Nedersaksiese gerechten

Mit **Nedersaksisch gerechten** wordt bedoeld *alle culinaire specialiteiten in de gebieden waor of 't [[Nedersaksisch]] praot wordt*. Dit, umdat wat de *[[Keuken per laand|cuisine]]* angiet de Nedersaksische gebieden onderling op punten verschilt. Bie de Nedersaksische gerechten wordt ok de dranken en andere streekproducten rekend en de gerechten die vrogger allinig nog maokt werden. Umdat d'r een partie dialecten praot wordt in 't Nedersaksische gebied, bint de secties hier ok per regio in een ander dialect schreven.

## Wat de gebied wel gemien hebt
Netas in de rest van Nederlaand, België en Noord-Duutslaand besteet 't heufdgerecht oet irrappels (heufdvoedsel) mit gruunte en vlees. Ok bint de verschilnde regionaole keukens nog vrij stark richt op 't boerenkarakter, waor de Nedersaksische gebieden ja zo bekend um steet.

De Nedersaksische keuken is oaver 't algemien gien oetgebreide keuken, vergeleken mit bieveurbeeld de Beiernse of Swaobische keuken. Dit hef te maoken mit 't feit dat 't Nedersaksisch gebied laank n relatief arm gebied was. De mieste luu muzzen heur eigen produceerde producten gebruken, de producten van naobers of dingen die in de natuur te vinden bint. In summige gevallen harren luu toegang tot marken, waor ze mangs ok 'n paor producten kopen konden. In Duutslaand is de keuken wat rieker, deur invloeden vanoet 't zuden, zo as de schnitzel en de braodworst.

Umdat stamppot, waorbij de ingrediënten mit mekaar in een pot samendaon bint, een belangriek onderdiel is van de traditionele Nedersaksische keuken, is der een aordig algemien gebruuk um 't eten op oen börd te *prakken* veurdaj 't opeet: mit de vork 't vleis, de eerappels en de gruunte in kleine stokkies drokken en mit mekaar - en mit de stip - vermengen.

## Achterhookse keuken
### Stoet
**[[Krentenstoete|Pillewegge]]* krentenbrood
**[[Balkenbrij]]* gebakken vleis/bookwijtmealbeleg

### Veurgerecht
**Eierbotter* reurei 
**Humpkessoep* (slevensoep) rundvleis-/snieboonsoep

### Kook
**Ni-jjoarsröllekes* (knieperkes) woafels

### Heufdgerechten
**[[Busekool|Boeskool]]* staamppot witten kool
**[[Mous|Moos]]* staamppot boernkool
**Foeksenendievie* endieve mit karnesaus

### Drinken
**Boernjongens* drink mit brandewien en rozienen/abrikozen

## Drèentse keuken
### Stoet

* *Tweibak* - Stoet dat twei maol bakken is. Verkriegbaor in ronden en kleine stoetvörmegen.
* *Drèentse Roggestoet* 
* *Galletjes* - Vlechtvörmige stoetjes, vrogger allinig veur de (belang)riekere mèensen
* *Roggebollen* - Bollechies maokt van weit en rogge

### Koek
* *Drentse kruudkoek* - n plakkoek
* *Drentse waovel* - n Luukse waovel mit warme karsen.
* *Knieperties*

### Heufdgerechten
* *Stip in 't gat* - Een papperig brei maokt van boekweit, op smaok brocht deur 't te overstreuien mit suker. Vergeliekbaor mit 't Grunningse *Ruirom*.
* *Drèentse keessoep* 
* *Boerenkoolsoep*

### Anders
* *Drèentse kosterworst*, n dreugn worst

### Drinken
* *Klungeleulie* - mengsel van braandewien of jannever mit streup, gebruukt tèeng hardlievigheid en as slaopmiddeltien. *([[ZWN]])*
* *Sneiballechie* - Brandewien mit suker

## Grunnegse keuken

In Grunnen is noast eerdappels t vlaisk t belaangriekste vouer. De veurnoamste vlaisksoorten dij eten worden binnen rindvlaisk, visk en genoat. Bie gerechten mit eerdappels zit aaltieds vlaisk. Bie gerechten mit vlaisk hovven nait aaltieds eerdappels te zitten. Vrouger was dit aansom. Tot aan Twijde Wereldoorlog wazzen veul gezinnen aarm en konden niks aans eten as eerdappels mit gruinten. Veur dizze aarmere gezinnen was t eten van vlais n biezunderhaid. Noa Twijde Wereldoorlog kregen luu wat meer gèld ien buuts en wör vlais n gewoonte. Vlicht juust omdat man vrouger noeit vlais eten kon, wör vlais nou slim populèr. Vlais dat ien Grunnen voak eten wör is spek, gehakbaal, sukoadelap en vèrse wôrst (kookt of bakken as sousies). De maiste van dizze vlaissoorten kommen nait allend ien Grunnen veur, dus zai stoan doarom nait hieronder bie vermèld.

