden en heur verschaaidene vörms blieven maisttieds wel ien staand.

t Woord Geef-Frysk wordt aigelks allen broekt deur en veur jongluu. Van olle mìnzen wordt t wel normoal vonden om 'puur' Frais te proaten. Nait allend t sproken Frais, mòr ook t Frais dat haildaal aan de offisjele Fraise schriefwies voldut wordt zain as Geef-Frysk.

## Noam
Noam Geef-Frysk betaikent Goaf-Frais, onbeschoadigd Frais dus. t Het bieklaank dat t aine nait zint, omreden t te veul gaait zo as vòlgens de ollere generoatsies heurt. t Is dus aigelks t tegenwoord van 'cool'. Ollere generoatsies willen geern t Frais beholden deur t zo zuver meugelk over te brengen, mòr nait elke Fraise jongere het doar verlet; man verzet zok doar dus tegen deur de verwoaterde vörm van Frais te priezen. t Gevòlg van dizze benoamen is dat de 'pure' vörm van t Frais ontmoudegd wordt.

Vrumd verschiensel is t aans nait. Ook ien Nederlaands kent man dit verschiensel woarbie olle woorden laanksoam mit minneghaid aankeken worden. Zin as "*De lieden, die sedert eniger wijl waren uitgeweken naar een andere contrei, waren van veronderstelling dat zulk een rijwiel gewis de ambiëringen zou betrachten, maar lieten terstond hun mond toen zich een zwaar gekwetste in het etablissement begaf.*" zel ien n doagelks gesprek ook zain worden as ol roakeltoal.
Rietpenne

De **rietpenne** (of: *bamboepenne*) is 'n van bamboe emaakte penne, zo as die orsponkelijk in China gebruukt werd.

'n Rietpenne is vri'j ienvoldig te maken. 'n Stukkie bamboe wördt schune of-esneden en vervolgs in 'n punte modelleerd. En as leste wördt d'r vake veur 't lopen van de inkt 'n verticaole snede maakt. Maar, da's nie perse neudig.

Wat betröf dizze constructie is de rietpenne te vergelieken met de Europese gaanzeveerpenne.
1707

## Gebeurtenissen
* 1 jannewaori - Johan V wonnen koning van Portugal.
* 1 meie - Engelaand, Schotlaand en Wales weren verienigd tot Groot-Brittannië.

## Geboren
* 23 meie - Carolus Linnaeus, Zweedse bioloog 
* 25 augustus - Lodewiek van Spanje, in 1724 koning van Spanje

## Uut de tied
* …
1778

## Gebeurtenissen
* 26 jannewaori - Sydney wonnen estich

## Geboren
* 2 september - Lodewiek Napoleon Bonaparte, vors van 't Koninkriek Hollaand (1806-1810)

## Uut de tied
* 10 jannewaori - Carolus Linnaeus, Zweedse bioloog
* 30 meie - Voltaire (83), Frans filosoof
Graf van Lepejou

Et **grav van Lepejou** is et oldst bekende muslimsgrav van Neaderland.

## Lepejou
Op de gravsteyn in et busk by Huus Arnichem op de Hearst, up et noorden van Swolle an , steet een latynse tekste. Volgens de tekste is et grav van Lepejou, ouk Apollo enöömd, hy is geboren up et eiland Celebes en estöärven up 23 juli 1828. Wee de doden precys was, wet geyneyne. Der wörd esegt dat et een negerslave ewest hevt. Mar up de steyn ståt Arabiske lettergys, wat west når een islamyten. Ho old as he wördden is en ho as he uut de tyd kummen, wördet wy neet wyser van. As geboorteplaatse bint Celebes en vöärmålig Brits Guyana enömed.

Et grav ligt up de steade van de toondertydsen swolse patricier Tobias. Din hevt as ambtenaar up Neaderlands-Indie ewarket. Et vertelligy geet dat Lepejou syn knechte ewest hevt. Toon as Tobias weyr in Neaderland wonen güng, had he hüm med-enöämen. *Wårümme as he en årdig trouwe knechte was, wår syn meyster altyd an sol blyven denken*; so steet et up de andere steyn.

## De plaatselike vertelligys
Der gåt vöäle vertelligys in de runde in over de vråge wårümme as Tobias so dankbaar was når syn knechte to. So hebbet wy een vertelligy dat Lepejou syn meyster ereddet sol hebben in de oorlog up Indie. Anderen verståt de name Apollo(on) as  vöär een homoleevde; dat Lepejou en de vrygeselle Tobias styküm med mekare löypen.

As et unweyrt lüüdt et gesegde: 'Apoloon met de voet giet de rondte in'. Wår de bewoners van de Hearst en ümgeaving dachtten dat de slave een kröppele voot had.

Of de vertelligys wår bint kün y my dünkt neet heylemåle van uut gån, mar wat wel wår is is dat Lepejou syn ewige rüste evünden hevt in et oldste muslimgrav van Neaderland.

## Gravskennis
In 1979 wördden et grav eschünden. Hyrby wördden beide steynen ebröäken en et grav gedeyltelik lös-emaket. Mögelik wördden toon de skeydel uut et grav eroved.
Jödenbarchyn

Et **Jödenbarchyn** (neaderlandsk: *Jodenbergje*) is een olde begraavplaatse in Hardenbarg up een terpe in et winterbedde an de Vechte. Disse was van de jöden den eyrtyds in Hardenbarg eleaved hebbet, mar disse jöödse familys bint in de 2e Wearldoorlog üm-ekummen in döärgånskampen. Dree van de meyr as söäventig hebbet et oaverleaved, denne bint nå den oorlog ouk uut Hardenbarg vertrükken. Sy hebbet dree synagoges ehadded, wårunder an et Oosteinde.

In 1766 kreygen de Hardenbarger jöden een eigene begraavplaatse up een terpe in et winterbedde an de Vechte. Dat was vöär ear heyl belangryk, wårümme at in et jöödse gelöyv een plichte ümme een eigene begraavplaatse te hebben. Noch ait ligt et Jödenbarchyn an de over van de Vechte.
et Jödenbarchyn hevt een noch oldere geskydenisse. In de middeleywen lagen hyr twey terpen. Up eyne stünden wårschynlik een verstarkte woaning, havesåte 't Holt. Up de andere stünden een kapel. Up een kaarte uut 1783 vindet wy beide terpen noch terügge. Se wördden toon ümgeaven döär water, med an de eyne kante een grachte. De havesåte was toon al lange vord.

De plekke in et winterbedde an de Vechte was vöär de latere begraavplaatse neet altyden eaven händig. By houche water wörden de douden med een boat up de begraavplaatse up an-ebrached. At de vechte bevröären was, güngen sy med een sleagy. Et Jödenbarchyn bleaven töt ende van de 19e eywe as begraavplaatse in gebrüük. De oldsten steyn kümt uut 1766 en 1786. Den bint van de eyrste Hardenbarger Rabbi en syn söäne. Der ståt 64 steyne van Bentheimer sandsteyn. den in vyve rygys bint eplaatsen en når et ousten (wår de sünne upkümt) erichted bint.

Et Jödenbarchyn is vanweages höyr (kultuur)hystorisk en landskappelik belang an-eweasen as Ryksmonument. By et verhouchen en verstarken van de Vechtedyken is good reakening eholden med dit kultuurhystorisk monument.

In 1901 wördden een nye begraavplaatse langes de Grambargerweg in gebrüük enöämen.

Nå de 2e Wearldoorlog is et Jödenbarchyn eyne van de weinige oaverblyvsels dee uns herinnerd an de jöden dee hyr in Hardenbarg eywenlange nåbüürs ewesd hebbet.
Korhoonder

t **Korhoonder** (*Lyrurus tetrix* volgns IOC WBN vake ook: *Tetrao tetrix*) is nen vogel oet de familie van roewpoothoonders (*[[Tetraonidae]]*). t Vröwken neumt ze ne **korhenne** en t männeken nen **korhaann**, wat mangs ook as soortnaam gebroekt wörd.

n Haann is ongevear 50 cm laank, is zowat helemoal zwart met her en der wit op de vleugels en nen kromn start wat op ne liere lik. De henne is griesbroen met stippelige baandn oawer t lief, en ongevear 42 cm laank. 