Ook binnen de Grunneger mostert en kruudnoagel wichtege touvougsels in n hail ìnde gerechten.

## Sallaandse keuken
### Arretjescake
*([[Ni'jlusen]])*
2 eier, 2 ons basterdsuker, 2 ons biscuits, 50 gr. cacao, een haalf pak vet. Eier klöppen, suker en cacao d'rbi'j doen, 't esmolten vet staorigan d'rbi'j doen, gebreuken biscuits d'rdeur reuren, opstieven laoten.

### Bakbloedwörst
*([[Ni'jlusen]])*
Plakken bloedwörst, ebakken in de koekepan

### (Bak)leverwörst
*([[Ni'jlusen]], recept van vrogger)*
Lever en longen fiensnieden, weitenmaal d'rbi'j, goed reuren, ongeveer een ure koaken in een linnen zakken in een fornuuspot. Uut de pot, zakkien d'rof streupen en plakken d'rof snieden. 't Koaken gebeurden in 't bakhuus.

### Bloedwörst
*([[Ni'jlusen]], recept van vrogger)*
Bloed van een varken opvangen in een koekepan; koekepan in een ummer lègen. Spek van de kop d'r in blokkies deurhen doen. Roggenmaal (ebreuken rogge, grover emalen), lèpel zolt, kruden en wangstokken. In ketoenen of gröslinnen zakkies, mit een touwgien dichteknupt, in de fornuuspot koaken.

### Blote billegies ien 't grös
*([[Ni'jlusen]])*
Witte bonen ecombineerd mit sniebonen.

### Boerenbalkenbri'j
*([[Ni'jlusen]], recept van vrogger)*
Weitenmaal, ekoakt deur 't vet en 't nat dej kriegt bi'j 't koaken van lèverwörst

### Botterknollegies
*([[Ni'jlusen]], recept van vrogger)*
Gele knolle ter grootte van een biet. Schellen en in vörrels snieden. Koaken mit zolt. Botter d'roaver. Dit wör zo ien keer in 't jaor 's winters bi'j de eerpels egeten. Smaak: combi radies en koolraap.

### Broodpudding
*Kiekt bi'j Pudding van stoete*

### Brune bonen
*Treditioneel*
Egèten mit een plakkien spek en spekvet d'roaver.

### Hiete bliksem
*([[Ni'jlusen]], treditioneel)*
Staamppot eerpels mit ekoakte zute en zoere appelties en wörst.

### Hutspot mit broene bonen
*([[Ni'jlusen]], treditioneel)*
Wörtelties, siepels en eerpels töt staamppot maken en ekoakte broene bonen d'rdeur reuren. Stevige kost.

### Karnemelkse pap mit broene bonen
*([[Ni'jlusen]], treditioneel)*
De pap koaken van karnemelk mit boekweitmaal.

### Kneupsgaten
*(Zo enuumd op [[Ni'jlusen]])*
Esneden sniebonen

### Kruudmoes
*([[Ni'jlusen]], treditioneel)*
Karnemelkse görtepap, grote donkere rozienen, kervel, erookte speklappies, erookte wörst uut de wiemel. As middagmaal mit streup. Ok kold egèten bi'j 't heuien, in de schaduw van de wagen. Grote pan/pot mit henge, diggelgoed, lèpels en een opscheplèpel. Mangs gunk d'r roekblad (kruzemunt) bi'j deur, of varse bladties van de zwarte kralle.

### Mispel
De vief 'starties' d'rof trekken en 't eetbaore d'ruut drokken. As de vrucht riep is, liekt 't binnenste haoste verrot.

### Ni'jluseger leut
*([[Ni'jlusen]])*
Kriegt een grote mok of kop. Doet d'r een flinke batse advekaot in. Schenkt daor hiete varse starke koffie op. Daor boavenop een aorige toefte slagroom. Cacao-poeder oaver det alles stri'jen. Hol ie van zuut, doet d'r dan ebreuken kandi'j (klontiesgroes) bi'j.

### Pannekoeken mit spek
As ontbijt op de boerderi'je egèten. Nog langer elene wör 't mit boekweitmaal egèten.

### Paerregaste
Paerregaste = epelde garste = gört. Krek as ries ekoakt. Streupnat d'r op. As middagmaal mit een stok wörst d'rbi'j.

### Pudding van stoete
*Treditioneel*
1 olde witte stoete zunder körste, 1 dl melk, 2 dl room, 2 eier, 2 daoren (eigeel), rasp en sap van sinesappel, mespuntien kniel, 3 elstar-appels, 100 gram krenten, ewiekt in sherry. Mengt de eier, melk, room, sinesappel en 't kniel. Bestriekt 't cakeblik mit botter. Mengt stokkies appel en krenten. Eerst een lage stoete in 't bakblik, dan een lage roommengsel mit appel en krenten, dan weer stoete, appel, stoete en as leste wat roommengsel. 25 minuten bakken in veurverwarmde naovend op 160 graoden. Lösse pläkkies snieden en karremeliseren mit rietsuker.