## Vuurkomn
Korhoonders tref iej in n groot deel van t noordn van Europa, ook in België en Neerlaand. t Korhoonder is in Europa nen kultuurvolger. Van oorspoonk kon t zik good redn in haalflösse boargbossen met morrelaandn en heede. Doo't de roewe groondn oontgunn wördn, kree'j in t oostn van Neerlaand hele heedevlaktes, woer't t korhoonder zik good redn kon. Doo't de heedeveeldn verdweenn, dr mear toeristn ofkömn op t de oawerbleewne stukn, en t gebeed verdreugn, is dr weainig van de korhoonders oawerbleewn. Dit geeldt vuur heel Europa.

Op de Sallaandse heuwelrugge bie Hooltn probeert ze al verskeaidene joar de leste korhoonders te redn. Dr wördn zelfs in 2012 vuur €90.000,- spesjale korhoonders oet Zweedn in evlöagn, dee't vuur niej blood mossen zorgen. Dit leek good te goan; dr warn broodkoppels en zelfs verskeaidene eier oet ekömn. Op 7 juli 2012 meeldn De Twentsche Courant Tubantia skoonwal det dr 28 kuukns dood warn egoan. Det gebuurn de vuurgoande dree joar ook al. Oet oonderzeuk bleek at de kuukns te weainig etn hadn ehad. Dit keump woarskienlik umdet dr vuur t korhoonder op de Sallaandse Heuwelrugge nit genog etn te veendn is. Et joar der op wol Stoatsbosbehear vuur n poar ton nog es 20 töt 25 korhoonders oet Zweedn loatn komn en goan bievoorn met spesjaal ekweekte spreenkhaann. Nit alle lokale ambtenoarn warren t doar met eens.

Oet onofhaankelik oonderzeuk bleek in 2021 at et heel iets antreuk met de korhoonder in Sallaand. Der warn zeuwn haann en darteen henn, wat bedudend mear was as de joarn der vuur. Toch was dat nog nit genog um de deers zelfstaandig te loatn oawerleawn.

## Verwiezingn
Old Banthum

**Old-Banthüm** (in de volksmund wörd der vake espröäken van de **Buurskop**) (neaderlandsk: *Oud-Bergentheim*) is een büürtskap in de gemeynte Hardenbarg in de neaderlandske provincy Oaveryssel.

## Ligging en geskedenisse
De büürtskap is van oorsprüng een esdörpyn en ligt ungevear 3 kilomeater van et westen van de karn van et dörp Banthüm en ytsys ten süden van de oaverysselske Vechte. In de 14. eywe wörded vöär et eyrsten oaver Banthüm eskreaven. Toon saten der hyr al lüde düs. De buren dee hyr woaneden en warkeden, waren verbünden med et klouster in Sibculo, (klouster Galileo Galilei).

Toon as et kanaal Almelo-De Haandrik wördeden an elegged, dat in 1856 af was, köcheden Isaäc Antoni Soetens van Roijen dår meyrdere stükken veaneland dee wördeden af egraven vöär türv. Nå dat hee üüt de tyd kummen, wördeden der döär syn söäns een türvströiselfabryk oapend. Dår unstünden et nye dörp Banthum by, wårdöår de olde büürtskap de name Old-Banthüm kreageden.

In de büürtskap ståt noch een antal sassiske buurderyen.

In Old Banthüm wörd, net as Banthüm en de rest van et Vechtdal, vechtdalsk espröäken, een variant van et sallandsk.
1976

## Gebeurtenissen
* 1 april - Steve Jobs en Steve Wozniak sticht Apple Computer
* 12 meie - De Spaanse supertanker Urquiola lopt bi'j La Coruña an de grond en besmeurt meer as 100 kilemeter straand mit ruwe eulie
* 6 juni - Rellen in Soweto in Zuud-Afrika kondigden t begin van de afschaffing van de apartheid an
* 22 juni - t Kannedese Legerhuus schaft de doodstraf af
* 28 juli - Eerdbevingen in t noordoosten van China, eist t leven van 240.000 meensen
* De eerste woningen in Almere wördt op-eleverd
* Anleg van de Houtribdiek: de Markerwaard komt r neet, moar weal n weg betwikst Lelystad en Enkhuzen
* De Bergveld-spelling wördt an-enummen as Stellingwarver spelling

## Geboren
* 1 juli - Patrick Kluivert, Nederlaands voetbalspöller
* 1 juli - Ruud van Nistelrooy, Nederlaands voetbalspöller
* 27 september - Francesco Totti, voetbalspöller
* 28 september - KlompenVincent, Nederlaands zanger

## Uut de tied
* 18 oktober - Johan Gigengack, skriewer in t Tweants
Koko (gorilla)

**Koko** (4 juli 1971) is de name van 'n vrowlike westelike gorilla die verblef in Woodside. Psychologe Francine Patterson ('Penny') en metwarkers van de Stanford-universiteit leerden hum meer dan 1000 tèkens in gebarentaal en zi'j verstiet umme en naobi'j de 2000 wöördties in het Engels. Koko hiet voluut eggelik **Hanabi-Ko**.

Koko nemp veur de mieste 'gesprekken' die zi'j met mèènsen voert zulf 't initiatief en maakt doorin zinnechies van drie tot zesse woordties. Zi'j hef 'n eteste IQ van 70 töt 95 op de mèènselike schaole. 

## Gorilla Language Project
Het communicatieproject woorin Koko - vanof 't moment dat zi'j 1 joor wed - les kreeg, hiet 't *[[Gorilla Language Project]]* (ok wel *Project Koko*), van *The Gorilla Foundation*. Naos Koko leefde d'r iene twi'jde gorilla in Woodside met 'tzulfde leerprogramma. * Michael* stierf in 2000. Koko kreug 'n ni'je leefgenoot enaamd *Ndume*.

De beduling is det primaten deur de an-eleerde communicatie zulf kunt bi'jdragen an de te scheppen of wenselike evunnen umgangs- en leefveurweerden veur zowel soortgenoten in gevangenschap as in 't wild.
Liberië

De **Republiek Liberië** is een land in West-Afrika. Et is noabers met Sierra Leone in et westen, Guinea in et noorden en Ivoorkuste in et oosten. Liberië hef ne kustliene van vuural mangrovebos. Mear noar et binnenland hen is et vuural wold, wat heanig oavergeet in dreugere grösvlaktes. De meeste leu wont an de kuste. Van et Hoog-Guinese Reagenwold lig 40% in Liberië. Et hef een heet eavenaarsklimaat, met völle reagen tusken mei en oktober, en stoarke harmattanwinden gedoerende de rest van et joar. Liberië hef een oppervlak van 111.369 km² en der wont 3,7 miljoen leu. Et land erkent mear as 30 inheemse sproaken, met et Engels as officiële landssproake um de verskeidene volker te verbinden.

Net as Ethiopië is Liberië neet esticht duur Europese kolonisten. Vuurjoar 1820 wör de strekke opekocht duur vriejemaakte zwarte leu oet de Verenigde Stoaten; de meesten doarvan warn vroger slaven ewest. Dee hadden met mekoar de *Amerikaanse Kolonisatie Sociëteit* opericht. Zee meanen, vriejemaakten zollen mear vriejheid en geliekheid beleaven in et moderland as in Amerika. Doarumme stichten zee in 1847 Liberië. De regearing mos etzelfde woarken as in de VS. De heuvdstad deupen ze Monrovia, noar James Monroe, 'n viefden President van de Verenigde Stoaten en groot vuurstander van dit plan. De kolonisten, dee as de Ameriko-Liberianen neumd wörden, deden de regearing en geldzaken van et land bestieren.