### Roggeparen
Paarties die riepe waren in de tied van 't roggemeien.

### Saliemelk
*(Treditioneel)*
Melk mit sellenbladties en een schöp suker. Smaakten een beetien as anies.

### Sint Jouwsen
*(Zo enuumd op [[Ni'jlusen]])*
De Sint Jacob, een grote, lange appel

### Smoorderties
*(Zo enuumd op [[Ni'jlusen]])*
Ebakken krieleerdappelties

### Sterappelties
Sterappels mit rood, zuut vruchtvleis.

### Stip ien 't gat
*([[Ni'jlusen]], treditioneel)*
Stevige boekweitpap. Koeltien d'rin mit spekvet en stroop.

### Stoetenbri'j
*([[Ni'jlusen]], treditioneel)*
Ok wal bekend as 'bakkersverdriet'. Oavereblèven stoete in brokkies in ekoakte melk doen. Kniel en suker d'roaverhen.

### Zieden (h)empies
*(Zo enuumd op [[Ni'jlusen]])*
Olde, zachtzoere appelsoort

## Tweantse keuken
Van vrooger oet wördt r nog aaltied "*earpel met sju*" egètn. Dèt beteeknt *boernkos*: Earpel met vleais en greunte. Iedereene bepoalt dan vuur zikzölf of-e dèt dan duur mekoar wil mikn (*prakn*) of lös van mekoar op wil ètn. A-j dr vuur kiest um t te prakn, dan wörd t wat sappiger emaakt met *sju* (t vet wat oet t vleais is ekömn biej t bakn of kokn, anelegnd met water). De wat eulderwètsere gezinn hoolt t met vrömd ètn biej makaroni en nasi, mear met n komst van gèstèrbeiders in de joarn 60 zeent r völle boetnlaandse gerechn biej ekömn.

### t Joar duur
Ofhaankelik van n tied van t joar wordt verskilnde gerechn op toafel ezat. n *Zommerdag* keump dr völ te prakn ètn op n toafel en an n *weenterdag* völle staamppötte, zo as moos, worteln met siepeln en koolraap.

### Tweantsn vleaiskos
**Bakwos* (nen grovn dikn wos van voarknsvleais)
**Metwos* (n Tukker hef t leefst n kort gebed en nen langn Metwos)
**Skröamkes* (restvet van n koo of voarkn wat wördt op ebakn töt t knapperig is)
**[[Neagelhoolt]]* (Rundvleais) An de weend ereukt rundvleais)

### Tweants banketspul
**Riesns hàrtje* (spekeloas in de vorm van n hàrtje, met glazuur, slagroom en stuks sukelaa dr op.)

### Tweants moal
**Goamoal* (steewigen soep vuur a-j zwoar woark munn doon)
**[[Kruudmoos]]*
**(stamppot) [[Moos]]*
**(stamppot) [[Wortel]]n met [[siepel]]n* (mangs ook of ekort tot *stawosi*)

### Tweants dreenkn
Van ooldhèr wör dr in Tweante völ stoarkn draank emaakt of distilleerd. Dr beent onmeundig nen hoop verskilnde soortn kruudnbitters, met vake klurige naamns: *Twents Kuiernat*, *Eanters Boorköttelnat*, enz.

**Tweantsn graanjeneawer*
**Huttnkloas* (beer) Verneumd noar n Tweantsen stroekreuwer Kloas Annink.
**Zoompnbitter* (braandewien spesjaal vuur Eanter en Riesn)
**[[Grolsch]]* (beer) in Tweante t meest edreunkn beer. De brouwerieje steet in Bookel bie Eanske, mear Grolsch is offisjeel n Achterhooks beer.

## Veluwse keuken
*Buulworst en meelworst - emaakt van boekende meel, tarwebloem, ekookte lever, vleeskkrujen, warme kaontjes en peper
*Kruudmoes of melkmoes - emaakt van gort, karemelk, magere spekjes, rookworst, rezienen, kaarvel, bieslook en brune suker
**Slaod mit karemelkse stip* - emaakt van slaod, spekjes, karemelk, bloem en eerpels
*Balkebrie - in de rest van Nederland oek bekend
*Kleirog - brood van tarwemeel en roggemeel (*is niet echt bekend meer*)

### Avendeten
*Moesmuis - boerekoolstamppot
*Toddemoes - busekoolstamppot mit karemelksnat derbie
*Wortelmuis - *hutspot*
*Blote kienderjes in 't greune gres - stamppot van eerpels, scheermesjes en witte bonen

### Zeutigheid
**Kluntjen* (Nunspeet) - een blank snoepjen (soort witte kandij)
*Puttense mopkoek - emaakt van roggebloem, hoening en kunsthoening, karemelk, bakpoejer en kerwiezoad

## Urker keuken
**[[Urker Vistaarte]]*
**[[Dikkoek]]*
**Urker Paling*
***ezoolten*
***erookt*