Noa 1940 gung et land met geldstut van de VS an et moderniseren an. Et land hulp de Verenigde Naties en de Organisatie vuur Afrikaanse Eenheid in de bene. Nen stoatsgreep in 1980 maken een eande an de Ameriko-liberiaanse regearing en störten et land in politieke en ekonomische onröste. Doar kömmen nog twee börgeroorleuge achter mekoar oaverhen, woerbie as ongevear 250.000 leu umme kömmen en de ekonomie nen flinken watjekauw kreeg. Duur een vreadesverdrag in 2003 konnen der in 2005 wier verkiezingen ehölden worden. Rechtevoort probeert der Liberië wier boavenop te kommen, mer nog 85% van de leu leawt onder de internationale oarmoodsliene.
Vereniging Oudheidkamer Twente

n **Vereniging Oudheidkamer Twente** is n onderzuuks en kenniscentrum veur de geschiedenis van veural Twente det opericht is in 1905. De vereniging hef n unmeunig grote verzameling oald spul det in bruukleen is egeven an museum TwentseWelle. De beuke en penningen, oaver onder aandere de Wederdopers bint van internationaal belang. Vandaag de dag organiseert de Oudheidkamer Twente veural leezingn en excursies. Doarnoast is de vereniging de uutgever van t tiedschrift *[['t Inschrien]]* det uutkump sinds 1968.

## Uutgoande verwiezing
*Webstea van de Oudheidkamer Twente
Heliand

De **Heliand** is een religiöse heldendicht oaver et leaven van Jesus Christus en is eskreaven in et Oldsassisk, ümstreaks 825 nå Christus. 

De name *Heliand*, dat pas 1830 döär geleyrden so enöömd wördden, is oldsassisk vöär et düütske en neaderlandske 'heiland' of 'redder'. Et is et eynige uutebreyde dichterye dat in et oldsassisk is oavereleavered. Et besteyt uut 5983 varsen en is eskreaven in stavrym. Et is neyt heylemåle kompleyt. 

De tekste van de heldendåd is bewård ebleyven in veer geskrivten: twey groutere, de codex Můnchen Cgm 25 (bekend as M of Monacensis, uut de neagende eywe) en in de British Library, de Codex Cottonianus Caligula A. VII (bekend as C, teende eywe), en dårby twey lösse stükken, dee nu up de Universiteit van Praag ligget en in et Vatikaan. Van et Cotton manuscript wördt anenöämen dat et in Engeland eskreaven is.

## Aoverzettings
De eerste Nederlaandse aoverzetting van de Heiland kwaamp in 2006 uut, emeuken deur kenner van 't Oldgermaans Jaap van Vredendaal mit hulpe van theoloog Willem van der Meiden. Vervolgens bint der verscheiden vertalings uutebracht in variaanten van 't Nedersaksisch, de taal die uut 't Oldsaksisch is ontstaone. In 2012 kwaamp der een Twèentse versie deur Anne van der Meiden in samenwarking mit Harry Morshuis. Tegeliekertied kwamen der vertalings uut in 't Grunnings (deur Sies Woltjer), Achterhooks (deur Henk Krosenbrink mit Henk Lettink) en Mönsterlaands (deur Hannes Demming). Wieder kwaamp der een neie editie van de Oldsaksische tekst uut, verzörgd deur Timothy Sodmann, mit een Duutstalige en een körte Nederlaandstalige uutleg. In een neie editie daorvan uut 2022 viej een uutgebreidere Nederlaandse uutleg en een woordenlieste Oldsaksisch-Nederlaands.

Ok in 2022 kwamen der twee neie Nedersaksische aoverzettings uut: een Sallaandse (deur Jan Nijen Twilhaar) en een Stellingwarver (deur Henk Bloemhoff). Dizze beide aoverzettings zit dicht op de oorspronkelijke tekst, ok al wördden derveur ekeuzen umme niet hieltied stafriem te gebruken. De 'Mannefestaosie Nedersaksische literetuur en tael' in Assen, die plaatsevund op 16 september 2022, schunk andacht an de neie Heliandaoverzettings en an taalkundige en politiek-historische kaanten van 't gedicht, mit bezundere andacht veur de Nedersaksische gebieden. In 2023 verscheen van Jan Nijen Twilhaar de *Heliand in het Nederlands*.

## Vöärbealdtekste
Fragment uut de Heliand, up een heldendådige wyse is hyr de eyrste varsen uut et tweyde höävdstük van et Lukas Evangely nåvertelled:

## Uutgånde verwysingen
*Heliand op Wikisource
Blauwe gaai

De **blauwe gaai** (*Cyanocitta cristata*) is n Noord-Amerikaanse soort gaai mit een opvallend lavendelblauw verenkleed op de rogge en de kop. De veren op t onderlief bin ebreuken wit, en rond de hals hef e n zwarte krage.

De blauwe gaai kömp in n groot deel van de oostelike helfte van de Verenigden Staoten veur. Veural in emengd bos kömp e vake veur, mer daornaost kömp e veur in parken en tunen.

t Dieet van de blauwe gaai is arg aofwisselend. Op t menu staon onder aandere ekels, zaojen, bezen, apenoetjes en brood, mer oek vleis, eiers en kleine ongewarvelden.

Elke geschikte boom of grote struke kan gebruukt wörden veur t maken van een nest. t Mannetjen en t wiefjen warken mee an de bouw dervan, daornao zal t wiefjen de eiers in zo'n 16 tot 18 dagen uutbreujen. Vaor en moene brengen samen de kukens groot. Nao dree weken scheit moene der mee uut en mutten de jongen veur der eigen gaon zörgen.


Image:Blue Jay-27527.jpg|Blauwe gaai, ondersoorte *Cyanocitta cristata cristata* in Noord-Carolina
Image:Cyanocitta cristata FWS.jpg|Ondersoorte *C. c. cyanotephra* in DeSoto National Wildlife Refuge, Iowa (staot)
Image:Geai bleu.jpg|Ondersoorte *C. c. semplei* in Collier County Florida (staot)
Image:Bluejay (Cyanocitta cristata) (1547) - Relic38.jpg|Ondersoorte *C. c. bromia* in Muskoka Lakes, Ontario
Venus (planeet)

**Venus** is nen planeet in ons zunnestelsel. Met nen gemiddelden afstaand van 108 miljoen kilometer tot de zunne is ze den tweeden planeet vanof de zunne naor boeten bekekken, en den binnensten naober van de eerde. Met ne deursnae van zo'n 12.100 kilometer is ze den op twee nao kleinsten planeet van t zunnestelsel. 

Venus kump van alle planeten et kortste bi'j de eerde, toch nog minimaal 38 miljoen kilometer oet de buurte. Ze is zowat aeven groot as de eerde, maor verskilt wal beheurlik van de eerde wat atmosfeer, en samenstelling van de grond angeet.

Op de maone nao, is ze t helderste hemellichaam vanoet de eerde bekekken, en ko'j eur mangs ok met t blote oge zeen.

Den name Venus kump van de Romeinse godinne van de leefde, t symbool veur den planeet is: ♀
Jupiter (planeet)

**Jupiter** is met ne deursnae van zo'n 143.000 kilometer den grootsten planeet van ons zunnestelsel. Hee is met ne gemiddelde ofstaand van  778 miljoen kilometer tot de zunne den viefden planeet, van binnenoet bekekken. t Is nen zo eneumden 'gasreus' zonder vaste groond an t oppervlak.

Den name kump van den Romeinsen god Jupiter. t Astronomies symbool veur Jupiter is ♃.
Gooise r

De **Gooise r** is de uutspraak van de letter r zo as die in Amsterdam-Zuud is ontstaon. Tegenswoordig heur je disse klankvariasie van dit foneem steeds vakerder, t kömp veural veur in de Nederlaandstalige media, in de Raandstad en in sommige aandere delen van Nederlaand. t Is overigens niet iets wat typies is veur t Gooise dialekt zo as dat oorspronkelik espreuken wörden.

Véúr n klinker wörden de klank as n huig-r uutespreuken ([ʀ]), véúr n medeklinker en an t einde van n koppel woorden wörden t n tong-r (approximant) die niet trilt: [ɹ]: *daajdooj*), of t verdwient zelfs helemaole (*daadoo*). De onheurbaore r hef dan nog wel de normale invleud op de umliggende klanken, die stark kan ween (*weet*/*weer*, *dood*/*door*) of zwak (*daad*/*daar*). n Woord as *daadoo* hef volgens fonetisi dan oek heel aandere klinkers as *halo*.

t Gebruuk van Gooise r hank nauw samen mit sosiale umstaandighejen. t Wörden eerder mit de Raandstad as mit aandere delen van t Nederlaandse taalgebied in verbaand ebröcht, eerder mit jongeluui as mit ouweluui, eerder mit hogere as mit legere sosiale klassen en eerder mit vrouwluui as mit manluui.

De Gooise r wördt ok wal in verband ebracht met t verschiensel Poldernederlaands, maor is older.

## Nedersaksies
t Vriezenveens hef van oorsprong as enigste dialekt van t Nedersaksies oek n soort 'Gooise' r.

## Bekende meensen die de Gooise r gebruken
* Sacha de Boer
* Femke Halsema
* Jort Kelder
* Chazia Mourali
* Rick Nieman
* Mariëlle Tweebeeke
* Nicolette van Dam
* Beau van Erven Dorens
* Welende Kinderen voor Kinderen-zangers en -zangeressen

## Referensie
Saturnus (planeet)

**Saturnus** is met ne deursnae op den evenaar van um en naobi'j 120.500 kilometer (9,5 maol de deursnae van de eerde den op een nao greutsen planeet van ons zunnestelsel, den grootsten is  Jupiter. Saturnus is 95 maol zo zwaor as de eerde, wat 30% van de massa van Jupiter is.

Gemiddeld steet Saturnus 1,43 miljard kilometer van de zunne vandan, en is daormet den zesden planeet vanof de zunne erekkend. De bane van Jupiter ligt tussen de banen van Jupiter an de binnenziede en Uranus an de boetenziede Hee is denlesten planeet den a'j nog met t blote oge zeen könt. 

Saturnus is net as Jupiter nen gasreus, waorvan zo'n 96% oet waterstof besteet.

A'j naor Saturnus kiekt, hef e nen kiekhook (dus den hook tussen de bovven- en onderkante, vanoet t oge erekkend) tussen de 15" en 20", dat hunk van de afstand tussen de eerde en den planeet op dat moment of. Van de ringen um Saturnus is dat tussen de 37" en 46". 

Der bunt 62 maonen van Saturnus bekend, de grootste dervan Titan met ne deursnae van 5150 kilometer. 

t Symbool van Saturnus is: ♄.
1949

## Gebeurtenissen
* 1 april - Newfoundland verenigt zich mit Kannede
* 4 april - Oprichting van de Noord-Atlantische Verdragsorganisasie (Navo)
* 5 meie - Tien Europese laanden stelt de Raod van Europa in, de eerste stap op weg naor n verenigd Europa
* 8 augustus - Bhutan wonnen onofhankelijk
* Hoogezaand-Sapmeer ontstiet deur de fusie van Hoogezaand en Sapmeer
* Siam nömt zich Thailaand

## Geboren
* 15 augustus - Marga Kool, Drèentse schriefster en politica
* 28 september - Willem Terhorst, bassist van Normaal

## Uut de tied
* 8 september - Richard Strauss, Duutse komponist
* Albert Dening, Drèents dichter en schriever van vertellegies
1972

## Geboren
* 6 meert - Marianne Thieme, liesttrekker van de Parti'je veur de Deren
* 19 meie - Paul Schabbink (Goor), tellevisiepresentator (RTV Oost), zanger, muzikaant